مشخصات کتاب

عنوان قراردادی : دعای ندبه -- نقد و تفسیر

عنوان و نام پدیدآور : حکایت عطش: جرعه ای از زلال دعای ندبه / مولف عزیزالله حیدری ؛ ویراستار رضا دیلمی.

مشخصات نشر : قم : مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۷.

مشخصات ظاهری : ۱۶۱ ص.

شابک : ۱۰۰۰۰ ریال 978-964-973-133-9 :

وضعیت فهرست نویسی : برون سپاری

یادداشت : کتابنامه: ص. ۱۶۱؛ همچنین به صورت زیر نویس.

موضوع : دعای ندبه

شناسه افزوده : حیدری عزیزالله ۱۳۳۷ -

شناسه افزوده : دیلمی، رضا، ۱۳۵۴ - ویراستار

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP۲۶۹/۷ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۷۷۴

شماره کتابشناسی ملی : ۱۳۱۱۴۲۰

اشاره

حکایت عطش: جرعه ای از زلال دعای ندبه

مولف عزیزالله حیدری

ویراستار رضا دیلمی

یا ناصر یا معین

دعای ندبه یکی مخزنی است از اسرار

که هر خزانه آن مشعلی است از انوار

حقایقی است در آن فوق دانش افهام

دقایقی است فزون تر زعالم افکار

زفهم ظاهر آن لنگ است توسن فکرت

ز درک باطن آن عقل مانده از رفتار

شیخ عباسعلی ادیب

فهرست

تصویر

تصویر

ضرورت های طرح و تحلیل دعای ندبه

سابقه مبارزه و معارضه تاریخی اسلام با مذاهب منسوخ و رقابت اندیشه دینی با دیگر مکاتب معاصر، اقبال عمومی و جهانی به اندیشه اسلامی شیعی را در پی داشت و با ظهور انقلاب اسلامی ایران؛ دشمنان را به مقابله در سه شکل عمده و مؤثر کشانده است:

در چنین فضایی، جبهه ایمان و به ویژه گرایش اسلامی شیعی در طرح اندیشه های خود، باید با چند ویژگی به میدان بیاید:

مروری بر مسأله دعا

خاستگاه دعا چیست؟!

دعا در متون دینی آن چنان مقامی رفیع دارد که خداوند در قرآن می فرماید: «قُلْ ما یَعْبَؤُا بِکُمْ رَبِّی لَوْلَا دُعَآؤُکُمْ»؛⁽¹⁾اگر دعای شما نبود خدا چه اعتنایی به شما داشت؟!

اشاره ای لطیف در قرآن، دعا را مساوی عبادت می داند که جلوه ای از مقصد هستی است و اگر کسی به این کار نپردازد، جزءِ مستکبرین بوده و با خواری به جهنم وارد می شود.

«وَقالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ»⁽²⁾امّا به راستی چرا انسان دعا می کند؟!

واضح است که انسان دعا را وسیله حاجت و عبادت قرار می دهد. اما دعا می تواند ریشه ای عمیق تر داشته باشد و خود هدف واقع شود.⁽³⁾

زیرا نشانه تعلق وابستگی و عبودیت ماست. لذا دیگر مهمّ نیست که اجابت بشود یا نشود.

روزی حضرت رسول صلی الله علیه وآله به فاطمه علیها السلام فرمود: هم اکنون جبرئیل آمده و به تو سلام می رساند و می گوید: به فاطمه علیها السلام بگو هر حاجتی که دارد، بخواهد.

فاطمه علیها السلام پاسخ می دهد: «یا ابتاه شغلنی عن مسئلته لذة خدمته

لاحاجة لی غیرالنظر الی وجهه الکریم فی دارالسلام»؛ پدر جان لذت حضور خداوند مرا از حاجت خواهی باز داشته و چیزی جز نظر به وجه با کرامت خداوند ندارم.⁽¹⁾

خوش همی آید مرا آواز او

وان خدایا گفتن وان راز او

دست اخلاص از دعا گفتن مدار

با اجابت یا رد اویت چه کار؟!

تا نگرید طفلک نازک گلو

کی روان گردد ز پستان شیر او

طفل حاجات شما را آفرید

تا به ناله گردد آن شیرش پدید

گفت: ادعواللَّه بی زاری مباش

تا بجوشد نهرهای شیر فاش

چون خدا خواهد که مان یاری کند

میل مان را جانب زاری کند

وآنکه خواهی کز بلایش واخری

جان او را در تضرّع آوری

چون بیارم در تضرّع ره دهم

چون یکی بستانم از وی ده دهم⁽²⁾

اهل تحقیق گفته اند: هر نیاز در انسان، نمایشگر یک استعداد است چنان که: نیاز به اعتراف، نمایشگر وجدان می باشد.

اما نیاز به نجوی نشان دهنده روح است، روح متعالی انسان که جز با پیوند به بی نهایت، اشباع و راضی نمی شود.

آری!

نجوی و دعا حاصل چنین گوهری در آدمی است؛ شاهد مسأله، کلامی عمیق است از امیرالمؤمنین علی علیه السلام در پاسخ کمیل رحمه الله که

پرسید: نَفس چیست؟!

امام علیه السلام فرمودند: کدام نفس؟!

کمیل با شگفتی پرسید: مگر نفس چند تاست؟!

امام علیه السلام پاسخ دادند: چهار نفس.⁽¹⁾

سپس در توضیح فرمودند:

اول) نَفس نامی نباتی که با قوایی: چون ماسکه، هاضمه، دافعه و مربیه شناخته می شود و دو ویژگی زیاده و نقصان را به همراه دارد.

دوم) نَفس حسی حیوانی که با قوایی چون: سامعه، باصره، شامّه، ذائقه و لامسه شناخته می شود و دو خصوصیت رضا و غضب در آن است.

سوم) ناطقه قدسی که با قوایی چون: تفکّر، تمیز، علم، حلم و ذکر (یعنی راز و نیاز و همان دعا) شناخته می شود و حاصلی مانند: پاکی و حکمت دارد.

چهارم) کلّی الهی⁽²⁾...

آنچه مورد نیاز و شاهد ما بود. همین قسمت می باشد که دعا حاصل این روح متعالی است که بزرگ تر از دنیاست و جز با خدا و اتّصال با بی نهایت به آرامش نمی رسد.

رفع یک شبهه و سؤال

با این مقامات بلند دعا، بسیاری از دعا کنندگان می پرسند که چرا دعاهای آنان به اجابت نمی رسد،⁽¹⁾

وان نیاز و سوز دردت پیک ماست

حیله ها و چاره جویی های ما

جذب ما بوده گشوده پای تو

درد عشق تو کمند ماست

زیر هر یاربِ تو لبیک ماست

در روایت، آمده است:

شخصی به امام صادق علیه السلام گفت: من دو آیه از قرآن دیده ام که خداوند وعده داده، اما به آن نرسیده ام، یکی آنجا که خداوند می فرماید:

«اُدعونی اَستجب لکم»؛⁽²⁾ولی من دعا کرده ام، امّا اجابت ندیده ام!

امام علیه السلام فرمود: آیا فکر می کنی خداوند خلف وعده می کند؟!

عرض کردم: نه سرّ آن را نمی دانم.

امام علیه السلام فرمود:هر کس جهات دعا را رعایت کند،دعایش به اجابت می رسد.

این جهات عبارتند از:

پس پاسخ این است که:

اوّلاً هیچ تردیدی نیست که به نصّ صریح قرآن و احادیث، عواملی موجب حبس دعا می شوند؛ در دعای کمیل آمده:

اللهم اغفرلی الذنوب التی تَحْبس الدعاء و..

در احادیث، مصادیق ردّ دعا بیان شده است، چنان که امام صادق علیه السلام فرمودند:

الذنوب التی تردّ الدعا و تظلم الهواء؛ عقوق الوالدین؛⁽²⁾

گناهانی که باعث ردّ دعا و تاریکی هوا می شوند؛ عبارتند از: عقوق والدین ... .

