مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور:مزدوران انگلیس: خاطرات همفر جاسوس انگلیسی در کشورهای اسلامی/ مترجم موسسه اسلامی ترجمه .

مشخصات نشر:قم: الماس، 1380.

مشخصات ظاهری:96 ص.

شابک:3000ریال : 964-92943-8-6 ؛ 4000 ریال (چاپ پنجم) ؛ 75000 ریال (چاپ ششم) ؛ 7500 ریال (چاپ هشتم) ؛ 80000 ریال(چاپ نهم) ؛ 20000 ریال (چاپ یازدهم)

یادداشت:پشت جلد به انگلیسی : England Fashists: Mr . Hamfer's memorabilia British spy in Islamic countries.

یادداشت:چاپ پنجم : 1385.

یادداشت:چاپ ششم: بهار 1388.

یادداشت:چاپ هشتم: پاییز 1388.

یادداشت:چاپ نهم: فروردین 1389.

یادداشت:چاپ یازدهم: خرداد 1392.

یادداشت:عنوان روی جلد: مزدوران انگلیس: نکته های مهم از خاطرات همفر، جاسوس انگلیسی در کشورهای اسلامی.

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

عنوان روی جلد:مزدوران انگلیس: نکته های مهم از خاطرات همفر، جاسوس انگلیسی در کشورهای اسلامی.

عنوان دیگر:خاطرات همفر جاسوس انگلیسی در کشورهای اسلامی .

موضوع:هامفری، قرن18م.

موضوع:Humphrey

موضوع:جاسوسی انگلستان

موضوع:کشورهای اسلامی -- روابط خارجی -- انگلستان

انگلستان --روابط خارجی -- کشورهای اسلامی

شناسه افزوده:موسسه اسلامی ترجمه

رده بندی کنگره:DA47/9 /ک5 ه2 1380

رده بندی دیویی:327/41017671

شماره کتابشناسی ملی:م 81-16675

اشاره

مزدوران انگلیس

خاطرات همفر

جاسوس انگلیسی در کشورهای اسلامی

مترجم:

موسسه اسلامی ترجمه

بسم الله الرحمن الرحیم

1

از دیرباز، دولت بریتانیای کبیر، پیرامون نگهداری امپراطوری پهناور وبزرگ خود می اندیشید، همان گونه که امروزه هست، یعنی: خورشید دردریاهای مشرق زمین، تحت سلطه این حکومت طلوع می کند و در دریاهای مغرب زمین تحت سیطره آن غروب می نماید. ولی کشور ما در مقایسه بامستعمرات بسیار ما که هم اکنون بر آن در هند، چین و خاورمیانه و غیر ازآنها، سیطره داریم، کوچک بود.

درست است که ما بر بخشهای بزرگی از این سرزمین ها به سبب اینکه هنوز در دست اهالی آن اداره می شد، به تسلّط کامل نایل نیامده بودیم امّاسیاست ما در آن کشورها سیاستی پیروز و فعّال و حکومت آنها به دست ما درشُرُف سقوط بود. از این رو، بر ما لازم بود تا در دو مرحله بیاندیشیم:

1 - برای ابقای تسلّط بر سرزمینهایی که عملاً تحت سیطره ما بود. )به اصطلاح علم اقتصاد، برای ابقای سرمایه(.

2 - برای ضمیمه نمودن سرزمینهایی که هنوز تحت سلطه ما درنیامده بود، به سرزمینهای تحت سیطره، )به اصطلاح برای توسعه دارایی(.

وزارت مستعمرات برای هر قسم از این سرزمین ها، به جهت مطالعه وبررسی این مأموریّت مهم گروههایی را اختصاص داد. خوشبختانه من از

روزی که در این وزارتخانه وارد شدم، مورد اعتماد و اطمینان وزیر قرار گرفتم و مسئولیّت شرکت هند شرقی به من واگذار شد، مأموریّت این شرکت هم به ظاهر کاری جز بازرگانی نبود؛ ولی در واقع هدفش اتّخاذ راههایی برای تحت سلطه درآوردن هند و سرزمینهای دوردست شبه قارّه هند بود.

حکومت انگلیس، از آن رو که اقوام و نژادهای مختلف با ادیان گوناگون وزبانهای متفاوت و خواسته ها و مصالح پراکنده در هند، زندگی می کردند نسبت به این کشور، خیالی راحت و مطمئن داشت، همان گونه که نسبت به کشورچین از لحاظ غلبه آیین بودا و کنفوسیوس بر این بلاد، نگرانی نداشت.

بریتانیا از قیام صاحبان آیین هند و چین نگران نبود، زیرا آیین بودا وکنفوسیوس، دیگر رمقی نداشت و تنها به جنبه های روحانی می اندیشید و به ظواهر مادّی زندگی بی توجّه بود، پس خوفی از قیام آن دو نبود، به همین جهت بعید بود که روزی مردم این دو سرزمین پهناور را شور و احساسِ وطن پرستی به هیجان آورد و برای همین، حکومت بریتانیای کبیر، کمترین نگرانی را از این دو منطقه، به دل راه نمی داد.

آری، ما از امکان تحوّل در آینده غافل نبودیم به همین جهت،برنامه های درازمدّت داشتیم تا تفرقه، جهل، فقر و احیاناً بیماری را در این بلاد گسترش دهیم و برای ما دشوار نبود که خواسته های خود را در زیرپوشش خواسته های اهالی این سرزمینها پنهان و پوشیده داریم بطوری که ظاهری فریبنده و جذّاب و در عین حال باطنی متین و استوار داشته باشد تاهم ما به مقصود خود رسیده باشیم و هم آنها ما را خیرخواه خود گمان کرده باشند و با ما به ستیزه و خصومت برنخاسته باشند و ما مثَل بودائی قدیمی راکه می گوید: »تلاش کن که بیمار دارویش را دوست داشته باشد، اگر چه تلخ باشد«دقیقاً»بکار می بستیم.

امّا آنچه خاطر ما را نگران می ساخت، کشورهای اسلامی بود، زیرا ماگرچه با آن مرد بیمار )امپراطوری عثمانی( قراردادهایی بسته بودیم که همه آنها به نفع ما بود و بنا بر پیشبینیهای کارشناسان وزارت مستعمرات،امپراطوری بیمار عثمانی، در مدّتی کمتر از یک قرن، آخرین نفسهای خود راخواهد کشید، همچنین قراردادهایی پنهانی و محرمانه با دولت ایران داشتیم و در ایران و عثمانی، جاسوسان و مزدوران خود را جای داده بودیم و رشوه وفساد اداری و سرگرمی پادشاهان با زنان زیبا، کالبد این دو کشور را متلاشی کرده بود؛ ولی در عین حال ما باز هم بنا به عللی اُمید و اطمینانی به نتایج سیاستهای خود نداشتیم که مهمّ ترین آن علل عبارتند از:

1 - نفوذ نیرومند اسلام در دل مسلمانان، زیرا هر فرد مسلمان عمیقاً به دین اسلام معتقد و پایبند است، بطوری که مسلمانان عادی، ایمانشان به اسلام همانند ایمان کشیشان به مسیحیّت است و همان گونه که رهبران مذهبی مسیحیّت در راه دینشان، از سرِ جان و مال خود می گذرند و مسیحیّت را بر همه چیز ترجیح می دهند، عوام مسلمانان هم فدائی دین اسلامند واسلام را بر همه چیز برمی گزینند و اختیار می نمایند.