و در حدیثی زیبا و شگفت، هشت مورد از عوامل حبس دعا بیان شده است:

اجابت دعا

با جرأت می توان گفت که دعاها به اجابت می رسد؛ اما شکل های آن متفاوت است. این شکل ها با استناد به آیات و روایات چنین بیان می شود.

در این تعجیل و تاخیرها اهداف تربیتی نهفته است، چنان که خداوند دعای موسی و هارون علیهم السلام بر علیه فرعون را قبول می کند امّا امام صادق علیه السلام می فرماید: چهل سال طول کشید.⁽²⁾

در این جا حکمتی است که باید امّت، استعدادها را بروز دهند و به تعبیر گفته اهل معرفت، موسی و فرعونی درگیر شوند تا ابوذری ساخته شود.⁽¹⁾

برای مرور به روایات و آیات به منابع ذیل مراجعه شود.⁽²⁾

عوامل و موانع اجابت دعا

1. معرفت خدا

کسی از امام صادق علیه السلام پرسید: ما لنا ندعوا و لایستجیب لنا؟ چرا خدا را می خوانیم و برای ما اجابت نمی شود؟

امام علیه السلام پاسخ داد؛ چون: لانکم تدعون من لاتعرفونه و تسألون من لاتفهمون؛⁽³⁾

شما کسی را می خوانید که نمی شناسید و چیزی می خواهید که نمی فهمید.

2. حُسن ظن به خدا:

ادعوا اللَّه و انتم موقنون بالاجابه؛⁽⁴⁾خدا را بخوانید در حالی که یقین به اجابت دارید.

3. هماهنگی با عناصر اجابت

در تعقیب نماز ظهر می خوانیم: ولا حاجةً هی لک رضا ولی فیها صلاح الا قضیتها؛ اجابت باید دارای دو عنصر باشد، رضای حق و صلاح عبد.

4. هماهنگی با سنت ها و مقاصد تربیتی؛

یعنی: سازندگی آدم ها، اتمام حجّت و ظهور و بروز استعدادها.

هشام بن سالم از امام صادق علیه السلام نقل می کند که ایشان فرمودند: بین سخن خداوند در قرآن که به موسی علیه السلام و هارون علیه السلام پاسخ داد «قد اُجیبت دعوتکما و بین مواخذه فرعون»40 سال فاصله شد.⁽¹⁾

این جا همان مقاصد و هدف برتر است که موسی با فرعون درگیر شود تا ابوذری ساخته شود! و امت ها استعداد خود را بروز و ظهور دهند، گرچه دعا به اجابت رسیده بود؛ چنان که راوی می گوید: به امام صادق علیه السلام عرض نمودم: «یستجاب للرجل الدعا و یؤخّر؟ قال: نعم، عشرین سنة» دعا به اجابت می رسد، اما گاه بیست سال تأخیر می افتد.⁽²⁾

5. اضطرار به سوی خدا و انقطاع از غیر او

اذا اراد احدکم ان لا یسئل اللَّه شیئاً الا اعطاه فلییأس من الناس کلهم و لایکون له رجاءً الا عندللَّه عزوجل؛⁽³⁾هر کدام از شما وقتی حاجت داشته باشد و بخواهد حتماً از خدا بگیرد، باید از همه مردم ناامید باشد، مگر امید به خدا.

6. اقبال قلب به سوی خدا

امام صادق علیه السلام می فرماید: «فإذا دعوت فاقبل بقلبک ثمّ استیقن بالإجابه»؛⁽¹⁾

رسول اکرم صلی الله علیه وآله می فرماید: لایقبل اللَّه دعا قلب ساه؛ خدا دعای قلب ساهی (غافل) را نمی پذیرد.⁽²⁾

7. دعا در ضمن پذیرش سنت های الهی و هماهنگی با آن

از آنجا که خداوند سنت ها و قانون هایی را برای نظام هستی ایجاد کرده و سنت های خداوند تغییر و تبدیل نمی پذیرند، باید با آن قوانین هماهنگ باشیم، چنان که از روایات معلوم می شود، نمی توان چیزهایی که محال و ناشدنی اند یا حلال نیستند، بخواهیم.

از امام علی علیه السلام سؤال شد: کدام دعا منحرف تر از مقصد است؟

ایشان فرمودند: کسی که آنچه نشدنی است، درخواست می کند.⁽³⁾

امام علی علیه السلام در روایتی دیگر می فرمایند: ای صاحب دعا! چیزی که نشدنی (و مخالف سنت های خداست) و حلال نیست (متضاد با نظام تشریع است) از خدا نخواه!

در این جایگاه به اندازه نیاز، مواردی را ذکر کردیم تا اشاره ای مناسب نسبت به بحث خود داشته باشیم و پاسخ گوی مباحث دعا در تعجیل فرج بوده باشد وگرنه عوامل دیگری نیز در اجابت دعا دخالت

دارند که عبارتند از:

توسل به ائمه علیهم السلام

خضوع و رقّت قلب؛

مداومت در دعا؛

وفای به عهدها؛

همراهی دعا با عمل؛

اجتماع در دعا و آمین خواهی از جمع؛

سادگی و عدم تکلّف در دعا؛⁽¹⁾

حضور قلب با حمد و استغفار و صلوات؛

دعا با اسماء حسنی

نام بردن حاجات؛

اصرار در دعا؛

دعا برای دیگران؛

دعا در زمان های ویژه؛⁽²⁾

دعا در مکان های ویژه؛⁽³⁾

ترک گناه و ستم؛

مسح صورت با دست ها بعد از دعا.⁽¹⁾

پرسشی پیرامون درخواست تعجیل فرج، آری یا نه!

با مراجعه به متون قرآنی و روایی به مسأله ای با ظاهری متناقض برخورد می کنیم که برخی صراحت در عدم درخواست تعجیل فرج و برخی درخواست تعجیل فرج دارند، در دعای عهد می خوانیم:

و عجّل فرجه و سهّل مخرجه و در دعای غیبت: اللّهمّ فَافْرِج ذلک عنّا بفتح منک تُعَجّلهُ؛ خدایا! بگُشا بر ما (این مشکلات را) با پیروزی که در آن شتاب کنی.

از طرفی در حدیث می خوانیم: هلک المستعجلون.⁽²⁾

امام علی علیه السلام نصیحت می فرماید: و لا تستعجلوا بما لم یعجّله اللَّه لکم فانه من مات منکم علی فراشه و هو علی معرفة حق ربه و حقّ رسوله و اهل بیته مات شهیداً؛⁽³⁾

در توقیع مبارک امام موعودعلیه السلام می خوانیم: و اکثر و الدعاء بتعجیل الفرج فان ذلک فرجکم؛⁽⁴⁾

و در قرآن می خوانیم:...و ما یدریک لعل الساعة قریب، یستعجل بها الذین لایؤمنون بها و الّذین آمنوا مشفقون منها و یعلمون أنها الحقّ...؛⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلام فرموده اند، این آیه درباره حضرت قائم علیه السلام است و در دعای غیبت نیز آموزش می بینیم که: و لا اسئلک تعجیل ما أخّرت؛⁽¹⁾

پاسخ:

از جمع منطقی بین آیات و احادیث مطرح شده، سه پیام حاصل می گردد که عبارتند از:

امّا از آنجا که خداوند دارای حکمت بالغه است و بخش زیادی از علّت غیبت به خود انسان ها باز می گردد،⁽²⁾پس باید شکیبا بود، تأخیر در ظهور دوران غیبت، ظرفیتی برای بروز برخی شرایط و استعدادهاست، چنان که می فرماید:

القائم لایظهر أبداً حتی تخرج ودایع اللَّه؛⁽³⁾قائم ظهور نمی کند، ابداً؛ مگر آن که ذخیره ها ظهور یابند.

بنابراین به این نتیجه می رسیم که نباید برای خداوند تعیین تکلیف بکنیم بلکه ادب دعا را باید از معصوم علیه السلام بیاموزیم که می فرماید: «فصبّرنی علی ذلک حتّی لا اُحَّب تعجیل ما أخّرت و لا تأخیر ما عجّلتَ

و لا أکشف ما سترت و لا أحبث عمّا کتمتَ و لا أُنازعک فی تدبیرک و لا أقول لِمَ و کیف و ما بال و لی الامر لایظهر و قد امتلات الأرضُ من الجور و اُفوّض اموری کلها إلیک».⁽¹⁾

مرا بر این امر انتظار، شکیبا گردان تا در آنچه تأخیر انداخته ای شتاب نخواهم و تأخیر در آنچه شتاب داری، طلب نکنم و... .

نکته ای در عظمت دعاهای شیعه

دعاهای شیعه چند ویژگی دارد:

چنین است که «خانم آن ماری شیمل» شرق شناس معاصر می گوید: من بخشی از کتاب مبارک صحیفه سجادیه را به زبان آلمانی ترجمه و منتشر کرده ام، وقتی مشغول ترجمه این دعاها بودم، مادرم در بیمارستان بستری بود و هر وقت که به او سر می زدم، پس از آن که او به خواب می رفت، در گوشه ای از اتاق به کار پاکنویس ترجمه ها مشغول می شدم.

اتاق مادرم دو تختی بود، در تخت دیگر خانمی متعصّب به مذهب کاتولیک بستری بود، وقتی فهمید من دعاهای اسلامی را ترجمه

می کنم، دلگیر شد و گفت، مگر در مسیحیت و کتب مقدّس خودتان کمبودی دارید که به دعاهای اسلامی روی آورده ای؟!

وقتی کتاب چاپ شد، نسخه ای برایش فرستادم، یک ماه بعد با من تماس گرفت و گفت، صمیمانه از هدیه این کتاب متشکّرم؛ زیرا هر روز به جای دعاهای کتب مقدّس خودمان، آن را می خوانم!

بله، واقعاً ترجمه ادعیه امامان معصوم علیهم السلام مخصوصاً صحیفه حضرت زین العابدین علیه السلام برای بسیاری از مردم جهان، کارساز و سودمند است.⁽¹⁾

تعدادی از شروح دعای ندبه

وجه تسمیه ندبه

ندبه به معنی طلب و خواندن و شمردن محاسن مندوب علیه و گریه بر او آمده است.⁽²⁾و محتوای دعا نشان می دهد که مصیبت شیعه و امّت و حتّی بشریّت از فقدان امام علیه السلام می باشد و چه مصیبت هایی بر سر اولیا خدا آمده است.

سند دعا

در سند دعای ندبه به چند نام برخورد می کنیم:

و همچنین نقل دعا در کتاب های معتبری چون:

این حدیث به ترتیب در المزار شیخ مشهدی و او از محمدبن ابی قره و ابی قره از کتاب حسین بن سفیان بزوفری نقل شده است.

از ابن مشهدی در مستدرک، چنین آمده که مراد از محمدبن مشهدی، محمدبن جعفر بن علی بن جعفر مشهدی، یکی از راویان ابی الفضل شاذان بن جبرئیل قمی است، او همچنین با دو واسطه از شیخ مفیدرحمه الله روایت می کند.⁽¹⁾

ابن ابی قره را نجاشی چنین توصیف کرده است:

او ثقه بوده و روایات فراوان شنیده و کتاب های بسیاری تألیف نموده است، وی کسی بود که کتاب ها را ورق به ورق برای اصحاب امامیه می خواند و همواره در مجالس با ما بود.⁽²⁾

محمّد بن حسین بن سفیان بزوفری نزدیک به زمان غیبت صغری می زیسته و از مشایخ روایی شیخ مفیدرحمه الله است و صاحب الذریعه، علامه آقا بزرگ تهرانی درباره اش می نویسد: او از مشایخ شیخ مفیدرحمه الله بوده و مکرر در مکرر از او روایت نقل می کند و در هنگام ذکر او، شیخ

مفیدرحمه الله از بزوفری تجلیل کرده و به نیکی یاد می کند.⁽¹⁾

ابن مشهدی در اوّل کتاب خود گفته است:

هر چه در این کتاب نقل می کنم، سندش تا ائمه اطهارعلیهم السلام همگی موثّق هستند که این شهادت کافی است تا نظیر مرسلات ابن ابی عمیر و مرسلات شیخ صدوق رحمه الله باشند که می دانیم مرسلات آنها حکم مسند معتبره دارند.⁽²⁾

دعای ندبه از کدام امام نقل می شود؟!

قدر مسلّم این است که یکی از ائمه علیهم السلام راوی دعای ندبه می باشد؛ و علامه مجلسی رحمه الله در زادالمعاد فرموده که، این دعا از امام صادق علیه السلام روایت شده است.

حاجی نوری رحمه الله صاحب مستدرک و استاد حاج شیخ عبّاس قمی رحمه الله معتقد است که فقط نقل از معصوم علیه السلام ثابت است، البتّه برخی محققین احتمال داده اند از آنجا که پدر بزوفری از علماء و راویان بزرگ قرن چهارم که هم عصر و در زمان غیبت صغری بوده است نقل کرده و او هم به وسیله نواب اربعه از راه مکاتبه و توقیع در ارتباط بوده و این دعا را در کتاب خود آورده و سپس به دست فرزندش ابوجعفر بزوفری رسیده است.⁽³⁾

نکات مهمّ در تقویت سند دعا

1- امروزه فقط به توثیق راوی و وثوق مُخبری توجه نمی شود؛ بلکه وثوق مضمونی و خبری کفایت می کند؛ یعنی هنگامی که می بینیم مضمون دعای ندبه شامل مفاهیم فاخر و بلند است و از طرفی با مجموعه معارف مکتب اهل بیت علیهم السلام هماهنگ می باشد و وحدت سیاق با بقیه احادیث آن بزرگواران دارد؛ به قطعیّت در ارسال دعا از ائمه علیهم السلام می رسیم.

این دعا با قرآن مخالفتی ندارد تا شامل «ما خالف کتاب اللَّه فدعوه» بشود؛ بلکه موافق با کلمات دیگر معصومین علیهم السلام است که فرموده اند: «فان کان یشبههما فهو منّا»؛⁽¹⁾

از طرفی توافق کامل با عقل دارد که رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند: حدیث من را بر کتاب خدا و حجت عقولتان عرضه کنید، اگر موافق بود قبول وگرنه به دیوار زنید.⁽²⁾

2- در مستحبات به روایات مَنْ بَلَغ عمل می شود. «من سمع شیئاً من الثواب علی شی ءً فصنعه کان له و إن لم یکن علی ما بلغه»؛⁽³⁾

همچنین قاعده تسامح در ادلّه سُنَن جاریست و سخت گیری در احکام واجب و حرام است.

3- در بعضی روایات، معیار حق نیز مطرح شده؛ پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله

می فرماید: «ماجائکم عنّی من حدیث موافق للحقّ فإنّا قلته و ما أتاکم عنی من حدیث لایوافق الحقّ فلم اقله»؛⁽¹⁾

در دعای ندبه مطلب ناحق دیده نمی شود.

4- نورانیت مضامین، خود، مؤیّدی بر مطلب است، چنان که در حدیث آمده: انَّ علی کل حق حقیقةً و علی کل صواب نوراً فما وافق کتاب اللَّه فخذوه و ما خالف کتاب اللَّه فدعوه؛⁽²⁾بر هر (سخن) حقّ، حقیقتی و بر هر (کلام) درستی، نوری است، پس آنچه موافق کتاب خداست،بگیرید و آنچه مخالف است، کنار بگذارید.

اشکالات

اشکال 1)

چرا در دعا از کوه رَضْوی و ذی طُوی نام برده شده، در حالی که فرقه کیسانیه⁽³⁾معتقدند محمد حنفیه (پسر امام علی علیه السلام) در کوه رضوی مخفی است، آیا این موضوع اشاره به عقیده آنها ندارد؟

پاسخ: ذی طُوی مکانی در محدوده حرم و حدود یک فرسخی مکّه است و رضوی کوهی از کوه های مدینه که در فضیلت آن روایاتی وارد شده است.

1- امّا ما معتقدیم امام علیه السلام جای معیّنی ندارد⁽⁴⁾و ذکر این دو کوه در

این دعا معنای کنایی دارد، یعنی نمی دانم کجا هستی، مثل این که بگوییم این طرف یا آن طرف.