و مسلمانان شیعه، در ایران برای منافع ما خطرناکترند چرا که ایشان مسیحیان را کافر و نجس می دانند. پس شخص مسیحی، در نزد مسلمانان شیعه، به منزله نجاست گندیده ای است که دست او را آلوده کرده باشد و او هرآن، درصدد برطرف کردن آن نجاست و آلودگی از خویش است.

روزی از شیعه ای پرسیدم: چرا شما این گونه به مسیحیان می نگرید؟

او گفت: پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله وسلم، انسانی حکیم بود و می خواست که هرکافری را تحت فشار ادبی قرار دهد تا در اثر احساس تنگنا و وحشت به سوی خدا و دین صحیح الهی هدایت شود، همان گونه که حکومتها هر گاه از

انسانی، احساس خطر کنند، او را در محاصره و تنگنا قرار می دهند تا ازنافرمانی و خطر به جانب فرمانبرداری و پیروی سر فرود آورد.

البتّه منظور از نجاست و پلیدی را که یادآور شدیم، پلیدی معنوی است نه آلودگی مادّی آشکار و این اعتقاد را تنها نسبت به مسیحیّت ندارند بلکه مسلمانان، هر کافری را گر چه مجوس و از مردم ایران باستان هم باشد،نجس و پلید می دانند.

به آن شیعه گفتم: خوب، ولی چرا مسیحیان را نجس می دانید و حال آن که اینها به خدا و رسالت و روز قیامت معتقدند؟!

او گفت: به دو جهت: نخست آن که آنها پیامبر ما )محمّدصلی الله علیه وآله وسلم( را انکارمی کنند و این انکار، مستلزم این است که اینها پیامبر ما را دروغگو بدانند و مادر مقابل این تهمت، بنابر قانون عقل، مقابله بمثل می نمائیم و آنها را نجس و آلوده می دانیم چرا که عقل می گوید تو حق داری آزار دهنده خود رابیازاری!.⁽¹⁾

جهت دیگر آن که مسیحیان نسبتهای نالایق به پیامبران الهی می دهند،از جمله این که می گویند: حضرت مسیح )علیه السلام( شراب می خورد، و او نفرین شده بود به همین جهت به دار کشیده شد.

با ترس و اضطراب به او گفتم: مسیحیان چنین نمی گویند.

او گفت: »تو نمی دانی و از مسیحیّت بی خبری، آنها در کتاب مقدّس خوداین مطلب را گفته اند«.

من دیگر خاموش شدم و حال آن که می دانستم که او در مطلب دوّم خود،یعنی اعدام حضرت مسیح)علیه السلام( دروغ می گوید.⁽²⁾گرچه در مطلب نخستین

خود، راست می گفت و من از بیم آن که مبادا به مسیحی بودن و جاسوس ومأمور بودن من شک نمایند از طولانی کردن بحث با او خودداری کردم )چراکه از اوان مأموریّتم در لباس مسلمانان درآمده بودم و همواره در انزوای مسلمانی خود را نشان می دادم(.

2 - اسلام، روزگاری آیین زندگانی و سروری بود و بر کسی که روزگاری سروری و آقائی داشته، دشوار است که بندگی و بردگی را بر او تحمیل کرد،چرا که غرور سروری و آقائی، انسان را به آقامنشی و برتری جوئی وادارمی نماید هر چند که در اثر انقلاب زمانه، به ضعف و پستی افتاده باشد. ازطرفی ما نمی توانستیم که تاریخ اسلام را چنان منحرف و واژگون سازیم که مسلمانان باور کنند که آقائی و سروری و سلطنت و سیطره ایشان، لازمه شرایط خاصّی بوده است که از بین رفته و قابل بازگشت نیست.

3 - با وجود ضعف زیادی که حکومتهای عثمانی و ایران داشتند )همان طور که اشاره کردیم(، حکومت بریتانیا چندان از این دو حکومت، خاطرجمعی نداشت و احساس امنیّت و اطمینان نمی کرد، چرا که وجود حکومت مرکزی که مردم پشتیبانش بودند و سروری و سیادت و پول و اسلحه در اختیارداشت، می توانست سبب بیداری و هشیاری مسلمانان گردد و این خود،اسباب ناامنی ما را فراهم سازد.

4 - ما نگرانی زیادی از جانب دانشمندان و علمای مسلمان داشتیم،علمای دانشگاه الأزهر )مصر(، علمای عراق و ایران بلندترین سدّ در رسیدن ما به خواسته هایمان بودند، چرا که آنها کمترین اطّلاعی از روش زندگی مدرن نداشتند و بهشتی را که قرآن بدیشان وعده نموده بود، فراروی خویش قرار

داده بودند و سر مویی از موضع و جایگاه خویش، پایین نمی آمدند.

از طرفی، مردم هم پیرو ایشان بودند و شاه نیز همچون موشی که از گربه می ترسد، از ایشان در هراس بود.

گرچه اهل سنّت به اندازه شیعه، تابع علمای خود نبودند، چرا که ایشان حکومت و ولایت را در دست سلاطین و علمای وابسته به دولت می دانستندولی شیعه برای علمای خود جایگاه مستحکمتری قائل بودند و پیروی وفرمانبری از افراد را مخصوص علمای خود می دانستند و بس و برای پادشاهان اهمیّتی قائل نبودند، ولی این تفاوت عقیده، در میان شیعه و سنّی،هیچ گونه دخالتی در کاهش نگرانی وزارت مستعمرات و سایر حکّام بریتانیای کبیر نداشت.

ما کنفرانسهای بسیاری برپا کردیم تا برای این مشکلات نگران کننده راه حلّی کافی بیابیم؛ ولی هر بار با شکست مواجه شده و به بن بست می رسیدیم و گزارشاتی که جاسوسان، دست نشاندگان و مزدوران ما ارسال می نمودند،خبر از ناامیدی و بیچارگی ما می داد، همان گونه که نتایج همه کنفرانسها،صفر یا زیر صفر بود؛ ولی ما مجالی برای ناامیدی نمی دادیم: چرا که ما خودرا به صبر بی نهایت و پرحوصلگی عادت داده بودیم.