2- ذکر این دو کوه به خاطر تقدّس آن است و ثابت شده که حضرت موعودعلیه السلام در این دو مکان تردد داشته است.

اشکال 2)

چرا اسامی همه ائمه علیهم السلام در این دعا نیامده است؟

پاسخ: تصریح نشدن به اسامی همه ائمه علیهم السلام از قوّت متن نمی کاهد؛ زیرا قرائنی بر اظهار اسامی بقیه ائمه علیهم السلام وجود دارد:

1- «لم یمتثل امر رسول اللَّه فی الهادین بعد الهادین»؛ درباره ائمه علیهم السلام بعد از رسول اکرم صلی الله علیه وآله می باشد.

2- می فرماید: فقتل من قتل و سبی من سبی و اُقصی من اُقصی؛ که غیر از قتل، به اسارت و تبعید تصریح می کند که از مصادیق آن مثل امام سجادعلیه السلام و امام موسی بن جعفرعلیه السلام و... می باشد.

3- جمله «این الحسن، این الحسین و این ابناء الحسین علیه السلام»

در این فراز دعا، از فرزندان امام حسین علیه السلام می گوید.

4- «یابن السعادة المقرّبین» و «یابن النجباء الاکرمین» که اشاره به نجابت و کرامت پدر و مادر دارد، در حالی که محمّد بن حنفیه فقط از طرف پدر به امام علی علیه السلام نسبت دارد، ولی در نسب امام موعودعلیه السلام در دعا آمده است: «این النبی المصطفی و ابن خدیجة الغرّاء و فاطمة الزهراء... و صلّ علی جدی رسولک السید الاکبر و جدته الصدیقه الکبری که واسطه ائمه علیهم السلام را توضیح می دهد.

طرح کلی دعا

اگر بتوانیم طرح کلی یک دعا را به دست آوریم، کمک زیادی در توضیح آن خواهد بود، مثلاً در طرح کلی دعای کمیل با انسانی روبرو هستیم که می خواهد از تجرّی بر خدا، که براساس جهل او بوده تا مقام خوف موقنین برسد.⁽¹⁾

اما در دعای ندبه چنین به نظر می رسد که می توان این عنوان را قرار داد؛ یعنی از حمد خداوند بر خویشتن تا حمد آدمی به رهبری امام موعودعلیه السلام، با مروری ساده بر دعای ندبه درمی یابیم که این دعا از یک جریان مستمرّ تاریخی گفت و گو می کند، از خلقت نیک و کامل و ستودنی خداوند که هدایت خویش را در همه هستی ریخته و سپس رهبری صحیح آدمی را با نبوت و امامت به کمال رسانده است و ناسپاسی کفرآمیز گروهی: «الذین بدّلوا نعمت اللَّه کفراً و احلّو قدمهم دارالبوار»⁽²⁾که رفتار و اعمال آنها به انزوا و حذف حجّت های خدا در شکل های سه گانه (قتل، اسارت و تبعید) انجامید، و از نگهداری حجت و طلب و تلاش منتظران و گروه صالحِ مصلح که به وسیله حجّت معصوم (آگاه و آزاد) رهبری می شوند تا وقتی از انسان، رفع

عطش و بازگشت دوباره به سیر کمال و رشد با نابودی جبهه باطل شروع شود و سرانجام حمد انسان مؤمن و منتظر را بیان می کند؛ آنجا که می فرماید: «و اجتثثتَ اصول الظالمین و نحن نقول الحمداللَّه ربّ العالمین».

در تعبیری دیگر می توان گفت: دعای ندبه، داستان طلب و تشنگی پناه جویی انسان است، این پناه و ولایت همان است که از خداوند شروع شده و سپس در مقام نبوت و امامت تجلّی می یابد: «خلقته لنا عصمة و ملاذا».

ولی در پناه این رهبری، آدمی دوباره به حمد و ستایش خدای هستی می رسد و راه خویش را به دور از هر جهل و انحراف و تحمیل انتخاب می کند.

عبارت قرآنی «من شاء اتخذ الی ربه سبیلاً» ⁽¹⁾در دعای ندبه، نشان دهنده آرمان نهایی ولایت است که انسان به انتخابی مناسب شأن خویش دست یابد.

کلیدی برای فهم فرازهای دعای ندبه

ما در دعای ندبه با یک طلب و اشتیاق گسترده به دنبال کسی هستیم که انسان مؤمن و باورمند در جستجوی اوست، کلمه «أینَ أَین»، تبلور این طلب می باشد.

این چه دغدغه ایست؟!

حقیقت این است که انسان دارای چهار رابطه است:

1- با خود

2- با جامعه

3- با طبیعت و هستی

4- با حاکمیت هستی

این رابطه ها ضابطه می خواهند.⁽¹⁾

اگر این رابطه ها، ضابطه مناسب نداشته باشند، انسان صدمه می بیند و رنج می بیند؛ زیرا جهان هستی (پیکره) واحد است و تمامی موجودات در یک جریان متقابل با یکدیگرند، هیچ موجودی به طور مجرّد نیست، بلکه وابسته به کلّ جریانات مادی جهان هستی است.⁽²⁾پس این روابط نیازمند ضوابط هستند که اگر نباشند و یا رعایت نشوند، فساد، همه خشکی و دریا را فرا می گیرد.⁽³⁾

پرسش این است: چه کسی این آگاهی را در اختیار من می گذارد؟

چه کسی خود، الگو و اسوه هماهنگ این ضوابط و سنّت هاست؟!

امکانات انسان برای آگاهی چیست؟!

در پاسخ به چهار نکته اساسی و مهّم اشاره می کنیم:

1- علم

2- عقل

3- وجدان

4- غریزه

با بررسی کوتاهی درمی یابیم که علم با پای تجربه حرکت می کند و هنوز عالم هستی را تجربه نکرده، پس نمی تواند ضوابط جامع و آگاهانه در اختیار ما بگذارد و اگر منتظر تجربه بمانیم، قرن ها طول می کشد.

اما عقل نیز محدودیت دارد و مبتلا به همین اشکال است،

وجدان نیز تحت تأثیر غریزه و محیط و عادت است.

و غریزه که کور و سرکش است.

لذا تنها راه، علمی بی نهایت است که از منبعی نامحدود به دست آید و این جاست که انسان به ضرورت وحی می رسد و خود را مضطرّ این آگاهی می بیند؛ زیرا خدا نامحدود است و مشرف و مسیطر بر همه خلقت؛ پس: «اللَّه یعلم و انتم لاتعلمون».⁽¹⁾

از طرفی او علمی را می آموزد که هرگز در حوزه آگاهی ما نبود، چنانکه می فرماید: «علّمکم ما لم تکونوا تعلمون»؛⁽²⁾یعنی به شما چیزی می آموزد که نمی توانستید بدانید.

سپس این علم در اختیار پیامبرصلی الله علیه وآله قرار می گیرد و در نتیجه امر و نهی او اجتناب ناپذیر می شود، آنچه را پیامبر می آورد بگیرید و اطاعت کنید و آنچه را نهی می کند، از آن دست بردارید؛ زیرا عصیان او درگیری با قانونمندی و نظم هستی است و همین تفسیر صحیح گناه است.

سپس پیامبرصلی الله علیه وآله این علم را به امام علیه السلام وا می گذارد و هزار هزار درِ علم را بر او می گشاید.⁽¹⁾

«ان للَّه جمع لمحمدصلی الله علیه وآله سنن النبین من آدم و هلم جراء الی محمّد قیل له و ما تلک السنن؛ قال: علم النبین بأسره و ان رسول اللَّه صیّر ذلک عند امیرالمؤمنین علیه السلام»⁽²⁾

این امام معصوم علیه السلام است که الگو و اسوه می شود؛ زیرا عصمت، ترکیبی از دو عنصر آگاهی و آزادی است.

و امام علیه السلام کسی است که با این آگاهی و پاکی از ما به خودمان دلسوزتر است: «و اللَّه انّا لارحم بکم منکم انفسکم»؛⁽³⁾به خدا قسم من از شما به خودتان مهربان ترم.

«إِنّی اریدکم للَّه و انتم تریدوننی لِأنفسکم»؛⁽⁴⁾او مرا برای خودش نمی خواهد، بلکه برای خدا می خواهد.

این تاریخ علم و طهارت و دلسوزی آنان، برای هدایت انسان است

که به قتل و تبعید و اسارت می انجامد و هنگامی که قدر او شناخته نمی شود، در تدبیر بلند و متعالی خداوند حکیم، چنین چاره جویی می شود که آخرین ذخیره را در پس پرده غیبت محفوظ دارد، چنان که در حیات ائمه علیهم السلام نیز چنین سنتی جاری بود: «اذا غضب اللَّه علی خلقه نحّانا عن جوارهم»؛⁽¹⁾

با تجربه حکومت های جور و ستم و حتی رفاه که انسان و هویت او به وسیله آنها مسخ شده است، آدمی پس از ادبار به این طلب و تشنگی و عطش می رسد و امام در آرزو و اُمنیه انسان جای می گیرد،⁽²⁾تا این عطش چگونه با آب گوارای وجود او سرشار گردد.⁽³⁾

نمونه های آگاهی و مهر امام علیه السلام

آگاهی امام علیه السلام بر جسم و روح آدمی و همه هستی و حتی رؤیای ما توسعه دارد، وقتی زنی از امام صادق علیه السلام پرسش هایی از مسائل زنان می کند و سپس خارج می شود، می گوید: «و اللَّه لو کان امرءة مازاد علی

هذا»؛ به خدا قسم اگر زن هم می بود، بیش از این نمی توانست چیزی بگوید!⁽¹⁾

رُمیله از اصحاب علی علیه السلام نقل می کند: در زمان خلافت آن حضرت دچار بیماری شدیدی شدم. اما در روز جمعه ناگهان احساس خوبی و سبکی نمودم و گفتم بهتر است به نماز امیرالمؤمنین علیه السلام حاضر شوم، هنگامی که به مسجد رفتم و امام علیه السلام برای سخنرانی برفراز منبر رفت، دوباره بیماری ام عود نمود، امّا من تحمّل نمودم تا سخن امام علیه السلام تمام شد، سپس هنگام بازگشت با امام علیه السلام همراه شدم و به دارالخلافه رفتم.

امام علیه السلام فرمود: تو را دیدم که از درد به خود می پیچیدی.

گفتم: بله و داستان بیماریم را تعریف نمودم و علت حضورم را در نماز توضیح دادم.

امام علیه السلام فرمودند: ای رمیله! مؤمنی نیست که بیمار شود، مگر آن که با بیماری اش رنجور می شویم و غمگین نمی گردد، مگر با او غم خواریم؟!

دعایی نمی کند (مگر آن که برایش آمین می گوییم و هنگامی که ساکت است برایش دعا می کنیم.

به ایشان گفتم: ای امیرمؤمنان! خدا مرا فدایت کند، آیا این توجّهات شما برای کسانی است که با شما در این مکانند یا هر مؤمنی در هر جای زمین؟!

ایشان فرمودند: ای رمیله «لیس یغیبُ عنّا مؤمن فی شرق الارض لا فی غربها»؛ هیچ مؤمنی در شرق و غرب عالم از نگاه ما غایب نیست.⁽²⁾

حبیب نیاجی گوید: پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله را در خواب دیدم که در قریه ما اجلال نزول کرده است، به نزدش شتافته و سلام کردم، در حضورش ایستاده بودم که مشتی از خرمایی که نزد آن گرامی قرار داشت، برداشته و به من داد، آن ها را شمردم، هجده عدد بود، از خواب برخاستم. گفتم: تأویل خواب این است که هیجده سال دیگر عمر می کنم، بعد از بیست روز، مردی نزد من آمد و گفت: امام رضاعلیه السلام از مدینه به قریه و مسجد ما آمده است مردم به سویش می شتافتند؛ من نیز رفتم.

شبیه همان منظره در خواب را مشاهده کردم، آنجا پیامبرصلی الله علیه وآله بود و حصیری و طَبَق خرمایی و اینجا فرزندش علی بن موسی الرضاعلیه السلام، به او سلام کردم جوابم را داد و مرا به نزد خود خوانده و مشتی خرما به من داد.

آن را شمردم به تعدادی بود که پیامبرصلی الله علیه وآله در خواب به من هدیه کرده بود.

گفتم: قدری بیشتر بدهید، ای فرزند رسول خدا!

پاسخ داد: اگر پیامبرصلی الله علیه وآله افزوده بود، ما هم زیادتر می دادیم.⁽¹⁾

این گونه است که انسان شیدای امام علیه السلام می شود و تشنگی وجود او را درک کرده و در انتظار او نشسته است، این ندای سرشت درونی بشریت است، چنان که این حسّ در گفتار انسان غربی نیز دیده می شود.

همواره دوست داشتم دنیا را دگرگون کنم. اما حالا دریافته ام در زندگی، تنها پشت سرم کوهی از فیلم های مختلف انباشته ام و چه کسی اهمیت می دهد؟

هیچ کس! باید دنیای دیگری را خلق کرد، اما سؤال اینجاست که:

باید از چه کسی پیروی کرد؟!⁽¹⁾

آرتورمیلر گفته است: همواره انسان هایی پیدا می شوند که در هسته مرکزی وقایع جهانی ظهور می کنند و جایگزینی ندارند، نه تنها به خاطر شخصیت شان، بلکه در میان ترکیب وقایعی که هیچ کس نمی تواند آن ها را کنترل یا پیش بینی کند، زیرا آنها به سادگی اتفاق می افتند.

می دانیم که درباره ظهور موعودعلیه السلام آمده است: «توقعوا هذالامر صباحاً و مساءً»؛ هر صبح و شبانگاهی مترصّد ظهور باش!⁽²⁾

آیات خلقت أحسن

آیاتی که نشان می دهد خداوند در عالم هستی کم نگذاشته و اگر نقصی هست از ما آدم ها می باشد:

الّذی احسن کل شی ءِ خَلَقه؛⁽³⁾

أحسن الخالقین؛⁽⁴⁾

صنع اللَّه الذی اتقن کل شی؛⁽⁵⁾

ما تری فی خلق الرحمن من تفاوت؛⁽⁶⁾

ظهر الفساد فی البرّ و البحر؛⁽¹⁾

حتی إذا هلک قلتم لن یبعث اللَّه من بعده رسولاً؛⁽²⁾وقتی یوسف علیه السلام وفات نمود، امید داشتند که دیگر بعثتی نباشد.

خداوند با این خلقت نیک، هدایت همه مخلوقات هستی را، به همراه رسولان و اوصیاء آنان و اولیاء عهده دار می شوند و آنان را با بیّنات و کتاب و میزان⁽³⁾همراه می کند و آنان نیز با حکمت و موعظه و جدال (راه و روش) احسن⁽⁴⁾با مردم سلوک می کنند، اما افسوس که آدمی... .

الحمدللَّه رب العالمین

حمد: ستایش، تجلّی تسبیح، «فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ»

تسبیح: پاک شمردن خداوند

ربّ: صاحب اختیاری که تدبیر می کند، مالکی که امر مملوک خود را تدبیر می کند، از ریشه رَبَبَ است⁽⁵⁾آن صاحب اختیاری است که هرگاه بخواهد بتواند در امور آن کس یا چیز دخالت کرده و به تدبیر آن بپردازد.