فراموش نمی کنم روزی کنفرانسی را تشکیل دادیم که وزیر مستعمرات وبزرگترین کشیش و چند تن از کارشناسان در آن حضور داشتند، جمعاً بیست نفر در آن کنفرانس شرکت داشتیم و جلسه، بیش از سه ساعت بطول انجامید، سرانجام بی نتیجه پایان یافت تا این که کشیش بزرگ، در آخر جلسه همه را دلداری داد و امیدوار ساخت و گفت: »مأیوس نباشید! چرا که حضرت مسیح )علیه السلام( پس از سیصد سال، بعد از آن همه شکنجه، تبعید یاران،پراکندگی یاران و کشته شدن خود و پیروانش به پیروزی رسید و چه بسا که

حضرت مسیح )علیه السلام( از ملکوت خود به ما نظری افکند و در نتیجه ما توفیق بیابیم که کفّار را )مقصودش مسلمانان است( از مراکزشان دور سازیم اگرچه سیصد سال طول بکشد! پس بر ما واجب است که به سلاح ایمان راسخ مسلّح گردیم و به صبر طولانی مجهّز شویم و همه وسایل و اسباب را در راه سیطره و نشر و ترویج مسیحیّت، در سرزمین مسلمانان، بکار بندیم، گرچه پس از قرنها کوشش و تلاش و تدبیر به نتیجه برسیم، چرا که پدران برای فرزندان می کارند«.

علاوه بر این کنفرانس، یک بار در وزارتخانه، کنفرانسی برپا شد که نمایندگانی از بریتانیای کبیر، فرانسه و روسیّه در آن شرکت داستند، کنفرانس در بالاترین سطوح بود، شرکت کنندگان متشکّل از هیأتهای دیپلماسی وکشیشان بلندمرتبه بود، خوشبختانه من نیز به سبب دوستی عمیقی که باوزیر مستعمرات داشتم، در این کنفرانس شرکت کردم.

شرکت کنندگان در این کنفرانس، هر کدام از مشکلاتی که از ناحیه مسلمانان برای مسیحیان فراهم می آمد، به طور گسترده سخن گفتند که چگونه باید مسلمانان را پراکنده ساخت و درهم شکست و چطور باید ایشان رإے؛ک ک از عقیده خود دور نمود و ایشان را به ایمان مسیحی نزدیک کرد، همان گونه که اسپانیا پس از قرنها که به دست اقوام مسلمان بربری نژاد آفریقایی، اسلام آورده بود، مجدّداً به مسیحیّت بازگشت، ولی نتایج کنفرانس در حدّ دلخواه نبود و من همه مباحثات آن کنفرانس را در کتاب خود بنام »به سوی ملکوت مسیح« نگاشته ام.

به راستی که کندن درختی را که به شرق و غرب زمین، ریشه دوانیده است، بسیار سخت است؛ ولی بر انسان لازم است که به هر قیمتی شده، برسختیها چیره شود، دین مسیحیّت فقط برای منتشر شدن و گسترش در

جهان آمده و وعده آن را خود حضرت مسیح به ما داده است.⁽¹⁾

امّا محمّد )صلی الله علیه وآله وسلم( پیامبر اسلام توانست از شرایط خاّص زمان خود که انحطاط امپراطوری های شرق )ایران( و غرب )روم( بود بهره وری نماید )ودین اسلام را گسترش دهد(؛ ولی آنچه مشروط به شرایط خاصّی باشد، با ازبین رفتن برخی از آن شرایط مختلّ و نابود می گردد.⁽²⁾و ما خوش گمانیم که اکنون جریان برعکس گذشته است و مسلمانان تضعیف شده و کشورهای مسیحی به قدرت رسیده اند.

ما باید از انحطاط مسلمانان به سود خود بهره جوییم، چرا که کشورهای مسیحی، امروزه ترقّی لازم خود را نموده اند، پس حالا وقت آن است که به خونخواهی برخیزیم و آنچه را که در طول قرنهای متمادی از دست داده ایم،پس بگیریم و اینک دولت قدرتمند روزگار، بریتانیای کبیر، زمام این قیام مبارک را به دست گرفته است.

2

در سال 1710 میلادی، وزارت مستعمرات مرا طیّ یک مأموریّتی به سرزمینهای مصر، عراق، تهران، حجاز و استانبول فرستاد تا اطّلاعات کافی که ما را در پیشبرد اهدافمان در تفرقه اندازی میان مسلمانان و گسترش تسلّطمان بر کشورهای اسلامی موفّقتر می سازد، گردآوری نمایم و در همان زمان نه نفر دیگر از برجسته ترین کارمندان، در وزارت مستعمرات که برای سیطره حکومت بریتانیا بر دیگر قسمتهای امپراطوری انگلستان و سایرکشورهای مسلمان از لحاظ روحیه نشاط و جوش و خروش، کامل شده بودند،برانگیخت.

وزارت مستعمرات، پول کافی، اطّلاعات لازم، نقشه های مربوطه واسامی حاکمان، عالمان و رؤسای قبایل را در اختیار ما قرار داد.

هرگز سخن دبیرکلّ را فراموش نمی کنم هنگامی که با ما، بنام حضرت مسیح وداع کرد گفت: »آینده سرزمینهای ما در گرو موفّقیّت و پیروزی شماست، پس نهایت تلاش و کوشش خود را بکار بندید!«

من به سوی استانبول رهسپار شدم در حالی که دو مأموریّت داشتم و ازآنجا که یکی از وظایفم فراگیری لغت ترکی بود که مسلمانان آنجا بدان سخن می گفتند.

من در لندن مطالب زیادی درباره سه زبان ترکی، عربی )زبان قرآن( وزبان فارسی )زبان ایرانیان( فرا گرفته بودم، امّا آموزش زبان مطلبی است وتسلّط بر زبان به گونه ای که انسان بتواند مانند صاحبان همان زبان سخن بگوید، مطلبی دیگر است.

آموزش زبان به گونه اوّل، جز چند سالی اندک طول نمی کشد امّا مسلّطشدن در فهمیدن و فهماندن زبان آن هم با رعایت تمام خصوصیّات وجزئیّات آن، همانند صاحبان آن زبان، کاری بس طاقت فرسا و نیازمند به وقت بسیار طولانی و استعدادی درخشان است. و من مأمور بودم که زبان را باهمه ریزه کاریهایش چنان فرا گیرم که هیچ گونه شکّ و شبهه ای درباره ام برانگیخته نشود.

امّا من از این جهت هیچ نگرانی و دلهره ای نداشتم، چرا که مسلمانان ازیک روحیّه تساهل و تسامح و سعه صدر و خوش گمانی برخوردارند که اینها رااز پیامبرشان آموخته اند و بدگمانی و بدبینی در میان آنان همانند ما نیست.

از طرفی دیگر، حکومت ترکان نیز آن اندازه لیاقت نداشت که سر از کارجاسوسان و مزدوران درآورد و پرده از کارشان بردارد و از آنجا که حکومت عثمانی رو به ضعف و سستی بود، ما احساس امنیّت می کردیم.