در این شروع با جمله «الحمدللَّه رب العالمین» در جستجوی آنیم که

به معنای جامعی در دعا برسیم که رساننده به مقصود دعا باشد؛ این دو «الحمد اللَّه» در دعا (ابتداو اواخر) نشان می دهد که خداوند کار خویش را خوب انجام داده و برای خلقت و هدایت انسان (با ارسال رسل و آفرینش ائمه علیهم السلام و اهدای عقل و اختیار) کمبودی باقی نگذاشته است. پس او ستودنی و پاک است و مسؤولیت رفع مشکلات و عیوب بر عهده آدمی است که بر این نعمت های خداوند، ادبار نمود و باعث غیبت حجّت خدا شد، اکنون باید با طلب و تلاش به رهبری موعودعلیه السلام این نواقص را جبران کند و این مفهوم صحیح حمد است، زیرا تسبیح به این معناست که من اعتقاد دارم، خداوند، پاک از نیاز، ظلم، جهل، عبث و لغو است و حکمت، تقدیر، تدبیر و تنظیم او را پذیرفته ام و همین زمینه تسبیح است.⁽¹⁾

ولی حمد تجلّی تسبیح است⁽²⁾یعنی وقتی باور کرده ایم که در تمام هستی و در جامعه و در خود انسان، با تمام کمبودها و کسری ها و درگیری هایی که هست؛ خدا چیزی را کم نگذاشته و از ناحیه او کمبود و ظلمی و اشتباه و فسادی نبوده است؛ پس به پاکی او شهادت داده ایم و ذرّه ای عیب از او ندیده ایم. حالا باید با حمد خودمان و با کارهای خودمان این کمبودها را پر کنیم و این تکلیف ماست، پس اینجا تسبیح در کلمه ها خلاصه نمی شود و به حمد ما راه می یابد؛ حمدی که

علی علیه السلام این گونه توصیف می نماید: «حمداً یملأُ ما خَلَقْتَ و یَبْلغُ ما أرَدْتَ»؛ سپاسی که آفریدگانت را سرشار سازد و تا آنجا که بخواهی تداوم یابد⁽¹⁾چنانکه می خوانیم: «فسبح بحمد ربک».⁽²⁾

پس تسبیح آن است که در پرونده خدا، ظلم و ستمی، جهل و اشتباهی سراغ نگیرم و اعتراف کنیم: «ربنا ما خلقت هذا باطلاً سبحانک فقنا عذاب النار».⁽³⁾

تسبیح آنجا مطرح می شود که من با بررسی و دیدن آسمان، جنگل و دریا و جنگ، فقر و جهل، خون و درد، حتی لحظه ای نسبت به خداوند، شک و اعتراضی نکنم و باور داشته باشم که او تمامی کارش را انجام داده و قبول داشته باشم که تمامی آن دردها و ستم ها در جامعه، و کمبودها در جهان از ماست و به عهده ماست، پس تسبیح کلمه نیست، چنان که شکر و استغفار با کلمه نیست و این ها فقط صیغه شکر و استغفار است و عتاب امام علی علیه السلام را در نهج البلاغه، قصار 417 را می بینیم که وقتی فرد، فقط استغفار زبانی می کند، 6 مرحله را یادآور می شود:

پشیمانی برگذشته، عزم بر عدم بازگشت گناه، ادای حق مردم، جبران فرایض، ذوب گوشتی که از معصیت روییده با غم و غصه و چشاندن رنج طاعت در برابر لذت معصیت. دلیل این ادّعا در خطبه

159، 189، 190، 157، 182، 114 نهج البلاغه و دعای اوّل صحیفه سجادیّه آمده است که نشان می دهد، حمد وسیله شکر و رسیدن به رضای خدا و اراده او وسیله ادای حقوق و میزان انسانیّت و مرز بین حیوانات و انسان است.⁽¹⁾

چنان که در صحیفه سجادیّه می خوانیم: «الحمد للَّه الذی لو حبس عن عباده معرفة حمده...لتصرّفوا فی مننه فلم یحمدوه و توسعوا فی رزقه فلم یشکروه و لو کانوا کذلک لخرجوا من حدود الانسانیه الی حد البهیمیه، فکانوا کما وصف فی محکم کتابه، ان هم الا کالانعام بل هم اضلّ سبیلا».

اگر چنین نبود و کار فقط بر عهده ولی خداوند می بود و همه کارها را به عهده او می گذاشتیم و هنگام پایان کار می گفتیم: «الحمد اللَّه رب العالمین»؛ ما نیز هم صدا با یاران بی وفای موسی علیه السلام می شدیم که گفتند: «اذهب انت و ربک فقاتلا انا هیهنا قاعدون!»⁽²⁾تو و پروردگارت بروید و بجنگید، ما اینجا نشسته ایم.

حال آن که شکل حقیقی ارادت و انتظار در تبعیت و نصرت جلوه می کند «و تجعلنی من المنتظرین و التابعین و الناصرین».⁽³⁾

و در جایی دیگر صریحاً می خوانیم: «اللهم انصره و انتصر به لدینک

و انصُر به اولیائک و اولیائه و شیعته و انصاره و اجعلنا منهم».⁽¹⁾

خدایا! امام را یاری کن و با او دینت را نصرت بده... و مرا هم از آنان قرار بده.

می بینیم امام صادق علیه السلام هنگامی که احول را در بازگشت از بصره می بیند، می پرسد: بصره بودی؟

با پاسخ مثبت او، امام علیه السلام می پرسد: کیفیت رجوع مردم را در گرایش به تشیع چگونه دیدی؟

و او قسم می خورد که بسیار کم رنگ بود! و اینجا امام علیه السلام بر او تکلیف می کند که «علیک بالاحداث فانهم اسرع الی کل خیر»؛ بر تو باد تبلیغ نوجوانان، که آنان پر شتاب به سوی هر خوبی اند.⁽²⁾

این گونه است که انتظار یک عمل است نه فقط یک حالت⁽³⁾و امام علیه السلام اهتمام در امر اصلاح خویش (منتظر) و جامعه را می طلبد:

هر کس از شما باید کاری کند که وی را به محبت و دوستی ما نزدیک سازد و از آنچه خوشایند ما نیست و باعث کراهت و خشم ما می باشد، دوری گزیند و آن کس که دوست دارد از اصحاب امام موعودعلیه السلام باشد، انتظار حقیقی اش با معیار ورع و نیکویی های اخلاقی توصیف شده است.⁽⁴⁾

امام مهدی علیه السلام بشارت می دهد: هر کس در حاجت خدا (که همان حاجات مردم و دین خداست) کوشش کند، «کان اللَّه فی حاجته»، خداوند پیگیر حاجت آن بنده خواهد بود.⁽¹⁾

راستی که خداوند کمبودی نگذاشته و فسادی که در خشکی و دریا می باشد از کار آدمیان ایجاد شده و نعمت امام علیه السلام را از ما دریغ داشته است.

نمونه روایات از تنزیه و تسبیح خداوند

امام صادق علیه السلام در توحید مفضل می فرماید: اینک برای تو از آفت ها و بلاها سخن می گویم که گاهی پدید می آید و گروهی از جاهلان آن را وسیله ساخته اند که تدبیر و تقدیر و آفرینش خدای متعال را انکار نموده و وقوع آن ها را برخلاف حکمت می پندارند، مانند وبا، طاعون و انواع بیماری ها، تگرگ و ملخ که کشتزارها و میوه ها را ضایع می سازد...

در پاسخ می گوییم: اگر خالق و مدبّری در جهان نمی بود، می بایست بیش از این فتنه و فساد و آفت و بلا در دنیا پدید آید و مثلاً نظام آسمان و زمین گسسته شود و ستاره ها بر زمین فرو افتند، یا زمین به آب فرو رود یا آفتاب دیگر طلوع نکند، یا رودها و چشمه ها خشک شوند یا آب دریا بر خشکی طغیان کند و همه جانداران را غرق سازد. همین آفت ها از قبیل طاعون و ملخ هم چرا دیر نمی پاید و دائمی نیست تا همه را بیچاره کند و نابود سازد و فقط گاهی بروز می کند و زود برطرف می گردد؟!

نمی بینی که جهان از آن بلاهای بزرگ که می تواند همه اهل جهان را نابود سازد، محفوظ است و فقط گاهی مردمان را با آفت ها و بلاهای کوچکی می گزد و می ترساند تا تأدیب شوند و باز به زودی آن بلا را زائل می سازد تا وقوع آفت و بلا، پندی برای آنان باشد و برطرف کردنش رحمت و نعمتی بر آنان.

بی دینان درباره مصیبت ها و ناخوشایندهایی که برای مردم رخ می دهد، می گویند: اگر جهان آفریدگار مهربانی دارد، چرا این گرفتاری ها پیدا می شود؟!

گوینده چنین سخنی گمان می کند که زندگی آدمی در جهان باید از هر رنج و کدورتی صاف و خالی باشد! اگر چنین می بود آن قدر شرّ و فساد و طغیان در مردم پدیدار می شد که نه به صلاح دنیای آنها بود و نه به کار آخرت شان می آمد، چنان که می بینی برخی را که به ناز و نعمت برآمده اند و به امنیت و رفاه و توانگری پرورش یافته اند؛ در طغیان و کفران بدانجا رسیده اند که گویی فراموش کرده اند که از جنس بشر و مخلوق پروردگارند... .

آنان که این رنج ها و آزارها را در جهان نمی پسندند، در واقع به کودکان شبیه اند که از دواهای تلخ و ناگوار، بدگویی می کنند و ممنوع نمودن آنها از خوردنی های لذیذی که برای ایشان زیانمند است، موجب خشم شان می شود، آموختن و تحصیل علوم بر آنان سخت و ناگوار است، دوست دارند که پیوسته به بازی و بطالت بگذرانند و هر خوردنی و نوشیدنی که مایل هستند بخورند و بیاشامند و درک

نمی کنند که به بازی و بطالت گذارندن، چه زیان هایی برای دین و دنیای آنها دارد... .

بسا رنجی که آسودگی در پی دارد، بسا تلخی هایی که شیرینی ها به بار می آورد.⁽¹⁾

از امام رضاعلیه السلام سؤال شد: چرا خداوند در زمان حضرت نوح علیه السلام تمام مردم را غرق کرد در حالی که در میان آنان کودکان و افراد بی گناه بودند؟!

امام علیه السلام پاسخ دادند: در میان آنان کودک نبود، زیرا از چهل سال قبل از طوفان، خداوند آنان را عقیم نمود و هنگام طوفان، کودکی وجود نداشت و افرادی که غرق شدند دو دسته بودند: یک دسته نوح را تکذیب کرده و با او مبارزه کردند و گروهی هم در برابر ظلم و ستم گروه اول سکوت کردند و عملاً به کردار آنان راضی بودند.⁽²⁾

روزی عُزَیر پیامبر به خداوند عرض کرد: خدایا! تمام کارهای تو را مورد مطالعه ودقت قرار دادم و عدل تو را در تمام امور به تشخیص عقلم درک کردم، اما یک موضوع را نمی دانم، چگونه با عدل تو

می سازد، تو برای افرادی که مستحق کیفر و بلا هستند، خشم می گیری و بلا را بر تمام آنها می فرستی در حالی که در میان آنان کودکان بی گناه وجود دارند.

خداوند پاسخ داد: وقتی یک ملّت سزاوار بلا شد، بلا را هنگام فرا رسیدن مرگ کودکان قرار می دهیم و مقدّر می کنیم، بنابراین کودکان با مرگ طبیعی خود از بین رفته اند و بلا تنها برای افراد مسؤول است.⁽¹⁾(تقریب اجل ها می شود) یعنی کودکان همان مقدار عمر داشته اند و اجل شان هم زمان با نزول بلا می گردد.

فراز دوم دعا (سنت بلا)

بعد از حمد و سپاس خدا و درود بر محمد و آل محمدصلی الله علیه وآله و اظهار تسلیم، (وسلّم تسلیماً) به سپاس بر جریانی سخت، یعنی بلا و زهد که شرط خداوند است، مرور می کنیم: «اللهم لک الحمد علی ما جری به قضاؤک، فی اولیائک الذین استخلصتهم لنفسک»؛ سپاس تو را به خاطر آنچه از قضای تو بر اولیائت گذشت که آنان را بر خویش و دینت خالص نموده بودی، «اِذ اخترت لهم جزیل ما عندک من النعیم المقیم، الذی لازوال له و لا اضمحلال».

در برابر تحمل آن قضا، پاداشی بزرگ برای آنان برگزیدی که عبارت است از: نعمت پاینده و جاودانه ای که زوال و نابودی نپذیرد.

چه شگفت است که این خاندان بر خداوند حق پیدا می کنند که در دعا می خوانیم: «الهی به حق محمد و آل محمد علیک».⁽¹⁾

البته تو نیز شرط نمودی که باید در این دنیا زهد بورزند و از زیور و زینت های آن چشم بپوشند، «بعد أن شرطت علیهم الزهد فی درجات هذه الدّنیا الدَّنیَّه و زخرفها و زبرجها»؛ هنگامی که آن عهد را پذیرفتند و تو نیز بر وفای آنان واقف گشتی «و علمت منهم الوفاء» پس چند پاداش را بر ایشان از پیش تقدیر نمودی که عبارتند از:

قبول و قرب «فقبلتهم و قرّبتهم»

ذکر و نامی بلند و ابدی «و قدّمت لهم و الذکر العلّی» چنان که حضرت زینب علیها السلام به یزید «لعن» فرمودند: «فواللَّه لاتمحوا ذکرنا و لاتمیت وحینا»؛⁽²⁾به خدا قسم نمی توانی ذکر ما را محو کنی و وحی ما را خاموش کنی که مقامی ستودنی و پر ستایش آشکار خواهد شد «و الثناء الجلیّ»

و نزول ملائک بر آنان «وَ اَهْبَطْتَ علیهم ملائکتک»

و کرامت بی بدیل وحی «وکَرَّمْتَهُم بوحیک» که ائمه علیهم السلام حامل علوم وحی اند.

و بر سفره علم الهی نشاندن «و رَفَدْتهم بعلمک» و این علم نصرت آنان است.

و دستگیره به سوی خویش «وجعلتهم الذریعة»⁽¹⁾و دلیل قرآنی آن آیه 64 از سوره نساء است.

و وسیله خشنودی و رضای الهی «و الوسیلة الی رضوانک».

این مجموعه برای زهد و تحمل بلاست، که زهد نیز ابتلا و امتحان است، زهد در مفهومی روشن یعنی آزادی، مفهومی که علی علیه السلام از قرآن استنتاج نموده و می فرماید: به تمامی دست آوردها خوشحال نباش و بدون همه این ها رنجی نبر، زهد به معنی ترک نیست، بلکه زهد دینی اخذ و گرفتن است «خذوا من ممرّکم لمقرّکم» برداشتن و آوردن، نه رها کردن و رفتن، زهد با نداشتن برابر نیست، چه بسا فقیری که زاهد نیست و بی نیازی که راغب نیست بلکه منتظر ادای امانت و رساندن بار مسؤولیت است، زهد این است که تو از محرّک ها، غریزه و عادت فراتر بیایی، تنها به خودت محدود نشوی، مادامی که در نجد و یمامه گرفتاری هست، آرام نباشی. زهد، کم کار کردن نیست، کم برداشتن است.

زاهد از یهودی بیشتر می کوشد و از درویش کمتر برمی دارد و همین است که توسعه می آورد و رشد صنعت و رشد عدالت را همسازی می نماید.⁽²⁾

این مجموعه، همه برای این زهد و تحمّل بلاهاست.

این سنت اجتناب ناپذیر است و در شکل های مختلف ترس، گرسنگی، نقص جان، مال و ثمره های زندگی،⁽¹⁾موافق استعدادها و صلاحیت ها عرضه می شود.