من پس از مسافرتی خسته کننده به استانبول رسیدم و خود را »محمّد«معرّفی کردم و مأموریّتم را با مسجد )که محلّ اجتماع مسلمانان برای عبادت است( آغاز نمودم و از نظم و پاکیزگی و طاعتی که نزد ایشان می دیدم، خوشم می آمد و در شگفت بودم و با خودم می گفتم: چرا ما با چنین مردمی می جنگیم!؟ و چرا در بینشان تفرقه افکنی می کنیم و چرا می خواهیم اتّحاد،این نعمت خدادادی را از ایشان برباییم!؟ آیا حضرت مسیح چنین وصیّتی به ما کرده است!؟

ولی فوری از این اندیشه دست کشیدم و از این فکر شیطانی)!( پرهیزکردم و تصمیم گرفتم که این پیاله را تا آخر سر کشم.

در آنجا با عالم کهنسالی به نام »احمد افندی« آشنا شدم از پاکی طینت،سعه صدر، صفای باطن و خیرخواهی، نمونه اش را در میان بهترین مردان دین خودمان نیافته ام. آن پیرمرد شب و روز تلاش می کرد که خود را به پیامبراسلام )حضرت محمّدصلی الله علیه وآله وسلم( شبیه سازد و او را مَثَل اعلی و نمونه والامی دانست و هر گاه از او یاد می کرد، چشمانش از اشک پر می گشت.

از خوشوقتی و خوش نصیبی من این بود که او هرگز - حتّی یک بار هم - ازاصل و نسبم پرسشی نکرد و مرا محمّد افندی خطاب می کرد و هر چه را از اومی پرسیدم، به من می آموخت.

و از وقتی که فهمیده بود من در کشورشان میهمانم و برای کار بدانجارفته ام برای این که در سایه سلطانی باشم که نماینده پیامبر ایشان است مهربانی فوق العادی با من می نمود )و این بهانه من برای اقامت در استانبول بود(.

من به آن پیرمرد گفتم: من جوانی هستم که پدر و مادرم را از دست داده ام و خواهر و برادری هم ندارم و میراثی از ایشان به من رسیده است پس با خوداندیشیده ام که به کسب و کاری بپردازم و قرآن و حدیث )کتاب و سنّت(بیاموزم به همین جهت به مرکز اسلام آمدم تا دین و دنیا را بدست آرم.

پس آن پیرمرد خیلی مرا تحویل گرفت و به من گفت - آنچه را که عیناًیادداشت کرده ام - : بر ما واجب است که تو را به چند علّت احترام کنیم:

اوّل آنکه، تو مسلمانی و مسلمانان باهم برادرند.

دوّم آنکه، تو میهمانی و پیامبر خداصلی الله علیه وآله وسلم فرموده: »میهمان را گرامی دارید«.

سوّم آنکه، تو دانشجوی دینی هستی و اسلام بر گرامیداشت طالب علم تأکید دارد.

چهارم آنکه، تو به دنبال کسب و کاری و حدیث صریح وارد شده است که:»کاسب حبیب خدا است«.

من از این اُمور خیلی در شگفت شدم و با خودم می گفتم: ای کاش!مسیحیّت نیز در فرهنگ خود این حقیقتهای نورانی را حفظ می کرد، امّا درشگفت بودم که چگونه اسلام با این فرهنگ والا به دست این حاکمان مغرورو این علمای بی خبر از زندگی، گرفتار ضعف و سستی شده است.

من به آن پیرمرد گفتم: می خواهم قرآن را بیاموزم.

وی از این پیشنهاد من خوشحال شده و به من از سوره حمد، قرآن راآموزش داد و تفسیر معانی آن را برایم بیان کرد، تلفّظ بعضی از کلمات وعبارات برای من بسیار دشوار بود، گاهی در نهایت دشواری بود و به خاطرم می رسد که تلفّظ جمله »وَعَلی اُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ«⁽¹⁾را نیاموختم مگر بعد از آن که دهها مرتبه در طول هفته تکرارش کردم، چرا که استاد به من دستور داده بودکه آن جمله را با رعایت ادغام چنان تلفّظ کنم تا هشت میم به وجود آید.

به هر حال، دو سال کامل قرآن را از اوّل تا به آخر آن، نزد او فرا گرفتم،او هر گاه می خواست به من قرآن بیاموزد، وضو می گرفت همان گونه که برای نمازش وضو می گرفت و به من هم دستور می داد تا مثل او وضو بگیرم و هردو رو به قبله می نشستیم.

شایان ذکر است که نکته ای را توضیح دهم: وضو نزد مسلمانان به این گونه است که: اوّل صورت را می شویند، سپس دست راست را از انگشتان تاآرنج، سپس دست چپ همانند دست راست و پس از آن، سر و پشت دو

گوش و گردن را مسح می کنند و در آخر پاهای خویش را می شویند.⁽¹⁾ومی گویند: بهتر این است که انسان پیش از آن که وضو بگیرد، مضمضه کند)یعنی آب را در دهان خود بگرداند( و استنشاق کند )یعنی آب را وارد بینی نموده و آن را بشوید(.

)یکی از سنّتهای آنان مسواک زدن بود( من از مسواک زدن خیلی بدم می آمد و ناراحت می شدم و مسواک، چوبی بود که ایشان قبل از وضو، داخل دهان خود می کردند تا دندانهای خود را تمیز کنند و من معتقد بودم که این چوب به دندانها و دهان انسان صدمه می زند و گاهی هم دهانم را مجروح می کرد و خون از آن می آمد؛ ولی من مجبور بودم که این کار را انجام دهم چراکه در نزد مسلمانان از سنّتهای مؤکّده بود که پیامبرشان محمّد )صلی الله علیه وآله وسلم( بدان دستور داده بود و ایشان برای آن فضایل بسیاری ذکر می کردند.

من در ایّام اقامتم در استانبول، نزد خادم مسجد می خوابیدم و در عوض اجازه ای که برای خوابیدن در اتاقش در مسجد به من داده بود، پولی به اومی دادم، او فردی تندخو و نامش مروان افندی بود که نام یکی از صحابه پیامبر اسلام محمّد )صلی الله علیه وآله وسلم( بود و این خادم به این اسم مبارک افتخار می کردو به من می گفت: اگر خدا فرزندی به تو روزی کرد، نامش را مروان بگذار؛چرا که او از شخصیّتهای بزرگ مجاهدان در اسلام است.)!!(

من شام را در نزد خادم می خوردم؛ زیرا او برایم غذا تهیّه می کرد وروزهای جمعه )که از عیدهای مسلمانان است( سرِ کار نمی رفتم ولی روزهای دیگر همانجا پیش درودگری برای دریافت مبلغ اندکی به کار مشغول می شدم،و او مزد مرا هفتگی پرداخت می کرد و چون کار من فقط در نیمه اوّل روز بود،مزدم را به قدر نصف مزد شاگردان دیگر می داد.

اسم این نجّار خالد بود، وی وقت بیکاریش از فضایل خالد بن ولید⁽¹⁾به پرگویی می پرداخت که او فاتح اسلامی و از صحابه محمّد پیامبر )صلی الله علیه وآله وسلم(است و سرفراز از امتحان بیرون آمد؛ ولی تأسّف می خورد که عمر بن خطّاب امیرالمؤمنین )!!( وقتی به خلافت رسید، خالد بن ولید را از پُستش برکنار کرد.

خالد، صاحب کارگاه نجّاری بی نهایت بداخلاق و عصبانی بود و نمی دانم از چه رو به من آنقدر اطمینان داشت، شاید از آن جهت بود که من بسیارحرف شنو و مطیع او بودم و در اُمور دینی او با او مناقشه و اعتراضی نداشتم ودر کارهای مربوط به کارگاهش فضولی نمی کردم و هنگامی که با من خلوت می کرد از من تقاضای لواط می کرد و این کار در نزد مسلمانان - همچنان که شیخ احمد گفته بود - از شدیدترین محرّمات و از سخت ترین امور ممنوعه بود؛ ولی خالد گرچه در ظاهر، پیش رفقای خویش، خود را به مسلمانی می آراست و به اصطلاح جانماز آب می کشید ولی در پنهان و باطن امر،اهمیّتی به شریعت اسلام نمی داد و روزهای جمعه در نماز جمعه شرکت می کرد امّا نمی دانم که آیا روزهای دیگر اصلاً نماز می خواند یا نه؟!

ولی من دعوت او را به لواط نپذیرفتم و گمان می کنم که او با بعضی دیگراز شاگردانش این کار را می کرد، از آنجا که یکی از شاگردانش، جوان زیبایی از»سلانیک« بود، وی یهودی زاده ای بود که مسلمان شده بود و گاهی خالدافندی با او به پشت دکّان که انبار چوب بود می رفتند و وانمود می کردند که برای تمیز کردن انبار چوب بدانجا می روند؛ ولی من می فهمیدم که آنها برای

قضای حاجت دیگری بدانجا می رفتند.

من در دکّان نجّاری غذا می خوردم، سپس برای نماز به مسجد می رفتم وتا وقت نماز عصر در مسجد می ماندم، زمانی که از نماز عصر فارغ می شدم به خانه شیخ احمد افندی می رفتم و با او برای آموختن قرآن، زبان ترکی و زبان عربی دو ساعت می نشستم و در هر جمعه زکات مزدی را که در طول هفته به دست آورده بودم به او می دادم.

در حقیقت برای این که ارتباطم با او ادامه داشته باشد به او رشوه می دادم و هم از این راه او به من بهتر آموزش دهد، او نیز در حقّ من در آموزش قرآن و مبادی اسلام و ریزه کاریهای زبانهای ترکی و عربی کوتاهی نمی کرد.

وقتی شیخ احمد افندی دانست که من مجرّد هستم از من خواست که بایکی از دخترانش ازدواج کنم؛ ولی من به بهانه این که خواجه هستم و مردی ندارم از این پیشنهاد سرباز زدم و من این عذر را خیلی زود برای او بهانه نکردم مگر بعد از آن که خیلی به من اصرار کرد تا آنجا که نزدیک بودارتباطمان قطع شود و میانمان شکرآب گردد، چرا که او مکرّر می گفت: ازدواج سنّت پیامبر است و رسول فرموده است: »هر کس از سنّت من روی گرداند ازمن نیست« و من هم دیگر چاره ای نداشتم جز این که این بیماری را به دروغ به خود نسبت بدهم. پس شیخ هم قانع شد و دوباره روابط ما خوب شد ودوستی و صفا میان ما همانند گذشته برقرار شد.

بعد از پایان دو سالی که در استانبول اقامت داشتم از شیخ اجازه گرفتم که به میهنم باز گردم؛ ولی شیخ اجازه نمی داد و می گفت: بازگشت برای چه؟ هرچه دلت بخواهد و چشمت بپسندد در استانبول وجود دارد و در اینجا خدا، دنیاو دین را فراهم آورده است. وی در ادامه گفت: مگر تو نگفتی که پدر و مادرت مرده اند و خواهر و برادر هم نداری، پس استانبول را وطن خود ساز.

و از آنجایی که شیخ با من مأنوس شده بود اصرار می کرد که پیش او دراستانبول بمانم و من نیز به او انس زیادی گرفته بودم، ولی مأموریّت کشوربریتانیا مرا به بازگشت به لندن مجبور می ساخت تا این که از اوضاع پایتخت خلافت عثمانی گزارش مفصّلی ارائه کنم و پیرامون مأموریّت مهمّ خود دوباره با دستوراتی نوین آماده گشته و مجهّز شوم.

در طول مدّت اقامتم در استانبول برنامه ام این بود که هر ماه گزارشی ازحال خود و پیشرفتهای کارم و نیز از آنچه در استانبول مشاهده کرده بودم به وزارت مستعمرات ارائه کنم.

یاد دارم یک بار گزارشی ارائه کردم که ضمن آن متذکّر شدم که خالدِ نجّاراز من تقاضای لواط می کند. در پاسخ دستور رسید که با این کار اگر بهتر به هدف نایل می شوی از نظر ما هیچ گونه مانعی وجود ندارد)!!( و به محض این که پاسخ گزارش را خواندم زمین و آسمان به دور سرم چرخید و با خودمی اندیشیدم که چگونه رؤسای من از دادن چنین دستور زشت و قبیحی شرم نمی کنند و خجالت نمی کشند؛ ولی من چاره نداشتم جز اینکه پیاله را تاآخرش سر کشم. پس در مأموریّت و وظیفه خود باقی ماندم بدون این که کمترین اعتراضی بر لب آورم.

و در روز وداع با شیخ، چشمانش از اشک پر شد و با من وداع کرد در حالی که می گفت: فرزندم! خدا به همراهت! و اگر به این سرزمین بازگشتی و مرازنده نیافتی، فراموشم مکن! و به زودی با یکدیگر در محشر، در نزد رسول خداصلی الله علیه وآله وسلم ملاقات خواهیم کرد.

من نیز سخت متأثّر شدم و اشکهای آتشینم جاری شد؛ ولی وظیفه بالاتراز عواطف است.

3

وزارت مستعمرات من و نه نفر همکارم را که برای انجام مأموریّتی انتخاب شده بودیم، به حضور در لندن فرا خواند ولی بدبختانه فقط شش نفر از مابازگشتند.

بنا به گفته دبیر کلّ، یکی از چهار نفر همکار ما، مسلمان شده و در مصرمانده بود و دبیرکلّ از این جهت خوشحال بود که او افشاگری نکرد. یکی دیگر از آن چهار نفر که اصلش روسی بود به روسیّه پناهنده شده بود و دبیرکلّ در مورد او بسیار نگران و مضطرب بود، نه از بابت این که به سرزمین مادریش پناه جسته بود؛ بلکه از این جهت که دبیرکلّ گمان می کرد که اوجاسوس نفوذی روسیّه در وزارت مستعمرات بود پس چون مأموریّتش پایان یافت به سرزمین خودش بازگشت.

سوّمین نفر از ایشان بنا به گفته دبیرکلّ، در عماره که شهری در سمت بغداد است پس از وبائی که در آن مناطق شایع شده بود، مُرد.

امّا چهارمین نفر از همکاران، عاقبتش معلوم نشد چون که وزارت مستعمرات تا رسیدن او به صنعاء یمن - از سرزمینهای عربی - مراقبش بود وگزارشاتی به طور منظّم تا یک سال به وزارت مستعمرات می رسید؛ ولی بعد ازآن دیگر قطع شد و وزارت مستعمرات هر چه تلاش کرد که از احوال او

اطّلاعی کسب کند، نتیجه ای به دست نیاورد.

وزارت، از دست دادنِ این چهار نفر را خسارت سنگینی می دانست از آنجاکه ما برای هر نفر بریتانیائی حساب دقیقی اختصاص می دهیم، چرا که کشورما کم جمعیّت است و کارهای بزرگی بر عهده یکایک ماست که با از دست دادن هر فردی آن هم از این قبیل افراد، خسارت بزرگی بر ما وارد می شود.

بعد از این که دبیرکلّ گزارشات اوّلیّه مرا شنید، مرا به کنفرانسی فرستاد که برای شنیدن گزارشات ما شش نفر برپا شده بود، در این کنفرانس گروه زیادی از کارمندان وزارت مستعمرات به ریاست خود وزیر شرکت کرده بودند تاگزارشات ما را بشنوند، همتایان من، گزارشات اولیّه ای را که در این مأموریّت به ایشان محوّل شده بود ارائه کردند چنان که من نیز از مهم ترین کارهایم گزارشی ارائه نمودم، وزیر مستعمرات و دبیرکلّ و برخی از حضّار از انجام وظیفه من خوششان آمد، ولی من ملاحظه کردم که از لحاظ کیفیّت و ارزش کار، در درجه سوّم قرار دارم، و دو همتای من »جورج بلکود« و »هنری فانس«، به ترتیب درجه اوّل و دوّم را کسب کرده اند.

من در فراگیری زبان ترکی، عربی، قرآن و شریعت موفّقیّت درخشانی داشتم، ولی در ارائه گزارشی که وزارت مستعمرات را بر موارد ضعف در دولت عثمانی آگاه سازد موفّق نبودم.

پس از خاتمه مجلسی که شش ساعت به طول انجامید دبیرکلّ مرا متوجّه این نقطه ضعف در مأموریّتم نمود.

من در پاسخ او گفتم: مأموریّت من فراگیری زبان و شریعت و قرآن بود.برای همین، وقت کافی نداشتم که به غیر آن بپردازم و اگر به من اعتمادداشته باشید در سفر آینده به زودی خوش گمانی شما را نسبت به خود جلب می نمایم و این کاستی را جبران می کنم.

دبیرکلّ گفت: بدون شکّ تو موفّق خواهی شد؛ ولی من امیدوارم که تو دراین مأموریّت از دیگران هم پیشی بگیری.

ای همفر! مأموریّت تو در سفر آینده دو چیز است:

اوّل آنکه، نقطه ضعف مسلمانان را بیابی و این که ما چگونه می توانیم ازطریق ضعف ایشان به کالبدهایشان نفوذ کنیم و مَفصَلهایشان را بشکنیم، چراکه اساس موفّقیّت و پیروزی بر دشمن، همین کار است و بس.

دوّم این که، تو خود این امر را انجام دهی، پس هر گاه بر نقطه ضعف آنهادست یابی و بتوانی این مأموریّت را تمام کنی من اطمینان دارم که تو از همه جاسوسان ما موفّقتر خواهی بود و لیاقت نشان مخصوص وزارت مستعمرات را دریافت خواهی کرد.

من شش ماه در لندن ماندم و با دختر عموی خودم »ماری شوای« - که ازمن یکسال بزرگتر بود - ازدواج کردم، چرا که من بیست و دو ساله بودم و اوبیست و سه ساله، او دختری با هوشی متوسّط بسیار زیبا با تحصیلاتی معمولی بود.

من زیباترین روزهای زندگیم را همان روزها با او گذرانیدم، از من حامله شد و من بی شکیب در انتظار مهمان جدید بودم که دستورهای اکید و پیاپی ازوزارت مستعمرات رسید که باید به سرزمین عراق بروم همان کشور عربی که خلافت عثمانی از زمانهای خیلی گذشته آن را به استعمار خود درآورده بود.

از این دستورات که در وقت انتظار تولّد فرزندم رسید متأسّف شدم؛ ولی نهایت کوشش و تلاش من کشورم بود و دوست داشتم در میان رفقایم مشهورشوم که این دو )یعنی کشورم و شهرت یافتنم( بر عواطف همسری و پدری رجحان داشت. از این رو، در پذیرفتن این مأموریّت تردید نداشتم، گرچه همسرم بسیار اصرار می نمود که این مأموریّت را تا بعد از ولادت فرزندمان

تأخیر اندازم و روزی که با او وداع کردم هر دو گریه تلخی کردیم و او به من گفت: با من به وسیله نامه در ارتباط باش همان گونه که من هم با نوشتن نامه ها تو را از آشیانه زرین جدیدمان بی خبر نخواهم گذاشت.

و این سخن او چون طوفانی شدید بر دلم اثر گذاشت تا آنجا که مصمّم شدم که این سفر را لغو کنم؛ ولی بر عواطف خود چیره شدم و با او خداحافظی کردم و به سوی وزارت مستعمرات روانه شدم تا این که آخرین راهنمائیها رادریافت کنم.

و بعد از شش ماه وارد شهر بصره - در عراق - شدم، آن شهری عشایرنشین است و مردم آن از سنّی و شیعه تشکیل یافته که دو دسته ازمسلماناند مخلوط است چنان که برخی از مردم آن را عرب و فارس هم تشکیل داده و عدّه کمی از مسیحیان هم در آن شهر زندگی می کنند.

این اوّلین باری بود که در عمرم با شیعیان و ایرانیان برخورد می کردم واشکالی ندارد که اندکی هم از شیعه و سنّی یادآور شوم. شیعیان کسانی هستندکه به علیّ بن ابی طالب )علیهما السلام( که داماد پیامبر ایشان و شوهر دخترش فاطمه)علیهما السلام( بود، نسبت دارند و علی )علیه السلام( علاوه بر آن، پسر عموی پیامبر هم بودو شیعیان می گویند: پیامبرشان محمّد )صلی الله علیه وآله وسلم(، علی )علیه السلام( را خلیفه بعد خودنموده و گفته است که: علی و یازده فرزندش یکی پس از دیگری خلیفه خواهند شد.

گمان من این است که در خلافت علی و حسن و حسین )علیهم السلام( حق با شیعه است، چرا که آنچه از تاریخ اسلامی ثابت است - بر حسب مطالعات من - که علی )علیه السلام( با ویژگیهای اخلاقی والایش ممتاز و شایسته رهبری بودو بعید نمی دانم که محمّد پیامبر )صلی الله علیه وآله وسلم( گفته باشد که حسن و حسین هر دوامامند. این، مطلبی است که سنّیها هم منکر آن نیستند؛ ولی شکّ من در

همان زمان در فرزندان نه گانه حسین)علیه السلام( است که محمّد پیامبر )صلی الله علیه وآله وسلم(،ایشان را هم به عنوان خلیفه خود معیّن کرده باشد؛ چرا که محمّد )صلی الله علیه وآله وسلم(چگونه از آینده خبر داشت؟ چرا که زمان فوت او، حسین )علیه السلام( کودک بود،پس از کجا می دانست که حسین )علیه السلام( فرزندانی خواهد داشت و آنان تا نه نسل امام خواهند شد.

)آری،( اگر محمّد )صلی الله علیه وآله وسلم( واقعاً پیامبر می بود، امکان داشت که همه اینهارا به ارشاد خداوند بداند⁽¹⁾چنان که مسیح از آینده خبر می داد؛ ولی نبوّت محمّد )صلی الله علیه وآله وسلم( در نزد ما مسیحیان مشکوک است.

همانا مسلمانان می گویند: قرآن دلیل پیامبری محمّد )صلی الله علیه وآله وسلم( است امّامن قرآن را خوانده ام و در آن دلیلی بر نبوّت او نیافتم⁽²⁾شکّی نیست که قرآن کتاب والایی است؛ بلکه از جایگاه تورات و انجیل رفیعتر است؛ چرا که دارای قوانین، نظامها و اخلاقیّات و غیر آنهاست ولی آیا اینها به تنهایی بر صدق وراستی محمّد دلالت دارند؟!

من در کار محمّد )صلی الله علیه وآله وسلم( به شدّت در حیرت هستم، او مردی بدوی بودکه نه می توانست بخواند و نه بنویسد، چگونه چنین کتابی بلندمرتبه ای رامی تواند بیاورد؟

او شخصیّتی که دارای اخلاق و هوشی بود که نظیرش در هیچ عرب تحصیل کرده ای سابقه نداشت چه رسد به عرب بدوی که سواد خواندن ونوشتن نداشته باشد. این از یک طرف و از طرفی دیگر، آیا چنین نبوغی در

دلالت بر نبوّت او کفایت می کند!؟

من همیشه در پی آن بودم که این حقیقت را بدرستی دریابم و یک بار این موضوع را با یکی از کشیشان در لندن در میان گذاشتم ولی او جواب قانع کننده ای نداد و از روی تعصّب و دشمنی سخن گفت همان گونه که من این بحث را چندین بار با شیخ احمد افندی در ترکیه مطرح نمودم و او نیزجواب قانع کننده ای نداد؛ ولی حقیقت این است که من نمی توانستم با شیخ احمد افندی به صراحت سخن بگویم از ترس این که مبادا امر من بر او آشکارشود یا او درباره ام بدگمان گردد.

به هر حال، من برای محمّد )صلی الله علیه وآله وسلم( بسیار ارزش قائلم؛ چرا که شکّی نیست که او در زمره پیامبران الهی است که خصوصیّات آنها را در کتب مقدّسه می خوانیم؛ ولی من تاکنون بر پیامبری او دلیل قانع کننده ای نیافته ام و اگر فرض کنیم که او پیامبر نبوده است محال است انسانی که برای وجدان خود احترام قائل است بتواند او را در زمره دیگر نوابغ جهان بداند. شکّی نیست که او برتر از همه نوابغ جهان و بلندمرتبه تر از همه هوشمندان بزرگ عالَم است.

امّا سنّیها می گویند: رأی همه مسلمانان این بود که بعد از پیامبر)صلی الله علیه وآله وسلم(،ابوبکر سپس عمر، سپس عثمان برای خلافت از علی)علیه السلام( سزاوارترند و ازاین رو، دستور محمّد پیامبر )صلی الله علیه وآله وسلم( را واگذاشته و اینها را جانشینان پیامبرگرفتند.

به راستی که چنین نزاعی در هر دینی وجود دارد و در مسیحیّت به صورتی خاصّ است؛ ولی من نمی دانم مسلمانان امروزه برای ادامه این نزاع چه توجیهی دارند؟

روزی برای یکی از رؤسای خودم در وزارت مستعمرات، اختلاف شیعه و

سنّی را مطرح کرده و به او گفتم: اگر مسلمانان این زندگی را چشیده بودندنزاع را ترک می کردند و به وحدت کلمه خود روی می آوردند.

آن رئیس بر من تشر زد و گفت: وظیفه تو شقّ عصای مسلمین وتفرقه افکنی در میان ایشان است نه توحید کلمه آنها و یکپارچه کردن ایشان.

و بدین مناسبت دبیرکلّ وزارت مستعمرات در یکی از جلساتی که قبل ازسفر من به عراق باهم در آن شرکت داشتیم به من گفت: ای همفر! از روزی که خدا هابیل و قابیل را آفرید بطور طبیعی در میان بشر نزاعهایی وجود داشته است و اینها تا بازگشت مسیح باقی خواهد ماند که از آن جمله است:

1 - نزاع از جهت رنگ پوست

2 - نزاع بین قبایل

3 - نزاع در مورد سرزمینها

4 - نزاع در مورد اختلاف نژادها

5 - و نزاع بر سر دین

مأموریّت تو در این سفر، این است که با این نزاعها در میان مسلمانان آشنا شوی و کوههای آتشفشان آماده انفجار را پیدا کنی و وزارت مستعمرات رإے؛ک ک با اطّلاعات دقیق در مورد آن بهره مند سازی و اگر بتوانی خودت این آتشفشان آماده را منفجر سازی، در بلندترین جایگاه نسبت به خدمتگزاری بریتانیای کبیر قرار خواهی گرفت.

ما بریتانیائیها بدون فتنه انگیزی و تفرقه اندازی در میان همه مستعمرات خود، زندگی آرام و مرفّهی نخواهیم داشت همان گونه که سلطنت عثمانی رابدون فتنه انگیزی در میان رعایایش درهم نتوانیم شکست و گرنه ما با این جمعیّت اندک چگونه می توانیم بر ملّتی کبیر تسلّط یابیم؟!

پس نهایت کوشش و تلاش خود را بکار بند تا روزنه ای بیابی و از آن به

درون، نفوذ و رخنه کن و بدان که سلطنت ترکها و ایرانیان هر دو ضعیف شده است. پس باید مردم را بر ضدّ حاکمان خود بشورانی همان گونه که در همه تاریخ مردمان انقلابی بر ضدّ فرمانروایان خود بپا خواسته اند، پس هر گاه یکپارچگی خود را از دست بدهند و نیروهایشان تجزیه شود به ساده ترین راه در تحت سیطره استعماری ما قرار خواهند گرفت.

4

وقتی که به بصره رسیدم به یکی از مسجدهای این شهر رفتم. مسجد به یکی از علمای سنّی مذهب عرب که نامش شیخ عمر طائی بود تعلّق داشت،با او آشنا شدم و با روئی خوش با او برخورد کردم؛ ولی او از اوّلین لحظه به من بدگمان شده و شروع به پرسش از اصل و نسب و سایر خصوصیّات من کرد.

من فکر می کنم که رنگ پوست و لهجه من شیخ را به تردید وادار کرد.ولی توانستم با این ترفند که من از اهل »اغدیر« ترکیه هستم و در»استانبول« شاگرد شیخ احمد افندی بوده ام و در کارگاه خالد نجّار کارمی کرده ام... و با دیگر اطّلاعاتی که در مدّت اقامتم در ترکیه به دست آورده بودم خود را از گرفتاری نجات دهم.

من چند جمله نیز به زبان ترکی حرف زدم؛ ولی متوجّه شدم که شیخ عمرطائی با اشاره چشم از یکی از حضّار خواست که به او بگوید که آیا ترکی سخن گفتن من درست بود یا نبود. و آن شخص هم با چشمکی به او پاسخ مثبت داد.

من نیز از این که توانسته بودم دل شیخ را به دست بیاورم خوشحال بودم؛ولی گمانم سرابی فریبنده بیش نبود و پس از برهه ای از زمان فهمیدم که شیخ

عمر طائی مرا به چشم خودی نمی نگریسته و چنین می پنداشته که من ازجاسوسان ترکیه هستم، از آنجا که بعداً برایم روشن شد که شیخ عمر طائی باحاکم معیّن از جانب سلطان عثمانی مخالف است و یکدیگر را متّهم می کنند وبهم بدگمانند.

و به هر حال، چاره ای ندیدم جز این که از مسجد شیخ عمر به کاروانسرای غریبان و مسافران نقل مکان کنم، در کاروانسرا اتاقی اجاره کردم، صاحب کاروانسرا مرد احمقی بود که هر بامداد آسایش را از من می گرفت، چرا که هنگام اذان صبح به در اتاق من می آمد و به شدّت در اتاق را می کوبید تا من برای نماز صبح برخیزم و من مجبور بودم که با او مدارا کنم، پس برمی خواستم و نماز صبح را می خواندم پس از آن مرا به خواندن قرآن دستورمی داد که تا طلوع آفتاب مشغول باشم.

وقتی به او گفتم: خواندن قرآن واجب نیست، تو چرا این قدر اصرارمی کنی؟

او در جواب گفت: هر کس در این وقت بخوابد، فقر و نکبت را به کاروانسرا و برای ساکنان آن به ارمغان خواهد آورد.

و چون به خاطر تهدید خروج از کاروانسرا چاره ای جز پذیرفتن دستوراتش نداشتم مجبور شدم که اوّل اذان، نماز بگزارم، سپس بیش از یک ساعت هم هر روزه قرآن بخوانم.

مشکلات من به همین اندازه پایان نمی یافت، زیرا صاحب کاروانسرا که اسمش مرشد افندی بود یک روز پیش من آمد و گفت: من از روزی که تواتاق را اجاره کرده ای به مشکلاتی گرفتار شده ام و آنها را جز از طالع تونمی بینم و فهمیدم سبب آن است که تو مجرّدی و تجرّد شوم است. پس یاازدواج می کنی یا این که از کاروانسرا بیرون می روی.

من به او گفتم: من مالی ندارم تا ازدواج کنم )و می ترسیدم که به او هم بگویم که خواجه ام، زیرا اگر چنان عذری می آوردم هیچ بعید نبود که عورتم رابیازماید تا معلوم شود که راست می گویم یا دروغ؟ زیرا از مرشد افندی همچوکاری برمی آمد(.

مرشد افندی به من گفت: ای ضعیف الایمان! آیا قول خداوند متعال رانخوانده ای که می فرماید: »إِنْ یَکُونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللَّه مِن فَضْلِه«⁽¹⁾»اگر فقیرباشند خداوند از فضل خود آنان را بی نیاز می گرداند«.

من در مورد کار خودم شدیداً متحیّر شده بودم که چه باید بکنم؟ و چگونه جوابش را بدهم؟ و آخرین دفعه به او گفتم: خوب! بگو ببینم من چگونه بدون مال ازدواج کنم!؟ و آیا تو آمادگی داری که پول کافی به من قرض بدهی یا اینکه همسری بدون مهریّه برایم بیابی!؟

مرشد افندی کمی فکر کرد، پس از آن سرش را بلند کرد و گفت: من اصلاًاز سخن تو سر در نمی آورم، یا تا اوّل ماه رجب زن می گیری یا این که ازکاروانسرا بیرون می روی!

و تا اوّل ماه رجب بیش از بیست و پنج روز باقی نمانده بود، چرا که ما درروز پنجم ماه جمادی الثانی بودیم.

و مناسبت دارد که در اینجا نام ماههای اسلامی را به ترتیب ذکر کنم:»محرّم، صفر، ربیع الأوّل، ربیع الثانی، جمادی الأوّل، جمادی الثانی،رجب، شعبان، رمضان، شوّال، ذی القعده و ذی الحجّه« و آغاز و سرانجام ماههای مسلمانان بر مبنای رؤیت هلال است و روزهای آن از سی روز بیشترو از بیست و نه روز کمتر نیست.

سرانجام به حرف مرشد افندی گوش دادم و جایی را نزد نجّاری یافتم و با

او قرار گذاشتم که مانند شاگردی با مزدی اندک در نزدش کار کنم و خواب وخوراکم را هم نزد او باشم.

و بدین وسیله پیش از آن که ماه بسر آید از کاروانسرا بیرون آمده تا بساطم را در دکّان نجّار بیندازم.

نجّار، مردی باشهامت و شریف بود و با من مانند یکی از فرزندان خودرفتار می کرد، نامش عبدالرضا و شیعه ایرانی و فارسی زبان از خطّه خراسان بود.

نزد او فرصت را مغتنم شمردم تا زبان فارسی را هم از او بیاموزم. شیعیان ایرانی هر روز عصر، نزد او جمع می شدند و از هر دری، از سیاست تا اقتصاد،سخن می گفتند و بر حکومت کشور خود بسیار پرخاش می کردند همان گونه که بر خلیفه عثمانی در »استانبول« انتقاد داشتند. امّا وقتی غریبه ای واردمی شد سخن را کوتاه می کردند و درباره اُمور شخصی خود به گفتارمی پرداختند.

من نمی دانم که ایشان چگونه تا این حدّ به من اعتماد داشتند ولی همان اواخر فهمیدم که آنها مرا از مردمان آذربایجان می انگارند، چرا که متوجّه شده بودند که من ترکی بلدم و سفید پوستی من هم این گمان را در ایشان تقویت می کرد، چرا که اغلب آذریها سفید پوستند.

و با این وصف در همانجا با جوانکی که در آن دکّان آمد و شد داشت و ازهر سه زبان ترکی، فارسی و عربی آگاه بود، آشنا شدم. او لباس طلبگی علوم دینی به تن داشت، نامش محمّد بن عبدالوهّاب بود، او جوانی پرغرور وبی نهایت عصبانی بود، از حکومت عثمانی بسیار خشمگین بود امّا نسبت به حکومت ایران بی تفاوت.

دلیل رفاقتش با عبدالرضای نجّار همین بود که هر دو از خلیفه عثمانی