هرکس به انبیا و اهل بیت علیهم السلام و رهپویان حق نزدیک تر باشد، امتحانی سخت تر خواهد داشت. «ان اشدّ الناس بلاءً الانبیاء ثم الذین یلونهم ثم الامثل فالامثل».⁽²⁾

چرا که:

سلسله موی دوست حلقه دام بلاست

هر که در این حلقه نیست فارغ از این ماجراست

گرچه هدف این بلا برای افراد مختلف است و اولیاء خداوند شامل مقاصد عمومی نمی شوند، چنان که فرموده اند: «ان البلاء للظالم ادب و للمؤمن امتحان و لِلْأنْبِیاءِ درجه».⁽³⁾

که همین دوران غیبت و انتظار نیز امتحانی برای مؤمنان منتظر می باشد، امام موسی بن جعفرعلیه السلام می فرماید: آنگاه که دست از پنجمین نفر از فرزند هفتم ائمه کوتاه شد، پس خدا را در دینتان!، کسی شما را از آن جدا نکند... برای صاحب این امر غیبتی است، این فقط امتحانی از

سوی خداست که آفریدگان را با آن می سنجد.⁽¹⁾

معنای بلا چیست؟

بلا و ابتلا سنجیدن است، به بوته آزمایش انداختن است⁽²⁾و از آنجا که خداوند بصیر، خبیر و لطیف است، آدمی را در نقطه ضعف او امتحان می کند و این لازمه پاداش در سلوک است، پس در پیچ های سفت و محکم ما را نمی پیچانند چون در آنجا محکم هستیم، بلکه در آنجا که نقطه اصلی درد و ضعف است و همین سرّ تفاوت امتحان افراد است، حاتم را با پول و بخشش نمی سنجند و این است که بلاها به حسن و سیئه و خیر و شرّ تنوّع می یابند، بلاهای حسن همانا مال، فرزند، نعمت ها، رزق ها و موارد مشابه، و بلاهای شرّآمیز، جنگ، بیماری، گرفتاری و حاکمیت ستمگران می باشد.⁽³⁾

تردیدی نیست که این بلا به استثنای فرد ظالم، نشانه دوستی و عنایت است که احادیث می گویند، وقتی خداوند بنده ای را دوست داشت او را غرق بلا می کند⁽⁴⁾و از غمی در نیامد، در غمی دیگر می نشاند⁽⁵⁾و حتّی اگر شده در خراش، لطمه، لغزش و پریدن چشم

و حتی در پاره شدن بند کفش،⁽¹⁾او را پالایش می کند و چنین است که می بینیم رسول اکرم صلی الله علیه وآله و امام علیه السلام هم از گرسنگی و بیماری در امان نیستند، آن هم در شکل هایی بسیار رنج آور.

علی علیه السلام می فرماید: با پیغمبرصلی الله علیه وآله مشغول کندن خندق بودیم و در این هنگام فاطمه علیها السلام آمد و همراهش قطعه ای نان آورده بود که به پیامبرصلی الله علیه وآله تقدیم نمود و گفت: قرص نانی را برای حسن و حسین پخته بودم و این قطعه را برای شما آوردم.

پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: ای فاطمه! این اولین غذایی است که بعد از سه روز (گرسنگی) نصیب پدر تو می شود!⁽²⁾

در روایتی آمده که امیرالمؤمنین علیه السلام بیمار گردید و عدهّ ای برای دیدار ایشان رفتند و گفتند: چگونه صبح نمودی یا امیرالمؤمنین؟

امام علیه السلام پاسخ داد: «اصبحت بشرٍ»؛ با شرّی صبح نمودم!

گفتند: سبحان اللَّه مانند تو چنین سخنی می گوید.

امام علیه السلام فرمود: خدا می گوید: «و نبلوکم بالشرّ و الخیر فتنة»؛ شما را با خیر و شرّ می آزماییم.⁽³⁾

در هر گرفتاری سه نعمت وجود دارد:

این پاکسازی ها و آزمایش ها موضوعی است که امام حسین علیه السلام به زیبایی از آن سخن گفته است:

«انت الذی ازلت الاغیار عن قلوب احبائک حتی لم یُحبّوا سواک و لم یلجئوا الی غیرک»؛⁽²⁾اینهاست که سالک را به تفویض و اعتماد به تدبیر خداوند می کشاند و از غیر می رهاند.

خلق را با تو کج و بد خود کند

عاقبت روی تو را آن سو کند

و شهریار سروده است:

جبین گره مکن ز هر چه پیش آید

که تو ز سکّه یک روی آن می خوانی

به روی دیگرش نعمتی نهفته خدای

که شکر آن تا به قیامت نتوانی

و امامت نیز از بستر همین ابتلا و شکیبایی می گذرد.⁽³⁾

برخورد با بلاء

در برابر بلا و گرفتاری سه گونه می توان رفتار کرد:

جَزَع؛

صبر؛

شکر؛

شکر مخصوص کسانی است که می توانند صورت نعمت های خدا را حتی در بلاها ببینند و زیادتی شکر، لازمه اش شناخت چهره نعمت در بلاهاست، وقتی تو در نعمت ها (بلا) ذکر ببینی، زیادتی شکر خواهی داشت.⁽¹⁾

چه شگفت است که جابر می گوید: حضرت رسول اکرم صلی الله علیه وآله نگاهش به فاطمه علیها السلام افتاد در حالی که او عبایی از موی شتر بر سر افکنده بود و با دو دست خود آرد می کرد و فرزند خود را شیر می داد.

پیامبرصلی الله علیه وآله از چشمان اشک ریخت و فرمود: ای دخترم! قبل از شیرینی آخرت، تلخی دنیا را بنوش.

فاطمه علیها السلام عرض کرد: «یا رسول اللَّه، الحمدللَّه علی نعمائه و الشکرللَّه علی آلائه»؛ خدا را ستایش می کنم بر نعمت هایش و سپاگزارم بر داده هایش.⁽²⁾

رهنمود بینش دینی ما برای مقابله با بلاها، ظرفیت دادن و انشراح صدر است که با ذکر رفیع و شکر حاصل می شود، ذکر رفیع همان آیه «إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً» است که نشان می دهد، هر سختی، سه آسانی دارد «سَیَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً»⁽³⁾و آیه شکر که می فرماید: «لَئِن شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ»؛⁽⁴⁾اگر شکرگزار باشید، توسعه می یابید.

آثار بلا

در آیات و روایات آثار مختلفی بیان شده که عبارتند از:

و... .

نتیجه درک سنت جاری بلا این است که منتظرین اگر مال و جان خویش را در دوران غیبت آماج بلا ببینند، به امامان علیهم السلام و اسوه های خویش اقتدا کرده و استقامت کنند و به عجله و تردید و یا وادادگی دچار نگردند و چنان که فرمود: دعای غریق را در این دوره بخوانید: «یا اللَّه یا رحمان و یا رحیم یا مقلّب القلوب ثبّت قلبی علی دینک».⁽¹⁾

باید که طلب شکیبایی نمایند «و صبّرنی علی ذلک»؛ مرا بر این امر شکیبا نما⁽²⁾که صبر برای ایمان، مانند سر برای بدن است، بدون دست،

پا، چشم و حتی با قلب پیوندی هم می توان زنده ماند، اما بدون سر هرگز!

مروری بر حرکت واحد انبیاءعلیهم السلام

«فبعض اسکنته جنتک الی ان اخرجته منها» از این بخش به یادآوری سابقه و تاریخ انبیاء پرداخته می شود که از آدم علیه السلام، نوح علیه السلام، ابراهیم خلیل علیه السلام و موسی کلیم علیه السلام و برادرش هارون (که وزیر او می شود) و مسیح علیه السلام که با بیّنات می آید، همه آنان دارای شریعت و آدابی بودند «و کل شرعت له شریعةً و نهجت له منهاجاً» و برنامه و روش حرکت داشته اند و از همه مهمّ تر برای آنان اوصیایی مقرّر می شود تا نگهبان دین بعد از آنها باشند؛ چنان که هارون علیه السلام برای موسی علیه السلام و حواریون برای عیسی علیه السلام و اینان اقامه دین را عهده دار می شوند تا اتمام حجت گردد و جبهه حق در پایگاهش سست نشود و باطل پیروز نگردد و دیگر کسی اعتراضی نکند که چرا پیامبر آگاه کننده نیامد و پرچم هدایت را به احتزاز در نیاورد تا ما پیروی کنیم و خوار و خفیف نگردیم!

تا این که زمان به ظهور تاج سر انبیاء، سرور کائنات، محمّد رسول اللَّه صلی الله علیه وآله می رسد.

آری!

خداوند این جریان مستمرّ هدایت یعنی سلسله متصل هدایتگران واوصیاء را برای بشریت در تاریخ تمهید می نماید تا کسی حق اعتراضی نداشته باشد.

نکات قابل بررسی در این فراز عبارتند از: