مشخصات کتاب

سرشناسه : رحمتی شهرضا، محمد، ۱۳۵۸ -

عنوان و نام پدیدآور : هزار و یک نکته پیرامون امام زمان علیه السلام ... / محمد رحمتی شهرضا.

مشخصات نشر : قم: مسجد مقدس جمکران، ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری : ۵۷۶ ص.

شابک : ۴۵۰۰۰ ریال ؛ ۴۵۰۰۰ ریال 978-964-973-080-6 : ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (چاپ دوم) ؛ ۲۳۷۵۰۰ ریال (چاپ پنجم)

وضعیت فهرست نویسی : فاپا (چاپ سوم)

یادداشت : چاپ اول: ۱۳۸۶.

یادداشت : چاپ دوم: بهار ۱۳۸۷.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : چاپ پنجم: ۱۳۹۳.

یادداشت : کتابنامه: ص. ۵۷۵- ۵۷۶ ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، ۲۵۵ق -

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP۵۱ /ر۲۷ ھ۴ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۸۴۴۸۲

اشاره

سرشناسه : رحمتی شهرضا، محمد، ۱۳۵۸ -

عنوان و نام پدیدآور : هزار و یک نکته پیرامون امام زمان علیه السلام ... / محمد رحمتی شهرضا.

مشخصات نشر : قم: مسجد مقدس جمکران، ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری : ۵۷۶ ص.

شابک : ۴۵۰۰۰ ریال ؛ ۴۵۰۰۰ ریال 978-964-973-080-6 : ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (چاپ دوم) ؛ ۲۳۷۵۰۰ ریال (چاپ پنجم)

وضعیت فهرست نویسی : فاپا (چاپ سوم)

یادداشت : چاپ اول: ۱۳۸۶.

یادداشت : چاپ دوم: بهار ۱۳۸۷.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : چاپ پنجم: ۱۳۹۳.

یادداشت : کتابنامه: ص. ۵۷۵- ۵۷۶ ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، ۲۵۵ق -

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP۵۱ /ر۲۷ ھ۴ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۸۴۴۸۲

فهرست مندرجات

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

از ولادت تا شهادت پدر

نکته

این جانب پس از مطالعه تطبیقی ادیان و مکاتب مختلف، تشیع را به دلیل عقیده به حضرت مهدی علیه السلام به عنوان امام زنده در این زمان، تنها مذهب زنده و بر پا در این روزگار می دانم.⁽¹⁾

نکته 1 چرا این همه سخن از مهدی علیه السلام

چرا از حضرت مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف آن همه سخن به میان آمده است؟

پیامبرصلی الله علیه وآله و ائمّه علیهم السلام در فرصت هایِ مختلف از آن حضرت سخن گفته اند، حتّی به جزئیات و شمایل و خصوصیات مربوط به آن حضرت تصریح نموده که درباره هیچ یک از ائمّه علیهم السلام چنین کاری نکرده اند.

این همه توجّه پیامبر و ائمه علیهم السلام به حضرت مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف و ذکر ویژگی های شخصی آن حضرت و قیام او... به چند جهت است:

1- این که مردم در طول زمان، خود را آماده ظهور آن حضرت نموده و با داشتن هدف مشخص، دنبال حکومت آن حضرت را بگیرند تا حکومت جهانی از دست استکبار جهانی بیرون آید و در دستِ صالحان قرار گیرد که این کار با نهضت هایِ اسلامی عمیق و پی گیر قابلِ اجرا است.

2- ذکرِ خصوصیات آن حضرت برایِ آن است که افراد دروغگو که از معتقداتِ مذهبی مردم سوء استفاده کرده و در طول تاریخ خود را همان مهدی موعود خوانده اند، شناخته شوند و رسوا گردند.

3- اهمیتِ سخن گفتن از مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف و انقلابَش که امیدِ همه مردم جهان در تاریخ است، عاملی است تا قلب ها و روح ها به نامِ نامیِ آن

حضرت سرشار از امید و توجّه به آینده گردد، و مؤمنان و مستضعفان بدانند که خداوند آنها را به خودشان واگذار نکرده؛ بلکه به وسیله حجّت بر حق خود که رهبری معصوم است، پشتیبانِ آنهاست و با چنین پشتیبانی ای از هیچ چیز و هیچ کس نهراسند و تحتِ رهبریِ او به پیش روند و دریابند که در طولِ زمانِ غیبت، با توجّه به اوصافِ او، که چه کسی می تواند به نیابت عام آن حضرت، زمامِ امور و رهبری را به دست گیرد. رهبری که باید نزدیک ترین فرد به این خصوصیات و اوصاف بوده و به عنوان ولایت فقیه مردم را رهبری کند.

حال اگر این خصوصیات ذکر نمی شد و این همه اهمیت به آن داده نمی شد، مردم در بسیاری از امور سیاسی و اجتماعی و معنوی، راه را گم می کردند و از صراط مستقیم به سویِ شرق و غرب پناه می بردند.

چشم انتظار طلوع

نکته 2 از ماست مهدی علیه السلام

روزی پیامبرصلی الله علیه وآله به دختر گرامی اش فاطمه علیها السلام رو کرد و فرمود: «بهترین پیامبران پدرت است، و از ما است بهترین اوصیاء که شوهرت علی علیه السلام است و از ما است بهترین شهدا که عمویِ من حمزه است و از ماست آن کس که دو بال دارد و با آن دو بال، هر جای بهشت که بخواهد به پرواز در می آید، و او پسر عموی پدرت، جعفر است و از ماست دو سبط این امّت، دو آقایِ جوانان اهل بهشت، حسن و حسین علیهما السلام فرزندانِ تو و از ماست مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف و او از فرزندانِ تو است».⁽¹⁾

نکته 3 پسرِ من!

امام عسکری علیه السلام فرمود: «به خدا سوگند! به زودی پسری خواهم داشت که زمین را پر از عدل و داد می کند».⁽²⁾

نکته 4 از نعمت های خداوند

امام محمّد باقرعلیه السلام می فرمایند: «امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام وقتی که از جنگ نهروان به کوفه برگشتند برایِ مردم خطبه ای خواندند... در آن خطبه نخست خدا را سپاس گفتند و درود به روان پیامبرصلی الله علیه وآله فرستادند و نعمت هایی را که خداوند به رسولش و بر خود آن حضرت عنایت کرده را یکی یکی شمرده، سپس فرمودند: از جمله نعمت های خداوند بر من، آن است که مهدیّ

این امّت از فرزندان من است».⁽¹⁾

نکته 5 از فرزندانِ حسین علیه السلام

ابن عیاش در کتاب مقتضب می گوید: شیخ ابوالحسین بن عبدالصّمد بن علی از نوح بن دراج و چند نفر دیگر نقل کرد که آنها در حضور امیرالمؤمنین علیه السلام بودند، وقتی امام حسین علیه السلام وارد شد حضرت به ایشان فرمودند: پدرم به قربان پدر فرزند بهترین کنیزها!

به آن حضرت گفته شد: یا امیرالمؤمنین! به چه علّت برایِ امام حسین علیه السلام این تعابیر را به کار می برید؟ فرزند بهترین کنیزها کیست؟ حضرت علی علیه السلام در جواب فرمودند: او گمشده ای است که از نزدیکان و خویشاوندان و وطن خود دور است، نام او «م ح م د» فرزند حسن بن علی بن محمّد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمّد بن علی بن الحسین است؛ در این هنگام دست خود را بر سر مبارک امام حسین علیه السلام نهاده فرمودند: همین حسین.⁽²⁾

نکته 6 او را نمی بینید

امام هادی علیه السلام فرمودند: «جانشینِ من، پسرم حسن علیه السلام است ولی چگونه خواهید بود با جانشین او؟ عرض شد: جانمان فدایت باد! منظور شما چیست؟ فرمود: چون او را نمی بینید.⁽³⁾

نکته 7 تلاش حکومتِ عباسی برای یافتن امام - عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف

اخبارِ امامتِ دوازده امام علیهم السلام از پیامبرصلی الله علیه وآله و عترتِ آن حضرت، در بینِ

شیعیان رواج داشت. خلفای عباسی به طور جدّی به مقابله با این باور و جلوگیری از عملی شدن این خبرها که مربوط به آینده بود، پرداختند. آنان از تولّدِ حضرت مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف، بدین جهت نگران بودند که نکند ظهور کند و بساط حکومت و عیاشی آنان را بر هم زند.

از همین روی، امام عسکری علیه السلام را در محاصره قرار داده و در پیِ آن بودند که اگر فرزندی از او به دنیا آمد، او را به قتل برسانند و نگذارند «مهدی» دوازدهمین امام شیعیان به امامت برسد و مشکلی برای آنان به وجود آورد.

امامان اهل بیت علیهم السلام با دانش برتری که داشتند، پیشاپیش غیبت امام مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف را خبر دادند و این نقشه عباسیان را باطل نمودند. به همین جهت خبرِ ولادتِ امام مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف مخفی نگه داشته شد و تنها برخی از خواص شیعه به این موضوع آگاه بودند.

بعد از شهادتِ امام عسکری علیه السلام کم کم این خبر پخش شد که از آن امام علیه السلام پسری متولّد شده و او امام دوازدهم و «مهدی موعود» است.

پخش این خبر موجب هراس در بین عباسیان شد؛ چرا که معلوم شد از «ابومحمّد»، پسری به جا مانده است. از این رو، به دستورِ «معتمد» عباسی عدّه ای از مأموران واردِ منزلِ امام علیه السلام شدند و اثاثیه آن حضرت را بازرسی و سپس مهر و موم کردند و در صددِ یافتن فرزندش برآمدند، ولی موفّق نشدند.

«معتمد» دستور داد که عدّه ای از قابله ها، زنان و کنیزان آن حضرت را معاینه کنند و اگر اثری از حمل در آنان مشاهده کردند، به خلیفه گزارش دهند.

روایت شده است که یکی از قابله ها احتمال داد، یکی از کنیزان حضرت حامله است، این خبر به گوش خلیفه رسید و او دستور داد تا آن کنیز را در محلّی زیر نظر داشته باشند. پس یکی از درباریان و پیشکاران مخصوصِ خلیفه به نام «نحریر» به همراه تعدادی از زنان مراقب حال وی شدند تا درستی یا نادرستی این گزارش معلوم شود. مدّتی مراقب آن کنیز بودند تا سرانجام

روشن شد که این گزارش درست نبوده و اثری از حمل وجود ندارد.⁽¹⁾

نکته 8 تحتِ نظر بودنِ مادرِ امام - عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف

مورّخان نوشته اند: «نرجس خاتون» مادرِ گرامیِ امام مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف همواره تحت نظر بود تا این که حوادث گوناگونی حکّام عباسی را به خود مشغول کرد و از آن بانو در جهت دستیابی به حضرت دست کشیدند. آن حوادث از این قرار است: درگیری با یعقوب بن لیث صفاری، خروج معتمد و متوکّل از سامرّا و سفر به بغداد به خاطر غائله یعقوب لیث، مرگِ عبیداللَّه بن یحیی بن خاقان، وزیرِ معتمد در سالِ 263 هجری قمری، مرگِ قاضی القضاة، حسین بن ابی شوراب در سالِ 261 هجری قمری که او مأمورِ کنترلِ نرجس خاتون و دیگر زنان بود، ادامه قیام «صاحب زنج» یا «زنگیان» که مشکلات زیادی برای عبّاسیان به وجود آورد.

نکته 9 امتحان جعفر کذّاب

هنگامی که برخی از شیعیان قم، برای دادنِ وجوهات خویش، به سامرّا آمده بودند، با خبرِ وفاتِ امام حسن عسکری علیه السلام روبرو شدند. بعضی ها آنان را به نزدِ جعفر راهنمایی کردند. شیعیان نیز پس از آزمایش جعفر، از تحویل اموال به جعفر خودداری کردند و به پیکی که امام زمان علیه السلام فرستاده بود، وجوهات را تحویل دادند.⁽²⁾

نکته 10 ولادتِ پنهانی

در دورانِ امامت عسکریین علیهما السلام در میانِ حاکمانِ «بنی عبّاس» نگرانیِ عمیقی به وجود آمده بود، این نگرانی مربوط به اخبار و احادیث فراوانی بود که توسّطِ پیامبرصلی الله علیه وآله و ائمّه علیهم السلام بشارت به تولّدِ فرزندی از امام حسنِ

عسکری علیه السلام می داد که دنیا را پر از عدل و داد خواهد کرد.⁽¹⁾از این رو، آن دو بزرگوار به ویژه امام حسن عسکری علیه السلام سخت تحت نظر بود و دستگاه خلافت تلاش می کرد تا از تولّدِ چنین فرزندی جلوگیری کند.⁽²⁾

به همین علّت بود که دورانِ حمل و تولّدِ امام مهدی - عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف - از مردم پنهان داشته می شد. به گفته امام رضاعلیه السلام از ویژگی هایِ آن حضرت ولادتِ پنهانی است. «خفی الولادة و المنشا» در بسیاری از احادیث نیز گفته شده است که مهدی - عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف - شباهت هایی به حضرتِ ابراهیم و حضرتِ موسی دارد.

پس از ولادت نیز، جز اصحاب و یاران خاص امام عسکری علیه السلام کسی فرزندش مهدی - عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف - را نمی دید، البته آن هم به صورت پراکنده.⁽³⁾

نکته 11 نامِ مادرِ حضرت

درباره مادرِ آن حضرت، روایاتِ گوناگونی وارد شده است؛ «مسعودی» آن بانویِ بزرگوار را کنیزی به نام «نرجس» می داند.⁽⁴⁾

«شهید»، نامِ او را «مریم»، دخترِ «زید علویه» ذکر می کند.⁽⁵⁾

«شیخ طوسی رحمه الله» در روایتی نامِ او را «ریحانه» خوانده، امّا بلافاصله اضافه

می کند که او به «نرجس»، «صیقل» [صقیل] و «سوسن» نیز گفته می شده است⁽¹⁾.

«شیخ مفید» تنها اسمِ «نرجس» را برایِ آن بزرگوار ذکر می کند.⁽²⁾

در روایتِ «حکیمه» عمّه امام عسکری علیه السلام نیز تنها همین نام ذکر شده است.⁽³⁾

برخی از محقّقان می گویند: امکان دارد نامِ اصلیِ او همان «نرجس» بوده باشد و دیگر اسامی، به جز «صقیل» را بانویِ او «حکیمه»، دخترِ امام جوادعلیه السلام به وی داده باشد. مردمِ آن زمان کنیزان را برایِ خوش آمد گویی به اسامی گوناگون می خواندند و «نرجس»، «ریحانه» و «سوسن»، همه اسامیِ گل ها هستند.⁽⁴⁾«صدوق» روایتی را نقل نموده که این احتمال را تقویت می کند؛ او به سندِ خود از «غیاث»، روایت کرده است که گفت: جانشینِ امام حسن عسکری علیه السلام در روز جمعه به دنیا آمد؛ مادرِ آن حضرت «ریحانه» بود که «نرجس»، «صیقل» و «سوسن» نیز نامیده می شد. چون در وقت حاملگی درخشش و نورانیتِ خاصّی داشت، «صیقل» نامیده می شد.⁽⁵⁾

«سید محمّد صدر» نیز در کتابِ خود در موردِ تعدّدِ نام هایِ آن حضرت تحلیلی جامع و مناسب ارائه می دهد.⁽⁶⁾

نکته 12 / 13 مادرِ حضرت علیه السلام

مادر آن جناب را به نام هایِ متعدّد معرّفی نموده اند. مانندِ نرجس، صیقل، ریحانه، سوسن، خمط، حکیمه، مریم. به دو نکته زیر اگر توجّه کنید منشأ اختلافِ مذکور را درک خواهید نمود:

الف) امام حسن عسکری علیه السلام کنیزهایِ متعدّدی به نام هایِ مختلف داشته است. موضوعِ تعدّدِ کنیزها را حکیمه خاتون در دو مورد بیان نموده است. در یک جا حکیمه خاتون می گوید: روزی خدمتِ امام حسن علیه السلام رسیدم. دیدم حضرت در حیاطِ خانه نشسته و کنیزانَش به دورش اجتماع نموده اند. عرض کردم فدایت شوم، جانشینَت از کدام کنیزان به وجود خواهد آمد؟ فرمود: از سوسن.⁽¹⁾

در حدیث دیگر باز همان حکیمه خاتون می گوید: روزی به خانه امام حسن عسکری رفته بودم، وقتی خواستم مراجعت نمایم فرمود: افطار را در خانه ما باش، زیرا خدا امشب فرزندی به من عطا خواهد کرد. عرض کردم: از کدام کنیزانت؟ جواب داد از نرجس، عرض کردم: آقای من! من هم نرجس خاتون را بیش از تمام کنیزانت دوست دارم.⁽²⁾

از این دو حدیث و احادیث دیگر استفاده می شود که امام حسن دارایِ کنیزانِ متعدّدی بوده است.

ب) فرزندِ امام حسن علیه السلام در محیطی تولّد یافته که بسیار خطرناک و وحشت زا بوده است، زیرا خلفایِ بنی عبّاس و حتّی بعضی از بنی هاشم احساس نموده بودند که زمانِ تولّدِ حضرت مهدیِ دادگستر یعنی بزرگ ترین مبارزِ حکومتِ ستمکاران، نزدیک شده است، از این جهت به وسیله مأمورینِ سرّی و علنیِ خود از خانه امام حسن علیه السلام بلکه تمامِ خانه هایِ علویین مراقبتِ کامل به عمل می آوردند. کارآگاهانِ زبردستِ بنی عبّاس در سعی و کوشش بودند تا نوزادِ تازه ای را در آن خانه ها پیدا کرده و تحویلِ خلیفه بدهند.

بعد از تذکّرِ این دو مقدّمه باید بگوییم: از جانبِ خداوندِ متعال مقدّر شده بود که در چنین محیطِ رعب آور و خانه موردِ توجّهی فرزندی برایِ امام حسن عسکری علیه السلام متولّد گردد و جانَش از خطرات محفوظ بماند؛ از این

جهت تمامِ پیش بینی هایِ لازم به عمل آمد؛ اوّلاً چنان که در روایاتِ وارد شده آثار ِآبستنی در مادرش ظاهر نشد، ثانیاً امام حسن علیه السلام برایِ مراعاتِ احتیاط، نامِ مادرِ آن جناب را برایِ کسی فاش نکرد، ثالثاً در موقعِ وضعِ حمل جز حکیمه خاتون، عمّه امام حسن علیه السلام و شاید بعضی از کنیزان، کسی حضور نداشت با این که معمولاً زن ها در موقع وضع حمل به قابله و چندین زن مددکار نیازمندند، اصلاً کسی نمی دانست امام حسن علیه السلام ازدواج کرده یا نه و اگر ازدواج نموده کدامیک از زنان همسرش می باشند.⁽¹⁾

نکته 14 ملّیت مادرِ حضرت

مادرِ امام دوازدهم - عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف - «ملیکة»، دخترِ «یشوع»، پسرِ قیصرِ روم است که مادرش از نسل «شمعون» یکی از حواریین مسیح بود. او توسّط نیروهایِ اسلامی به اسارت درآمد و به صورتِ کنیز در معرضِ فروش قرار گرفت و به وسیله فرستاده امام هادی علیه السلام از بازار برده فروشان «بغداد» خریداری و به محضرِ امام هادی علیه السلام در «سامرّا» برده شد.⁽²⁾

نکته 15 وجهِ یکی از القابِ مادرِ حضرت علیها السلام؛ صقیل

صقیل، به معنایِ زدوده و صیقلی است. به گفته سید محمّد صدر، خانواده امام علیه السلام وقتی دیدند آثارِ حمل در این کنیز مشاهده نمی شود علاوه بر اسمِ گل های نرجس، سوسن و ریحانه، نامِ تازه ای برایِ وی انتخاب کردند که «صقیل» بود.⁽³⁾

در روایتی دیگر علّتِ این نام را نورانیت و درخششِ آن بانو به خاطرِ حملِ

فرزندی نورانی می داند. [قیل لسبب الحمل صقیل.⁽¹⁾]

مرحوم مجلسی در توضیحِ آن می نویسد: انما سمی صیقلا او صقیلا لما اعتراه من النور و الجلاء بسبب الحمل المنور. یقال : صقل السیف و غیره ای حلاه فهو صقیل و لایبعد ان یکون تصحیف الجمال.⁽²⁾

نکته 16 مخفی بودنِ ولادت

احمد بن حسن بن اسحق قمی روایت نموده که: وقتی فرزند صالح متولّد شد، نامه ای از امام حسن علیه السلام به وسیله احمد بن اسحاق به من رسید که با دستِ مبارکش نوشته بود: فرزندی برایم متولّد شده است. این موضوع را مخفی بدار، زیرا جز برای دوستان و نزدیکانِمان آن را اظهار نخواهم کرد.⁽³⁾

نکته 17 مخفی بودنِ ولادت

حکومتِ عبّاسی برایِ یافتنِ حضرتِ مهدی علیه السلام تلاشِ بسیاری کرد و به همین خاطر، حاکمانِ آن زمان، زندگیِ امام حسن عسکری علیه السلام را به طورِ دقیق تحت کنترل خود داشتند و لذا تولّدِ حضرت مهدی علیه السلام به صورت مخفی صورت گرفت. شیخ مفیدرحمه الله در آغازِ شرح حال امام زمان علیه السلام می نویسد: «ولادت آن حضرت به دلیل مشکلات آن زمان و جستجوی شدید حکومت و کوشش آنان برای یافتن آن حضرت، مخفی ماند»⁽⁴⁾وقتی که «معتمد» شنید، حضرت امام حسن عسکری علیه السلام بیمار است، پنج تن از خدمتگزاران خویش که «نحریر» خادمِ مخصوصِ خلیفه هم، در میانِ آنان بود بعلاوه چند پزشک و قاضی القضات را نزدِ امام حسن عسکری علیه السلام فرستاد و به وزیرش دستور داد که ده تن از اصحابِ مطمئنِ خود را احضار کند و به منزلِ حضرت بفرستد تا

شبانه روز در آنجا بمانند. همه این اشخاص آنجا بودند تا آن حضرت شهید شدند. شهرِ سامرّا یکپارچه عزادار شد. حاکم، مأموری را برای بررسی به خانه امام فرستاد. مأمور اتاق ها را بررسی کرد و هر چه در آنجا بود، مهر و موم نمود و در جستجویِ فرزندِ او برآمد.

کنیزان، آن حضرت را بازرسی کردند، یکی از کنیزها که احتمالِ آبستنی داشت را در اتاقی نگه داشتند و بر او نگهبان گماردند. پس از دفن آن حضرت، سلطان و مردم به جستجوی فرزندش برخاستند. خانه ها را بسیار تفتیش نمودند و بعد از یأس از آبستن بودن آن کنیز، اموال امام را بین مادر و برادرش جعفر تقسیم کردند.⁽¹⁾

نکته 18 خبرِ ولادت

احمد بن اسحاق می گوید: روزی خدمت امام حسن عسکری علیه السلام رسیدم. فرمود: احمد! نسبت به موضوعی که مردم در آن شک دارند، در چه حال هستی؟ عرض کردم: وقتی نامه شما رسید که به تولّدِ فرزندت بشارت داده بودی، تمامِ ما از زن و مرد و پیر و جوان، حق برایمان آشکار شد و بدان عقیده مند گشتیم. حضرت فرمودند: آیا نمی دانید که زمین از حجّت خالی نمی گردد؟!⁽²⁾

ولادتِ نور

نکته 19 میلادِ امام

دوازدهمین امامِ شیعیان، فرزندِ امام حسن عسکری علیه السلام در سپیده دم⁽¹⁾جمعه، نیمه شعبان⁽²⁾، سالِ 255 هجری قمری⁽³⁾در سامرّا چشم به جهان گشود.؛ سالِ تولّد آن حضرت 254⁽⁴⁾، 256⁽⁵⁾، 257⁽⁶⁾و 258 هجری قمری نیز گفته شده است.⁽⁷⁾، این اختلاف می تواند به دلیل پنهان نگاه داشتن تولّدِ آن حضرت بوده باشد.⁽⁸⁾

اصلِ ولادت حضرت مهدی علیه السلام جزء مسلّماتِ تاریخ است و به جز ائمّه علیهم السلام عالمان، مورّخان و محدّثانِ شیعه و بسیاری از مورّخان و محدّثانِ اهلِ سنّت نیز بدین امر تصریح کرده اند؛ در برخی کتاب هایِ پژوهشی، نام بیش از 65 تن، از این عالمان و کتاب های آنان آمده است.⁽⁹⁾

نکته 20 تولّد در نیمه شعبان

فضل بن شاذان که بعد از ولادت حضرت حجّت و قبل از وفات امام حسن

عسکری علیه السلام وفات کرده، در کتابِ غیبت از محمّد بن علی بن حمزه نقل کرده که گفت: از امام حسن عسکری علیه السلام شنیدم که می فرمود: حجّتِ خدا و جانشینِ من، در شبِ نیمه شعبان سالِ دویست و پنجاه و پنج در هنگامِ طلوع فجر، ختنه شده به دنیا آمد.⁽¹⁾

نکته 21 فضیلتِ نیمه شعبان

شیخ حرّ عاملی رحمه الله از بزرگان اصحاب روایت می کند که امام صادق علیه السلام فرمود:

«شبی که حضرت قائم عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف در آن متولّد شد، هیچ نوزادی در آن شب متولّد نمی شود مگر این که مؤمن خواهد شد، و اگر در سرزمین کفر متولّد گردد، خداوند او را به برکتِ امام مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف به سویِ ایمان منتقل می سازد».⁽²⁾

نکته 22 فضیلتِ نیمه شعبان

در نیمه شعبان، زیارتِ حضرت امام حسین علیه السلام و همچنین خواندن زیارتِ امام زمان علیه السلام مستحب است. امام صادق علیه السلام فرمود: «شبِ نیمه شعبان بهترین شب بعد از شبِ قدر است و خواندن دو رکعت نماز در شب نیمه شعبان بعد از نماز عشاء مستحب است، در رکعت اوّل بعد از حمد، سوره کافرون و در رکعت دوم بعد از حمد سوره توحید خوانده شود».⁽³⁾

نکته 23 فضیلتِ نیمه شعبان

غسل و شب زنده داری و عبادت در این شب مخصوص، فضایل بسیار

دارد. این شب در نزد خدا آن چنان مقامی دارد که ولادتِ با سعادتِ امام زمان علیه السلام در سحرگاهِ این شب واقع شده و بر عظمت و رونق آن افزوده است.

نکته 24 فضیلتِ نیمه شعبان

روایاتی وارد شده است که شب نیمه شعبان، همان شبِ قدر و تقسیمِ ارزاق و عمرها است، و در بعضی از این روایات است که شبِ نیمه شعبان شبِ امامان علیهم السلام است و شب قدر، شبِ رسول خداصلی الله علیه وآله است .

از جمله فضائلِ این شب، این است که از شب هایِ مخصوص زیارت امام حسین علیه السلام می باشد که صد هزار پیامبرعلیهم السلام آن حضرت را در این شب زیارت می کنند.

از نمازهای مستحبی که در این شب وارد شده دو رکعت نماز است که در هر رکعت بعد از حمد صد بار سوره توحید خوانده می شود.⁽¹⁾

نکته 25 گزارشی از تولّدِ امام علیه السلام

این گزارش از زبانِ «حکیمه»، عمّه امام عسکری علیه السلام است که گزارشِ نسبتاً دقیقی از تولّدِ امام علیه السلام می باشد.

«شیخ مفید» از قولِ «حکیمه»، دخترِ امام جوادعلیه السلام این گونه روایت می کند:

«ابومحمّد حسن بن علی علیهما السلام با پیکی مرا به نزدِ خود خواند و گفت: ای عمّه، امشب افطار را در نزدِ ما بگذران؛ زیرا پانزدهم شعبان است، امشب خدایِ متعال «حجّتِ» خود را در زمین ظاهر خواهد کرد.

از او پرسیدم: مادرش کیست؟ فرمود: نرجس. گفتم: جانَم به فدایت! ولی آثارِ حاملگی در او وجود ندارد. فرمود: آنچه گفتم، همان خواهد شد.

بنابراین، وارد شدم و سلام کردم، نرجس پیش آمد تا کفشهایم را از پا در

آورد و به من گفت: بانویِ من! حالِ شما چطور است؟ بدو گفتم: تو بانویِ من و خاندانِ منی، ولی او از سخن من امتناع ورزید و پاسخ داد: ای عمّه! چه می فرمایید؟، بدو گفتم : دخترم! امشب خداوندِ متعال پسری به تو عطا می فرماید که مولایِ این جهان و آن جهان خواهد بود، او خجالت زده و سرخ شد. پس از آن که نمازِ عشا به جای آوردم، افطار کرده و به خواب رفتم. نیمه شب از خواب برخاستم تا نماز عشا به جای آورم. در حالی که «نرجس» در خواب بود و اثری از وضعِ حمل در او دیده نمی شد، نماز خواندم. آن گاه نشستم و نمازِ نافله خواندم، پس از آن به رختخواب رفته و دوباره بیدار شدم، ولی او هنوز در خواب بود. آن گاه او برخاست، نماز نافله را به جای آورد و دوباره دراز کشید.

حکیمه، ادامه می دهد: از اطاق خارج شدم تا طلوعِ فجر را ببینم و نخستین مرحله طلوع را دریابم، ولی او هنوز خوابیده بود. از این رو، از انتظارِ امام عسکری علیه السلام [در این باره مردّد شدم. درست در همان لحظه، امام از جایِ خود صدا زد، ای عمّه! عجله نکن، امر نزدیک است! من نشستم و سورهِ های حم سجده⁽¹⁾و یس⁽²⁾را تلاوت کردم. در همان لحظه او [نرجس با هوشیاری از خواب برخاست، من به سویِ او رفتم و گفتم: سلامِ خدا بر تو باد، آیا چیزی احساس می کنی؟ او پاسخ داد: ای عمّه، آری!، آن گاه بدو گفتم: خود را جمع کن و آرامشِ قلبی را به دست آر!

در آن لحظه احساسِ خواب کرده و خواب بر من غالب شد؛ پس از آن، با صدایِ مولایم از خواب برخاستم و چون پوشش را از نرجس بلند کردم، حضرتش (مهدی علیه السلام) را که به حالِ سجده بر زمین افتاده بود، دیدم. او را بر دامان گرفتم و متوجّه شدم پاک و تمیز است.

ابومحمّد، مرا صدا زد و گفت : ای عمّه! پسرم را برایم بیاور! و چنین

کردم ...، پس از آن امام عسکری علیه السلام زبان بر کامش گذاشت و با آرامی دستش را به چشم ها، گوش ها و آرنج هایش کشید؛ سپس گفت: ای پسرم! سخن بگو! کودک لب به سخن گشود و پاسخ داد: شهادت می دهم که خدایی جز خدایِ یکتا نیست، او یکتا است و شریکی ندارد، شهادت می دهم محمّدصلی الله علیه وآله پیامبرِ خدا است؛ سپس بر امیرالمؤمنین علیه السلام و بر امامان به ترتیب تا نام پدرش سلام کرد، آن گاه از ادامه سخن باز ایستاد.

ابومحمّد گفت: ای عمّه! او را نزدِ مادرش ببر، تا وی را سلام گوید و سپس او را به من بازگردان! چنین کردم و او را باز گردانده و در همانجا گذاشتم. امام عسکری علیه السلام به من فرمود: ای عمّه! هفت روز دیگر برایِ دیدار او بیایید، روز بعد آمدم تا به ابومحمّد سلام گویم، پرده را بالا زدم تا مولایم را ببینم، ولی او را ندیدم. از این رو، از امام پرسیدم: جانَم به فدایت! برای مولایِ من چه اتّفاقی افتاده؟، حضرتش پاسخ فرمود: ای عمّه! او را به همان کس که مادر موسی فرزندش را بدو سپرد، سپردم.

حکیمه می گوید: روزِ هفتم آمدم و به او سلام گفتم و نشستم. ابومحمّد فرمود: پسرم را نزدِ من بیاور! او را در قطعه ای پارچه آوردم. امام آنچه را که در روز نخست به هنگام تولّد انجام داده بود تکرار کرد و کودک، آنچه را که از قبل گفته بود، گفت، آن گاه این آیه قرآن را تلاوت کرد: «بسم اللَّه الرحمن الرحیم وَنُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ نُرِی فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما کانُوا یحْذَرُونَ؛⁽¹⁾و ما اراده کردیم بر مستضعفانِ زمین منّت نهاده و آنان را پیشوایان خلق و وارثین قرار دهیم، و در زمین به آنها قدرت و تمکین ببخشیم و به چشم «فرعون» و «هامان» و لشکریانِشان آنچه را که از آن اندیشناک و ترسان بودند بنمایانیم».⁽²⁾

نکته 26 داستانِ ولادت

قصه فرعون و موسی بن عمران، داستانی معروف است که این داستان در ولادتِ امام عصر - ارواحنا فداه - هم به صورتی مطرح است، این داستان را خیلی شنیده اید و در کتاب ها خوانده اید. مطلب این است:

در آن زمان، تمام ساحران گفتند: امشب خداوند نطفه ای را در رحمی قرار خواهد داد که دستگاهِ فراعنه را به هم خواهد ریخت. فرعون هم، فرعون بود و قدرت داشت، امر کرد تمام مردها باید امشب به دربار بیایند و در یک مرکز بزرگی اعلام کرد که یک دشمن برای من پیدا شده، می خواهم دشمن را پیدا کنم. همه دسته دسته آمدند، گفت می خواهم او را پیدا کنم. در تاریخ هست یک یک نگاه می کردند می گفتند: این نیست، این نیست، این نیست. به این بهانه همه مردها را آوردند تا صبح شد و فرعون راحت شد. گفت بنا بود که امشب نطفه ای در این سرزمین منعقد بشود و ما مردهای این سرزمین را جمع کردیم و راحت شدیم که نطفه ای منعقد نشد. ولی آیا مطلب این بود؟ فرعون فقط چشمش ظاهر را می دید و باطن و قوانین الهی را نمی دید، علل و اسباب را که نمی شناخت. آن وقت «عمران» پدر موسی، با همسرش «یرعا» که هر دو از نواده های حضرت ابراهیم بودند، همان شب ساعتی را در کاخ فرعون باهم بودند.

ملاّجلال الدین رومی در مثنوی این قصه را با آب و تاب روایت می کند و با اشعارِ متنوّعی، به کلمات مختلفی می آورد. ولی نکته اینجاست که من این قصه را عرض کردم برای یک بیتی که مثنوی می گوید: آنجا که عمران خواست از همسرش یرعا جدا شود به او چنین گفت:

من چو ابرم، تو زمین، موسی نبات

حق، شه شطرنج و ما، ماتیم مات

گفت شاه شطرنج، خداست و اینجا شطرنجی بود که فرعون خواست شاهِ

آن باشد و بازی کند، چند تا مهره هم بود، فکر می کرد اگر این مهره ها را بردارد و جابه جا کند رقیب را در بازی محاصره کرده، غافل از این که فرعون فقط پنج شش تا از این مهره ها را می شناخت، میلیون ها مهره هست، میلیون ها قانون است و فرعون از مهره های دیگر بی خبر بود و لذا «حق، شه شطرنج و ما ماتیم مات».

واقعاً باید به این نکته توجه کرد که قوانین الهی چه قدر زیاد است و چه انسان هایی این قوانین را می بینند. عمران می دید، یرعا می دید، ولی فرعون نمی دید و این یک مطلبی است. در تمام اموری که ما داریم، خوبان هم تا جای خاصی را می بینند و خیلی جلو نمی روند.

حالا باز هم مثالی بزنم: حکیمه خاتون، دختر جواد الائمه علیه السلام خانمی است بسیار متدین و بسیار عالی مقام، کنیزی دارد به نام نرجس که همین نرجس ابتدا که آمد، کنیز حکیمه خاتون شد؛ حکیمه خاتون وقتی وارد مجلسی می شد، نرجس خم می شد و کفش های حکیمه خاتون را برمی داشت و بعد که می آمد جلویش می گذاشت، این جور احترام می کرد. یک شب امام عسکری علیه السلام به او فرمود که خداوند قرار است از این زن، قائم آل محمّد را به ما مرحمت کند. حکیمه خاتون گفت: عجبا من نمی دانستم.

امام علیه السلام فرمود: در چهره و در پیشانی نرجس پیداست. او گفت: من نمی بینم.

بعد از این جریان حکیمه واردِ منزلِ امام عسکری علیه السلام شد. نرجس خم شد تا کفش حکیمه را دربیاورد، ولی فوری او خم شد و دست نرجس را بوسید و گفت: نمی گذارم کفش من را برداری و جلویم بگذاری.

او گفت: سیده من! حکیمه هم به نرجس گفت: سیده من! خانم من!

نرجس گفت: چطور این جور با من صحبت می کنی؟

حکیمه فرمود: امام عسکری علیه السلام فرموده است: مهدی موعود که ذخیره

خداست، از توست و در جبین و چهره توست. ولی حکیمه خاتون با آن که یک خانمِ الهی بود، اینها را نمی دید. دیدِ انسان هایِ پاکیزه هم تا قدری است ولی دید انسان کامل به همه خلایق است.

حکیمه خاتون می گوید: شبِ نیمه شعبان برایِ نماز شب برخاستم. نرجس خاتون هنوز بلند نشده بود، دراز کشیده بود ولی خبری از حملش نبود. با خودش گفت: امام عسکری علیه السلام گفته است که امشب نزدیک طلوع صبح، وضع حمل فرزند من است، پس چطور خبری نیست؟ از اتاق شنید: عمّه! عجله نکن. بعد حضرت تشریف آوردند، حکیمه خاتون جلو آمد و گفت: خبری از جناب نرجس نیست، من اثر حملی نمی بینم. امام عسکری علیه السلام تبسّمی کرد و فرمود: مهدی علیه السلام در شکمِ مادر جوری خوابیده که به پهلوهایِ مادر چسبیده است، نه درست در شکمِ مادر «کان فی جنب اُمه» نه در بطن، اگر کودک در شکم بود شکم مادر جلو می آمد. ولی گویا معنای حدیث این است؛ یعنی خداوند، حضرت را جوری دراز کشیده قرار داده و این طرف و آن طرف پهلوی مبارک مادر را گرفته که پیدا نیست. خدا چنین می خواهد، خدا چنین قرار می دهد.⁽¹⁾

این اراده خداوند روزی خواهد آمد که فرعون ها هلاک شوند و مستضعفان آقا گردند.⁽²⁾

نکته 27 روایتِ حکیمه خاتون

از کسانی که در هنگامِ تولّدِ حضرت صاحب الامرعلیه السلام حضور داشته و جریان را مفصّلاً شرح داده، حکیمه خاتون دخترِ امام محمّد تقی و عمّه امام حسن عسکری علیهما السلام است. اجمالِ داستان این است: حکیمه خاتون می گوید:

روزی به خانه امام حسن علیه السلام مشرّف شدم، شبانگاه که شب نیمه شعبان سالِ دویست و پنجاه و پنج بود، وقتی خواستم به منزلَم مراجعت کنم، امام حسن علیه السلام فرمود: عمّه جان! امشب در خانه ما بمان، زیرا ولیِّ خدا و جانشینِ من در این شب متولّد خواهد شد. پرسیدم از کدام کنیزانت؟ فرمود: از سوسن.

پس هر چه در سوسن جستجو نمودم آثاری از حمل ندیدم. بعد از افطار و ادایِ نماز با سوسن در یک اطاق خوابیدیم. طولی نکشید که از خواب بیدار شدم و در فرمایشاتِ امام حسن علیه السلام تفکّر می نمودم. بعداً مشغولِ نماز شب شدم، سوسن هم از خواب برخاسته، نمازِ شب را به جای آورد. نزدیکِ سپیده دم شد، امّا از وضعِ حمل، خبری نبود. داشتم در صحّتِ وعده امام حسن علیه السلام تردید می نمودم که از اطاقش فرمود: عمّه جان! شک نکن که وقتِ تولّدِ فرزندم نزدیک شده است.

ناگهان احوالِ سوسن را متغیر دیدم. از جریان پرسیدم فرمود: احساسِ ناراحتیِ شدیدی در خود می کنم. من به تهیه مقدّمات و وسایل وضع حمل مشغول شدم و خودم قابِلگی او را بر عهده گرفتم.

طولی نکشید که ولیِّ خدا پاک و پاکیزه به دنیا آمد، در همان حال، امام حسن علیه السلام فرمود: عمه جان! فرزندم را بیاور. وقتی کودک را به نزدش بردم او را در بغل گرفته دهانِ مبارکش را بر چشمانِ آن کودک نهاد، بلافاصله باز شد. سپس دهانَش را بر دهان و گوشِ آن نوزاد نهاد و دست بر سرش مالید. پس آن کودک به سخن آمده، به تلاوتِ قرآن مشغول شد. بعداً کودک را به من داد و فرمود: به نزدِ مادرش ببر! کودک را نزدِ مادرش بردم و به منزلِ خود برگشتم. در روزِ سوّم نیز به خانه امام حسن علیه السلام مشرّف شدم و ابتدائاً به قصدِ دیدارِ نوزاد به حجره سوسن رفتم، امّا کودک را ندیدم، پس خدمتِ امام حسن علیه السلام مشرّف شدم، ولی خجالت کشیدم از احوالِ نوزاد سؤال نمایم. امام حسن ابتدائاً فرمود: عمّه جان! فرزندم در پناهِ خدا غایب شده است، هنگامی که من از

دنیا رفتم و دیدی شیعیانَم اختلاف دارند، جریانِ ولادتِ فرزندم را به شیعیانِ مورد وثوق خبر بده! امّا باید آن قضیه مخفی بماند؛ زیرا فرزندم غایب خواهد شد.⁽¹⁾

نکته 28 عقیقه برایِ امام علیه السلام

ابوجعفر عمری روایت کرده که وقتی صاحب الامر متولّد شد، امام حسن علیه السلام فرمود: ابوعمرو را حاضر کنید. وقتی حاضر شد فرمود: ده هزار رطل نان و ده هزار رطل گوشت خریداری و در بینِ بنی هاشم تقسیم کن و فلان عدد گوسفند هم برایِ فرزندم عقیقه کن!⁽²⁾

نکته 29 پنداری غلط!

موسی بغدادی گوید: از امام عسکری علیه السلام توقیعی صادر شد که در آن نوشته بود: پنداشتند که می توانند مرا بکشند تا این نسل منقطع شود و خدای تعالی گفتار آنها را باطل کرد، والحمدللَّه.⁽³⁾

نکته 30 مولایِ کوچکِ ما!

حمزة بن نصیر غلام ابی الحسن علیه السلام از پدرش نقل کرده که گفت: وقتی که حضرت صاحب الامر متولّد شد اهلِ خانه حضرت عسکری علیه السلام به همدیگر بشارت می دادند. چون قدری بزرگ شد برایِ من دستور صادر شد که هر روز استخوان قلم با گوشت بخرم و گفتند: این برایِ مولای کوچک ماست.⁽⁴⁾

نکته 31 صاحب الامر کیست؟

یعقوب بن منقوش گوید: وارد بر امام عسکری علیه السلام شدم و او بر نیمکت سنگی نشسته بود و سمتِ راستش اتاقی بود که بر درِ آن پرده ای آویزان بود. گفتم: سرورم! صاحب الامر کیست؟ فرمود: پرده را بردار! آن را بالا بردم و پسر بچّه ای که سنّش هشت یا ده سال بود با پیشانی نورانی و رویی سپید و چشمانی درخشان و کف دستی سطبر و زانویی برگشته، بیرون آمد که بر گونه راستش خالی بود و بر سرش گیسوانی؛ آمد و بر زانویِ پدرش امام عسکری علیه السلام نشست، آن گاه به من فرمود: این صاحبِ شماست! سپس آن فرزند از جا برخاست و امام به او فرمود: فرزندم! به درونِ خانه برو تا وقتِ معلوم برسد. او به داخل خانه رفت و من او را نگریستم، سپس فرمود: ای یعقوب! بنگر که در آن خانه کیست؟ من داخلِ خانه شدم امّا کسی را ندیدم.⁽¹⁾

نکته 32 شاهدِ تولّد

نسیم و ماریه خدمتکارانِ امام حسن علیه السلام روایت کرده اند که: وقتی صاحب الامر متولّد گشت بر دو زانویِ خویش نشست و انگشتانَش را به سویِ آسمان بلند نمود، سپس عطسه ای نموده فرمود: «الحمدللَّه رَبِّ الْعالَمین».⁽²⁾

نکته 33 معرّفیِ مولود

ابوغانم خادم می گوید: فرزندی برایِ امام حسن علیه السلام متولّد شد که نامش را محمّد گذاشت. روزِ سوّم، آن کودک را به اصحابَش نشان داده فرمود: این فرزندم بعد از من صاحب و امام شماست و همان قائمی است که همه در انتظارش می باشند، وقتی که زمین را جور و ستم فرا گرفت قیام می کند و عدل و داد را بر پا می دارد.⁽³⁾

نکته 34 شاهِد تولّد

ابوعلی خیزرانی از کنیزی که او را به امام حسن عسکری علیه السلام بخشیده بود، نقل کرده که گفت: من در تولد صاحب الامر حاضر بودم و نام مادرش صیقل است.⁽¹⁾

نکته 35 شاهدِ تولّد

حسن بن منذر می گوید: روزی حمزة بن ابی الفتح نزد من آمد و گفت: بشارت باد که دیشب خدا به امام حسن فرزندی عطا کرده، لیکن دستور داده که امرش را مخفی بداریم. نامش را پرسیدم، گفت: نامش محمّد است.⁽²⁾

نکته 36 ولادتِ پنهانی؛ چگونه؟!

معمولاً کسی که دارای فرزند می شود، خویشان، دوستان و همسایگان از آن آگاه می شوند، به ویژه اگر شخصی دارایِ موقعیتِ اجتماعی باشد، این مسأله از کسی پوشیده نمی ماند. چگونه می توان تصوّر کرد که برایِ امام حسن علیه السلام نوزادی به دنیا بیاید و مخالفان، با آن همه دقّت و حسّاسیت و گماردنِ جاسوس های فراوان در منزلِ امام و وابستگانِ آن حضرت، از تولّدِ نوزاد آگاه نگردند. آیا این مسئله عادی و طبیعی بود، یا اعجاز و خرق عادت؟

پاسخ: امام حسن علیه السلام از پیش گویی ها آگاه بود و اهمیت و عظمتِ آن مولود را نیز به درستی می دانست و از حساسیتِ دشمنان درباره تولّدِ این نوزاد، غافل نبود و اوضاعِ سیاسی و شرایطِ اجتماعی را کاملاً می شناخت؛ از این روی، به گونه ای مقدّمات و پیش زمینه هایِ ولادتِ فرزندش را فراهم ساخت که نه تنها دشمنان، بلکه بسیاری از دوستان هم از این امر آگاه نشدند؛ بنابراین،

می توان گفت: تدبیر و کیاست و حزم و دوراندیشی امام حسن علیه السلام ایجاب می کرد تا آن حضرت به گونه ای این مأموریت را به انجام رساند که دشمنان در هدف هایِ شوم خود، ناکام بمانند و چنین هم شد.

به همین جهت، شیخ طوسی، ولادتِ پنهانیِ امام زمان علیه السلام را امری عادّی و معمولی دانسته و می نویسد: «این نخستین و آخرین حادثه نبوده است و در طولِ تاریخ بشری، نمونه هایِ فراوان داشته است».⁽¹⁾اشاره دارد، به: ولادتِ پنهانی ابراهیم علیه السلام به دور از چشم نمرودیان⁽²⁾و ولادتِ پنهانیِ حضرت موسی علیه السلام به دور از چشمِ فرعونیان.⁽³⁾

نکته 37 مکانِ تولّد و نگهداریِ امام علیه السلام

در این باره، چند احتمال وجود دارد:

الف. در سامرّا به دنیا آمد و تا آخر عمر پدر بزرگوارش، در آنجا زیست.⁽⁴⁾

شاهدِ دوّم روایاتی است که به عبارتِ گوناگون، از زبان حکیمه خاتون، نقل شده است، از جمله: دعوت امام حسن علیه السلام از ایشان در شبِ ولادت مهدی علیه السلام برای کمک به نرجس خاتون و مشاهده امام مهدی علیه السلام را به هنگام ولادت و پس از آن، در سامرّا. [الغیبةللطّوسی : 232؛ کمال الدّین : 429.] به نظرِ ما به این دسته از روایات هم نمی توان اعتماد کرد، زیرا، در برابرِ این دسته از روایات، روایت دیگری است که با آنها تعارض دارد. مثلاً نقل شده است: «شخصی پس از وفاتِ امام حسن علیه السلام در مدینه به خدمتِ حکیمه خاتون می رسد و از ایشان می پرسد: امامِ پس از امام حسن علیه السلام کیست؟ ایشان پاسخ می دهد: زمین خالی از حجّت نیست و فرزندِ امام حسن علیه السلام جانشینِ اوست. راوی می پرسد که شما فرزندِ ایشان را دیده اید یا شنیده اید؟ می گوید: شنیده ام. [کمال الدّین : 501.] اصولاً، روایاتی که از طریقِ حکیمه در این باره رسیده است، اضطراب دارند و روشن نیستند. و نمی توان بر آنها برایِ اثباتِ این احتمال، استدلال کرد.

شاهدِ سوّم روایاتی است که بیانگرِ دیدنِ امام زمان، توسّطِ گروهی از اصحاب، در منزلِ امام حسن عسکری علیه السلام است: [کمال الدّین : 435؛ سفینة البحار 2 : 703.] در این نمونه از روایات چند نکته است: 1. اشخاصی که حضرت را در خانه امام یازدهم دیده اند، بیش از یک مرتبه دیدار نداشته اند و در رفت و آمدهای بعدی، آن حضرت را ندیده اند. احتمال دارد که امام حسن علیه السلام برایِ اتمامِ حجّت و این که بعد از ایشان، حضرتِ مهدی علیه السلام امام شیعیان است، دستور داده آن حضرت را به سامرّا بیاورند و سپس به محلّی که در آن زندگی می کرد و نگهداری می شد، برگرداندند. 2. اگر امام مهدی علیه السلام در سامرّا می زیست و اصحاب مورد وثوق هم رفت و آمد داشتند، چه مانعی داشت که آن حضرت را بار دیگر ببینند و اطمینان بیشتری بیابند.

ب. در سامرّا متولّد شد و پیش از درگذشت پدر، به مکّه فرستاده شد و تا رحلتِ پدر بزرگوارشان در مکّه مکرّمه زندگی می کردند.⁽¹⁾

از این روایت چند نکته به دست می آید:

ج.در سامرّا قدم به عرصه وجود نهاد و برای حفاظت و رشد، او را به مدینه بردند

د. در مدینه زاده شد و در همان جا ادامه حیات داد.⁽²⁾

به امام حسن عسکری علیه السلام عرض کردیم: پرسشی دارم، ولی بزرگواری شما مانع پرسیدن من است. اجازه می دهید آن را مطرح سازم؟ امام فرمود: بپرس. گفتم : سرورم، آیا شما را فرزندی هست؟ فرمود: آری. گفتم: اگر پیش آمدی شد کجا می توان او را یافت؟ فرمود: مدینه. [الکافی 1 : 328.]

ظاهرِ این صحیحه آن است که در زمانِ حیاتِ امام حسن علیه السلام، مهدی علیه السلام به دنیا آمده و در سامرّا نبوده است. ابی هاشم هم از کسانی نبوده است که امام علیه السلام از او تقیه کند. این که امام علیه السلام فرمود: در مدینه است، به این معنی نیست که بعد از درگذشت من سراغ او را در مدینه بگیرید؛ زیرا سؤال کننده می دانست که زمین خالی از حجّت نیست و وجود حجّت بعد از امام یازدهم ضروری است، امام علیه السلام هم در جواب فرمود: آن حجّت، در مدینه نگهداری می شود و نگران آینده نباشید. مؤیدات دیگری هم از روایات بر این احتمال می توان اقامه کرد. [برایِ مطالعه بیشتر ر.ک: چشم به راه مهدی علیه السلام، جمعی از نویسندگان مجلّه حوزه : 255.]

به نظرِ ما هم اگر قرار بر این بود که حضرتِ حجّت علیه السلام از دستِ توطئه گران و مخالفان در امان بماند و به گونه طبیعی دوران کودکی و رشد خود را پشت سر بگذارد، بهترین جا برای این دوران، مدینه بوده است؛ زیرا هم از مرکزِ خلافت [سامرّاء] به دور بوده و هم خانواده بنی هاشم، در مدینه از پایگاه و موقعیتِ ویژه ای برخوردار بودند و می توانستند از این مولود مسعود، به بهترین وجه محافظت کنند، تا از گزند حوادث و آفات مصون بماند. و این، با اصل این که آن حضرت «خفی الولادة و المنشاء» [الکافی 1 : 341؛ مرآةالعقول 4 : 57.] نیز، سازگاری دارد.

از سویِ دیگر، حضورِ حضرت در سامرّا، به گونه عادی و معمولی، با توجّه به کنترل شدیدِ دشمن نسبت به خانه امام علیه السلام، غیر ممکن بوده و لزومی هم ندارد که همه چیز را با اصل معجزه و کرامّت حل کنیم. پذیرفتن این نکته که امام علیه السلام در مدینه متولّد شده و یا دست کم، پس از ولادت، به آنجا انتقال یافته و در آنجا دوران رشد و کودکی را پشت سر نهاده، با اصول امنیتی، بیشتر سازگار است.

نکته 38 دوره حیرت و محنتِ شیعیان

از وفاتِ امام حسن علیه السلام تا پایان غیبت صغری که امام زمان علیه السلام سایه پدر را از دست داد و خود عهده دارِ منصبِ امامت گردید را می توان دورانِ حیرت و محنت شیعیان نامید⁽¹⁾که بر دوستدارانِ اهل بیت علیه السلام بسیار سخت گذشت و آنان، آزمون سرنوشت سازی را پشت سر گذاشتند. از یک سو، فرقه ها و نحله هایِ گوناگونی پیدا شدند که در رابطه با امامت، افکار و اندیشه هایِ متضادّی داشتند و مردم را به شبهه و تردید می انداختند و شیعیان، به دنبالِ ملجأ و مرجعی می گشتند،⁽²⁾تا بتوانند در این عرصه خطرناک، در پناهِ او بمانند و از افکار اندیشه خود به دفاع برخیزند و این مسأله، به اندازه ای شدّت یافته بود که مسعودی می نویسد: «مردم، پس از امام حسن علیه السلام بیست طایفه شدند و هر یک، بر باور و عقیده ای بودند».⁽³⁾

از سویِ دیگر، دشمن احساس کرده بود که امام یازدهم علیه السلام فرزندی دارد، از این روی در صددِ دستگیری و نابودیِ وی برآمده بود.

مجموعه این حوادث، فضایِ حیرت و سرگردانی شیعیان را دوچندان کرده بود و به فرموده امام رضاعلیه السلام: «... و لابد من فتنة صماء صیلم یسقط فیها کل

ولیجة و بطانه و ذلک بعد فقدان الشیعة الثالث من ولدی؛⁽¹⁾بعد از درگذشتِ سوّمین فرزندم [امام حسن علیه السلام فتنه فراگیر و طاقت فرسایی فرا می رسد که بسیاری از خوبان و نخبگان در آن فرو می افتند».

نکته 39 امامت در خردسالی

امام زمان علیه السلام در پنج سالگی به امامت رسید و عهده دارِ این مسئولیتِ خطیر و بزرگ گردید. آیا این مسئله جنبه استثنایی داشت، یا امری معمولی و عادّی بود؟

در باورِ ما شیعیان، امامت در سنینِ کم، محذوری ندارد و نمونه هایِ دیگری نیز داشته است.

قرآن مجید، به عنوانِ محکم ترین سندِ معارف دینی، از افرادی نام می برد که در خردسالی دارایِ حکمت و نبوّت شدند. این نشانگرِ آن است که در میراث پیام آوران الهی، مسئله پیشوایی در کودکی، پدیده نوظهوری نبوده و نیست: «یا یحیی خُذ الْکِتابَ بِقُوَّةٍ وَ آتَیناهُ الْحُکْمَ صَبِیاً»؛⁽²⁾ای یحیی! کتاب را به نیرومندی بگیر و در کودکی به او دانایی عطا کردیم». درباره نبوّتِ حضرت عیسی علیه السلام می فرمایند: «فَأَشارَتْ اِلَیهِ قالوا کَیفَ نُکَلِّمُ مَنْ کانَ فی الْمَهْدِ صَبِیاً* قالَ اِنّی عَبْدُاللَّه آتانِیَ الْکِتاب وَ جَعَلَنی نَبِیاً»؛⁽³⁾به فرزند اشاره کردند، پس گفتند: چگونه با کودکی که در گهواره است سخن بگوییم. کودک گفت: من بنده خدایم. به من کتاب داده و مرا پیامبر گردانیده است».

بنابراین، مسأله امامت در سنِّ کودکی، نخستین بار نبوده است که موردِ

اعتراض واقع شده بلکه پیش از امام زمان علیه السلام در بین انبیاء نمونه های فراوان داشته است؛ از جمله امامان قبل از حضرت: امام جواد و امام هادی علیهما السلام که در خردسالی عهده دارِ امامت شده بودند.

نام و القاب

نکته 40/ 41 لقبِ قائم علیه السلام

می پرسند: چرا امام زمان علیه السلام با کلمه «قائم » و «مهدی» خوانده می شود، و چرا بعضی با شنیدن لقبِ «قائم » برمی خیزند و می ایستند؟

پاسخ:

در بسیاری از روایات، آن حضرت با القابِ قائم⁽¹⁾و مهدی، یاد شده و در موردِ قائم، بسیار می شد که در زمانِ ائمّه علیهم السلام بر اثرِ ظلم و فساد حاکمانِ غاصب، امامان به یادِ امام زمان علیه السلام می افتادند و می فرمودند: «قائم ما انتقامِ ما را خواهد گرفت».

قائم یعنی قیام کننده، نظر به این که قیام و نهضت حضرت مهدی علیه السلام جهانی است و در تمامِ تاریخ بشر چنین قیام و حکومتی نبوده، آن حضرت با این عنوان خوانده می شود.

امّا این که پیروانِ آن حضرت با شنیدنِ این لفظ و یا با گفتن این کلمه برمی خیزند و می ایستند، یک نوع عمل مستحبّی و احترام و اظهارِ پیوند و انتظار به آن حضرت است و ضمناً مردم را به یادِ نهضت و قیامِ حضرت مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف می اندازد و برایِ آنها این تلقینِ عملی می شود که باید برخاست، نهضت کرد، امیدوار بود و به زمینه سازی برایِ ظهور و قیام جهانی رهبری معصوم و قاطع که امید پیامبران و امامان و همه مستضعفان جهان و قلب تپنده هستی است پرداخت.

این کار حتّی در زمانِ امام صادق علیه السلام در میانِ شیعیان معمول بوده، حتّی نقل شده در خراسان در حضور حضرت امام رضاعلیه السلام کلمه «قائم علیه السلام» ذکر شد،

امام رضاعلیه السلام برخاست و دستش را بر سر نهاد و فرمود: «اللّهم عجل فرجه و سهل مخرجه؛⁽¹⁾خداوندا بر فرجش شتاب کن، و راهِ ظهور و نهضتش را آسان گردان!»

نکته 42 لقبِ مهدی علیه السلام

امام زمان هدایت شده و هدایت کننده است، فلذا به ایشان مهدی خطاب می شود.

امام صادق علیه السلام در ضمنِ حدیثی در این مورد فرمود: «آن حضرت را مهدی گویند، زیرا او مردم را به امری که گم کرده اند هدایت می کند، و قائم گویند چون به حق قیام کند».⁽²⁾

نکته 43 چرا منتظر؟

از امام باقرعلیه السلام سؤال شد چرا او را منتظر گویند؟ فرمود: «زیرا برایِ او غیبتی طولانی است که روزهایش بسیار است؛ افرادِ مخلص و پاک در انتظارِ او به سر می برند ولی افرادِ شکّاک و مردّد او را انکار می کنند و منکران، نامش را به مسخره می گیرند. تعیین کنندگان وقت (ظهور) بسیارند و عجله کنندگان در (ظهور) او به هلاکت می رسند و مسلمانان به وسیله او نجات می یابند».

نکته 44 نامِ مبارکِ حضرت

نامِ آن حضرت محمّد، همان نامِ جدّش رسول اللَّه صلی الله علیه وآله است.⁽³⁾

تمامیِ مورّخان و محدّثان معتقدند که پیامبرصلی الله علیه وآله خودشان این نام را بر او

نهاده بودند.⁽¹⁾این همنامی بی دلیل نیست، بلکه گویایِ این حقیقت است که همان طور که پیامبرصلی الله علیه وآله با طلوعِ خود، جهانیان را از گمراهی و جهل نجات داد، دوازدهمین فرزندش نیز با ظهور خود بشریت را از تاریکی و ضلالت، نجات بخشد.⁽²⁾

نکته 45 القابِ آن حضرت

القابِ مشهور آن حضرت عبارتند از: «مهدی»، «قائم»، «منتظر»، «حجت»، «خلف صالح»، «بقیة اللَّه»، «منصور»، «صاحب الامر»، «ولی عصر» و «صاحب الزّمان»، که معروف ترینِ آنها «مهدی» است.⁽³⁾

نکته 46 وجهِ القابِ آن حضرت

هر یک از القابِ حضرت را وجه یا وجوهی است؛ مثلاً آن حضرت را «مهدی» می گویند از آن جهت که هدایت به حق می کند، و «قائم » می گویند چون قیام به حق می کند و «منتظرش» گویند چون مؤمنان در انتظارِ قدومِ اویند، و «حجّت» نام اند از آن رو که حجّت و گواهِ خدا بر خلق است.⁽⁴⁾در نگینِ انگشترِ حضرت نیز همین لقب نوشته شده است؛ به نقل «کفعمی» عبارتِ انگشتری حضرت این گونه است: «اَنَا حُجَّة اللَّه وَ خاصَّتِه».⁽⁵⁾

نکته 47 اسامی و اوصاف و القابِ حضرت مهدی علیه السلام

مرحوم ثِقة الاسلام نوری در بیانِ اسماء شریفه امام عصرعلیه السلام با استناد به آیات و روایات و کتب آسمانی پیشین و تعبیرات راویان و تاریخ نگاران،

تعداد یکصد و هشتاد و دو اسم و لقب برایِ حضرت مهدی علیه السلام ذکر می کند و مدّعی است که در این مقام، از استنباطهایِ شخصی و استحسان هایِ غیر قطعی خودداری نموده است. در غیر این صورت چندین برابر این اسماء و القاب، از کتب مختلفه قابل استخراج بوده که از آن جمله آنها: محمّد، احمد، عبداللَّه، محمود، مهدی، برهان، حجّت، حامد، خلف صالح، داعی، شرید صاحب، غائب، قائم ، منتظر و...می باشد.⁽¹⁾

کنیه هایِ آن حضرت عبارتند از: ابوالقاسم [هم کنیه پیامبرصلی الله علیه وآله ، ابوعبداللَّه، اباصالح که مرحوم نوری ابوابراهیم، ابوالحسن و ابوتراب را نیز از کنیه هایِ ایشان شمرده است.

نکته 48 القابِ امام علیه السلام

از جمله القابِ آن حضرت، حجّت، قائم ، خلف صالح، صاحب الزمان، بقیة اللَّه است که مشهورترین آنها مهدی می باشد.⁽²⁾

نکته 49 تا 117 بعضِ القابِ حضرت علیه السلام

در اینجا به ذکر پاره ای عناوین و صفات که در ضمنِ زیارت های مختلفه و ادعیه مربوط به حضرت مهدی علیه السلام مورد تصریح قرار گرفته است اشاره می کنیم:

بقیة اللَّه: باقیمانده خدا در زمین.

خلیفة اللَّه: جانشین خدا در میان خلایق.

وجه اللَّه: مظهر جمال و جلال خدا، سمت و سوی الهی که اولیایِ حق رو بهاو دارند.

باب اللَّه: دروازه همه معارف الهی، دری که خدا جویان برای ورود به ساحت قدس الهی، قصد آن را می کنند.

داعی اللَّه: دعوت کننده الهی، فرا خواننده مردم به سوی خدا، منادی راستین هدایت الی اللَّه.

سبیل اللَّه: راه خدا، که هرکس سلوکش را جز در راستای آن قرار دهد سرانجامی جز هلاکت نخواهد داشت.

ولی اللَّه: سر سپرده به ولایت خدا و حامل ولایت الهی، دوست خدا.

حجة اللَّه: حجّت خدا، برهان پروردگار، آن کس که برای هدایتِ در دنیا، و حسابِ در آخرت به او استدلال می کنند.

نور اللَّه: نور خاموشی ناپذیر خدا، ظاهر کننده همه معارف و حقایق توحیدی، مایه هدایتِ رهجویان.

عین اللَّه: دیده بیدار خدا در میان خلق، دیدبان هستی، چشم خدا در مراقبت کردار بندگان.

سلالة النّبوّة: فرزند نبوّت، باقیمانده نسل پیامبران.

خاتم الاوصیاء: پایان بخش سلسله امامت، آخرین جانشین پیامبرصلی الله علیه وآله

علم الهدی: پرچم هدایت، رایت همیشه افراشته در راه خدا، نشان مسیر حقیقت.

سفینة النّجاة: کشتی نجات، وسیله رهایی از گرداب ضلالت، سفینه رستگاری.

عین الحیوة: چشمه زندگی، منبع حیات حقیقی.

القائم المنتظر: قیام کننده ای که همه صالحان چشم انتظار قیام جهانی اویند.

العدل المشتهر: عدالت مشهور، تحقّق بخش عدالت موعود.

السیف الشاهر: شمشیر کشیده حق، شمشیر از غلاف بیرون آمده در اقامه عدل و داد.

القمر الزّاهر: ماه درخشان، ماهتاب دل فروز شب های سیاه فتنه و جور.

شمس الظلاّم: خورشید آسمان هستی، ظلمت گرفتگان، مهر تابنده در ظلمات زمین.

ربیع الأنام: بهار مردمان، سر فصل شکوفایی انسان، فصل اعتدال خلایق.

نضرة الأیام: طراوت روزگار، شادابی زمان، سرّ سرسبزی دوباره تاریخ.

الدین المأثور: تجسّم دین، تجسید آیین بر جای مانده از آثار پیامبران، خودِ دین، کیان آیین، روح مذهب.

الکتاب المسطور: قرآن مجسّم، کتاب نوشته شده با قلم تکوین، معجزه پیامبر در هیئت بشری.

صاحب الامر: دارنده ولایت امر الهی، صاحب فرمان و اختیاردار شریعت.

صاحب الزمان: اختیار دارِ زمانه، فرمانده کل هستی به اذن حق.

مطهّر الأرض: تطهیر کننده زمین که مسجد خداست، از بین برنده پلیدی و ناپاکی از زمین.

ناشر العدل: برپا دارنده عدالت، بر افرازنده پرچم عدل و داد در سراسر گیتی.

مهدی الامم: هدایت گر همه امّت ها، راه یافته راهنمایِ همه طوایفِ بشریت.

جامع الکَلِم: گردآورنده همه کلمه ها بر اساسِ کلمه توحید، وحدت بخش همه صف ها.

ناصر حق اللَّه: یاری گر حقِ خدا، یاورِ حقیقت.

دلیل ارادة اللَّه: راهنمای مردم به سوی مقاصد الهی، راه بلد و راهبر انسان ها در راستای اراده خداوند.

الثائر بأمر اللَّه: قیام کننده به دستور الهی، بر انگیخته به فرمان پروردگار، شورنده بر غیر خدا به امر خدا.

محیی المؤمنین: احیاگر مؤمنان، حیات بخش دل های اهل ایمان.

مبیر الکافرین: نابود کننده کافران، درهم شکننده کاخ کفر، هلاک کننده کفّار.

معزّ المؤمنین: عزّت بخش مؤمنان، ارزش دهنده اهل ایمان.

مذلّ الکافرین: خوار کننده کافران، درهم شکننده جبروتِ کفرپیشگان.

منجی المستضعفین: نجات دهنده مستضعفان، رهایی بخش استضعاف کشیدگان.

سیف اللَّه الّذی لاینبو: شمشیر قهر خدا که کند نمی شود.

میثاق اللَّه الّذی أخذه: پیمان بندگی خدا که از بندگان گرفته شده.

مدار الدهر: مدار روزگار، محور گردونه وجود، مرکز پیدایش زمان.

ناموس العصر: نگهدارنده زمان، کیان هستی دوران.

کلمة اللَّه التامه: کلمه تامّه خداوند، حجّت بالغه الهی.

تالی کتاب اللَّه: تلاوت کننده کتاب خدا، قاری آیات کریمه قرآن.

وعداللَّه الّذی ضمنه: وعده ضمانت شده خدا، پیمان تخلّف ناپذیر الهی.

رحمة اللَّه الواسعة: رحمت بی پایان خدا، لطف و رحمت بی کران پروردگار رحمت گسترده حق.

حافظ اسرار ربّ العالمین: نگهبان اسرار پروردگار، حافظ رازهایِ ربوبی.

معدن العلوم النبویه: گنجینه دانش هایِ پیامبری و خزانه معارف نبوی.

نظام الدین: نظام بخش دین.

یعسوب المتقین: پیشوای متقین.

معزّ الاولیاء: عزّت بخش یاران.

مذلّ الأعداء: خوار کننده دشمنان.

وارث الانبیاء: میراث بر پیامبران.

نور ابصار الوری: نور دیدگان خلایق.

الوتر الموتور: خونخواه شهیدان.

کاشف البلوی: بر طرف کننده بلاها.

المعد لقطع دابر الظلمه: آماده برای ریشه کن کردن ظالمان.

المنتظر لاقامة الأمت و العوج: مورد انتظار برای از بین بردن کژی ها و نادرستی ها.

المترجی لازالة الجور و العدوان: مورد آرزو برای بر طرف کردن ستم و تجاوز.

المدّخّر لتجدید الفرائض و السنن: ذخیره شده برای احیای مجدد واجبات و سنن الهی.

المؤمّل لاِحیاء الکتاب و حدوده: مورد امید برای زنده ساختن دوباره قرآن و حدود آن.

جامع الکلمة علی التقوی: گرد آورنده مردم بر اساس تقوی.

السبب المتصل بین الأرض و السماء: واسطه بین آسمان و زمین، مسبب رحمت الهی بر زمین.

صاحب یوم الفتح و ناشر رایة الهدی: صاحب روز پیروزی و بر افرازنده پرچم هدایت.

مؤلف شمل الصلاح و الرضا: الفت دهنده دل ها بر اساس رضایت و درستکاری.

الطالب بدم المقتول بکربلا: خونخواه شهید کربلا.

المنصور علی من اعتدی علیه وافتری: یاری شده علیه دشمنان و افترا زنندگان.

المضطرّ الّذی یجاب اذا دعی: مظطرّی که چون دعا کند دعایش مستجاب شود.

جمال دلربا

نکته 118 شمائلِ حضرت مهدی علیه السلام

جابر جعفی گوید: از امام باقرعلیه السلام شنیدم که فرمود: «روزی عمر بن خطاب از امیرمؤمنان علی علیه السلام در موردِ حضرت مهدی علیه السلام سؤال نمود. امام علی علیه السلام فرمود: امّا نامش؛ حبیبم رسول خداصلی الله علیه وآله با من عهد کرده که نامش را نبرم تا خداوند او را مبعوث کند. امّا سیمایش: او جوانی است که نه بلند قد و نه کوتاه قد است، خوش صورت است، مویش زیبا است و از سرش به شانه هایش ریخته و نور صورتش، سیاهی موی سر و صورتش را تحت الشّعاع قرار داده است».⁽¹⁾

نکته 119 شمائلِ حضرت مهدی علیه السلام

پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: «مهدی از ما خاندان است، که پیشانی بلند و بینی ای کشیده دارد.)⁽²⁾

نکته 120 شبیهِ پیامبرصلی الله علیه وآله

حضرت مهدی علیه السلام سیمایی چون سیمایِ پیامبرصلی الله علیه وآله دارد و در رفتار و گفتار و سیرت نیز شبیه و همانندِ اوست.

امیرالمؤمنین علیه السلام روزی به امام حسین علیه السلام نظر افکنده به اصحابِ خود فرمودند: «در آینده خداوند از نسلِ او مردی را پدید می آورد که همنامِ پیامبر شماست و در ویژگی های ظاهری و سجایای اخلاقی به او شباهت دارد».⁽³⁾

نکته 121 زیبا و خوش صورت

زیبایی اگر به اعتدال و تناسب اعضای چهره، یا به گیرایی نگاه و نورانیت صورت و جذّابیت آن باشد، همگی در وجود نازنین یادگار پیامبرصلی الله علیه وآله به ودیعت نهاده شده است.⁽¹⁾

نکته 122 گشاده پیشانی

پیشانی بلند و گشاده اش بر هیبت و وقار چهره زیبایش می افزاید، و چنان نوری بر چهره و جبینِ او پیداست که سیاهیِ موهایِ سر و محاسن شریفش را تحت الشّعاع قرار می دهد.⁽²⁾

نکته 123 میانه قامت

قامتی نه دراز و بی اندازه و نه کوتاه بر زمین چسبیده دارد، بلکه اندامش معتدل و میانه است.⁽³⁾

نکته 124 دارای دو خالِ مخصوص

خالی بر چهره دارد که بر گونه راستش همچون دانه مُشکی میان سفیدی صورتش می درخشد و خالی نیز بین دو کتفش متمایل به جانب چپ بدن دارد.⁽⁴⁾

نکته 125 از شمایلِ ظاهری امام زمان علیه السلام

آن حضرت صورتی سپید، آمیخته با مختصری رنگ سرخ دارد.

از بیداری شب ها، چهره اش به زردی می گراید.

چشمانَش سیاه و ابروانَش به هم پیوسته است و در وسط بینی او برآمدگی کمی پیداست.

میان دندان هایش گشاده و گوشت صورتش کم است.

میانِ دو کتفش عریض است و شکم و ساق او به امیرالمؤمنین علیه السلام شباهت دارد.

در وصفِ او وارد شده: «المهدیّ طاووس اهل الجنّة. وجهه کالقمر الدّری علیه جلابیب النور؛ «حضرت مهدی علیه السلام طاووس اهل بهشت است، چهره اش مانند ماه درخشنده است و گویا جامه هایی از نور بر تن دارد».⁽¹⁾

«اللّهم ارنی الطّلعة الرّشیدة والغرّة الحمیدة واکحل ناظری بنظرة منّی الیه؛ بار خدایا! آن جمال با رشادت و پیشانی نورانی ستایش شده را، به من بنمایان، و چشمم را به نگاهی به او، سرمه کن!»

نکته 126 شمائلِ حضرت مهدی علیه السلام

روزی حضرت علی علیه السلام به امام حسین علیه السلام نگاه کرد و فرمود: این پسرم آقا است چنان که رسول خدا صلی الله علیه وآله او را آقا خواند، و به زودی خداوند از صُلب او مردی ظاهر سازد که همنامِ پیامبرصلی الله علیه وآله شماست، و در صورت و سیرت شبیهِ پیامبرصلی الله علیه وآله است. وقتی که مردم در غفلت به سر می برند و حق زیر پا قرار گرفته و مرده شده و ظلم و جور آشکار گشته، خروج می نماید. سوگند به خدا! اگر قیام نکند، گردنش را می زنند، اهل آسمان و ساکنان آن از خروجش شاد می شوند. او بلند پیشانی و برآمده بینی، ستبر شکم، لاغر ران و گشاده دندان می باشد که زمین را همچون که پر از ظلم و جور شده پر از عدل و داد کند».⁽²⁾

نکته 127 همچون ماهِ تابان

پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: «چهره مهدی از فرزندانَم همچون ماهِ تابان است، رنگ چهره اش عربی است و بدنش همانند جسم مردان بنی اسرائیل (درشت قامت) است، زمین را همان گونه که پر از ظلم و جور شده، پر از عدل و داد می کند، اهل آسمان ها و زمین و پرندگان در هوا از حکومتش راضی هستند و بیست سال حکومت می کند».⁽¹⁾

نکته 128 شمایل و خصوصیاتِ حضرت

محدّثان و مورّخان، بر اساسِ روایاتِ بسیاری که از پیامبرِ اکرم صلی الله علیه وآله و امامان علیهم السلام رسیده است، شمایل و اوصاف حضرت مهدی - عجل اللَّه تعالی فرجه الشّریف - را در کتاب هایِ خویش آورده اند که به برخی از آنها اشاره شود:

حضرت مهدی علیه السلام چهره اش جوان و گندمگون، ابروانَش هلالی و کشیده، چشمانش سیاه و درشت، شانه اش پهن، دندان هایش برّاق و گشاده، بینی اش کشیده و زیبا، پیشانی اش بلند و تابنده، استخوان بندیش استوار، دستان و انگشتانَش درشت، گونه هایش کم گوشت و اندکی متمایل به زردی - که از شب زنده داری عارض شده - بر گونه راستَش خالی مشکین، عضلاتش پیچیده و محکم، مویِ سرش بر لاله گوشش ریخته است.⁽²⁾

منتخب الاثر : 185؛ اعیان الشیعة 2 : 44؛ کشف الغمّة 2 : 426.

نکته 129 پاره ماه!

جعفر بن محمّد بن مالک از جماعتی از شیعیان که علی بن بلال و احمد بن هلال و محمّد بن معاویة بن حکیم و حسن بن ایوب، از جمله آنان می باشند نقل کرده که گفتند: ما در خانه امام حسن علیه السلام اجتماع نموده بودیم تا از جانشینَش سؤال کنیم و درآن حال چهل نفر در آن مجلس حضور داشتند. پس عثمان بن سعید برخاسته عرض کرد: یابن رسول اللَّه! ما آمده ایم از موضوعی سؤال کنیم که شما بهتر می دانید. حضرت فرمود: بنشین! آن گاه از جا حرکت نمود فرمود: هیچ کس از مجلس خارج نشود. بعد از ساعتی برگشت و کودکی را که مانند پاره ای از ماه بود با خودش آورده فرمود: این امام شماست از او اطاعت کنید لیکن دیگر او را نخواهید دید.⁽¹⁾

نکته 130 درخششِ صورت

ابوهارون می گوید: صاحب الزّمان را دیدم در حالی که صورتش مانند ماه شب چهارده می درخشید.⁽²⁾

نکته 131 اندامِ حضرت علیه السلام

ابوبصیر می گوید به امام صادق علیه السلام گفتم: از پدر شما شنیده ام که امام زمان علیه السلام سینه ای گشاده و کتف هایی باز و عریض دارد.

حضرت فرمود: ای ابامحمّد! پدرم زره پیامبرصلی الله علیه وآله را پوشید، ولی برایش بلند بود، به طوری که بر زمین می رسید من نیز آن را پوشیدم، ولی بر قامتم بلند بود، ولی آن زره بر قامت قائم علیه السلام چنان مناسب و اندازه است که بر بدن رسول

خداصلی الله علیه وآله اندازه بود و قسمت پایین آن زره کوتاه است، به طوری که هر بیننده گمان می کند اطراف آن را گره زده اند.⁽¹⁾

ریان بن صلت می گوید: به امام رضاعلیه السلام عرض کردم: آیا شما صاحب امر هستید؟ فرمود: من امام و صاحب امر هستم، ولی نه آن صاحب امری که زمین را از عدل و داد پر می کند... قائم) کسی است که وقتی ظهور می کند، در سنِّ پیران است، ولی به نظر جوان می آید اندامی قوی و تنومند دارد؛ به طوری که اگر دست را به سوی بزرگ ترین درخت دراز کند، آن را از ریشه بیرون می آورد و اگر میان کوه ها فریاد برآورد، صخره ها را می شکند و از جا کنده می شود.⁽²⁾

پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: او از فرزندانِ من است، اندامش چونان مردان بنی اسراییل سخت و ستبر است.⁽³⁾

نکته 132 نشانه او

اباصلت هروی گوید: به حضرت رضاعلیه السلام عرض کردم نشانه قائم علیه السلام در وقتِ خروج چیست؟ فرمود: «او در سنِّ پیران است ولی سیمایی جوان دارد، ناظران گمان می برند که او چهل سال یا کمتر دارد، او با مرور شب و روز پیر نمی شود تا پایان عمرش فرا رسد».⁽⁴⁾

سخن از عشق

نکته 133 از زبان اهل تسنّن

از خصائصِ امام مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف این که: حکومتش سراسرِ جهان را می گیرد، در این مورد مفسّرِ معروفِ اهل تسنّن «قرطبی» روایت می کند که جمیع کسانی که جهانگیر شدند چهار نفرند که دو نفرشان کافر بودند یعنی نمرود و بخت النّصر و دو نفرشان مؤمن بودند یعنی: ذوالقرنین و سلیمان بن داودعلیهما السلام و به زودی از امّتِ اسلام پنجمین نفر، حاکم سراسر زمین می شود و او مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف است.⁽¹⁾

نکته 134 نشانه هایِ حضرت

امام سجّادعلیه السلام فرمود: «قائم ما دارایِ نشانه هایی از شش پیامبر است: 1- نشانه ای از نوح علیه السلام 2- نشانه ای از ابراهیم علیه السلام 3- نشانه ای از عیسی علیه السلام 4- نشانه ای از موسی علیه السلام 5- نشانه ای از ایوب علیه السلام 6- نشانه ای از محمّدصلی الله علیه وآله.

امّا نشانه اش از نوح علیه السلام طولِ عمر است، از ابراهیم علیه السلام مخفی بودنِ محلِّ ولادتش است،از موسی علیه السلام ترس از دشمن و غیبت است که موسی علیه السلام از ترس فرعونیان از مصر به مدین رفت و مدّتی مخفی بود. از عیسی علیه السلام اختلاف رأیِ مردم درباره اش، و اعتزالِ او از مردم است، از ایوب علیه السلام گشایش و پیروزی پس از بلیات و گرفتاری است، و از محمّدصلی الله علیه وآله قیام به شمشیر است».⁽²⁾

و در بعضی روایات، نشانه ای از حضرت یوسف علیه السلام نیز ذکر شده و آن زندان

است⁽¹⁾(شاید منظور دوری او از دوستانش که به منزله زندانی بودنِ او است.)

نکته 135 از ویژگی های او

از ویژگی هایِ امام قائم عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف این که: امام حسین علیه السلام فرمود: «او از نظرها پنهان است تا کسی او را به بیعت خود نخواند، و او زیر پرچم هیچ رهبر ناشایستی نرود».⁽²⁾

نکته 136 شوکت و قدرتِ فوق العاده امام علیه السلام

حضرت رضاعلیه السلام در ضمن روایتی فرمود: «قائم علیه السلام کسی است که هرگاه خروج کند، در سنِّ پیری است امّا سیمایی جوان دارد، و آنچنان قدرتِ جسمی دارد که اگر دستش را به بزرگ ترین درخت روی زمین بیاندازد، می تواند آن را از ریشه برکند و اگر در میان کوه ها صدایش را بلند کند سنگ های کوه ها قطعه قطعه شوند، عصای موسی علیه السلام و انگشتر سلیمان علیه السلام همراه اوست».⁽³⁾

نکته 137 بهشت مشتاقِ او

از ویژگی هایِ حضرت قائم عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف این است که: پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: «بهشت مشتاقِ چهار نفر از خاندانِ من است که خدا آنها را دوست دارد و مرا به دوستی با آنها فرمان داده است: 1- علی بن ابیطالب علیه السلام 2- حسن علیه السلام 3- حسین علیه السلام 4- مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف که پشتِ سرش، حضرت عیسی علیه السلام نماز خواند».⁽⁴⁾

نکته 138 ساداتِ بهشت

پیامبرصلی الله علیه وآله فرمودند: «ما خاندانِ عبدالمطلب، سادات و بزرگانِ بهشت

هستیم؛ من و برادرم علی علیه السلام و عمویم حمزه و جعفر و حسن و حسین و مهدی علیهم السلام»⁽¹⁾

نکته 139 طاووس اهل بهشت

از ویژگی هایِ آن بزرگوار این که: پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: «مهدی علیه السلام طاووسِ اهل بهشت است».⁽²⁾

نکته 140 این گونه است...

امام رضاعلیه السلام فرمودند: «حضرتِ مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف برایِ مردم از خودشان سزاوارتر، از پدر و مادرشان مهربان تر، و در برابرِ خداوند از همه متواضع تر است. آنچه به مردم فرمان می دهد، خود بیش از دیگران به آن عمل می کند، و آنچه مردم را از آن نهی کند، خود بیش از همگان از آن پرهیز می کند».⁽³⁾

نکته 141 از صفاتِ مهدی علیه السلام

امام حسین علیه السلام فرمودند: «مهدی عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف را با آرامش و وقار، شناختِ حلال و حرام، نیازِ همگان به او و بی نیازیِ او از همه خواهید شناخت».⁽⁴⁾

نکته 142 صفتِ امام علیه السلام

هر یک از ائمّه ماعلیهم السلام یک لقبی دارد، مثلاً امیرالمؤمنین علی المرتضی، امام

الحسن المجتبی، امام حسین سیدالشهداء و ائمّه دیگر: السجاد، الباقر، الصادق، الکاظم، الرضا، التقی، النقی، الزکی العسکری.

حضرت مهدی علیهم السلام یک لقبِ مخصوص به خود دارد، لقبی که از مفهومِ قیام گرفته شده است، آن که در جهان قیام می کند: «القائم». اصلاً ما حضرت مهدی علیه السلام را به قیام و عدالت می شناسیم. هر امامی به یک صفت شناخته می شود، این امام به قیام و عدالت شناخته می شود.⁽¹⁾

نکته 143: ویژگی هایِ حضرت

برخی خصایص و ویژگی هایِ حضرت مهدی علیه السلام مطابق احادیث و روایات عبارتند از:

از خاندان و ذریه پیامبرصلی الله علیه وآله است.

هم نام، هم کنیه پیامبرصلی الله علیه وآله و شبیه ترین مردم به آن حضرت است.

نهمین فرزند از فرزندانِ امام حسین علیه السلام است.

اسمِ پدرش حسن علیه السلام است.

مادرش سیده کنیزان و بهترین ایشان است.

دوازدهمین امام و خاتم الائمّه است.

دارایِ دو غیبت است؛ صغری و کبری.

عمرِ بسیار طولانی دارد.

زمین را پر از عدل و داد می کند، پس از آن که پر از ظلم و ستم شده باشد.

گذشتِ روزگار او را پیر نمی کند.

ولادتَش پنهانی است.

دشمنانِ خدا را می کُشد و زمین را از شرک و ظلم پاک می کند.

دینِ خدا را آشکار و اسلام را در رویِ زمین گسترش می دهد و فرمانروایِ رویِ زمین می شود.

با شمشیر قیام می کند.

دارایِ نسبت هایی از انبیاست که از آن جمله غیبت است.

روشِ او سیره پیامبرصلی الله علیه وآله است.

پس از این که مردم در آزمایش هایِ سخت واقع شوند، ظاهر می شود.

وقتی حضرت مهدی ظهور کند حضرتِ عیسی علیه السلام نازل می شود و پشتِ سرش نماز می خواند.

پیش از ظهورش بدعت ها و ظلم و گناه و تجاهر به فسق و فجور رایج می شود.

هنگامِ ظهورش منادیِ آسمان به نام او و پدرش ندا می کند که همه، آن را می شنوند و ظهور آن حضرت را اعلام می کنند.

پیش از ظهورش نرخ ها بالا می رود، بیماری ها زیاد می شود، جنگ های بزرگ برپا می شود و بسیاری کشته می شوند.

پیش از ظهورش «نفس زکیه» و «یمانی» کشته می شوند و در بیدا (مکانی بین مکّه و مدینه) خسوفی واقع می شود و «دجّال» و «سفیانی» خروج می کنند و حضرت آنها را می کشد.

پس از ظهورش، برکات آسمان و زمین ظاهر می شود و زمین آباد می گردد و هیچ کس غیر خدا را پرستش نمی کند.

سیصد و سیزده نفر، اصحاب او هستند که در یک ساعت به محضرش حاضر می شوند.

معجزات بسیاری دارد و بسیاری مشرّف به دیدار حضرتش شده اند.⁽¹⁾

نکته 144 معرّفی امام

یعقوب می گوید: روزی داخل خانه امام حسن علیه السلام شدم و در طرف راست آن حضرت اطاقی را دیدم که پرده ای بر درش آویخته بود. عرض کردم: آقای من! صاحب الامر کیست؟ فرمود: پرده را بالا بزن. هنگامی که پرده را بالا زدم، کودکی ظاهر شده آمد بر روی زانوی آن حضرت نشست پس به من فرمود: این امامِ شماست.⁽¹⁾

نکته 145 نامه به امام علیه السلام

شیخ حرِّ عاملی رحمه الله می نویسد: ابن ابی غانم قزوینی با شیعیان مشاجره می کرد و می گفت: امام حسن عسکری علیه السلام فرزندی نداشته است. شیعیان نامه ای به ناحیه مقدّسه نوشتند و مرسومشان چنین بود که نامه ها را با قلم بدون مرکّب بر کاغذِ سفید می نوشتند تا علامت و معجزه ای باشد. پس جوابِشان از ناحیه مقدّسه صادر گشت.⁽²⁾

نکته 146 مشخّصاتِ امام زمان علیه السلام

امام زمان علیه السلام در زمانِ پدر که 5 ساله بود [از سالِ 255 تا 260، سالِ شهادت پدر] نزد پدر بود، ولی در مخفیگاه به سر می برد، بسیاری از اصحابِ ائمّه علیهم السلام و علما و فقهایِ اعلام اسلام، وی را زیارت کرده اند، حتّی بسیاری از نوابغ و علمایِ بزرگ چین و بخارا و سمرقند و هندوستان و اندلس و اروپا به سامرّا سفر کرده و توسّط امام عسکری علیه السلام با امام زمان علیه السلام ملاقات کردند و مسائل خود را از وی پرسیده و نشان سوغات و هدایای صاحبانش را از او خواسته و او به یک یک آنها پاسخ صحیح داده است. چنان که این مطلب در جلد 52 و 53 بحارالانوار به طورِ مفصّل آمده است.

نکته 147 مشخّصاتِ امام زمان علیه السلام

پیامبر خدا صلی الله علیه وآله فرمود: مهدی از فرزندانِ من دارایِ چهل سال است (یعنی هنگامِ خروج، همچون مرد چهل ساله است) صورتش همچون ستاره درخشان است، در گونه راستش خال سیاهی است و دو عبای قطوانی بر دوش دارد، قیافه اش همانندِ مردانِ بنی اسرائیل (زمان حضرت موسی علیه السلام) است گنج ها را استخراج کند، کشورهای شرک را فتح کرده و تحت رهبری خود در می آورد».⁽¹⁾

نکته 148 سیمایِ حضرت

پیامبرصلی الله علیه وآله: «مهدی علیه السلام مردی است که بینیِ کشیده و بلندی دارد، بسیار خوش صورت است و مویِ دو طرفِ پیشانیِ او ریخته است».⁽²⁾

نکته 149 از خصوصیاتِ امام

از خصوصیاتِ امام قائم عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف این که آن حضرت از ناحیه پدر از نسلِ امام حسین علیه السلام است، از ناحیه مادر از نسل امام حسن علیه السلام است، از این رو که مادر امام باقرعلیه السلام از فرزندانِ امام حسن علیه السلام است.⁽³⁾

نکته 150 از خصوصیاتِ امام

از ویژگی هایِ او این که پس از ظهور، حضرتِ عیسی علیه السلام از آسمان آمده و پشتِ سر او نماز بجا می آورد.⁽⁴⁾

نکته 151 او...

امام عصرعلیه السلام اهلِ قیام و جهاد،⁽¹⁾عبادت و تهجّد،⁽²⁾خشوع و خضوع،⁽³⁾زهد و ساده زیستی،⁽⁴⁾صبر و بردباری،⁽⁵⁾عدالت و احسان،⁽⁶⁾و... است. او سرآمدِ همگان در علم و دانش،⁽⁷⁾سراپا عدل و برکت و پاکی است.⁽⁸⁾

نکته 152 ویژگی ها و امتیازاتِ اخلاقی

امام زمان علیه السلام از آن رو که وارث همه پیامبران عظیم الشّأن و اولیایِ گرانقدر الهی است، مجموعه ای کامل از صفات کمال و جمال را دارا است. او تجلّی بخش اخلاق عظیم پیامبرصلی الله علیه وآله و خصوصیات شگفت امیرالمؤمنین علیه السلام و مکارم و فضایل والای فاطمه زهراعلیها السلام و فرزندان معصوم او است. اشاره به برخی از این ویژگی ها می توانند مقدّمه ای آگاه بخش برای تبعیت از او و همسویی با او باشد.

امام باقرعلیه السلام فرمود: «دانایی به کتاب خدای عزّوجل و سنّت پیامبر او در

قلب مهدی ما می روید همچنان که گیاهان به بهترین شکل از زمین می رویند. پس هر کس او را دید بگوید: سلام بر شما ای اهل بیت رحمت و نبوّت و ای گنجینه علم و جایگاهِ رسالت».⁽¹⁾

و حاکمیت بخشیدن به توحید و عدالت در سراسرِ دنیا توسّط امام زمان علیه السلام جز در سایه عبادت های همیشگی و دعاهای پیوسته آن بزرگوار میسّر نیست.

نکته 153 ارزشِ شناختِ امام

آشنایی با امام زمان علیه السلام بهترین وسیله و مطمئن ترین راه برای رسیدن به شناخت خدا است. «هرکس خدا را بخواهد، از شما آغاز کند؛ و هر کس او را یگانه شمارد، تنها سخنان شما را بپذیرد؛ و هر کس آهنگ او داشته باشد، رو به شما آورد».⁽¹⁾

نکته 154 ارزشِ شناختِ امام

آشنایی با امام زمان علیه السلام مقدّمه دوست داشتن او و دوست داشتن او، مقدمه ای برای دوست داشتن خدا است. «هرکس شما را دوست بدارد، خدا را دوست داشته است».⁽¹⁾

نکته 155 ارزشِ شناختِ امام

آشنایی با امام زمان علیه السلام راهی برای رهایی از قید و بند جاهلیت است. با شناخت امام زمان علیه السلام دین، قرآن و همه معارف الهی را می توان شناخت؛ در حالی که بدون شناسایی او شناخت دین و فهم قرآن و درک معارف، عقیم می ماند و نجات از جاهلیت میسّر نیست.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناخته باشد به مردن زمان جاهلیت مرده است».⁽²⁾

نکته 156 ارزشِ شناختِ امام

آشنایی با امام زمان علیه السلام دست آویزی استوار برای دست یابی به هدایت و نجات از ضلالت و گمراهی است. در دعا می خوانیم که: «خدایا! حجّت خویش را به من بشناسان، که اگر تو حجّت خود را به من نشناسانی، از دینم گمراه خواهم شد».⁽³⁾

نکته 157 شناختِ امام

امام عسکری علیه السلام فرمودند: فرزندم «محمّد» امام و حجّتِ خدا پس از من

است. هر کس که بمیرد و او را نشناسد، به مرگِ جاهلیت از دنیا رفته است.⁽¹⁾

نکته 158 امامتِ امام علیه السلام

حسن بن ایوب بن نوح که یکی از وکلایِ حضرت امام هادی علیه السلام بود، می گوید: ما برای پرسش درباره امام بعدی، به محضر امام عسکری علیه السلام رفتیم، در مجلس آن حضرت چهل نفر حضور داشتند. عثمان بن سعید عمری (یکی از وکلای بعدی امام زمان) به پا خاست و عرض کرد: می خواهم از موضوعی سؤال کنم که درباره آن از من داناتری. امام علیه السلام فرمود: بنشین. عثمان خواست از مجلس خارج شود. حضرت فرمود: هیچ کس از مجلس بیرون نرود. کسی بیرون نرفت و مدّتی گذشت. در این هنگام، امام، عثمان را صدا کرد. او به پا خاست. حضرت فرمود: می خواهید به شما بگویم که برای چه به این جا آمده اید؟ همه گفتند بفرمایید. فرمود: برای این به این جا آمده اید که از حجّت و امام پس از من بپرسید. گفتند: بلی. در این هنگام پسری نورانی همچون پاره ماه که شبیه ترین مردم به امام عسکری علیه السلام بود، وارد مجلس شد.

حضرت با اشاره به او فرمود: «این امامِ شما بعد از من و جانشین من در میان شماست. فرمان او را اطاعت کنید و پس از من (درباره او) اختلاف نکنید که در این صورت هلاک می شوید و دینِتان تباه می گردد...».⁽²⁾

نکته 159 کتاب هایی که در موضوعِ غیبت نوشته شده است

در یک نگاهِ کلّی می توان کتاب هایی را که در خصوصِ موضوعِ غیبت نگاشته شده به لحاظِ تاریخِ نگارشِ آنها، به سه گروه تقسیم کرد.

الف) آنچه که در طولِ زندگیِ یازده امام علیهم السلام تا هنگام شهادت امام عسکری علیه السلام [260 ه. ق] نوشته شده است.

ب و ج) آنچه که در فاصله غیبت صغری و غیبت کبری [329-260 ه. ق و از آغاز غیبت کبری [بعد از 329 ه. ق تاکنون نگارش یافته است.

الف) اصحاب و شاگردانِ ائمّه علیهم السلام در طولِ زندگی یازده امام، در حدودِ چهارصد کتاب نوشته اند که به اصول چهارصدگانه [الاصول الاربعماة⁽¹⁾] مشهورند، این اصول و نوشته ها در قرونِ بعدی [چهارم و پنجم ، اساسِ جوامع روایی شیعه را تشکیل می دادند. در برخی از این آثار و نوشته ها، با نقلِ احادیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و امامان علیهم السلام پیرامون غیبت امام مهدی - عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف - بحث و گفت و گو شده است.

به عنوان نمونه از کتاب هایِ امامیه، می توان به دو کتابِ الملاحم و القائم (عج) از علی بن مهزیار⁽²⁾

ر.ک: رجال للنّجاشی : 191 و الفهرست للشّیخ الطوسی : 226.

از این رو، بینِ سال های 329-260 دو پسرش: ابراهیم و محمّد، وکلایِ امام دوازدهم در اهواز شدند. مرحوم کلینی رحمه الله و صدوق رحمه الله به استنادِ نوشته آنها اطّلاعاتِ مهمّی را درباره روش هایِ ارتباطی مورد استفاده در فعالیت هایِ مخفیِ امامیه می دهند.

از آنجا که فضل بن شاذان، پس از دو ماه از رحلتِ امام عسکری علیه السلام در سالِ 260 هجری قمری درگذشته است، اهمیتِ اثرِ او در احادیثی که نقل می کند و امام دوازدهم را قائم می داند، نهفته شده است. بسیاری از نویسندگانِ بعدی همچون شیخ طوسی در کتابِ الغیبة بر کتابِ فضل بن شاذان تکیه کرده اند. بهاء الدین تیلی [790 ه.ق نیز اثری تحتِ عنوانِ الغیبة با تلخیص اثرِ فضل بن شاذان گردآوری کرده است. ر.ک: الذریعة 20 : 201.

علی رغم آن که اثرِ فضل بن شاذان از بین رفته است، لکن به نظر می رسد آثاری مانندِ کفایة المهدی فی معرفة المهدی، نوشته میرلوحی متوفّایِ قرن دوازدهم هجری قمری، و کشف الاستار از میرزا حسین نوری [1320هق] رونویسیِ این اثر باشند. ر.ک : الذریعة 16 : 82 و منتخب الاثر : 467.

ب) آثار و نوشته هایِ این دوره غالباً بر مبنایِ آثارِ قبل از سالِ 260 هجری قمری نگارش یافته است. نویسندگانِ این آثار، فقها یا مبلّغینی بودند که در فعالیت هایِ مخفی که توسّطِ شخص امامِ دوازدهم علیه السلام رهبری می شد شرکت داشتند. از این رو، اطلاعاتِ مهمّی را ثبت کرده اند که نمی توان آنها را در کتبِ تاریخی که در آن ایام گردآوری شده، یافت. به عنوان نمونه می توان کتاب هایِ الغیبة نوشته ابراهیم بن اسحاق نهاوندی⁽¹⁾

وی کتابی در بابِ غیبت نوشت که دیدگاهِ غُلات را منعکس می کند. پس از آن نعمانی [360 ه. ق] اطّلاعات نهاوندی را در کتابِ معروفِ خود [الغیبة] به صورتِ گسترده ای در آورد.

مرحوم کلینی رحمه الله [239 ه. ق نیز، بخشِ قابل توجّهی از کتابِ الکافی را تحتِ عنوانِ الحجّة به مسأله غیبت اختصاص داده است. او این مطالعه را با تکیه بر اطلاعاتِ مهمّی در وضعیتِ کلّیِ امامت، بینِ سال هایِ 339-260 هجری قمری، با تأکیدِ خاص بر نقشِ سفرای امام در این دوران انجام می دهد.

مرحوم کلینی رحمه الله احادیثی منسوب به امامان را درباره غیبت امام دوازدهم علیه السلام ثبت می کند. او این اطّلاعات را از نویسندگانِ قدیمی واقفیه و امامیه؛ همچون حسن بن محبوب [224 ه. ق ، عبداللَّه بن یعقوب عصفری [250 ه. ق] و حسن بن سماعة [263 ه. ق] روایت می کند. گذشته از اینها وکلایِ امام دوازدهم علیه السلام مأخذِ اصلیِ اطّلاعاتِ او در زمینه فعالیت هایِ مخفیِ امامیه بوده اند.

ج) رویدادِ غیبت کبری در سالِ 329 هجری قمری سر فصلِ جدیدی را در تاریخِ امامیه پایه گذاری کرد.

غیبتِ امام دوازدهم علیه السلام از یک سو به دلیلِ طولانی شدن و از سویِ دیگر به دلیلِ پاسخگویی به شبهات جدید، آثار و نوشته های دیگری را می طلبید. از این رو، فقها و علمای شیعه به این مهم پرداختند و آثاری گرانسنگ از خود به یادگار گذاشتند؛ آثارِ این دوره عبارتند از: الغیبة اثرِ نعمانی⁽¹⁾

پس از رحلتِ امام یازدهم علیه السلام در سالِ 260 هجری قمری هاله ای از حیرت و شگفتی در میان شیعه مشهود بود، از این رو نعمانی کتابی تحت عنوانِ الغیبة نوشت. وی کوشید تا ضرورتِ غیبت امام دوازدهم را با روایت احادیثی از پیامبرصلی الله علیه وآله و ائمّه علیهم السلام که غیبت آن بزرگوار را پیش بینی کرده اند اثبات کند. او اکثرِ اطّلاعاتِ خود را از نویسندگانِ قدیمی که در این باره کتاب نوشته اند، بدون در نظر گرفتن دیدگاه های عقیدتی و آئینیِ ایشان کسب نمود. در میانِ این نویسندگانِ قدیمی، حسن بن محبوب، امامی [224 ه. ق ، فضل بن شاذان، امامی [260 ه. ق ، حسن بن سماعه، واقفی [263 ه. ق ، ابراهیم بن اسحاق نهاوندی، غالی [286 ه. ق ، کلینی، امامی [329 ه. ق ، ابن عقده، فقیه مشهور زیدی [333 ه. ق ، و مسعودی [345 ه. ق] دیده می شوند.

ر.ک: الغیبة للنّعمانی : 86-82 و 100.

سهمِ ارزنده نعمانی در این است که، پس از مسعودی [345 ه. ق] نخستین کسی بود که تفسیر احادیث منسوب به ائمّه را از کلینی گردآوری کرد. احادیث مذکور بر این مهم دلالت دارد که قائم، دو غیبت در پی خواهد داشت؛ غیبت صغری که دورانِ چهار نایب امام دوازدهم است و از سالِ 260 هجری قمری آغاز و تا سالِ 329 هجری قمری ادامه داشته است، و غیبتِ دوّم پس از رحلتِ چهارمین سفیر در سالِ 329 هجری قمری آغاز می شود.

ر.ک : الغیبة : 91 و 92. تفسیر او اساس آثار بعدی امامیه در این موضوع قرار گرفت.

بابویه که نام جدِّ اعلایِ ایشان است، کلمه ای است فارسی، منسوب به «بابو» یعنی بابا، پدر، پیر.

محمّد، فرزندِ «علی بن حسین بابویه»، همان شیخ صدوق، معروف به «ابن بابویه» است. «علی بن حسین بابویه» با دخترِ عموی خود (دختر محمد بن موسی بن بابویه) ازدواج کرد، امّا از او فرزندی نصیبش نشد. نام های به «حسین بن روح» نوشت و به وسیله او از امام زمان علیه السلام تقاضا کرد که دعا بفرماید تا خدا فرزندانی فقیه به او عنایت کند. از ناحیه امام علیه السلام پاسخ آمد که از همسر فعلی خود فرزندی نخواهی داشت، ولی به زودی کنیزی دیلمی را مالک می شوی و دو پسر فقیه از او نصیب تو خواهد شد. ابن بابویه، سه پسر پیدا کرد (محمد، حسین و حسن). محمد و حسین، هر دو فقیه شدند و حسن، به عبادت و زهد مشغول شد. [الغیبة للطّوسی : 188.]

«ابن بابویه» از علمایِ بزرگ شیعه در قرنِ چهارم هجری و صاحب تألیفات بسیار و ارزشمندی است. مرحوم محدث قمی می نویسد: حدود سیصد تألیف دارد که این تألیفات عمدتاً در ابواب فقه و اصول و تفسیر و سیره پیامبرصلی الله علیه وآله و ائمّه علیهم السلام و احتجاج و اخبار فضائل اهل بیت و اخبار غیبت و علائم ظهور امام غایب علیه السلام و آداب زیارت مشاهد مشرفه و پاسخ به سؤالات علمای سایر بلاد است. از جمله آن کتاب ها: من لا یحضره الفقیه، توحید صدوق، رساله اعتقادات، خصال، کمال الدین، عیون اخبار الرّضا و... است. صدوق به اجماعِ علمای شیعه در وسعت دانش و قوّتِ حافظه و نظم فکری و کثرت تألیفات و جمع احادیث و صحّتِ اتقان فتاوی در میان سایر علمایِ شیعه ممتاز است.

مرحوم صدوق در سال 381 هجری، وفات و در شهر ری در قبرستانی که هم اکنون معروف به «ابن بابویه» است مدفون است. و مقبره پدرش (علی بن حسین بابویه) در قم قرار دارد.

[پیشوای دوازدهم، هیأت تحریریه مؤسسه در راه حق، پاورقی : 70.]

محمد بن علی بن بابویه کتابی در مسئله غیبت تحتِ عنوان کمال الدین و تمام النّعمة نوشت. محتوایِ این کتاب بسیار ارزشمند بوده، زیرا بر مآخذ اصلیِ شیعه که قبل از سالِ 260 هجری قمری گردآوری شده تکیه دارد. ر.ک: کمال الدین : 19.

این کتاب یک دائرة المعارف روایی است با دسته بندی و ترتیبی مناسب پیرامون موضوعات مربوط به امام دوازدهم علیه السلام.

و الارشاد اثرِ شیخ مفیدرحمه الله⁽¹⁾

مفید در کتابِ الارشاد، روش کلینی و نعمانی را در نقلِ حدیث دنبال می کرد. وی قبل از هر چیز وجود امام دوازدهم را اثبات می نماید و سپس طولانی بودن عمر آن حضرت را که در طول عمر اشخاص معمولی فراتر رفته را توجیه کند. [به نقل از: تاریخ سیاسی امام دوازدهم : 26.]

شیخ طوسی رحمه الله اطّلاعاتِ تاریخی موثّقی را در موردِ فعالیت هایِ مخفی چهار نماینده امام دوازدهم با نقل از کتاب مفقود شده ای تحتِ عنوان اخبار الوکلاء الاربعة نوشته احمد بن نوح بصری به دست می دهد. اثر شیخ طوسی مأخذِ اصلی نویسندگان بعدی امامیه درباره غیبت امام دوازدهم به ویژه مجلسی [1111 ه. ق] در بحار الانوار شد. ر.ک: تاریخ سیاسی امام دوازدهم : 27.

کتاب هایِ رجالی می باشند. به لحاظ این که این گونه کتاب ها از زندگینامه علمیِ راویان و گردآورندگانِ احادیث و گرایش هایِ اعتقادی و سیاسی هر یک از آنان را برای تعیین میزان وثاقت گفت و گو می کند. یکی از منابعِ اصلی برای تحقیق در تاریخ سیاسی امام دوازدهم - عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف - می باشد؛ زیرا خواننده را قادر می سازد تا روابط بین امامان و پیروان و وکلای آنها به ویژه رابطه امام و وکلا، و وکلا با علمای امامیه را، در عصر غیبت صغری کشف کند.

علمای امامیه چهار کتاب رجال مربوط به محدوده بحث حاضر در قرون 4 و 5 هجری قمری را گردآوری کرده اند که عبارتند از: معرفة الناقلین عن الائمّة الصّادقین تألیف کَشی،⁽¹⁾

کشی اطلاعات خود را از پنجاه و سه نفر راوی نقل کرده، ولی مأخذ اصلی او علی بن محمّد بن قتیبه نیشابوری است. [ر.ک : رجال نجاشی : 197.] او معاصر با غیبتِ صغری بوده و رابطه نزدیکی با وکلایِ امام دوازدهم - عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف - در خراسان داشته است.

اثرکشی مأخذِ مهمّی برای علمای بعدی امامیه؛ مانند شیخ طوسی شد. شیخ آن را خلاصه کرد و عنوانِ اختیار معرفة الرجال به آن داد. [ر.ک : کلیات فی عِلم الرّجال، جعفر سبحانی : 52.]

اقامت وی در این دو شهر موجب شد تا با چهل و پنج تن از علمای امامیه ای که مدارک مربوط به دوران غیبت صغری را در اختیار داشتند تماس برقرار سازد. این مأخذ مراتب مختلف در نهاد امامت را روشن می سازد و اطلاعات مفیدی را در آثاری که درباره غیبت، قبل و بعد از سال 260 هق فراهم آمده به دست می دهد. (همان : 29.)

کتاب هایِ تاریخی نیز پیرامون غیبت، قابل بررسی است. مقصود از کتاب هایِ تاریخی، منابع تاریخ عمومی است که به برخی از نویسندگان و آثار

آنان در این زمینه اشاره می گردد.

1 - طبری متوفّایِ 310 هجری قمری در دورانِ غیبت صغری می زیست. اثرِ او تاریخ الرّسل والملوک که به تاریخ طبری شهرت دارد، عاری از هرگونه اطلاعاتی درباره فعالیت های وکلای امام دوازدهم - عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف - است. همین دلیل می تواند اشاره به پنهانی بودن فعالیت های آنان باشد؛ در عین حال فعالیت هایِ مبارزاتی دیگر گروه هایِ شیعه؛ مانندِ اسماعیلیه را تا تشکیل حکومت آنان در سال 296 هجری قمری دنبال می کند؛ وی همچنین کاربرد حدیث نبوی را درباره مهدی قائم به وسیله این گروه ها، در تلاش آنان برای دستیابی به قدرت در طول زمان غیبت صغری پیگیری می نماید.

2 - مسعودی متوفّای 346 هجری قمری در دوره غیبت کبری می زیست و اطلاعات مهمّی را در رابطه با رفتار خشونت آمیز عبّاسیان نسبت به امامان و پیروان آنها و تأثیر این سیاست را بر وقوع غیبت به دست می دهد. این نکات را می توان در کتاب های او، موسوم به مروج الذّهب، التّنبیه و الاشراف و اثبات الوصیة منسوب به او دریافت.

3- ابن اثیر متوفّایِ 630 هجری قمری در اثرِ خود الکامل فی التّاریخ گزارش مفیدی مربوط به اختلافات میانِ نام و تعداد وکلای امام دوازدهم علیه السلام ذکر، و نقشِ غُلات را در ایجادِ اختلافات، به ویژه شلمغانی برمی شمارد.

از این منابع و مآخذ دستِ اوّل که بگذریم، در دورانِ معاصر و دهه هایِ اخیر نیز کتاب هایِ تحقیقی و در خورِ ستایشی پیرامون غیبت و تاریخ آن و زندگی سیاسی امام دوازدهم - عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف - نوشته شده که می تواند نقش به سزایی در روشن نمودن تاریخ سیاسی آن حضرت و سازمان مخفی وکلا و پرده برداشتن از حقایق تاریخی آن عصر، داشته باشد. در ذیل به برخی از آنها اشاره می شود:

منتخب الاثر فی الامام الثانی عشرعلیه السلام آیة اللَّه صافی گلپایگانی؛ تاریخ الغیبة الصغری و تاریخ الغیبة الکبری، سید محمّد صدر؛ تاریخ سیاسی غیبت امام

دوازدهم علیه السلام⁽¹⁾، دکتر جاسم حسین؛ حیاة الامام محمّد المهدی علیه السلام باقر شریف القریشی.

نکته 160 فضایل کتاب غیبت نعمانی

غیبت نعمانی تألیفِ محمّد بن ابراهیم بن جعفر ابوعبداللَّه کاتب نعمانی معروف به ابی زینب است. نعمانی از مشایخ عظیم القدر امامیه و معاصر کلینی صاحب کافی و ابن عقده و محمّد بن احمد صفوانی و مسعودی صاحب مروج الذّهب است که زمان غیبت صغری را ادراک نموده است.

نعمانی در کتاب غیبتش، از کلینی و از ابن عقده روایت می کند و در توثیق ابن عقده گوید: و هو ما اخبرنا به احمد به محمّد بن سعید بن عقده الکوفی و هذا الرجل ممن لا یطعن علیه فی الثقه و لا فی العلم بالحدیث و الرجال الناقلین له.

شیخ جلیل نجاشی در کتاب رجال⁽²⁾می فرماید: محمّد بن ابراهیم بن جعفر ابوعبداللَّه الکاتب النعمانی المعروف بابن زینب (بابن ابی زینب) شیخ من اصحابنا عظیم القدر المنزله، صحیح العقیده، کثیر الحدیث، قدم بغداد و خرج الی الشام و مات بها. له کتب منها کتاب الغیبه، الی ان قال: رایت اباالحسن محمّد بن علی الشجاعی الکاتب یقرا علیه کتاب الغیبه تصنیف محمّد بن ابراهیم بن النعماین بمشهد العتیقه لانه قراه علیه و وصی لی اینه ابوعبداللَّه الحسین بن محمّد الشجاعی بهذا الکتاب و النسخه المقروه عندی.

کتاب غیبت نعمانی از کتب قدیمه معتمده نزد همه علمای شیعه و از بهترین کتب است و در جلالت او، کلام شیخ مفید، کافی است که در آخر باب سوم ذکر امام قائم علیه السلام از کتاب ارشاد فرمود: هر کس اخبار غیبت امام عصرعلیه السلام را

می خواهد به کتاب غیبت نعمانی رجوع کند که در این باب کتاب جامعی است. و هذا طرف یسیر مما جاء فی النصوص علی الثانی عشر من الائمه علیهم السلام و الروایات فی ذلک کثیر قد دونها اصحاب الحدیث من هذه العصابه و اثبتوها فی کتبهم المصنفه، فمن اثبتها قد دونها اصحاب الحدیث من هذه العصابه و اثبتوها فی کتبهم المصنفه، عمن اثبتها علی الشرح التفصیل محمّد بن ابراهیم، المکنی ابوعبداللَّه النعمانی فی کتاب الذی صنفه فی الغیبه فلا حاجه بنا مع ما ذکرناه الی اثباتها علی التفصیل فی هذا المکان.

نگارنده بر این عقیده است که فقط همین کتاب غیبت نعمانی در اثبات امامت و غیبت قائم آل محمّد کافی است. علاوه بر این که جوامع فریقین و رسائل آنان در این باب از کثرت به قدری است که اگر کسی بخواهد آنها را احصاء و فهرست کند، مستلزم تألیفِ کتابی بزرگ بلکه کتاب هایی خواهد بود.

کتاب غیبت نعمانی بیست و شش باب است و هر باب آن معنون به عنوانی قابل اعتناء و توجه به سزا در اهمیت موضوع کتاب است و در هر یک از ابواب روایاتی با اسناد، سوای آیات قرآنی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله او اهل بیت عصمت و وحی نقل کرده است که بسیاری از آنها به طرق عامه در جوامع روایی آنان نیز نقل شده است.⁽¹⁾

نکته 161 کتبِ پیرامونِ امام علیه السلام

در کتاب کتاب نامه امام مهدی علیه السلام که کتاب هایِ مربوط به آن حضرت را فهرست کرده است و در سال 1375 در دو جلد منتشر شده است، بیش از دو هزار کتابِ مستقل پیرامونِ حضرت مهدی علیه السلام معرّفی شده است.

نکته 162 کتبِ پیرامونِ امام علیه السلام

حدودِ هفتاد کتاب از علمایِ اهل سنت در دست است که مستقلاً پیرامون

حضرت صاحب الزمان علیه السلام نگاشته شده است.⁽¹⁾

نکته 163 کتبِ تشرّفات

دانشمندانِ پیشین و معاصر، کتاب هایِ جداگانه ای پیرامونِ داستان کسانی که به دیدار آن حضرت مفتخر شده اند، به رشته تحریر درآورده اند. از جمله آنهاست: تبصرة الولی فیمن رأی القائم المهدی، سید هاشم بحرانی - تذکرة الطالب فیمن رأی الامام المهدی الغائب، میثمی عراقی - دارالسّلام فیمن فاز بسلام الامام، مرحوم نوری - بدائع الکلام فیمن اجتمع بالامام، سید جمال الدّین محمّد طباطبایی - البهجة فیمن فاز بلقاء الحجّة، میرزا محمّد نقی الماسی اصفهانی، العبقری الحسان، علی اکبر نهاوندی.

نکته 164 دوره های زندگیِ حضرت

دوره هایِ زندگی حضرت را می توان به سه دوره «اختفا»، «غیبت صغری» و «غیبت کبری» تقسیم کرد. عصرِ ظهور و بعد از ظهور نیز می تواند از دوره هایِ زندگی امام علیه السلام محسوب شود که در بحث های کلامی به آن پرداخته می شود.

نکته 165 دوره اختفاء

این دوره از هنگامِ تولّدِ حضرت [255 ه. ق] تا رحلتِ امام عسکری علیه السلام [260 ه. ق] است . در مدّتِ این پنج سال، حضرت در دورانِ پدرِ بزرگوارِ خود زندگی می کرد.

نکته 166 امام حسن عسکری علیه السلام در دوره اختفاء

امام عسکری علیه السلام در این دوره، دو وظیفه اساسی و حسّاس را عهده دار بود؛

یکی حفظِ فرزندش از گزندِ خلفایِ عبّاسی، و دیگر اثباتِ وجودِ او و اعلامِ امامتش به عنوان امام دوازدهم، و آن حضرت از عهده هر دو به بهترین شکل برآمد؛ هم فرزندش را حفظ کرد و هم در فرصت هایِ مناسب به یاران و دوستان خود او را معرّفی می نمود، امّا به خاطرِ وجودِ اختناقِ شدید توسّط «عبّاسیان»، تنها تعدادِ اندکی از یاران و نزدیکان صدیق امام عسکری علیه السلام؛ مانندِ «ابوهاشم جعفری»، «احمد بن اسحاق»، و «حکیمه» و «خدیجه»، عمّه هایِ امام یازدهم علیه السلام از ولایتِ آن حضرت آگاه بودند.⁽¹⁾

نکته 167 از او پیروی کنید!

«معاویة بن حکیم» و «محمّد بن ایوب بن نوح» و «محمّد بن عثمان عمری» نقل می کنند: چهل تن از شیعیان نزدِ امام عسکری علیه السلام گرد آمدیم. آن حضرت فرزندش را به ما نشان داد و فرمود: «این امام شما پس از من و جانشینِ من است، از او پیروی کنید و از گرد او پراکنده نگردید که هلاک می شوید و دینِتان تباه می گردد، این را هم بدانید که پس از امروز او را نخواهید دید».⁽²⁾

نکته 168 اختفایِ حضرت علیه السلام

امام عسکری علیه السلام تصمیم گرفت تا برایِ حفظ جان فرزندش او را به جای مطمئن تری بفرستد. مدارکِ تاریخی حکایت از آن دارد که امام عسکری علیه السلام نخست فرزندِ خود را در «سامرّا» و سپس در «مدینه» پنهان نمود. امام دوازدهم - عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف - در «مدینه» تحتِ سرپرستیِ مادر بزرگِ پدریِ خود زندگی می کرد.⁽³⁾

بنا به نقلِ مرحوم صدوق رحمه الله، امام عسکری علیه السلام چهل روز پس از تولّدِ

فرزندش، او را به مکانِ نامعلومی فرستاد و آن گاه وی به مادرش باز گردانده شد.⁽¹⁾

بنا به روایتِ «مسعودی»، امام عسکری علیه السلام در سالِ 259 هجری قمری از «حُدیثه» مادرِ خود درخواست کرد تا به حج مشرف شود، از آن پس «حدیثه»، و نواده اش تحتِ حفاظتِ «احمد بن مطهّر» یارِ صمیمی و نزدیکِ امام عسکری علیه السلام به مکّه رفتند.⁽²⁾به نظر می رسد آنان پس از برگزاریِ مناسک حج به مدینه عزیمت نموده و آنجا را محلِّ اختفایِ امام دوازدهم - عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف - قرار داده باشند.⁽³⁾برخی از روایات نیز می تواند مؤید همین نکته باشد؛ چنان که زمانی «ابوهاشم جعفری» از امام عسکری علیه السلام پرسید: پس از وفاتِ شما، سراغِ جانشینان را در کجا باید یافت؟ امام پاسخ داد: در مدینه.⁽⁴⁾

به گفته برخی محقّقان، بیشترین احتمال این است که امام دوازدهم - عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف - بخشِ عمده دورانِ کودکی خود را در مدینه گذرانده باشد؛ زیرا امام عسکری علیه السلام خطری که در صورت اقامت فرزندش در عراق با آن مواجه می شد را تشخیص داده بود.⁽⁵⁾

نکته 169 مکان و مسکنِ امام علیه السلام

از مسائلی که درباره زندگیِ امام زمان علیه السلام موردِ بحث و گفت و گو قرار می گیرد، مکان و محلِّ سکونتِ ایشان است. آیا آن حضرت، در مکانِ خاصّی سکونت دارد، یا نه؟ اگر در مکان ویژه ای است آن مکان کجاست؟ اگر مسکن

خاصی ندارد، پس چگونه زندگی می کند و شناخته نمی شود؟ روایات و اخباری که در این زمینه است گوناگون و گاه، مخالف یکدیگرند. پیش از بررسی این احادیث، یادآوری یک نکته ضروری است: آیا منظور از غیبتِ حضرت حجّت علیه السلام غیبتِ شخصی است، یا غیبت عنوانی؟ به عبارت دیگر، آیا آن حضرت، به گونه ای زندگی می کند که هیچ گاه با مردم در تماس نیست و امکان ندارد کسی مکانِ ایشان را پیدا کند یا این که آن حضرت با مردم در حشر و نشر است، با آنان زندگی می کند و معاشرت دارد، لکن به گونه ناشناس؟! او، مردم را می شناسد، ولی مردم ایشان را نمی شناسند. در عین حال، مکانی را برایِ سکونت برگزیده است. بحث از مکان و مسکنِ آن حضرت، در هر دو فرض قابلِ بررسی است. روایاتی که در این زمینه وجود دارد چند دسته اند:

این بخش از روایات، گویایِ آن است که حضرت از حوزه دسترسی مردم به دور است و به سختی و دشواری زندگی می کند و کسی از محل سکونت وی آگاه نیست. این که در کدام منطقه و کدام سرزمین است، مشخص نیست.

در روایات از مدینه و پیرامون آن [کوهِ رضوی⁽²⁾]، مکّه و پیرامونِ آن [ذی

طوی ⁽¹⁾] نام برده شده است.

امام صادق علیه السلام می فرمایند: «صاحب الامرعلیه السلام شباهتی نیز به یوسف پیامبر دارد... جای انکار نیست که خداوند با حجّتِ خود، همان کاری را انجام دهد که با یوسف انجام داد. صاحب الزّمان علیه السلام آن مظلومِ حق از دست داده، در میانِ مردم رفت و آمد می کند در بازار قدم می نهد و گاهی بر فرش منزل هایِ دوستان می نشیند، لکن او را نمی شناسند تا زمانی که خداوند به وی اذن دهد تا خود را معرفی کند، آن گونه که یوسف علیه السلام اجازه داد هنگامی که برادرانش گفتند: تو یوسفی؟ گفت: آری، من یوسفم».⁽²⁾

این روایت، صراحتِ در این معنی دارد که غیبتِ حضرت حجّت علیه السلام غیبتی است عنوانی. در میان جمع و جامعه است، با مردم حشر و نشر دارد، زندگی طبیعی و معمولی را می گذراند، در مراسم مذهبی و مناسک حج شرکت می جوید، ولی ناشناخته است و این امری است که سابقه داشته و دارد.

فردی سال ها در محلّی زندگی می کند و با مردم نشست و برخاست و رفت و آمد دارد، لکن او را به گونه ای می شناسند که در واقع آن نیست و هیچ مشکلی هم به وجود نمی آید.

این سه دسته از روایات را چگونه می توان پذیرفت و آیا راه جمعی بین آنها هست یا نه؟ به نظر می رسد، اصلِ اوّلی که با عقل و عرف سازگار است، زندگی به شیوه عادی و معمولی است؛ زیرا این گونه زندگی، حساسیت برانگیز نیست و برایِ حضرت نیز، آسان تر و طبیعی تر است. البتّه این منافات ندارد که آن حضرت در بیشترِ وقت ها، و یا در روزگارِ ویژه، در مکّه و مدینه حضور داشته باشد.

طبیعی است که گاهی شرایطی پیش آید که زندگی معمولی خطر آفرین شود و این با فلسفه غیبت منافات داشته باشد. در این صورت، عزلت و دوری گزیدن از جامعه ضروری می نماید و شاید دستور امام حسن علیه السلام به فرزندش که کوه ها و بیان ها را برگزین (به قرینه ذیل روایت) در آن مواردی باشد که نیاز به این شکل زندگی کردن پیش آید.

بنابراین، بین این سه دسته از روایات، تضاد و تنافی نیست و نام بردن مکانی خاص، با زندگی به شکل ناشناس قابل جمع است. انتخاب کوه ها و مکان های دست نیافتنی در حال ضرورت و نیاز، امری طبیعی و موافق با اصل تقیه است.

نکته 170 زن و فرزندِ امام علیه السلام

آیا با توجّه به فلسفه غیبت و این که آن حضرت به شیوه ناشناس زندگی می کند و کسی از مکانِ وی آگاه نیست، ازدواج و داشتنِ فرزند، با این مسئله سازگار است؟

منابعی که در اختیار است، یا اشکال سندی دارند و یا ابهام دلیلی داشته و نظر قاطعی را ارائه نمی دهند. در این جا، سه احتمال وجود دارد:

اگر احتمالِ اوّل را بپذیریم، لازمه اش این است که امام معصوم علیه السلام یکی از سنّت هایِ مهمِّ اسلامی را ترک کرده باشد و این با شأنِ امام سازگار نیست. امّا از طرفی دیگر چون مسأله غیبت، اهم است و ازدواج مهم، ترکِ ازدواج، با توجه به آن امر مهم تر، اشکالی را ایجاد نمی کند و گاهی برایِ مصلحت بالاتر، لازم و واجب نیز هست.

امّا احتمالِ دوّم که اصل ازدواج را بپذیریم بدون داشتن اولاد، جمع می کند بین انجامِ سنّتِ اسلامی و عدمِ انتشار مکان و موقعیت حضرت.

اما باز این اشکال باقی است که اگر قرار باشد، آن حضرت شخصی را به عنوان همسر برگزیند، یا باید بگوییم که عمر او نیز مانند عمر حضرت طولانی است که بر این امر دلیلی نداریم، یا این که بگوییم مدّتی با حضرت زندگی کرده و از دنیا رفته است که در این صورت، حضرت به سنّتِ حسنه ازدواج عمل کرده و پس از آن، تنها و بدون زن و فرزند زندگی را ادامه می دهد.

احتمالِ سوّم آن است که آن حضرت ازدواج کرده و دارایِ اولاد نیز هست و اولادِ آن حضرت نیز فرزندانی دارند و...

این مسئله، افزون بر آن که دلیل محکمی ندارد، اشکال اساسی آن این است که این همه اولاد و اعقاب، بالاخره روزی در جست و جوی اصل خویش می افتند و همین کنجکاوی و جست و جو، مسئله را به جایی باریک می کشاند که با فلسفه غیبتِ حضرت، نمی سازد.

البتّه برخی خواسته اند از روایات و بعضی از ادعیه، بر این احتمال اقامه دلیل کنند که دلایلِ آن تمام نبوده و نمی توان آنها را پذیرفت.⁽¹⁾

افلاک در خاک

نکته 171 وصیتِ امام حسن علیه السلام

امام حسن علیه السلام موضوعِ فرزندش را عمداً در وصیت مکتوم داشت تا او را از خطراتی که از ناحیه حاکم وقت متوجه ایشان بود نجات دهد. آن جناب به قدری در این موضوع اهتمام می ورزید که گاهی ناچار می شد از خواصِّ اصحابش نیز تقیه نموده، موضوع را برایشان مشتبه سازد.

ابراهیم بن ادریس می گوید: امام حسن علیه السلام گوسفندی پیشِ من فرستاد و پیغام داد: این گوسفند را برای فرزندم عقیقه کن و با خانواده ات تناول کنید. من به دستورش عمل کردم، لیکن وقتی خدمتش رسیدم فرمود: کودکِ ما از دنیا رفت. لیکن یک مرتبه دیگر گوسفندی با نامه ای فرستاد بدین مضمون: «بسم اللَّه الرحمن الرحیم این گوسفند را برای مولایت عقیقه کن و با خویشانَت بخورید». من به دستورش رفتار نمودم امّا وقتی خدمتش رسیدم چیزی نفرمود.⁽¹⁾

حضرت صادق علیه السلام نیز نظیرِ این محافظه کاری را در وصیتِ خویش به عمل آورد. آن حضرت پنج نفر را وصیِّ خویش قرار داد: منصور عباسی خلیفه وقت و محمّد بن سلیمان فرماندار مدینه، و دو فرزندش عبداللَّه و موسی و حمیده مادر موسی.⁽²⁾

نکته 172 نماز بر پیکر پدر

امام حسن علیه السلام در آستانه ارتحال قرار گرفت. چند روزی کسالتِ شدید پیدا کرد. خلیفه از این امر آگاه شد و به دستورِ وی، گروهی از سرانِ دولت و گروهی از پزشکان، به منزلِ امام یازدهم علیه السلام رفتند، تا ضمنِ مداوایِ حضرت

و کسبِ وجهه عمومی، اوضاع و شرایط را زیر نظر بگیرند و رفت و آمدها را به کنترل در بیاورند اگر صحنه مشکوکی در رابطه با جانشینی و امامت پس از امام حسن علیه السلام دیدند، آن را گزارش کنند.⁽¹⁾تا این که در تاریخ هشتم ربیع الثانی، سال 260 ه. ق امام حسن علیه السلام در شهرِ سامرّا، چشم از گیتی فرو بست و به جوارِ حق شتافت.

شیخ مفیدرحمه الله می نویسد: «زمانی که خبرِ وفاتِ امام حسن علیه السلام پخش گردید، سامرّا غرقِ در عزا شد، بازارها تعطیل گردید، بنی هاشم و مأموران دولت و سایرِ مردم به سویِ خانه امام حرکت کردند. در آن روز، گویی قیامتی برپا شد... هنگامی که مقدّماتِ غسل و تشییع تمام شد، حاکم عبّاسی به فرزندِ متوکّل [ابوعیسی دستور داد بر جنازه امام یازدهم نماز بگزارد».⁽²⁾

نقلِ دیگر آن است که پس از درگذشتِ امام حسن علیه السلام و غسل و کفن وی، جعفر [برادرِ امام در کنارِ جنازه حاضر شد، تا بر وی نماز بگذارد، ناگهان کودکی از لابه لایِ جمعیت به جلو آمد و جعفر را از کنارِ پیکرِ پدر کنار زد و خود بر وی نماز گزارد.⁽³⁾

بینِ این دو نقل می توان این گونه جمع کرد که بگوییم دو نماز بر جنازه امام حسن عسکری علیه السلام گزارده شده، در جمع و آشکارا و در خلوت و نهانی. این نکته را نیز می توان از روایاتِ وارده استفاده نمود. مثلاً ابوالأدیان می گوید: «هنگامی که به خانه امام حسن علیه السلام رسیدیم وی را در حالی دیدیم که کفن شده بود. برادرش جعفر جلو افتاد تا بر جنازه امام نماز بخواند. هنوز تکبیر را نگفته بود که کودکی بیرون آمد و لباسِ جعفر را گرفته و او را کنار زده و فرمود: ای عمو! کنار بایست که من از تو برای نماز گزاردن بر پدرم شایسته ترم. جعفر نیز در حالی که رنگ از چهره اش پریده بود، کنار رفت».⁽⁴⁾

از این روایت استفاده می شود نمازی که امام مهدی علیه السلام بر بدنِ امام حسن علیه السلام خوانده در خانه امام و در میانِ افراد خاص برگزار شده و این با نماز ابوعیسی که در میانِ جمع و نماز رسمی بوده است، ناسازگاری ندارد. البتّه این جمع بندی در صورتی است که بخواهیم مسئله را از جنبه عادی و معمولی بررسی کنیم. و امّا در فرضِ اعجاز و غیرِ عادی بودن، نیازی به این مباحث نیست.

نکته 173 جعفر کذّاب عمویِ امام زمان علیه السلام

حضرت امام هادی علیه السلام دارای 5 فرزند به نام هایِ حسن علیه السلام ، حسین، محمّد، جعفر، و علی بود. در میان این فرزندان، جعفر، بسیار ناخلف بود که لقبِ کذّاب (دروغگو) را گرفت، امام هادی علیه السلام درباره او فرمود: از فرزندم جعفر دوری کنید، نسبتِ او به من همچون نسبت کنعان به نوح علیه السلام است.

امام عسکری علیه السلام فرمود: مَثَل من و جعفر مانند هابیل و قابیل دو فرزند آدم علیه السلام است، اگر کشتن من برای جعفر ممکن بود، مرا می کشت، ولی خداوند جلو او را گرفت.

جعفر از افرادی بود که ادّعای امامت داشت و پس از رحلت پدر می گفت امامِ مردم من هستم نه برادرم، امام عسکری علیه السلام حتّی پس از رحلت پدر نزد خلیفه وقت رفت و گفت: بیست هزار اشرفی برایِ تو می فرستم و از شما خواهش دارم که فرمان دهی تا بر مسندِ امامت بنشینم و این مقام از برادرم سلب گردد.

خلیفه در جواب گفت: عجب آدم احمق هستی! اگر امامت در دستِ ما می بود آن را برایِ خود قرار می دادیم. اگر امام شناسان و شیعیان آنچه از برادرت و پدرت از معجزات و... دیدند از تو ببینند تو را امام خود می دانند،

دیگر نیازی به کمک ما نداری و گرنه هرگز به تو ایمان نخواهند آورد.⁽¹⁾

نکته 174 جعفر کذّاب عمویِ امام زمان علیه السلام

کارشکنی های جعفر در عصر امامت برادرش؛ امام عسکری علیه السلام به جایی نرسید ولی پس از شهادت برادرش دوباره شروع به ادعّا کرد و اعلام داشت که امام بعد از برادرم من هستم.

امام عسکری علیه السلام برای این که امر بر مردم اشتباه نشود و امامت امام مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف را از کارشکنی های جعفر، حفظ کند، در آخرین لحظات عمر، یکی از اصحاب به نامش (ابوالادیان) را به حضور طلبید و به او فرمود: «چند تا نامه هست، اینها را به مدائن می بری و به فلان و فلان کس می رسانی و جواب نامه ها را می گیری، روز پانزدهم به سامرّا می آیی، صدای گریه از خانه من خواهی شنید آن وقت مطلع می شوی که من از دنیا رفته ام».

ابوالادیان در جواب گفت: فدایت شوم، معلوم است که سخن شما راست و درست است، و همین طور که می فرمایی خواهد شد ولی سؤالی دارم و آن این که پس از شما امام کیست؟

امام عسکری علیه السلام فرمود: «امام کسی است که جواب نامه ها را از تو مطالبه کند».

ابوالادیان گفت: علامت دیگر امام پس از شما چیست؟

امام عسکری علیه السلام فرمود: «امام کسی است که بر جنازه من نماز بخواند».

ابوالادیان می گوید: علامت دیگر چیست؟

امام عسکری علیه السلام فرمود: امام کسی است که از میان همیان های طلا خبر دهد».

ابوالادیان می گوید: ابهّتِ امام عسکری علیه السلام مرا گرفت و دیگر نپرسیدم که

منظور چه همیانه ای است؛ برخاستم، خداحافظی کردم، نامه را گرفتم و به سویِ مدائن رهسپار شدم، نامه ها را به صاحبانِشان دادم، جوابِ نامه ها را گرفت و به سامره برگشتم. همین که وارد خانه امام حسن علیه السلام شدم صدای گریه شنیدم و فهمیدم که امام عسکری علیه السلام دار دنیا را وداع گفته است. ولی دیدم گروهی دور جعفر کذّاب را گرفته اند و به او به عنوانِ امام تهنیت گفته و بعضی به او تسلیت می گویند.

در این میان کسی آمد و به جعفر گفت: جنازه برادرت را غسل داده اند، بفرمایید بر جنازه نماز بخوانید دیدم جعفر برخاست و همراه گروهی برای انجام نماز رهسپار شد، با خود گفتم: عجبا! اگر امام مردم، بی دین بشود، معلوم می شود که همواره دین از اول سست بوده است، چون من جعفر کذاب را می شناختم که همواره با ساز آواز و شرابخواری سر و کار داشت، من هم دنبال جعفر به راه افتادم تا ببینم جریان به کجا منتهی می شود.

کنار جنازه امام عسکری علیه السلام رسیدیم جعفر پیش ایستاده و همراهان، پشت سرش. گفتم دیگر کار از کار گذشت، ناگهان پرده سفیدی که در حجره آویزان بود بلند شد، دیدم کودکی نورانی پیدا شد، ردای جعفر را گرفت و فرمود: ای عمو! کنار برو، من سزاوارترم که بر جنازه پدرم نماز بخوانم. جعفر مانند نقش بر دیوار هیچ نتوانست بگوید و کنار رفت.

آن کودک مشغول نماز شد و پس از نماز همین که خواست برود به من رسید و فرمود: جواب نامه ها را به من بده، نامه ها را به او دادم، رفت به حجره، با خود گفتم حمد و سپاس خدا را که دو علامت از علاماتی که امام عسکری علیه السلام به من فرموده بود ظاهر شد، نزد جعفر آمدم و گفتم این طفل که بود؟ گفت: من اصلاً چنین کودکی را ندیده ام و نمی شناسم.⁽¹⁾

نکته 175 مسافرانِ قمی و جعفرِ کذّاب

ابوالادیان می گوید: روز بعد از وفات امام حسن علیه السلام دیدم گروهی از اهلِ قم به زیارتِ امام عسکری علیه السلام آمده بودند که مطّلع شدند حضرت از دنیا رفته است، پرسیدند: امروز امام و حجّتِ خدا کیست؟ گروهی جعفر کذّاب را نشان دادند. اهلِ قم نزد جعفر آمده و سلام کردند و گفتند: پول زیادی که مخصوص امام علیه السلام است برای شما آورده ایم، دستور داد پول ها را بگیرند.

گفتند: ما هر وقت خدمت امام عسکری علیه السلام می رسیدیم و پولی نقد می آوردیم، نام صاحبان پول را حضرت می بردند و مبلغ درهم و دینار و اسم صاحبانشان را می فرمود، شما هم اگر امام هستید و جانشین برادر خود می باشید مبلغ و عدد و اسم صاحبان پول را بگویید.

جعفر گفت: مردم از من علم غیب می خواهند، مگر برادرم علم غیب داشت؟ اهل قم گفتند: در این صورت ما پول را نخواهیم داد.⁽¹⁾

نکته 176 دستورِ دستگیریِ امام زمان علیه السلام

جعفر کذّاب نزدِ معتمد عباسی، خلیفه وقت، رفت و گزارش داد که برادرم امام عسکری علیه السلام پسری دارد و او بر جنازه پدرش نماز خواند. خلیفه، صد مأمور به فرماندهیِ شخصی به نام «رشیق» به خانه امام عسکری علیه السلام فرستاد و به او دستورِ اکید داد که به خانه امام عسکری علیه السلام رفته و همه حجره ها را جستجو کند، بی آن که اجازه بگیری واردِ خانه شو!

رشیق با مأمورین به خانه امام عسکری علیه السلام آمده و همه حجره ها را گشتند تا به آن حجره که در آن پرده سفید آویزان بود رسیدند، پرده را بلند کردند دریایی آنجا دیدند که در وسطِ آن، کودکی سجاده انداخته و نماز می خواند، رشیق به

یکی از مأمورانَش دستور داد که: برو، و آن کودک را بگیر. آن مأمور تا به سراغِ کودک آمد در میانِ آب غرق شد.

رشیق به دیگری دستور داد، دیگری وقتی خواست به طرف کودک رود در آب غرق شده با فریاد بلند تقاضای کمک کرد، او را نجات دادند، حضرت با کمال وقار نماز را تمام کرد و سپس در پیش روی مأموران از حجره بیرون آمد. مأموران گویا چوب خشکی شده بودند. اصلاً نتوانستند کوچک ترین آسیبی به کودک که حضرت حجّت علیه السلام بود برسانند.

همین موقع بود که حضرت مهدی علیه السلام غایب شد و غیبت صغری به وقوع پیوست.⁽¹⁾

نکته 177 جعفرِ کذّاب

جعفر برادرِ امام عسکری علیه السلام بر خلافِ سیره پدر و برادرِ گرامی اش رفتار می کرد. از امام هادی علیه السلام درباره پسرش «جعفر» روایت شده است که به بعضی از اصحابش فرمود: «تجنبوا ولدی جعفر فانه منی بمنزلة ابن نوح ...؛ از فرزندم «جعفر» دوری کنید، چرا که او (در سیره ما نیست و) نسبت به من، به منزله فرزند نوح است ... ».⁽²⁾

«جعفر» پس از رحلتِ امام عسکری علیه السلام به یک سری اقدامات روی آورد که در شأن او نبود. از جمله خواست که بر پیکرِ برادر، نماز بخواند که ناگهان امام مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف ظاهر شد و فرمود: «تأخّر یا عم فانا احق بالصلاة علی ابی؛⁽³⁾ای عمو! کنار برو، من شایسته ترم که بر جنازه پدرم نماز بخوانم.⁽⁴⁾و یا این که به صراحت ادّعای امامت و جانشینی امام علیه السلام کرد که با توجّه به همین

ادّعای دروغین است که جعفر پسرِ امام هادی علیه السلام در تاریخ به «جعفرِ کذّاب» معروف شده است.

جعفر در اقدامی دیگر کوشید تا اموالِ امام علیه السلام را تصاحب نماید. او گفت، برادرش ابومحمّدعلیه السلام فرزندی ندارد و تنها وارثِ برادر، او است. حکومت هم اجازه داد تا بر اموال برادر مسلّط شود.⁽¹⁾

او حکومت را نیز برای دستگیری امام مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف تحریک کرد.

امام مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف در توقیعی در پاسخ به پرسشِ یکی از شیعیان درباره عمویش جعفر، به محمّد بن عثمان بن سعید عمری می نویسد که عمویش جعفر و فرزندانَش؛ مانندِ برادرانِ حضرت یوسف علیه السلام سرانجامِ کار توبه کرده اند.⁽²⁾

سفید

از دیدگاه تاریخ، علم کلام و عقل

نکته 178/ 179 / 180 / 181

آینده جهان روشن است

مرحله ای برسد که احساس نیاز به آن مطلب پیدا نموده و به عنوان یک ضرورت برسد. مثلاً در وضعیتِ امروزی استفاده از وسایل نقلیه به مرحله ای رسیده که انسان به ضرورت وضع و تبعیت از قوانین راهنمایی و رانندگی پی برده و آن را پذیرفته است. کم کم زمانی فرا می رسد که وجودِ حکومتِ واحدِ جهانی برای پایان دادن به مسابقه کمر شکن تسلیحاتی و قدرت طلبی ها و ظلم و ستم و نابسامانی، به عنوان یک ضرورت و یک واقعیت اجتناب ناپذیر احساس می گردد، آن زمان است که انقلاب و دگرگونی حتمی خواهد شد.⁽¹⁾

نکته 182امامت و رهبری امام علیه السلام و منابع اسلامی

اعتبار و جایگاه امامت و رهبری و ایمان به ظهور حضرت مهدی علیه السلام از چه منابعِ اسلامی استفاده شده است؟

اعتقاد به اصلِ امامت و رهبریِ جامعه از مسائل اساسی اسلام است و در متنِ تعالیم آن قرار دارد.

بر طبقِ آیه ای از قرآن کریم، امامت منصبی است که به حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام پس از آن آزمایش بزرگ ابتلاء به کلمات اعطا شده است.⁽²⁾طبقِ روایاتی که متواتر هم هستند، شیعه و سنّی هر دو آنها را نقل کرده اند، این منصب در اهل بیت پیغمبرعلیهم السلام هم قرار داده شده است و آنان به این موهبت بزرگ الهی اختصاص یافته اند.

بر این اساس مقرّر شده است که در هر عصری، فردی از این خاندان که واجد صلاحیت های لازم از جمله علم و عصمت است عهده دار منصب امامت و رهبری باشد.

چنین شخصی حجّت خدا و عِدل قرآن و راهنمای مردم و نگهبان دین

و شریعت است، امامت، اصلی است که از دوره رسول خداصلی الله علیه وآله تا زمان ما برقرار بوده است و از زمان ما تا پایان جهان هم ادامه خواهد داشت و نقطه کمال ظاهری و شکوفایی کامل آن در دوره ظهور مسرّت بخش حضرت مهدی علیه السلام و برپایی حکومت عدل واحد جهانی آن حضرت است که با شکوفایی همه استعدادهای بشری و تکامل اندیشه ها و آشکار گشتن برکات زمینی و آسمانی جهان پر از قسط و عدل و خیر و برکت خواهد شد.

برنامه تشکیل امّت نوین جهانی که باید منتهی به گسترش عدالت و حاکمیت توحید گردد، از متن تعالیم اسلام استفاده می شود. قرآن کریم در چند سوره آن را اعلام کرده است و صدها روایت نبوی از جهانی شدن اسلام و حکومت عدل و استقرار امنیت کامل در روی زمین، پس از ظهور مهدی موعودعلیه السلام که از دودمان رسالت و فرزندان علی و فاطمه علیها السلام و هم نام و هم کنیه پیامبرصلی الله علیه وآله است خبر داده است.

اعتقاد به ظهور حضرت مهدی علیه السلام با اوصاف ذکر شده مطلبی است که در نصوص اولیه اسلامی مطرح شده است که بر حسب احادیث متواتر، پیامبرصلی الله علیه وآله از این واقعه مبارک خبر داده اند و از امّت خود درخواست کرده اند که در انتظار این روز بزرگ باشند.

اگر چه مسأله ظهور، از بشارات کلّی مربوط به عالم گیر شدن اسلام و غلبه حق بر باطل، استنباط می شود؛ ولی این به آن معنی نیست که مسأله ظهور تنها یک مفهوم استنباطی از مضمون احادیث است. چون متن و عین عبارات نصوص روایی به طور مستقل بر آن دلالت دارند و استناد عمده اهل ایمان به همین نصوص است که با صراحت، به ظهور حضرت مهدی علیه السلام و علائم آن دلالت دارند.

وقتی که معلوم شد مبنای پیدایش این عقیده، بشارت های کلّی و نصوص و متون روایی است می توان گفت اوضاع و رویدادهای تاریخی که بعد از

پیامبرصلی الله علیه وآله رخ داد در پیدایش آن نقشی نداشته است.

زیرا مبدأ این اندیشه عصر رسالت است و احادیث مربوط به آن متجاوز از هزار روایت است که در کتاب های حدیث، تفسیر و بسیاری از کتاب های دیگر نقل شده است و علمای بزرگ اهل سنّت هم درباره آن، کتاب های مستقلی تألیف کرده اند، کتاب هایی که بیش از دوازده قرن از تألیف آنها می گذرد و توسط بزرگ ترین خبرگان و محققان علوم اسلامی نگاشته شده اند و با صراحت دلالت دارند که شخص پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله مسأله ظهور مهدی موعودعلیه السلام را بشارت داده و این بشارت ها را صحابه آن حضرت و تابعین صحابه و بعد از آنها طبقات دیگر از مردم نقل کرده اند.

نکته 183 حقّانیت مهدی موعود

مرحوم حاج میرزا زین العابدین شیروانی در کتاب شریف بستان السیاحه صفحه 539 در ذکر آن جناب می گوید:

«حضرت واهب العطایا (خداوند متعال) آن حضرت را مانند یحیی علیه السلام در حالتِ طفولیت، حکمت عطا فرمود و در صغر سن، امام انام گردانید. و بسان عیسی بن مریم علیهما السلام در وقتِ صباوت (کودکی) به مرتبه ارجمند رسانید. عجب است از اشخاصی که قائل اند بر این که خواجه خضر و الیاس از انبیاء و شیطان و دجّال از اهداء در قید حیاتند؛ و انکار دارند وجود ذی وجود صاحب الزّمان را و حال آن که آن حضرت افضل است از انبیاء سلف، و اوست ولد صاحب نبوّت مطلقه و ولایت کلیه.

عجب تر آن که بعضی از متصوّفه که خود را از اهل دانش شمارند و از ارباب بینش پندارند قائلند بر این که در ملک هندوستان در میان برهمنان و جوکیان مرتاضان و ریاضت کشانی می باشند که به سبب حبس نفس و قلت اکل و جُند (کمی خوراک و پوشاک) هزار سال عمر کرده و می کنند، با وجود این منکر وجود آن حضرتند.

فقیر گوید: انکار وجود آن حضرت در حقیقت انکار باری تعالی است، منّت خدای را که فقیر را همچنان آفتاب روشن که کیمیاگر از اجزای متفرقه اکسیری ساخته بر نقره طرح می کند و آن نقره را طلای احمر می سازد و حال آن که در اندک زمان پوشیده و نابود می شود و طلا بر عکس آن چند هزار سال بر این منوال است و نابود نمی شود، پس اگر ولی خدا مانند آن کیمیا از اکسیر التفات خویش ، بدن خود را همرنگ روح گرداند و باقی و دائم سازد، بعید نخواهد بود. آنان که منکر وجود آن حضرتند و لفظ مهدی و صاحب الزمان را تأویل می کنند، از کوردلی ایشان است، و الّا به اندک شعوری چه جایِ انکار است واللَّه یهدی من یشاء الی صراط مستقیم».

این بود کلام محقّقانه مرحوم شیروانی در بستان السیاحه که به عنوانِ مزید بصیرت نقل آن را مغتنم دانسته ایم.

علاوه این که اعاجیب تأثیرات تکوینی نفس از حبس دم و دیگر ریاضات و مجاهدات حتی از طوایفی با وجود کفر آنان از حدّ عد⁽¹⁾و احصاء خارج است.⁽²⁾

نکته 184 عقیده به ظهور مهدی و منجی و پیدایش مدّعیان مهدویت

عقیده به ظهور مهدی و منجی موجب پیدایش متمهدیان در طول تاریخ شده است، و بعضی این پیشامد را توجیهی برای کنار گزاردن این تفکّر قرار می دهند، این دیدگاه تا چه حد می تواند قابل قبول باشد؟

این دیدگاه به هیچ وجه قابل قبول نیست وگرنه باید بشر همه دیدگاه هایِ مثبت را کنار بگذارد. چرا که همه آنها کم و بیش مورد سوء استفاده قرار گرفته اند. این همه اشخاص که دعوی خدایی کرده اند و یا خود را مظهر خدا،

و متّحد با خدا و خدا را حالِّ در خود دانسته و از اصل اعتقاد به خدا سوء استفاده کرده اند این کارشان به هیچ وجه به مسئله اعتقاد به خدا ضرری نمی زند.

همچنین این همه پیغمبران دروغین که ادّعایِ پیامبری کرده و مردمی را گمراه کرده اند، به صحیح بودن اصل نبوّت آسیبی نمی رساند. این مسأله کم و بیش در هر فن و صنعتی پیش می آید ولی آن پیش آمد به اصل آن فنّ ضرر نمی رساند.

خلاصه، هر اسم و کلمه ای که معنایِ خوب و جاذب دارد، اگر در ضدّش به کار گرفته شده مثلاً به خائن، امین و به ظالم، عادل و به جاهل، عالم و به فاسق، متّقی گفته شده است و یا این که همه خیانت ها و مظالم را تحتِ عنوان هایِ خیرخواهی و اصلاح طلبی در طولِ تاریخ انجام داده اند، هیچ کدام به اصل این ارزش ها و امورِ خیر صدمه نمی زند.

نکته 185 تأثیر عوامل اجتماعی و اقتصادی و سیاسی در تفکرات دینی

از دیدگاه جهان بینی الحادی، همه امور و حوادث را باید به علل تاریخی و مادّی نسبت داد.

امّا از دیدگاهِ جهان بینیِ دینی و از بین تفکّرات گوناگون و عقاید مختلف، آن چه که اصیل و حق است منبعش وحی و دعوت انبیا و درک فطری خود بشر می باشد که از آن تعبیر به هدایت عقل و فطرت و وحی و نبوّت می شود.

از نظرِ این دیدگاه، همه راه های انحرافی و افکار مضرّ معلول علل مادّی و تاریخی و اغراض شخصی و نقص فرهنگ اجتماعی و تربیتی است و عقائد دینی مأخوذ از وحی و نبوّت همه اصیل و واقعی هستند و زمینه ای در فطرت بشر دارند.

تاریخ و گذشت زمان و علم بشر و علل مادّی آنها را به وجود نمی آورد،

بلکه منشأ اعتقاد به اموری چون مبدأ رسالت انبیا و امامت ائمّه علیهم السلام و همه عقاید حقّه عقل و فطرت انسانی و وحی عن اللَّه است.

بر این اساس، حتّی در پیدایشِ اعتقاد به ظهور مهدی منجی علیه السلام هیچ عامل اجتماعی یا اقتصادی یا سیاسی مؤثّر نبوده و نیست و منشأ و مأخذِ آن اخبار، انبیا و صحف آسمانی و سخنان حضرت خاتم الانبیاصلی الله علیه وآله و حضرت امیرالمؤمنین و سائرِ ائمّه علیهم السلام است.

گرچه دعاوی دروغین در مورد مهدویت بر اساس مقام پرستی و غرض هایِ سیاسی بوده است، مع ذلک از تحلیل و شناختن ریشه اصلی بروز این دعاوی و ظهور مدعیان دروغین، به این واقعیت می رسیم که یک حقیقت مسلّمی در کار بوده که این دعاوی و تحریفات در اطراف آن پیدا شده و دست آویز اشخاصی قرار گرفته است.

چنان که در اصل اعتقاد به خدا و وحی و نبوّت می بینیم که یک واقعیت هایی وجود دارد و زمینه قبول آنها هم در دل مردم موجود است که افرادی فرصت طلب از این امر سوء استفاده کرده در طول تاریخ ادّعای خدایی یا پیامبری کرده اند و مسأله مهدی علیه السلام نیز چون از طرف خود پیامبر صلی الله علیه وآله مطرح شده و صحابه از آن حضرت شنیده و بازگو کرده اند یک واقعیتی است که مورد قبول همه بوده است. به همین خاطر مورد سوء استفاده قرار گرفته و افرادی آن را برای اغراض مختلف که اغلب سیاسی بوده است، دستاویز قرار داده اند.

اگر مسأله مهدویت واقعیت نداشت، این همه در اطرافِ آن به تحریف دست نمی زدند، پس این سوء استفاده ها خود این مطلب را ثابت می کنند که این مسأله به عنوان یک واقعیت مورد پذیرش همه بوده است.

حوادث ممکن است بشر را به حقایق راهنمایی کند، همان طور که

حضرت ابراهیم علیه السلام آن موحّدِ بزرگ، با استفاده از حوادث، خداشناسی را به مردم آموخت.

آن حضرت چون شب شد ستاره ای را دید، اوّل گفت: این است پروردگار من. ولی چون ستاره غروب کرد گفت: «لا اُحِبُّ الآفِلینَ؛⁽¹⁾غروب کنندگان را دوست ندارم!»

با استفاده از این حادثه طلوع و غروب ستاره، حضرت ابراهیم علیه السلام مردم را تعلیم می دادند به این که ستاره نمی تواند خدا باشد.

پس از آن ماه طلوع و غروب می کند و از این حادثه نیز نتیجه می گیرد که ماه هم نمی تواند خدا باشد. سپس آفتاب طلوع و غروب می کند و از آن هم به همان ترتیب نتیجه می گیرد.

بدین وسیله از همه عقاید شرک آلود بیزاری می جوید و مردم را به خالق جهانیان راهنمایی می کند.

پس حوادث می توانند انسان را به حقایق برسانند، امّا حقایق اعتقادی را نمی توان معلول حوادث دانست.

بلی این را می توان گفت که: گذشت زمان موجب تقویت اعتقاد مردم به آل علی علیه السلام و رسوخ تفکّرِ شیعی در دل هایِ آنها شد. امّا اگر کسی بگوید تشیع و غیبت امام علیه السلام به مرور زمان مطرح و تکمیل شده است این حرف صحیح نیست چون دلیل های زیادی که به آنها در بحث های قبلی اشاره شد این نظر را تکذیب می نماید. کسی نمی تواند بگوید اخبار ائمّه علیهم السلام که همه را از زبانِ پیامبرصلی الله علیه وآله نقل فرموده اند، همه ساختگی می باشند چرا که تمامی آنها علاوه بر تواتر به همراه خود قرینه های خارجی دارند، در حقیقت مثل خبر از شهادت عمّار می باشند که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «تقتلک الفئة الباغیة؛⁽²⁾تو را گروهِ ستم کار خواهد کشت.

کسی نمی تواند بگوید بعد از این که عمّار به دست معاویه و لشکرش شهید شد این حدیث جعل گردید. یعنی حدیث، معلول آن حادثه است. چرا که قبل از این واقعه این روایت را صحابه نقل می کردند. همین طور است مسأله امامت ائمّه علیهم السلام که از زبان سه نفر از آنها یعنی علی و امام حسن و امام حسین علیهم السلام نقل شده نیز همین طور است که پیامبرصلی الله علیه وآله فرمودند: امامان دوازده نفراند.⁽¹⁾که آخرینِ آنها هم نامِ من است.⁽²⁾و در خارج همچنین واقع شده است. با این حال کسی نمی تواند ادّعا کند که این احادیث ساختگی می باشند و بعد از وقوع این امور ساخته شده اند.

نکته 186 منجیِ جهان

علّامه طباطبایی رحمه الله می نویسد: بشر روزی که رویِ زمین سکنی گزیده، پیوسته در آرزویِ یک زندگی اجتماعی مقرون به سعادت می باشد و به امیدِ رسیدن به چنین روزی قدم برمی دارد و اگر این خواسته تحقّق خارجی نداشت، هرگز چنین آرزو و امیدی در نهادِ وی نقش نمی بست؛ چنان چه اگر غذایی نبود و گرسنگی نبود، اگر آبی نبود، تشنگی تحقق نمی یافت و... از این روی، به حکمِ ضرورت، آینده جهان روزی را در بر خواهد داشت که آن روز جامعه بشری پر از عدل و داد شده و با صلح و صفا زندگی خواهند کرد و افراد انسانی غرق فضیلت و کمال می شوند و البتّه استقرارِ چنین وضعی به دست خودِ انسان خواهد بود و رهبر چنین جامعه ای، منجیِ جهانِ بشریت و به لسانِ روایات «مهدی» خواهد بود.⁽³⁾

نکته 187 نصّ و معجزه

امامتِ حضرت مهدی علیه السلام به دو راه نصّ و معجزه ثابت شده است و امّا

نصّ: شیخ صدوق در کتابِ کمال الدّین به سندی صحیح به نقل از یونس بن عبدالرّحمان آورده است که گفت: به محضر امام موسی بن جعفرعلیه السلام مشرف شدم و عرضه داشتم: یابن رسول اللَّه! آیا تو قائم بالحقّ هستی؟ فرمودند: من هم قائم بالحق هستم، ولکن آن قائمی که زمین را از دشمنان خدای عزوجل پاک می کند و آن را پر از عدالت می نماید، همچنان که از جور و ستم پر شده باشد، پنجمین فرزند من است که غیبتی طولانی دارد، زیرا که بر جان خود می ترسد.

در این مدّت، عدّه ای از حق برگشته و عدّه ای دیگر ثابت قدم می مانند. سپس فرمود: خوشا به حال شیعیان ماکه در غیبت قائم ما به رشته ولایت ما چسبیده و به دوستی ما ثابت مانده و از دشمنان ما بیزار باشند. آنان از ما و ما از آنهاییم⁽¹⁾.

نمونه های دیگری از نص را می توان در جلد دوم کتاب کمال الدّین، صفحات 376 و 381 و 409 ملاحظه کرد. همچنین در کتاب کفایة الاثر فی النص علی الائمّة الاثنی عشر تألیف شیخ علی بن محمّد بن علی الخراز قمی، 170 حدیث از طریق شیعه و سنّی روایت شده که همه آنها به امامت حضرتِ مهدی علیه السلام تصریح دارد.

و امّا معجزه: معجزات و کرامات حضرت، دلیلی بر اثبات امامت اوست. از علی بن محمّد سمری نقل شده که به محضر مقدس حضرت مهدی علیه السلام نامه نوشت و درخواست کفن کرد. جواب آمد که در سال هشتاد یا هشتاد و یکم به آن نیازمند خواهی شد. پس در همان وقتی که آن حضرت برایش تعیین کرده بود وفات یافت و یک ماه پیش از فوتش کفن برایش فرستاده شد.⁽²⁾و از جمله معجزات آشکار حضرت، حاجت گرفتن مردم از آن حضرت است که هر از

گاهی زبان به زبان می چرخد و مشتاقان را مشتاق تر و امیدوارتر می کند. شفا یافتن بیماران لاعلاج در مسجد مقدّس جمکران از آن جمله است. در کتاب های کمال الدّین شیخ صدوق، بحارالانوار علّامه مجلسی و نجم الثاقب میرزا حسین نوری از معجزات حضرت بسیار آمده است.

نکته 188 اثباتِ وجود مهدی علیه السلام

این اصل که مهدی علیه السلام رهبرِ موعود و منجی عالم بشریت است به صورت عام در احادیث نبوی و به صورت خاص در روایات ائمّه اهل بیت علیهم السلام آمده است. در این روایات مسأله به گونه ای مورد تأکید قرار گرفته که جای هیچ گونه شکّی باقی نمی گذارد و چهارصد حدیث فقط از طریقِ اهل سنّت شمارش شده که به ضمیمه روایاتِ شیعه به بیش از شش هزار روایت می رسد؛ و چنین آماری بسیار بالاست.

در موردِ خیلی از مسائلِ بدیهی اسلام که مسلمانان به آن معتقدند، این همه روایت وارد نشده است.⁽¹⁾

نکته 189 در همه فِرَق

اندیشه پیروزیِ نهائیِ نیرویِ حق و صلح و عدالت بر نیرویِ باطل و ستیز و ظلم، گسترشِ جهانیِ ایمانِ اسلامی، استقرارِ کامل و همه جانبه ارزش هایِ انسانی، تشکیلِ مدینه فاضله و جامعه ایده آل، و بالاخره اجرای این ایده عمومی و انسانی به وسیله شخصیتی مقدّس و عالیقدر که در روایاتِ متواتِر اسلامی، از او به «مهدی» تعبیر شده است، اندیشه ای است که کم و بیش همه فرق و مذاهب اسلامی - با تفاوت ها و اختلاف هایی - بدان مؤمن و معتقدند.⁽²⁾

نکته 190 فلسفه بزرگ مهدویت

مسأله مهدویت در اسلام و بالاخص در تشیع، یک فلسفه بزرگ است، اعتقاد به ظهورِ یک منجی، آن هم نه در شعاعِ زندگیِ یک قوم و یک ملّت و یا یک منطقه و یا یک نژاد، بلکه در شعاعِ زندگیِ بشریت است.

مسأله مهدویت مربوط به این نیست که یک منجی بیاید و مثلاً شیعه را یا ایران را یا آسیا را یا مسلمانان جهان را نجات دهد، بلکه مربوط به این است که یک منجی و مصلح ظهور کند و تمامِ اوضاعِ زندگیِ بشر را در عالَم دگرگون کند و در جهتِ صلاح و سعادتِ بشر تغییر بدهد.

ممکن است افرادی خیال کنند که در عصر علم و دانش دلیلی ندارد تصوّر کنیم که خطری بشریت را تهدید می کند و جهالت منشأ تمام بدبختی های بشر بوده است. این خیال، خیال باطلی است. خطراتی که به اصطلاح در عصر علم و دانش برای بشریت است از خطرات عصرهای پیشین، بیشتر و عظیم تر است.

تازه آیا تنها منشأِ انحرافاتِ بشر نادانی است؟ نه! جهالت یکی از عوامل و عللِ انحرافاتِ بشر است امّا بیشترِ این انحرافات از ناحیه غرائز و تمایلاتِ مهار نشده است، از ناحیه شهوت و غضب است، از ناحیه افزون طلبی، جاه طلبی، برتری طلبی، لذّت طلبی و بالاخره نفس پرستی و نفع پرستی است و در عصرِ ما این تمایلات و غرائز با علم کمتر که نشده هیچ، بلکه بیشتر هم شده است.

«ویل دورانت» در مقدمه کتاب لذّاتِ فلسفه درباره انسان و عصر ماشین می گوید: ما از نظرِ ماشین توانگر شده ایم و از نظرِ مقاصد، فقیر. انسانِ عصرِ علم و دانش با انسانِ ماقبلِ این عصر، در این که اسیر و بنده خشم و شهوتِ خویش است هیچ فرق نکرده است. عِلم نتوانسته است آزادی از هوایِ نفس

را به او بدهد. علم نتوانسته است ماهیتِ حجّاج ها، چنگیزها، نادرها، ابومسلم ها، سِزارها را عوض کند. آنها با همان ماهیت، به علاوه مقدارِ زیادی نفاق و دورویی و تظاهر بر جهان حکومت می کنند با این تفاوت که عِلم، دستِ آنها را درازتر کرده است. تیغ یک ذرعی شان تبدیل به موشکِ بمب افکن قاره پیما شده است.

ما به دلیلِ این که مؤمن و مسلمانیم، این اصل در عمقِ ضمیرمان وجود دارد که: «جهان را صاحبی باشد خدا نام» و هر چه در دنیا پیشامدهایی می شود هرگز احساسِ خطرِ عظیم، خطری که احیاناً بشریت را نیست و نابود کند و کره زمین را تبدیل به توده خاکستر کند و زحماتِ چند هزار ساله بشریت را کأن لم یکن نماید نکرده بلکه در تهِ دلِ خودمان باور داریم که سال هایِ سال، قرنها، شاید میلیون ها سالِ دیگر، در رویِ این زمین زندگی و حیات موج خواهد زد. فکر می کنیم بعد از ما آنقدر مسلمان ها بیایند و زندگی کنند و بروند که فقط خدا عددِ آنها را می داند.

آری! ما در تهِ دلِ خود این طور فکر می کنیم، و هرگز این اندیشه را به خود راه نمی دهیم که ممکن است عمرِ جهان یعنی عمرِ بشر و عمرِ زمینِ ما به پایان رسیده باشد. تعلیماتِ انبیاء نوعی امنیت و اطمینانِ خاطر به ما داده است و در واقع در تهِ قلب خود به مددهایِ غیبی ایمان و اتّکا داریم.

به ما اگر بگویند یک ستاره عظیم در فضا در حرکت است و تا شش ماهِ دیگر به مدارِ زمین می رسد و با زمینِ ما برخورد می کند و در یک لحظه زمینِ ما به یک توده خاکِستر تبدیل می شود، باز هم با همه ایمان و اعتقادی که به پیش بینی هایِ دانشمندان داریم، به خود ترس راه نمی دهیم، در تهِ دلِمان یک نوع ایمان و اطمینانی هست که بنا نیست بوستانِ بشریت که تازه شکفته است در اثرِ باد حوادث ویران گردد.

آری! همان طوری که باور نمی کنیم زمینِ ما بوسیله یک ستاره، یک حادثه

جوّی، نیست و نابود شود، باور هم نمی کنیم که بشریت به دستِ خودِ بشر و به وسیله نیروهای مخرّبی که به دستِ بشر ساخته شده منهدم گردد. آری! ما به حکمِ یک الهامِ معنوی که از مکتبِ انبیاء گرفته ایم این مسئله را باور نمی کنیم. دیگران چطور؟ آیا آنها هم باور نمی کنند؟ آیا همین اطمینان و خوش بینی نسبت به آینده انسان و زمین و زندگی و تمدّن و خوشبختی و

بهروزی و عدالت و آزادی در آنها وجود دارد؟ ابداً.

در روزنامه ها، در نطق ها و سخنرانی هایِ گردانندگان سیاستِ جهان آثار بدبینیِ شومی نسبت به آینده بشریت و تمدّن مشاهده می کنیم. اگر از آن درسی که دین به ما آموخته صرفِ نظر کنیم و ایمان به مددهایِ غیبی را از دست بدهیم و تنها بر اساسِ عللِ ظاهری حکم کنیم باید به آنها حق بدهیم که بدبین باشند. در دنیایی که سرنوشتش بستگی به دگمه ای پیدا کرده که انسانی فشار دهد و پشتِ سرش وسایل مخرّب که قدرتِ آنها را خدا می داند بکار بیفتد، چرا بدبین نباشیم.

در دنیایی که براستی بر رویِ انباری از باروت قرار گرفته و جرقّه ای کافی است که یک حریقِ جهانی به وجود بیاورد، چه جایِ خوشبینی به آینده است؟ راسل در کتاب امیدهای نو می گوید:

«زمانِ حاضر زمانی است که در آن حسِّ حیرت توأم با ضعف و ناتوانی همه را فرا گرفته است. می بینیم به طرفِ جنگی پیش می رویم که تقریباً هیچکس خواهانِ آن نیست. جنگی که قسمتِ اعظمِ نوع بشر را به دیارِ نیستی خواهد فرستاد. امّا با وجودِ این مانندِ خرگوشی که در برابرِ مار، افسون شده باشد خیره خیره به خطر نگاه می کنیم بدون آن که بدانیم برای جلوگیری از آن چه باید کرد؟

انصافاً اگر بر اساسِ عللِ مادّی و ظاهری قضاوت کنیم این بدبینی ها بسیار به جا است. فقط یک ایمانِ معنوی، ایمان به امدادهایِ غیبی و این که جهان را

صاحبی باشد خدا نام، لازم است که این بدبینی ها را زایل و تبدیل به خوش بینی کند تا بگوید؛ سعادتِ بشریت، رفاه و کمالِ بشریت، زندگیِ انسانی و زندگیِ مقرون به عدل و آزادی و امنیت و خوشی بشر، در آینده است و انتظارِ بشر را می کشد.

اگر این بدبینی را بپذیریم، مسأله، صورتِ عجیب و مضحکی به خود می گیرد؛ مَثَل بشر، مَثَلِ طفلی می شود که در اوّلین لحظه ای که قادر می شود چاقو به دست بگیرد آن را به شکمِ خود می زند، و در نتیجه کوچک ترین حظّی از وجودِ خود نمی بَرَد.

آری! یک نفر مادّی مَسلک، می تواند این چنین فکر کند ولی یک نفر تربیت شده در مکتبِ الهی این طور فکر نمی کند، او می گوید: ممکن نیست که جهان به دست چند نفر دیوانه ویران شود، او می گوید درست است که جهان بر سر پیچ خطر قرار گرفته است ولی خداوند همان طور که در گذشته البتّه در شعاعِ کوچک تری این معجزه را نشان داده، بر سرِ پیچ های خطر، بشر را یاری کرده و از آستینِ غیب، مُصلِح و منجی رسانده است، که عقل ها در حیرت فرو رود. او می گوید: کارِ جهان عبث نیست، او می گوید اگر چنان شود که مادّی مذهبان می گویند، پس ظهورِ انسان در رویِ زمین مصداقِ مثل معروف عربی می شود «ما أدری أسلم ام ردع». یا مصداقِ سخن حافظ می شود که:

راستی خاتم فیروزه بو اسحاقی

خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود

و این با حکمت و عنایت پروردگار منافی خواهد بود.

امّا خیر! عمرِ جهان به پایان نرسیده است، هنوز اوّلِ کار است، دولتی مقرون به عدل و عقل و حکمت و خیر و سعادت و سلامت و امنیت و رفاه و آسایش و وحدت عمومی و جهانی در انتظارِ بشریت است؛ دولتی که در آن

دولتِ حکومت با صالحین است و انتخابِ اصلح به معنیِ واقعی در آن صورت خواهد گرفت. روزِ بهروزی خواهد رسید.

در آن روز به عدالت حکم شود و ستم برای همیشه رخت بربندد، راه ها امن گردد، زمین برکات و استعدادهایِ خود را ظاهر گرداند و حداکثر استفاده از منابع و خیراتِ زمین صورت گیرد، فقیری پیدا نشود که مردم صدقات و زکوات خود را به او بدهند و این است معنی سخن خدا: «عاقبت از آنِ متّقیان است».⁽¹⁾

به جای این که مأیوسانه بنشینیم و بگوییم کارِ بشر تمام شده و بشر به دستِ خود گورِ خود را کَنده و چند گامی بیشتر با آن فاصله ندارد و روزهایِ خوش بشر دارد به پایان می رسد، بگوییم:

باش تا صبح دولتش بدمد

کاین هنوز از نتایج سحر است

همان طور که ظهورهایِ گذشته پس از سختی هایی بوده، قطعاً این ظهور نیز پس از سختی ها و شدّت ها خواهد بود. همیشه برق ها در ظلمت ها می جهد.

علی علیه السلام در نهج البلاغة نیز از یک آینده عبوس و خشمناک و جنگ هایِ وحشتزا یاد می کند ولی علی علیه السلام در پایانِ این شبِ سیه، یک روشنایی خوش یمنی را نوید می دهد. قرآن کریم هم می فرماید: «وَ لَقَدْ کتَبْنَا فی الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الأَرْض یرِثُهَا عِبَادِی الصلِحُونَ؛⁽²⁾در «زبور» بعد از ذکر (تورات) نوشتیم: «بندگان شایسته ام وارث (حکومت) زمین خواهند شد!» برای همیشه زمین در اختیارِ اربابِ شهوت و غضب و بندگانِ جاه و مقام و اسیرانِ هوای نفس نخواهد بود. آری! این است فلسفه بزرگِ مهدویت، در عینِ این که پیش بینیِ یک سلسله تکان هایِ شدید و نابسامانی ها و کشتارها و بی عدالتی ها و در پی آن یک آینده سعادت بخش و پیروزیِ کاملِ عقل بر جهل، توحید بر شرک، ایمان بر شک، عدالت بر ظلم، سعادت بر شقاوت شده است.⁽³⁾

نکته 191 بنی العبّاس و امامت

بنی العبّاس ابتدا زمینه را برایِ جولان دادنِ خودشان فراهم نمی دیدند، فکر کردند که هر چند در ابتدا هم که شده یکی از آلِ علی علیه السلام را که در میانِ مردم وِجاهتِ بیشتری دارد مطرح کنند و بعدها او را مثلاً از میان ببرند. برایِ این کار «محمّد» را انتخاب کردند. محمّد پسر همان عبداللَّه محض است که هم از طرفِ مادر فرزندِ حسین بن علی علیهما السلام است و هم از طرفِ پدر. عبداللَّه مردی است با تقوا، با ایمان و زیبا که زیبایی را، هم از طرف مادر - و بلکه مادرها - به ارث برده است. چون مادرِ مادرش هم زن بسیار زیبایِ معروفی بوده و به علاوه اینها اسمش محمّد است، هم اسم پیغمبر، اسمِ پدرش هم عبداللَّه است، از قضا یک خالی هم بر رویِ شانه او هست، و چون در روایاتِ اسلامی آمده بود که وقتی ظلم زیاد شد، یکی از اولادِ پیغمبر، از اولادِ زهرا، ظاهر می شود که نامِ او نام پیغمبر است و خالی هم در پشت دارد، اینها معتقد شدند که مهدیِ این امّت که باید ظهور کند و مردم را از مظالِم نجات دهد، همین است و آن دوره نیز همین دوره است. لااقل برایِ خودِ اولادِ امام حسن علیه السلام این خیال پیدا شده بود که مهدیِ امّت همین شخص است. بنی العبّاس هم حال یا واقعاً چنین عقیده ای پیدا کرده بودند و یا از اوّل با حُقّه بازی پیش آمدند. به هر حال این طور که ابوالفرج نقل کرده همین عبداللَّه محض برخاست و شروع کرد به خطابه خواندن، مردم را دعوت کرد که بیایید ما با یکی از افرادِ خودمان در اینجا بیعت کنیم، پیمان ببندیم و از خدا بخواهیم بلکه ما را بر بنی امیه پیروز گرداند. بعد گفت: ایها النّاس! همه تان می دانید که ان ابنی هذا هو المهدی؛ مهدیِ امّت همین پسرِ من است، همه تان بیایید با او بیعت کنید. اینجا بود که منصور گفت: بله! چه کسی از پسرِ تو [یعنی محمّد] بهتر؟!؛ ای مردم! راست می گوید بیایید با او بیعت کنید. همه گفتند راست می گوید و قبول کردند که با محمّد بیعت کنند و بیعت کردند. بعد که همه با او بیعت کردند، فرستادند دنبالِ

امام جعفر صادق علیه السلام⁽¹⁾. وقتی که حضرت صادق علیه السلام وارد شد، همان عبداللَّه محض که مجلس را اداره می کرد، از جا بلند شد و حضرت را پهلویِ خودش نشاند و بعد همان سخنی را که قبلاً گفته بود تکرار کرد که اوضاع چنین است و همه تان می دانید که این پسرِ من مهدیِ امّت است، دیگران بیعت کردند، شما هم بیا با مهدیِ امّت بیعت کن!

امام جعفر صادق علیه السلام گفت: نه! این کار را نکنید. فان هذاالامر لم یات بعد، ان کنت تری ان ابنک هذا هو المهدی فلیس به و لا هذا اوانه. آن مسأله خروج مهدیِ امّت که پیغمبر خبر را داده، حالا وقتش نیست. عبداللَّه! تو هم اگر خیال می کنی این پسرِ تو مهدیِ امّت است، اشتباه می کنی. این پسرِ تو مهدیِ امّت نیست، و اکنون نیز وقتِ آن مسئله نیست. و ان کنت انما ترید ان تخرجه غضبا لله و لیأمر بالمعروف و ینه عن المنکر فانا و اللَّه لا ندعک فانت شیخنا و نبایع ابنک فی الامر. حضرت وضعِ خودش را بسیار روشن کرد، فرمود: اگر شما می خواهید به نامِ مهدیِ امّت با این شخص بیعت کنید من بیعت نمی کنم، دروغ است، مهدیِ امّت این نیست، وقتِ ظهورِ مهدی هم اکنون نیست، ولی اگر قیامِ شما جنبه امر به معروف و نهی از منکر و جنبه مبارزه با ظلم دارد، من بیعت می کنم. بنابراین در اینجا وضعِ امام صادق علیه السلام صد در صد روشن است. امام صادق علیه السلام حاضر شد با اینها در مبارزه شرکت کند؛ ولی تحتِ عنوان امر به معروف و نهی از منکر و مبارزه با ظلم، و حاضر نشد تحتِ عنوان این که این شخص، مهدی امّت است همکاری کند. گفتند خیر، این مهدیِ امّت است و این امرِ واضحی است. فرمود: من بیعت نمی کنم. عبداللَّه ناراحت شد. وقتی که عبداللَّه ناراحت شد. حضرت فرمود: عبداللَّه! من به تو بگویم: نه تنها پسرِ تو مهدی امّت

نیست، بلکه نزدِ ما اهل بیت، اسراری است. ما می دانیم که چه کسی خلیفه می شود و چه کسی خلیفه نمی شود. پسرِ تو خلیفه نمی شود و کُشته خواهد شد. ابوالفرج نوشته است: عبداللَّه ناراحت شد و گفت: خیر، تو بر خلافِ عقیده ات سخن می گویی، خودت هم می دانی که این پسرِ من مهدیِ امّت است؛ تو به خاطرِ حسد با پسر من این حرف ها را می زنی. فقال: و اللَّه ما ذاک یحملنی و لکن هذا و اخوته و ابنائهم دونکم، و ضرب یده ظهر ابی العباس ... امام صادق علیه السلام دست زد به پشتِ ابوالعبّاس سفاح و گفت: این و برادرانَش به خلافت می رسند و شما و پسرانِتان نخواهید رسید. بعد هم دستش را به شانه عبداللَّه بن حسن زد و فرمود: ایه!(این کلمه را در حالِ خوش و بش می گویند) و چون می دانست که او را حرصِ خلافت برداشته نه چیز دیگری. پس فرمود:ما هی الیک و لا الی ابنیک ؛ این خلافت به تو نمی رسد، به بچّه هایت هم نمی رسد، آنها را به کشتن نده! این نمی گذارند که خلافت به شماها برسد، و این دو پسرت هم کشته خواهند شد. بعد حضرت از جا حرکت کرد و در حالی که به دستِ عبدالعزیز بن عمران زهری⁽¹⁾تکیه کرده بود آهسته به او گفت: ا رأیت صاحب الرداء الاصفر؟ آیا آن که قبایِ زرد پوشیده بود را دیدی؟ (مقصود منصور بود.) گفت: بله! فرمود: به خدا قسم ما این مطلب را که می بینیم. همین مرد، در آینده بچّه هایِ این را خواهد کشت. عبدالعزیز تعجّب کرد و با خود گفت: اینها که امروز بیعت می کنند او را خواهند کشت؟ فرمود: بله! عبدالعزیز می گوید: در دل گفتم، نکند از رویِ حسادت این حرف ها را می زند؟! و بعد می گوید به خدا قسم من از دنیا نرفتم جز این که دیدم که همین منصور قاتل همین محمّد و آن پسر دیگر عبداللَّه شد. در عینِ حال حضرت صادق علیه السلام به همین محمّد علاقه می ورزید و او را دوست داشت، و لِذا همین ابوالفرج می نویسد: کان جعفر بن محمّد اذا رأی محمّد بن عبداللَّه بن الحسن تغرغرت عیناه

وقتی که محمّد بن عبداللَّه را می دید چشمانش پر اشک می شد و می گفت: مردم یک حرف هایی درباره این شخص می زنند که واقعیت ندارد.⁽¹⁾

نکته 192 تکاملِ تاریخ

اگر انسان بر مسیرِ تقوا که همان مسیرِ هماهنگی با نظامِ خلقت است، حرکت کند مثل این است که یک نوع آشتی میانِ او و طبیعت برقرار شده است؛ ولی وقتی که انسان یک حالتِ تمرّد پیدا می کند، مثلِ عضوی از بدن می شود که از مسیرِ خود خارج شده و سایرِ اعضایِ بدن و اندام ها تدریجاً او را از خودشان طرد می کنند؛ اگر کسی قائل بشود که عاملِ ماوراء الطّبیعه را باید در تاریخ دخالت داد یا نداد این مسأله از جنبه عِلمی قابلِ مطالعه است؛ یعنی ما تاریخ را از این بُعد مطالعه کنیم که آیا جوامعی که در مسیرِ صحیح و تکاملی و اخلاقی و انسانی قدم برداشته اند، زندگی هاشان همیشه مقرون با نوعی هماهنگیِ خلقت و طبیعت با آنها بوده و آیا کسانی که در جهتِ عکس بوده اند مواجه با یک عکس العملِ مخالف شده اند یا نه؟

می دانیم که امروز در زیست شناسی مسأله «تکامل و هدفداری» یک مسأله اساسی است که کتابِ حیات و هدفداری روویر، ترجمه دکتر شیبانی و کتابِ خلقت انسان دکتر سحابی بحثی در این زمینه دارد. شاید از همه اینها بهتر بحثِ تکاملی است که لکنت دونوئی در کتابِ سرنوشت انسان آورده که تکامل هدفدار است.

عینِ این بحث راجع به تاریخ هم پیش می آید که آیا جامعه انسانی که به سوی یک تکاملی پیش می رود، هدف دارد و دنبال آن تکامل است، چنان که طبیعت که رو به تکامل می رود، اگر در مسیرِ انحرافی قرار بگیرد، به حالتِ تعادلش برمی گردد، گاهی از این طرف می افتد و به تعادل برمی گردد، گاهی از

آن طرف می افتد و بالاخره به تعادل برمی گردد. ولی با این که راه هایِ مارپیچی طی می کند، در نهایتِ امر به سویِ آن هدفِ تکاملیِ خود پیش می رود، آیا جامعه هم همین جور است؟

می گویند: الهیون، قائل به چنین چیزی هستند و از غیرِ الهیون نیز هگل که معتقد به روحِ مطلق بود قائل به چنین مطلبی بوده است که آن هم یک مطلبِ خیلی اساسی است و به همین سادگی ها نمی توان آن را رد کرد.

پیش بینی ای که اکنون همه ادیان راجع به حضرت حجّت⁽¹⁾می کنند که؛ با آمدنش عدلِ کامل، صلحِ کامل، رفاهِ کامل، سلامتِ کامل وکامل برقرار خواهد شد، همان پیش بینیِ تکامل تاریخ و تکامل بشریت است، یعنی زندگیِ بشر در آینده، منتهی به عالی ترین و کامل ترین زندگی ها می شود که از جمله آثار آن؛ آشتیِ انسان و طبیعت است و آن این است که زمین، تمامِ معادن، و آسمان تمامِ برکاتِ خود را در اختیارِ انسان قرار می دهد و همه اینها خود تکامل تاریخ است.⁽²⁾

نکته 193 آینده بشریت

پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله درباره مهدی موعود فرمود: «یبعث فی امتی علی اختلاف من الناس و زلازل یرضی عنه ساکن السماء و ساکن الارض و یقسم المال صحاحا، قالوا: و ما صحاحا یا رسول اللَّه؟ قال یقسم بینهم بالسویة بالسویة»⁽³⁾خدا هرگز دنیا را بی صاحب نگذاشته است و بی صاحب هم نخواهد گذاشت. آن وقتی که کار دنیا به آنجا می رسد که بشریت در معرض خطر قرار می گیرد، خداوند، بشریت را به وسیله یک بشر نجات می دهد.

هیچ می دانید الان چگونه بدبینی ای در روشنفکران جهان نسبت به آینده بشریت پیدا شده است و هیچ می دانید این بدبینی با مقیاسِ علل و عواملِ ظاهری بجاست؟

ما مسلمان ها قدرِ این نعمت را نمی دانیم که الان مثلِ مردم صد سال پیش می گوییم زندگی بشر، مثلاً پانصد سال دیگر، هزار سال دیگر هم ادامه پیدا می کند و شاید صد هزار سالِ دیگر هم باشد. پیش خودمان می گوییم دلیلی ندارد که زندگی نباشد، دلیلی ندارد که بشریت منقرض بشود؛ امّا امروز عدّه ای از به اصطلاح روشنفکران دنیا [از جمله راسل در کتاب امیدهای نو] معتقدند که بشریت، دورانِ خودش را تمام کرده و وقتِ انقراضش فرا رسیده است. یکی از کسانی که چنین بدبینی ای نسبت به آینده بشر دارد انیشتن است. او می گوید به احتمالِ قوی بشر با یک مهارتِ شگرفی خودش را بکلّی نابود می کند، چون از نظرِ تولیدِ نیروهایِ مخرّب به جایی رسیده که قدرت از میان بردنِ بشریت را پیدا کرده است، در گذشته چنین چیزی نبود. در گذشته خطرناک ترین مردم و محبوب ترین افراد، اگر بزرگ ترین قدرت هایِ وقت را هم داشت چکار می توانست بکند؟ مثلاً صد هزار یا پنجاه هزار نفر آدم را می کشت. می گفت: سبحان اللَّه! ببینید حجاج بن یوسف سی هزار آدم را کشت. خوب بیش از این نمی توانست بکشد. تمدّنِ آن عصر بیش از این اجازه نمی داد، مگر با شمشیر و نیرویِ جلاّدی که داشت، چقدر آدم را می توان کشت؟ آدم، بیست سال هم که حکومت بکند روزی سه چهار نفر را هم بکشد از سی هزار نفر که بیشتر نمی شود. یا آن سِزار، امپراطورِ خونخوارِ روم حداکثری که می توانست جنایت بکند چه بود؟ اگر جانی بالفطره هم باشد، می رود روی بلندی می ایستد می گوید: این شهر را آتش بزنید. شهر را آتش می زنند. شهر آتش می گیرد و او لذّت می برد. ولی آیا می تواند دنیا را آتش بزند؟ ابداً! تازه شهری که آنوقت آتش می زدند اصلاً مگر می شد به اندازه تهران باشد؟ ابداً. وسایل

آنروز اجازه نمی داد. شهری به این وسعت و عظمت مثلِ تهران و شهرهای بزرگ مولودِ تمدّنِ جدید هستند. ولی امروز تمدّنِ بشریت به جایی رسیده که اگر یک سِزار پیدا بشود، یک قدرتِ درجه اوّلِ دنیا پیدا بشود که یک جنونِ آنی به کلّه اش بزند، تعداد زیادی از بشریت از بین رفته است.

صدرِ اعظم آلمان گفت اگر جنگ سوّمِ جهانی رخ بدهد، دیگر غالب و مغلوبی وجود نخواهد داشت. تا حالا در جنگ یکی غالب بود و دیگری مغلوب ولی اگر جنگ جهانیِ دیگری میانِ قدرت هایِ درجه اوّلِ جهان صورت بگیرد غالب و مغلوبی وجود نخواهد داشت. یعنی غالب و مغلوب هر دو از میان می روند. واقعاً بر اساسِ شرایطِ ظاهری حق با کدام گروه است؟

اگر حساب بکنیم که دنیا به راستی رویِ انبار باروت است، از انبارِ باروت هم خطرناک تر و از میان رفتنش با فشار دادن چند تا دکمه میسّر است، حق با آنهایی است که به آینده دنیا بدبینند، راستی هم رویِ عللِ ظاهری هیچ دلیلی ندارد که بد بین نباشیم، باید هم بدبین باشیم. نباید امیدوار باشیم که بچّه هایِ ما یک عمرِ طبیعی و عادی بکنند و بچّه هایِ خودشان را ببینند.

امّا...تنها یک چیز اینجا وجود دارد و آن الهامی است که ما از دین می گیریم: «الَّذِینَ یؤْمِنُونَ بِالْغَیبِ».

البتّه در گذشته برایِ بشریت به مقیاس هایِ کوچک، مقیاس هایِ قبیله ای، کشوری، مقیاس های کمی بزرگ تر، اقلیمی، از این خطرات پیش آمده ولی «جهان را صاحبی باشد خدا نام». خداوند به یک وسیله ای آن را حفظ کرده است. وقتی هم که خطر به مقیاسِ جهان به وجود آید، باز لطفِ الهی از عالَم گرفته نمی شود، چه حرفِ خوبی می زند گاندی، می گوید: اروپا آکنده از جنون و نبوغ با هم است، نوابِغشان هم مجنونند. نبوغ هایِ توأم با جنون دارند.

از نظرِ منطقِ دین، از نظرِ «الَّذِینَ یؤْمِنُونَ بِالْغَیبِ» از نظرِ منطق خبرهایی که از طریقِ دین گرفته ایم، نه از رویِ اصولِ ظاهر، می گوییم خیالِ ما از این جهت که

بشریت به کلّی نیست و نابود بشود، راحت است. هر چه در گذشته بوده است مقدّمه ای بوده برایِ آنچه که در آینده پیش می آید. ما آینده ای پیشِ رو داریم که به تعبیرِ اسلام، در آن عقل ها کامل می شود. حدیث دارد که خداوند - نمی گوید امام زمان - در آن دوره دستِ لطفِ خودش را بر سرِ بندگان می گذارد: «حتی کملت عقولهم »⁽¹⁾بشر عقلِ خودش را باز می یابد و دیگر این بی عقلی ها را خود به خود انجام نمی دهد. می فرماید در آن دوره عمرها طولانی تر و بهداشتِ مردم کامل تر می شود، امنیت به طورِ کامل بر قرار می گردد «تصطلح فی ملکه السباع»⁽²⁾درندگان با یکدیگر صلح می کنند.

«یخرج الارض افلاذ کبدها»⁽³⁾زمین منابع زیادی دارد. تازه شما به کجایِ آن پی برده اید؟ می گویید چهار پنج میلیارد جمعیت زیاد است؟ نه! خلقت، خیلی بیش از اینها می تواند در خود جا دهد. زمین حداکثر نیرویی را که دارد، گنج هایِ مدفونی را که دارد، در اختیار بشر می گذارد. آسمان برکاتش را می بارد.

وقتی که ما بر اساسِ الهامِ مذهبی، بر رویِ این چیزها مطالعه می کنیم و دنیای به اصطلاح روشنِ امروز را می نگریم، می بینیم مَثَلِ ما در این دنیا نسبت به دنیایی که دین، به ما نوید می دهد - خواه که ما شخصاً به آن دوره برسیم یا نرسیم - مَثَلِ مردمی است که دارند از یک تونل عبور می کنند. تونل در ذات خودش تاریک است ولی چراغ مصنوعی در آن نصب کرده اند. تازه باید از این تونل بیایند بیرون، وقتی که آمدند بیرون به یک فضای بسیار باز و بسیار روشن که روشنی آن طبیعی است می رسند. عدالت به معنی واقعی بر قرار است، امنیت به معنی واقعی بر قرار است، آزادی به معنی واقعی بر قرار است، توحید به حقیقت خودش طلوع می کند و ظاهر می شود و دنیا را روشن می کند

«اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا»⁽¹⁾قرآن می گوید بدانید که خدا همین زمینِ مرده را در هنگامِ بهار زنده می کند. این آیه در احادیثِ ما این طور تفسیر شده است که این مطلب، اختصاص به زمینِ خاکی ندارد، زمینِ اجتماعیِ بشر هم چنین است، اگر شما دیدید که روزی فساد جهانگیر شد و «ظَهَرَ الْفَسَادُ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا کَسَبَتْ أَیدِی النَّاسِ»⁽²⁾اگر تمامِ عالم مثلِ فصل زمستان، مُرد، مأیوس نشوید، نگویید دنیا را زمستان گرفت، دیگر دوره بهار منقضی شد. خیر! بهاری خواهد آمد.

این معنیِ «الَّذینَ یؤْمِنونَ بِالْغَیبِ» ایمان به نهان و ایمان به مددهایِ غیبی و نهانی است؛ منتهی مددهایِ شخصی به مقیاسِ شخصی، برایِ اجتماعِ کوچک به مقیاسِ اجتماعی و برایِ جهانِ بشریت، به مقیاسِ جهانی است. حکومتِ واحدِ جهانی، سراسر عدالت، سراسر امنیت، سراسر برکت، سراسر رفاه، سراسر آسایش، سراسر خوبی و سراسر ترقّی خواهد بود.⁽³⁾

نکته 194 مهدویت، یک فلسفه بزرگِ جهانی

کوشش کنید فکرِ خودتان را در مسأله حضرتِ حجّت علیه السلام با آنچه که در متنِ اسلام آمده تطبیق بدهید. غالبِ ما این را به صورتِ یک آرزویِ کودکانه یک آدمی که دچارِ عقده و انتقام است در آورده ایم.

گویی حضرت حجت فقط انتظار دارند که کِی خداوند تبارک و تعالی به ایشان اجازه بدهند که مثلاً بیایند و ما مردمِ را غرقِ در سعادت بکنند یا شیعه را غرق در سعادت بکنند، آن هم شیعه ای که ما هستیم. نه! این یک فلسفه بزرگِ جهانی است، چون اسلام یک دینِ جهانی است، چون تشیع به معنیِ واقعی اش

یک امرِ جهانی است. این را ما باید به صورتِ یک فلسفه بزرگِ جهانی تلقّی بکنیم. وقتی قرآن می گوید: «وَلَقَدْ کتَبْنَا فی الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الأَرْض یرِثُهَا عِبَادِی الصَّلِحُونَ»⁽¹⁾

ترجمه: در «زبور» بعد از ذکر (تورات) نوشتیم: «بندگان شایسته ام وارث (حکومت) زمین خواهند شد!»

اوّلاً ؛ امیدواری به آینده است که دنیا در آینده نابود نمی شود. امروز این فکر در دنیایِ اروپا پیدا شده که بشر در تمدّنِ خودش به مرحله ای رسیده که با گوری که خودش به دستِ خودش کنده است یک گامِ بیشتر فاصله ندارد. طبقِ اصولِ ظاهری نیز همین طور است ولی اصولِ دین و مذهب به ما می گوید: زندگیِ سعادتمندانه بشر آن است که در آینده است، این که اکنون هست موقّت است.

دوّماً؛ آن دوره، دوره عقل و عدالت است. شما می بینید یک انسان سه دوره کلّی دارد: دوره کودکی که دوره بازی و افکارِ کودکانه است، دوره جوانی که دوره خشم و شهوت است، و دوره عاقله مردی و پیری که دوره پختگی و استفاده از تجربیات و دوره دور بودن از احساسات و دوره حکومتِ عقل است. اجتماعِ بشری هم همین طور است. اجتماعِ بشری سه دوره را باید طی کند. یک دوره، دوره اساطیر و افسانه ها و به تعبیرِ قرآن دوره جاهلیت است. دوره دوّم، دوره عِلم است، ولی عِلم و جوانی، یعنی دوره حکومتِ خشم و شهوت. به راستی عصرِ ما بر چه محوری می گردد؟ اگر انسان، دقیق حساب کند می بیند محور گردشِ زمانِ ما یا خشم است و یا شهوت. عصرِ ما بیش از هر چیزی عصرِ بمب است؛ یعنی عصرخشم و شهوت است.

و امّا دوره عقل؛ آیا دوره ای نخواهد آمد که آن دوره، حکومت، نه حکومتِ اساطیر باشد و نه حکومتِ خشم و شهوت و بمب؟ دوره ای که واقعاً در آن دوره معرفت و عدالت و صلح و انسانیت و معنویت حکومت کند؟ چگونه

می شود که چنین دوره ای نیاید؟! مگر می شود که خداوند این عالَم را خلق کرده باشد و بشر را به عنوانِ اشرفِ مخلوقات آفریده باشد، بعد بشر به دوره بلوغِ خودش نرسیده یک مرتبه تمام بشر را زیرورو کند؟! پس مهدویت یک فلسفه بسیار بزرگ است. ببینید مضامینی که ما در اسلام داریم چقدر عالی است! دعای افتتاح را ببینید، قسمتِ زیادی از آخرِ این دعا اختصاص به وجودِ مقدّسِ حضرت حجت دارد.⁽¹⁾

نکته 195 قولِ یک مورّخ

ابوالفرج اصفهانی که خودش اموی الأصل و یک مورّخ است و شیعه هم نیست، در مقاتل الطّالبین می نویسد؛ وقتی خبرِ شهادتِ زید بن علی بن الحسین⁽²⁾

این زید همان کسی است که زیدی ها یعنی شیعیانِ زیدی که الان در یمن هستند، همه یا بیشترشان او را بعد از امام زین العابدین علیه السلام، امام می دانند. خودش به هر حال مردِ خوبی بوده است، مردِ زاهد و متّقی ای بوده است. مطابقِ روایاتِ ما، قیامِ او، قیامِ امر به معروف و نهی از منکر بوده است نه قیامِ ادّعایِ امامت. بنابراین زید از نظرِ ما مرد شریف و صالحی است.

از این حرف معلوم می شود که مسأله مهدی موعود از اولادِ پیغمبر، آنچنان قطعی و مسلّم بوده است که وقتی خبرِ شهادتِ زید را به زهری می دهند زهری فوراً ذهنش به این سو می رود که زید قیام کرده است. آن وقت می گوید: این اولادِ پیغمبر چرا عجله می کنند؟! چرا زود قیام می کنند؟! اینها نباید حالا قیام بکنند، قیامِ اینها مالِ مهدیِ موعودشان است. من کار ندارم که اعتراضِ

زهری آیا وارد است یا وارد نیست، خیر، وارد هم نیست، غرضم از این جهت است که زهری گفت: روزی خواهد آمد که یکی از اهل بیت پیغمبر قیام کند و قیامِ او قیامِ ناجح و موفّق باشد.⁽¹⁾

نکته 196 اثر در تاریخ

در موردِ امام زمان علیه السلام و مسأله مهدویت، اگر از آیات و روایاتی که در این زمینه وجود دارد بگذریم، از یک جنبه دیگری می توان این مسأله موعود اسلام رابحث نمود و آن این که: این مسئله رویِ تاریخ اسلام چه اثری گذاشته است؟ وقتی که ما تاریخِ اسلام را مطالعه می کنیم، می بینیم گذشته از روایاتی که در این زمینه از پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله یا امیرالمؤمنین علیهما السلام وارد شده است، اساساً از همان نیمه دوّمِ قرنِ اوّل، اخبار مربوط به مهدی موعود منشأ حوادثی در تاریخِ اسلام شده است. چون چنین نوید و گفته ای در کلماتِ پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله بوده که از آن، سوء استفاده هایی شده است، و این خود دلیل بر این است که چنین خبری در میانِ مسلمین از زبانِ پیغمبرشان پخش و منتشر بوده است، و اگر نبود، آن سوء استفاده ها نمی شد.⁽²⁾

نکته 197 وارثِ علوم

وجودِ مبارک حضرتِ مهدی علیه السلام وارثِ همه انبیا و اولیا است؛ هم وارثِ انبیاست، هم وارثِ اولیاست، هم وارثِ سایرِ اعضایِ اهل بیت عصمت و طهارت - علیهم الصلاة و السلام - است و چنین ذات مقدّسی توان آن را دارد که دین جهان شمول جدّ بزرگوارش را پیاده کند.⁽³⁾

نکته 198 اثرِ اعتقادِ مهدویت

اوّلین باری که اثرِ اعتقادِ مهدویت را در تاریخ اسلام می بینیم در جریانِ

انتقامِ مختار از قاتلینِ امام حسین علیه السلام است. جایِ تردید نیست که مختار مردِ بسیار سیاستمداری بوده و روشش هم بیش از آن که روشِ یک مردِ دینی و مذهبی باشد، روشِ یک مردِ سیاسی بوده است. البتّه نمی خواهم بگویم مختار آدمِ بد یا خوبی بوده است، کار به آن جهت ندارم. مختار می دانست که ولو این که موضوع، موضوع انتقام گرفتن از قاتلین سیدالشهداء و زمینه، زمینه بسیار عالی ای است؛ امّا مردم تحتِ رهبریِ او حاضر به این کار نبودند. شاید (بنابر روایتی) با حضرت امام زین العابدین علیه السلام هم تماس گرفت و ایشان قبول نکردند.

مختار، مسئله مهدی موعودی را که پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله خبر داده بود به نام محمّد ابن حنفیه پسر امیرالمؤمنین علیه السلام و برادر سید الشهداءعلیه السلام مطرح کرد. چون اسمِ او محمّد بود، و در روایاتِ نبوی آمده است «اسمه اسمی» نامِ او نامِ من است. لذا گفت: ایها النّاس! من نایبِ مهدی زمانم، آن مهدی ای که پیغمبر خبر داده است.⁽¹⁾

مختار مدّتی به نامِ نیابت از مهدیِ زمان، بازیِ سیاسیِ خودش را انجام داد. حال آیا محمّد ابن حنفیه واقعاً خودش هم قبول می کرد که من مهدی موعود هستم یا نه. بعضی می گویند قبول می کرد برایِ این که بتوانند انتقام بگیرد که این ثابت نشده. امّا در این که مختار، محمّدبن حنفیه را به عنوانِ مهدی موعود معرفی می کرد شکّی نیست، و بعدها از همین جا مذهبِ کیسانیه پدید آمد. محمّد ابن حنفیه هم که از دنیا رفت گفتند مهدیِ موعود که نمی میرد مگر این که زمین را پر از عدل و داد کند، پس محمّد ابن حنفیه نمرده است و در کوهِ رَضْوی غایب شده است.⁽²⁾

نکته 199 سابقه اعتقاد به مهدویت

بعضی از افراد که اطّلاعی در زمینه مهدویت ندارند مخصوصاً اشخاصی که اعتقادی به اصول و مبانیِ مذهبیِ تشیع ندارند و فقط برخی از سخنان را در بعضی از کتاب ها آمده خوانده اند، خیال می کنند که سابقه اعتقاد به مهدویت، فقط مثلاً از نیمه قرنِ سوّم هجری که دورانِ ولادتِ حضرت حجت است پیدا شده است. اساساً این موضوع، اعم از این که کاملاً به صورتِ مشخّص بیان شده یا به صورتِ کلّی و اجمالی و اشاره و این که از کجا شروع شده و چگونه است باید بگویم: اوّلاً؛ در قرآن کریم این مطلب به صورتِ یک نویدِ کلّی در کمالِ صراحت هست، یعنی هر کسی که قرآن کریم را مطالعه کند می بیند قرآن کریم آن نتیجه را که بر وجودِ مقدّسِ حضرت حجّت علیه السلام مترتّب می شود، در آیاتِ زیادی به عنوانِ یک امری که به طورِ قطع در آینده صورت خواهد گرفت ذکر می کند. از آن جمله این آیه:

«وَ لَقَدْ کتَبْنَا فی الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الأَرْض یرِثُهَا عِبَادِی الصلِحُونَ؛⁽¹⁾در «زبور» بعد از ذکر (تورات) نوشتیم: «بندگان شایسته ام وارث (حکومت) زمین خواهند شد!»

خدا در قرآن می فرماید که ما در گذشته، بعد از «ذکر» - یعنی بعد از آن که در تورات نوشتیم - در زبور هم این مطلب را اعلام کردیم و ما اعلام کردیم، پس شدنی است که: «أَنَّ الأَرْض یرِثُهَا عِبَادِی الصَّلِحُونَ» صحبتِ منطقه و محل و شهر نیست، اصلاً فکر آنقدر بزرگ و وسیع است که سخن از تمام زمین است: زمین برایِ همیشه در اختیار زورمندان و ستمکاران و جبّاران نمی ماند و این یک امرِ موقّت است. دولت صالحان که بر تمامِ زمین حکومت کند در آینده به وجود خواهد آمد. در مفهومِ این آیه کوچک ترین تردیدی نیست.⁽²⁾

نکته 200 سنّتِ الهی

همیشه خدای متعال نشان داده است که وقتی وضعِ دنیا به یک مراحلی می رسد، دستی از غیب بیرون می آید، یک تحوّلِ ناگهانی رخ می دهد و یک وضعی پیش می آید که با قانونِ طبیعت اصلاً قابلِ پیش بینی نیست. دنیای دین، برایِ همین است که چشمِ انسان را باز کند و فکرِ انسان را از محدودیت جریان های عادی خارج کند.⁽¹⁾

نکته 201 به دنبالِ امام علیه السلام

ابورجا مصری گوید که من پس از درگذشتِ ابومحمّد(امام حسن عسکری)علیه السلام تا دو سال در جستجویِ امام بودم و چیزی به دست نیاوردم و در سالِ سوّم در مدینه و در محلّه صریاء در جستجویِ فرزندِ ابومحمّدعلیه السلام برآمدم. ابوغانم از من درخواست کرد تا شام را نزدِ او باشم و من نشسته بودم و فکر می کردم و با خود می گفتم: اگر امامی بود پس از سه سال ظاهر می گردید. ناگهان هاتِفی که صدایش را شنیدم ولی او را ندیدم گفت: ای نصر بن عبد ربّه! به اهلِ مصر بگو: آیا رسولِ خداصلی الله علیه وآله را دیده اید که به او ایمان آورده اید؟ نصر گوید: من خودم هم نامِ پدرم را نمی دانستم زیرا وقتی در مدائِن به دنیا آمدم، پدرم درگذشت و نوفِلی مرا با خود به مصر برد و در آنجا بزرگ شدم و چون آن صوت را شنیدم شتابان برخاستم و دیگر به نزدِ ابوغانم نرفتم و راهِ مصر را در پیش گرفتم.⁽²⁾

نکته 202 از زبانِ تاریخ

نزدِ خاص و عامِّ ملّتِ اسلام، معروف و مسلّم است که خلیفه ناحق و سرکش زمان امام حسن عسکری علیه السلام مأمورانی بر آن حضرت گماشت و تا

هنگامِ وفاتِ آن امام، ایشان را زیرِ نظر داشت و چون حضرت وفات کرد، مأمورانی بر خاندان و نزدیکانِ حضرت گماشت و کنیزانِ امام علیه السلام را زندانی نمود و برایِ به دست آوردنِ فرزندِ او تلاشِ زیادی کرد. یکی از افراد متولّیِ این کار، همان جعفر، برادرِ امام حسن عسکری علیه السلام بود که چون هوایِ امامت در سر داشت، ادّعایِ امامت کرد و امیدوار بود که با از بین رفتن فرزندِ برادرش بدین مقام نایل آید. در هر حال سنّتِ غیبت درباره آن حضرت جاری شد، همچنان که این سنّت در حجّت هایِ الهی پیشین نیز جاری گشته بود و حکمتِ غیبت آن امام، همان حکمتِ غیبتِ انبیای گذشته بود.⁽¹⁾

نکته 203 قطعی بودنِ وجود مهدی علیه السلام

حضرت صادق علیه السلام پسری به نامِ اسماعیل دارند که اسماعیلیه منتسب به او هستند. اسماعیل در زمانِ حیاتِ حضرت از دنیا رفت. حضرت خیلی اسماعیل را دوست می داشتند. وقتی اسماعیل از دنیا رفت، او را غسل دادند و کفن کردند، حضرت صادق علیه السلام مخصوصاً به بالینِ اسماعیل آمدند، اصحابِشان را صدا زدند، کفن را باز کردند، صورتِ اسماعیل را نشان دادند و فرمودند: این اسماعیل پسر من است که از دنیا رفته است، فردا ادّعا نکنید که او مهدیِ امّت است و غایب شده، جنازه اش را ببینید، صورتَش را ببینید، بشناسید و بعد شهادت بدهید.

اینها همه نشان می دهد که زمینه اعتقاد به مهدیِ امّت در میانِ مسلمین به قدری قطعی بوده است که جای شک و تردیدی در آن نیست.⁽²⁾

نکته 204 طولِ عمر آن حضرت

یکی از شبهات پیرامونِ امام عصرعلیه السلام مسأله عمر آن حضرت است که

چگونه ممکن است کسی عمری به این اندازه طولانی داشته باشد؟ برای روشن شدن این مطلب به مسائل زیر دقّت فرمایید:

1- عمرِ انسان حدّ و مرزِ معینی ندارد که تجاوز از آن حد، غیرِ ممکن باشد. هیچ یک از دانشمندان تا حال نگفته اند که فلان مقدار سال، نهایت درجه ای است که انسان ها می توانند بِدان نائل گردند و هنگامی که بدان پایه رسیدند مرگ برایشان حتمی است. بلکه گروهی از دانشمندانِ جدید و قدیم شرق و غرب، تصریح کرده اند که عمرِ انسان حدّ و مرزی ندارد و بشر در آینده می تواند بر مرگ غلبه کند، یا مدّتِ درازای آن را به تأخیر بیاندازد و از عمرهایِ بسیار طولانی برخوردار گردد.

همین امکانِ علمی و امیدِ موفّقیت است که دانشمندان را به تلاش و کوشش شبانه روزی و تحقیق و آزمایش در این زمینه واداشته و اکثر آزمایشاتی که در این باره انجام گرفته نیز موفّقیت آمیز بوده است.

این آزمایش ها به اثبات می رسانند که مرگ نیز مانندِ سایرِ بیماری ها معلولِ علل و عوامل طبیعی است که اگر شناخته شوند و از تأثیر آنها جلوگیری شود می توان مرگ را به تأخیر انداخت و بشر را تا مدّتِ بسیار درازی از این هیولایِ خوفناک نجات داد.

2- در بینِ موجوداتِ زنده مانندِ نباتات و حیوانات و انسان ها نمونه هایی دیده شده که از سایرِ نمونه ها امتیاز داشته و عمرهایِ طولانی تری پیدا کرده اند. وجودِ این گونه افرادِ استثنایی دلالت می کند که برایِ عمرِ افراد آن نوع، حد و مرزی که تخلّف ناپذیر باشد وجود ندارد. درست است که اکثرِ انسان ها قبل از صد سالگی می میرند، لیکن مأنوس بودنِ ما به این مقدار دلیل نمی شود که عمر بیش از صد سال امکان ندارد. افرادِ زیادی دیده شده که از صد سال بیشتر زندگی کرده اند. وجودِ انسان هایِ صد و پنجاه ساله و صد و هشتاد ساله و دویست و پنجاه ساله دلیلِ روشنی است بر این که عمرِ انسان

حدّ و مرزی ندارد. چه فرق می کند که انسان دویست سال زندگی کند یا دو هزار سال؟ هر دو، برای ما غیر مأنوس و غیرِ متعارف هستند.

3- پیری یک عارضه غیرِ قابل جلوگیری نیست، بلکه یک نوع بیماریِ قابلِ علاج است. چنان که علمِ طب تا حال توانسته علل و عواملِ صدها بیماری را کشف کند و راهِ جلوگیری و معالجه آنها را به بشر یاد دهد، در آینده نیز موفّق خواهد شد که عواملِ پیری را کشف کند و راهِ پیشگیری و مداوایِ آن را در اختیارِ بشر قرار دهد. گروهی از دانشمندان در صددِ یافتنِ اکسیر جوانی هستند و با تلاش و کوشش های خستگی ناپذیر به تحقیق و آزمایش اشتغال دارند و زحمات و آزمایش های آنان نیز تا حدودی موفقیت آمیز بوده است. به طوری که می توان پیش بینی نمود که بشر در آینده ای نزدیک بر علل و عواملِ پیری و فرسودگی غلبه کرده و راهِ پیشگیری این بیماری عمومی را کشف خواهد نماید. در آن صورت بشر می تواند تا مدّتِ بسیار طولانی، جوانی و شادابیِ خود را نگهداری کند.

با توجّه به مطالبِ مذکور و اعترافِ دانشمندان، می توان به این مسئله پی برد که اگر کسی از حیثِ ترکیباتِ جسمانی در کمال اعتدال باشد و اعضاءِ رئیسه بدنَش مانندِ قلب، اعصاب، کلیه، مغز، کبد، معده، همه نیرومند و سالم باشند و تمامِ دستوراتِ بهداشت را بداند و مراعات کند و خواص و آثارِ مأکولات و نوشیدنی ها را نیز بداند و از مفیدِ آنها استفاده کند و از زیانبخشِ آنها خودداری کند و تمامِ میکروب ها و عواملِ تولیدِ آنها را بشناسد، از طریقِ پیشگیریِ امراض، بالأخص پیری و مرگ آگاه باشد، از سموم و مهلکات اطّلاعِ کامل داشته و از آنها اجتناب کند، احتیاجاتِ ضروریِ بدن را از حیثِ غذا و اقسامِ ویتامین ها و مواد آلی تأمین کند، از پدر و مادر و اجداد، مَرَضی را به ارث نبرده باشد، از اخلاقِ زشت و اضطرابِ روح که سببِ فرسودگیِ اعصاب و مغز و مولّدِ بسیاری از امراض هستند به دور باشد، تمامِ اخلاقِ نیک

که آسایش بخشِ روح و جسم اند در او جمع باشد و به علاوه بر تمامِ اینها مدبّرِ و ترکیبِ جسمانیِ او روحی در حدِّ اعلایِ کمال باشد. چنین فردِ ممتازی استعداد دارد که چندین برابرِ افرادِ متعارفِ نوعِ خود بلکه هزاران سال زندگی کند. علم و دانش نه تنها چنین عمرِ درازی را محال نمی داند بلکه امکانِ آن را به اثبات رسانده است.

بنابراین؛ عمر طولانی و غیرِ متعارفِ امام زمان علیه السلام را نباید یک مشکلِ لاینحل و محال عادی شمرد، بلکه علم و دانش، عمرِ بسیار دراز را با حفظِ نیرویِ جوانی و شادابی، یک امرِ کاملاً ممکن می داند.

از همه مهم تر آن که اگر وجودِ شخصی برایِ عالَم ضروری بود و لازم شد که عمرِ بسیار طولانی داشته باشد، خدایِ قادرِ مطلق می تواند دستگاهِ آفرینش و سلسله علل و معلولاتِ جهان را طوری تنظیم کند تا چنین فردِ کاملی را که از علوم و اطّلاعاتِ لازم برخوردار باشد تحویل دهد.⁽¹⁾

نکته 205 مسأله عمرِ حضرت حجّت از زبانِ استاد مطهّری رحمه الله

بسیاری از افراد، وقتی موضوعِ حضرتِ حجّت علیه السلام پیش می آید، می گویند: آیا می شود یک بشر حدودِ هزار و دویست سال عمر بکند؟! این بر خلافِ قانونِ طبیعت است. اینها خیال کرده اند که سایرِ اموری که در همین دنیا واقع شده است، با قوانینِ عادّی طبیعت - یعنی آن قوانینی که عِلمِ امروزِ بشر می شناسد - صد در صد سازگار است. اصلاً تمامِ تحوّلاتِ بزرگی که در تاریخِ حیات و زندگیِ عمومِ موجوداتِ زنده - از گیاه و حیوان - پیش آمده، همه، تحوّلاتِ غیر عادی است. آیا اوّلین نطفه حیات که رویِ زمین بسته شده، مطابق اصولِ علومِ زیستی است؟ اوّلین بار که حیات در رویِ زمین پیدا شد با کدام قانونِ طبیعی جور در می آید؟ مطابق فرضیه هایِ علمی امروز، مسلّم

است که حدود چهل میلیارد سال از عمر زمین می گذرد. در میلیاردها سال پیش، این زمین ما یک کره گداخته بوده که محال و ممتنع بوده است که جانداری بتواند روی آن زندگی کند. طبق تخمین هایِ علمی، میلیاردها سال گذشته است تا اوّلین جاندار در رویِ زمین پیدا شده است. علم امروز هم می گوید جاندار همیشه از جاندار پیدا می شود، و نمی تواند نشان بدهد که جانداری از غیرِ جاندار پیدا بشود. علم هنوز نتوانسته جواب بدهد که آن اوّلین جاندار که در رویِ زمین پیدا شد، یعنی آن اوّلین تحوّلِ بزرگ آن نطفه اوّل حیات که روی زمین بسته شد، چگونه بسته شد؟ بعد می گویند: اوّلین نطفه حیات و اوّلین سلّول که پیدا می شود، تکامل پیدا می کند، به یک مرحله ای که می رسد دو شاخه می شود؛ شاخه گیاهی و شاخه حیوانی. شاخه گیاهی با یک مشخّصاتی، و شاخه حیوانی با مشخّصات دیگری، که در بعضی قسمت ها ضدِّ یکدیگر و مکمّل یکدیگرند، و این عجیب است: اگر گیاه نباشد حیوان نیست و اگر حیوان نباشد گیاه نیست، مخصوصاً از جنبه گرفتن و پس دادنِ گازهایی که در فضا وجود دارد. علم هنوز نتوانسته این را بیان کند که این مرحله که باز یک تحوّلِ بزرگی در حیات و زندگی پیدا می شود چگونه رخ می دهد؟ چطور شد شاخه نبات پیدا شد، چطور شد شاخه حیوان پیدا شد؟ و همچنین مراحِل دیگر در پیدایش خود انسان، پیدایش موجودی با این قدرت، با این عقل و فکر و اراده و اختیار، مگر هنوز علم توانسته این را توجیه بکند؟!

مگر خودِ وحی یک امرِ عادی است؟! مگر خود وحی که یک بشری برسد به حدّی که دستور از ماوراء طبیعت بگیرد، کمتر است از مسئله زنده بودن یک نفر هزار و سیصد ساله؟ اصلاً این موضوع، یک امرِ عادّی و طبیعی است، یک چیزی است که بشر، اکنون دارد دنبالش می رود، و شاید قانون طبیعی هم داشته باشد. بشرهای امروز دنبال این می روند که یک وسائلی درست کنند - با یک دواهایی، با یک فرمولهایی - که عمرِ بشر را افزایش دهند. کسی نمی تواند

بگوید که قانونِ طبیعت این است که بشر، صد سال یا صد و پنجاه سال یا دویست سال و یا پانصد سال عمر کند. درست است که سلّول هایِ بدنِ انسان یک دوره حیاتی دارد، ولی این در شرایط محدود است. شاید روزی کشفی بشود که با یک وسیله بسیار کوچک عمر بشر را تا پانصد سال یا بیشتر تطویل کنند. این یک امری نیست که انسان بخواهد در آن شک کند. این از عادّی ترین مسائلی است که در دنیایِ حیات رخ داده است. بنابراین، این موضوع، بحث ندارد که انسان بیاید درباره آن فکر کند یا العیاذ باللَّه دچارِ شک و تردید شود.⁽¹⁾

نکته 206 نکته ای جالب

حفاری هایی که در مصر باستان به عمل آمده، در مقبره فرعون مصر، گندم هایی در سنبل از اهرام مصر به دست آوردند و در شک بودند که آیا قوّه نمو در آنها باقی است یا نه، گندم ها را برای امتحان کاشتند کاملاً سبز و بارور شده و به ثمر رسیدند.

این نکته را در بقای وجود شریف حجت عصر، مهدی منتظر روحی له الفداء اعمال کن، با این که هنوز به اندازه دانه گندم از عمر شریف او نگذشته، هر چند ورای این مطلب خطایی و اقناعی براهین عقلی و شواهد نقلی داریم.⁽²⁾

نکته 207 طولِ عمر حضرت

درباره طول عمر حضرت مهدی علیه السلام سخن های بسیاری گفته اند. مهم ترین مسأله دخیل در طول عمر حضرت، قدرت الهی است. اگر کسی با کتب آسمانی به ویژه قرآن کریم آشنایی داشته باشد، می داند که کارهای خارق العاده بسیاری در عالم واقع شده و معجزات بسیاری صادر گردیده که همگی حاکی

از قدرت لایزال الهی است؛ از قبیلِ: طولِ عمر نوح،⁽¹⁾سرد شدن آتش برایِ ابراهیم علیه السلام⁽²⁾، تبدیل شدن عصایِ موسی علیه السلام به اژدها،⁽³⁾بدون پدر متولّد شدنِ حضرت عیسی علیه السلام⁽⁴⁾و سخن گفتن او در گهواره⁽⁵⁾و امثالِ اینها.

اگر خداوند قادر است این کارهایِ خارق العاده را انجام دهد، قادر است حجّت و ولیِّ خود را نیز سال های متمادی نگه دارد. با مراجعه به قرآن کریم نیز معلوم می شود که بعضی ها از عمر طولانی برخوردار بوده و هستند، به عنوان نمونه درباره حضرت نوح علیه السلام می خوانیم که قبل از طوفان، 950 سال در میان قوم خود بوده⁽⁶⁾و پس از طوفان نیز زنده بود. در تاریخ، مدت طولِ عمر آن حضرت را تا 2500 سال نوشته اند.

همچنین درباره حضرت عیسی علیه السلام وقتی یهودیان گفتند: ما او را به دار آویخته و کشته ایم، قرآن کریم نظر آنان را مردود دانسته و فرمود: خداوند او را به آسمان برده است.⁽⁷⁾لِذا در روایات داریم که حضرت عیسی علیه السلام زنده در آسمان است و پس از ظهور حضرت مهدی علیه السلام از آسمان نازل شده و پشت سر حضرت نماز می خواند و همچنین در بیشتر کتبی که دانشمندان درباره زندگی و وجود امام زمان علیه السلام نوشته اند بابی را به معمّرین اختصاص داده و اسامی افرادی را که عمر طولانی داشته اند، ضبط کرده اند و بالاخره از نظر علم پزشکی، عمر انسان محدود به هفتاد و هشتاد سال نیست، بلکه تمام اعضای بدن انسان، جداگانه برای یک عمر طولانی ساخته شده است.

یکی از دانشمندان در مقام مقایسه عمر انسان با سایر موجودات، مطالعات فراوانی نموده و بالاخره ثابت کرد که بدن آدمی برای آن ساخته شده که هزاران

سال عمر کند.⁽¹⁾یکی از پزشکان می گوید: برایِ مدّت زندگانی انسان، حدّی که تجاوز از آن محال باشد، معین نشده است.⁽²⁾پس با این همه، طول عمر هم امکان دارد و هم واقع شده است.

نکته 208 عمرِ حضرت از زبانِ آیت اللَّه مکارم شیرازی

مخالفین شیعه اعتراض می کنند که طبق اعتقاد این طایفه، امام غایب باید تا کنون نزدیک به دوازده قرن عمر کرده باشد در صورتی که هرگز انسان عمر به این درازی نمی کند؟

پاسخ: بنای اعتراض به استبعاد است و البتّه عمر به این درازی و بیشتر از این قابل استبعاد می باشد ولی کسی که به اخباری که در خصوص امام غایب از پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله و سائرِ ائمّه اهل بیت علیهم السلام وارد شده مراجعه نماید، خواهد دید نوع زندگی امام غایب را به طریق خرق عادت معرفی می کنند.

البته خرق عادت غیر از محال است و از راه علم هرگز نمی توان خرق عادت را نفی کرد؛ زیرا هرگز نمی توان اثبات کرد که اسباب و عواملی که در جهان کار می کنند تنها همان هایی هستند که ما آنها را دیده ایم و می شناسیم و دیگر اسبابی که ما از آنها خبر نداریم، یا آثار و اعمال آنها را ندیده ایم، یا نفهمیده ایم، وجود ندارد. از این روی ممکن است در فردی یا افرادی از بشر، اسباب و عواملی به وجود آید که عمری بسیار طولانی هزار یا چندین هزار ساله برایِ ایشان تأمین نماید و از اینجاست که جهان پزشکی تاکنون از پیدا کردن راهی برای عمرهای بسیار طولانی، نومید و مأیوس نشده است.

این اعتراض از ملّیین مانند کلیمیت و مسیحیت و اسلام که به موجب کتاب های آسمانی خودشان، خرق عادت و معجزات پیغمبران خدا را قبول

دارند، بسیار شگفت آور است.⁽¹⁾

نکته 209/ 210 معمّرین

مسعودی، عدّه ای از افرادی که عمر طولانی داشته اند را در کتابِ خود نام برده و مدّت عمر آنان را نگاشته است از جمله:

آدم 930 سال، شیث 912 سال، انوش 960 سال، قینان 920 سال، مهلائل 700 سال، لوط 732 سال، ادریس 300 سال، متوشالح 960 سال، لمک 790 سال، نوح 950 سال، ابراهیم 195 سال، کیومرث 1000 سال، جمشید 600 یا 900 سال، عمر بن عامر 800 سال، عاد 1200 سال.⁽²⁾

در روایتی نیز می خوانیم که امام صادق علیه السلام از پدرش روایت فرموده که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: آدمِ ابوالبشر 930 سال زندگانی کرد و نوح علیه السلام 2500 سال و ابراهیم علیه السلام 175 سال و اسماعیل بن ابراهیم علیه السلام 120 سال و اسحاق بن ابراهیم 180 سال و یعقوب بن اسحاق 120 سال و یوسف بن یعقوب علیه السلام 120 سال و موسی علیه السلام 126 سال و هارون علیه السلام 133 سال و داودعلیه السلام 100 سال که پادشاهی او چهل سال بود و سلیمان بن داودعلیه السلام 712 سال زندگانی کرد.⁽³⁾

نکته 211 مهدی هایِ غیر واقعی

اصلِ مهدویت امری ریشه دار بوده و در صدرِ اسلام امرِ مسلّمی بوده است. از شواهدِ این قضیه می توان به داستانِ مهدی های غیر واقعی که در گذشته پیدا شده و اسامی آنان در تواریخ ثبت است، اشاره نمود. در زیر توجّه شما را به برخی از این موارد جلب می کنیم:

«گروهی از مسلمین، محمّد بن حنفیه را امام و مهدی پنداشته اند. می گویند

نمرده است و در کوه «رَضْوی غائب می باشد. بعد از این ظاهر می شود و دنیا را پر از عدل و داد می کند».⁽¹⁾

«گروهی از جارودیه، محمّد بن عبداللَّه بن حسن را مهدی غائب می پندارند و در انتظارِ ظهورش به سر می برند».⁽²⁾

«ناووسیه حضرت صادق علیه السلام را مهدی و زنده و غائب می دانند».⁽³⁾

«واقفیه، موسی بن جعفرعلیه السلام را امام زنده غائب می پندارند و عقیده دارند که آن جناب بعداً ظاهر می شود و دنیا را پر از عدل و داد می کند».⁽⁴⁾

«گروهی از اسماعیلیه عقیده دارند که اسماعیل فوت نشده بلکه از بابِ تقیه نسبتِ مرگ به وی داده شده است».⁽⁵⁾

«فرقه باقریه، حضرتِ باقرعلیه السلام را زنده و مهدیِ موعود می دانند».

«فرقه محمّدیه عقیده دارند که بعد از امام علی نقی علیه السلام فرزندش محمّد بن علی، امام است. او را زنده و مهدیِ موعود می دانند، بااین که در حیاتِ پدرش وفات کرده است».

«جوازیه می گویند: حجت بن الحسن علیه السلام فرزندی داشته که اوست مهدی موعود».⁽⁶⁾

«فرقه ای از هاشمیه، عبداللَّه بن حرب کندی را امامِ زنده و غائب می پندارند و در انتظارِ ظهورش به سر می برند».⁽⁷⁾

«گروهی از مبارکیه، محمّد بن اسماعیل را امامِ زنده غائب می پندارند».⁽⁸⁾

«یزیدیه عقیده دارند که: یزید به آسمان صعود نموده است. بعداً برمی گردد

و دنیا را پر از عدل و داد می کند».⁽¹⁾

«اسماعیلیه می گویند: این مهدی که در اخبار وارد شده همان محمّد بن عبداللَّه ملقّب به مهدی است که در مملکتِ مصر و مغرب به سلطنت رسید».⁽²⁾

«گروهی از امامیه می گویند: امام حسن عسکری علیه السلام زنده است و اوست قائم و اکنون در حالتِ غیبت به سر می برد که بعداً ظاهر می شود و زمین را پر از عدل و داد می کند. گروه دیگری می گویند: مرده است ولی بعداً زنده می شود و قیام می کند، زیرا معنیِ قائم، قیامِ بعد از مرگ است».⁽³⁾

«قرامطه محمّد بن اسماعیل را مهدی موعود می دانند و عقیده دارند که زنده است و در بلادِ روم زندگی می کند».⁽⁴⁾

«فرقه ابی مسلیمه، ابومسلم خراسانی را امام زنده غائب می پندارند».⁽⁵⁾

«گروهی امام حسن عسکری علیه السلام را مهدی می دانند و می گویند: بعد از مردن، زنده شده و اکنون در حالتِ غیبت زندگی می کند. بعداً ظاهر می شود و دنیا را پر از عدل و داد می کند».⁽⁶⁾

نکته 212 مهدی هایِ دروغین!

امام حسن علیه السلام پسری دارند به نام حسن که هم اسمِ خودشان است، و لِهذا به او می گفتند حسن مثنی؛ یعنی حسن دوّم، حسن بن الحسن.

این حسنِ دوّم، دامادِ اباعبداللَّه الحسین علیه السلام است. فاطمه بنت الحسین زنِ حسن مثنّی است. از حسن مثنی و فاطمه بنت الحسین پسری متولّد می شود به نامِ عبداللَّه و چون این پسر، هم از طرفِ مادر به حضرتِ امیر و حضرتِ زهرا

متّصل می شد و هم از طرف پدر، و هم خیلی خالِص بود به او «عبداللَّه محض» می گفتند. یعنی عبداللَّه، کسی که یکی علویِ محض و یک فاطمیِ محض است، هم از پدر نسبت [به علی علیه السلام و فاطمه علیها السلام] می بَرد و هم از مادر.

«عبداللَّه محض» پسرانی دارد؛ یکی به نامِ محمّد و یکی به نامِ ابراهیم. زمانِ اینها مقارن با اواخرِ دوره اموی است. یعنی در حدودِ سنه 130 هجری قمری. «محمّد بن عبداللَّه محض» بسیار مردِ شریفی است که به نام «نفسِ زکیه» معروف است.

در آخرِ عهدِ اموی، ساداتِ حسنی قیام کردند. این قضیه جریانِ مفصّلی دارد. حتّی عبّاسی ها هم با محمّد بن عبداللَّه محض بیعت کردند. حضرت صادق علیه السلام را نیز در جلسه ای دعوت کردند و به ایشان گفتند ما می خواهیم قیام بکنیم و همه می خواهیم با محمّد بن عبداللَّه بن محض بیعت کنیم؛ شما هم که سید حسینیین هستید، با او بیعت کنید. امام علیه السلام فرمود: هدفِ شما از این کار چیست؟ اگر محمّد می خواهد قیام کند به عنوانِ امر به معروف و نهی از منکر، من با او همراهی می کنم و تأییدش می نمایم، امّا اگر می خواهد قیام کند به این عنوان که او مهدیِ این امّت است اشتباه می کند، مهدیِ این امّت او نیست، کسِ دیگر است، و من هرگز تأیید نمی کنم. شاید تا حدودی مطلب برایِ خودِ محمّد بن عبداللَّه محض هم اشتباه شده بود، زیرا هم اسم پیغمبر بود، یک خال هم در شانه اش داشت،⁽¹⁾مردم می گفتند نکند این خال هم علامتِ این باشد که او مهدیِ امّت است. بسیاری از کسانی که با او بیعت کردند، به عنوانِ «مهدیِ امّت» بیعت کردند. معلوم می شود که مسأله مهدیِ امّت آنقدر در میانِ مسلمین قطعی بوده است که وقتی کسی قیام می کرد و اندکی صالح بود می گفتند: این همان مهدی یی است که پیغمبرصلی الله علیه وآله گفته است و اگر پیغمبرصلی الله علیه وآله نمی گفت این جور نمی شد.⁽²⁾

نکته 213 مهدی هایِ دروغین!

یکی از خلفایِ عبّاسی اسمَش مهدی است، پسر منصور، سوّمین خلیفه عبّاسی که مهدیِ عبّاسی نام دارد. مورّخین و از جمله «دارمستر» نوشته اند که منصور مخصوصاً اسمِ پسرش را «مهدی» گذاشت برایِ این که می خواست استفاده سیاسی بکند، بلکه بتواند یک عدّه مردم را فریب بدهد و بگوید آن مهدی ای که شما در انتظارِ او هستید پسر من است، و لذا در کتاب مقاتل الطّالبین و دیگران نوشته اند؛ گاهی که با نزدیکان خاص خودش روبرو می شد [به دروغ بودن این مطلب اعتراف می کرد.]

یک روز با مردی به نام مسلم بن قتیبه که از نزدیکانَش بود روبرو شد، گفت: این محمّد بن عبداللَّه محض چه می گوید؟ گفت: می گوید من مهدیِ امّتم. گفت: اشتباه می کند، نه او مهدیِ امّت است نه پسر من! ولی گاهی با یک افرادِ دیگری که روبرو می شد، می گفت: «مهدیِ امّت، او نیست، مهدیِ امّت پسر من است». این قضایا حاکی از این مطلب است که از بس روایاتِ مهدی از پیغمبر اکرم زیاد رسیده و در دستِ مردم بود، همین مطلب اسبابِ اشتباهِ مردمی می شد که کاملاً تحقیق نمی کردند تا مشخّصاتِ بیشتری به دست آورند و زود ایمان پیدا می کردند که این، مهدیِ امّت است.⁽¹⁾

نکته 214 مهدی هایِ دروغین!

یکی از فقهای مدینه به نامِ محمّد بن عجلان با محمّد بن عبداللَّه محض بیعت کرد. بنی العبّاس که ابتدا حامیِ اینها بودند، تا مسأله خلافت پیش آمد، خلافت را گرفتند، بعد هم ساداتِ حسنی را کشتند.

منصور این مردِ فقیه را خواست، تحقیق کرد، ثابت شد که او بیعت کرده است. دستور داد دستِ او را ببرند. گفت این دستی که با دشمنِ من بیعت کرده

است باید بریده شود. نوشته اند فقهاءِ مدینه جمع شدند و شفاعت کردند و در شفاعتِشان اینجور گفتند که خلیفه! او تقصیر ندارد، او مردی است فقیه و عالِم به روایات، این مرد خیال کرد که محمّد بن عبداللَّه محض، مهدیِ امّت است و لِذا با او بیعت کرد و الّا قصدِ او دشمنی با تو نبود.

ما می بینیم در تاریخِ اسلام، موضوعِ مهدی موعود، از مسائل بسیار مهم و قطعی است. ما همینجور که دوره به دوره پیش می رویم می بینیم حوادثی در تاریخ اسلام پیدا شده که منشأش همین اعتقاد به ظهور مهدی موعود بوده است. بسیاری از ائمّه ما وقتی که از دنیا می رفتند عدّه ای می گفتند شاید نمرده است، شاید غایب شده است، شاید مهدی امّت است. این امر راجع به حضرتِ امام موسی کاظم علیه السلام هست، حتّی راجع به حضرتِ باقرعلیه السلام هست، ظاهراً راجع به حضرتِ صادق علیه السلام هم هست، و راجع به بعضی از ائمّه دیگر نیز هست.⁽¹⁾

امام زمان علیه السلام در کتب آسمانی

نکته 215 استخلاف

در قرآن آمده است که «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَیسْتَخْلِفَنَّهُم فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَیمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمْ الَّذِی ارْتَضَی لَهُمْ وَلَیبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یعْبُدُونَنِی لَا یشْرِکُونَ بِی شَیئاً وَمَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذَلِکَ فَأُوْلَئِکَ هُمْ الْفَاسِقُونَ؛⁽¹⁾خداوند آن گروه از شما را که خدا باور و درست کردارند وعده داده که در زمین جایگزین (کفار و بدکاران) سازد، چنان که پیش از این نیز کسانی (بنی اسرائیل) را جایگزین (جبّاران) ساخت».

بعضی گفته اند: این آیه مربوط به مهدی موعودعلیه السلام است که اخبار متواتر، از ظهورش خبر داده و فرموده که زمین را پر ازعدل و داد می کند، همان طور که پر از ظلم و جور شده باشد و مراد به الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ رسول خداصلی الله علیه وآله و ائمّه علیهم السلام است.⁽²⁾

نکته 216 اندیشه ای قرآنی

اندیشه پیروزی نهایی نیروی حق و صلح و عدالت بر نیروی باطل و ظلم، ریشه قرآنی دارد. این قرآن مجید است که با قاطعیت تمام، پیروزی نهایی ایمان اسلامی⁽³⁾غلبه قطعی صالحان و متّقین⁽⁴⁾کوتاه شدن دست ستمکاران و جباران برای همیشه⁽⁵⁾و آینده درخشان و سعادتمندانه بشریت⁽⁶⁾را نوید داده است.⁽⁷⁾

نکته 217 جهان شمولیِ اسلام

اگر دیگران در صددِ تجارت جهانی یا صنعت جهانی اند، یا سعی و کوشش آنان این است که سایرِ کالاها را جهانی کنند، قرآن کریم در طلیعه ظهور، اسلام را جهان شمول معرفی کرد و به عنوانِ «ما هُوَ إلّا ذکری لِلْبَشْرِ» یا«نَذِیراً لِلْعالَمِینَ» یا «کافَّةً لِلنّاسِ» یا «رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ» و مانند آن مطرح نمود.

قرآن در طلیعه نزولش فرمود: من پیام جهانی را به عرضه و اطلاع شما می رسانم. این پیام جهانی به دست مبارک مهدی موجودِ موعودِ منتظر - علیه آلاف التحیة و الثناء - به ثمر می رسد.⁽¹⁾

نکته 218 آموزشِ قرآن

امیر مؤمنان علی علیه السلام می فرمایند: گویا شیعیانم را می بینم که در مسجد کوفه گرد آمده اند و با برپایی چادرهایی، مردم را به همان ترتیبی که قرآن نازل شده بود، آموزش می دهند.⁽²⁾

امام صادق علیه السلام می فرمایند: «گویا می بینم که شیعیان علی علیه السلام قرآن ها را در دست دارند و مردم را آموزش می دهند».⁽³⁾

نکته 219 قرآن و بشارتِ موعود

آیاتِ متعدّدی در قرآن کریم وارد شده که پیشوایان دینی آن آیات را به وجود مقدس حضرت مهدی علیه السلام و ظهور مبارک آن حضرت تفسیر و تأویل کرده اند. برخی کتب، نزدیک به یک صد و چهل آیه از قرآن کریم را به استناد احادیث فریقین، بر امام مهدی علیه السلام تطبیق کرده اند.⁽⁴⁾

نکته 220 قرآن و امام زمان علیه السلام

امام صادق علیه السلام در تفسیرِ آیه «هُدیً لِلْمُتَّقین* الَّذینَ یؤمِنونَ بِالْغَیب»⁽¹⁾فرمودند: متّقین، شیعیانِ علی بن ابی طالب هستند و غیب، حجّتِ غایب است.⁽²⁾

نکته 221 قرآن و امام زمان علیه السلام

«لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْ ءٍ مِنْ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنْ الْأَمْوَالِ وَالْأَنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرْ الصَّابِرِینَ؛⁽³⁾ما شما را به چیزهایی از قبیل ترس و گرسنگی و کاستی در اموال و جان ها و محصولات می آزماییم، و مژده بده به آنها که شکیبا و ثابت قدم هستند».

امام صادق علیه السلام در تفسیرِ این آیه فرمود: «پیش از آمدن قائم علیه السلام علامت هایی برای امتحان مؤمنین خواهد بود» عرض کردم آن علامت ها چیست؟ فرمود: «بیماری هایِ گوناگون که سبب ترس و دلهره است و بالا رفتن نرخ ها که سبب گرسنگی است و کاهش در اموال و جان ها که قحطی و مرگ و میر فراوان است و نقص در محصولات که نیامدن باران است. پس در آن موقع به آنها که در عقیده به ما ثابت می مانند، مژده بده».

آن گاه فرمود: «این تأویل آیه است و هیچ کس جز آنها که راسخ در علم اند، تأویل آن را نمی دانند و ماییم راسخان در علم».⁽⁴⁾

نکته 222 قرآن و امام زمان علیه السلام

«أَفَغَیرَ دِینِ اللَّهِ یبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّمَوَاتِ... .؛⁽⁵⁾یعنی: آیا جز دین خدا را

می جویند؟ با آن که آن چه در آسمان ها و زمین است، خواه و ناخواه تسلیم او هستند و به سوی او بازگردانیده می شوند».

امام کاظم علیه السلام فرمود: «این آیه درباره حضرت قائم علیه السلام نازل شده است. هنگامی که او ظاهر شود، آیین مقدس اسلام را در شرق و غرب جهان، به یهود و نصارا و صائبان و ملحدان و مرتدان و کافران عرضه می دارد... ».⁽¹⁾

نکته 223 قرآن و امام زمان علیه السلام

«وَ قاتِلوهُم حَتّی لا تکونَ فِتنَةٌ؛⁽²⁾با کافران بجنگید تا فتنه ای باقی نماند». امام محمّد باقرعلیه السلام فرمود: «تأویل این آیه هنوز نیامده است... و این در زمان قیام قائم ما خواهد بود».⁽³⁾

نکته 224 قرآن و امام زمان علیه السلام

«هوَ الّذی أرسلَ رَسولهُ بِالهدی ..».⁽⁴⁾او خداوندی است که پیامبرش را با هدایت و دینی حق فرستاد تا آن را بر تمام ادیان پیروز گرداند، اگر چه مشرکان ناخشنود باشند».

امام باقرعلیه السلام فرمود: این آیه مبارکه به هنگام خروج مهدی آل محمّدصلی الله علیه وآله تحقّق می یابد.⁽⁵⁾

نکته 225 قرآن و امام زمان علیه السلام

«بقیتُ اللَّه خیرٌ لَکُم إنْ کُنْتُم مُؤمِنین»⁽⁶⁾تنها باقیمانده خدا برای شما بهتر است، اگر مؤمن هستید».

امام باقرعلیه السلام در تأویل این آیه شریفه می فرمایند: «هنگامی که مهدی ظاهر شود... اوّلین سخنی که بر زبان مبارکش جاری می شود این آیه شریفه است.⁽¹⁾

نکته 226 قرآن و امام زمان علیه السلام

«وَ لَقَد اَرْسَلْنا موسی بِآیاتِنا أَن أَخرج قَومک مِنَ الظُّلماتِ إِلی النّور وَ ذَکَّرهم بِأَیامِ اللَّه...؛⁽²⁾همانا موسی را با آیات خود فرستادیم، که قوم خود را از تاریکی ها به سوی نور بیرون بیاور، و روزهای خدا «ایام اللَّه» را به آنها یاد آوری کن».

از امام باقرعلیه السلام روایت است که فرمودند: «روزهایِ خداوند سه روز است: روز قیام قائم علیه السلام روز رجعت و روز قیامت».⁽³⁾

نکته 227 قرآن و امام زمان علیه السلام

«قالَ ربِّ فَأنظرنی إلی یومِ یبعَثونَ* قالَ فَاءنَّکَ منَ المُنظرینَ * إلی یومِ الوقتِ المعلومِ»⁽⁴⁾

امام رضاعلیه السلام فرمود: «وقتِ معلوم، روزِ قیامِ قائم ماست».⁽⁵⁾

نکته 228 قرآن و امام زمان علیه السلام

«وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیهِ سُلْطَاناً ... ».⁽⁶⁾

امام باقرعلیه السلام فرمود: «حسین علیه السلام مظلوم کشته شد و ما اولیاء، وارثِ خونِ او هستیم، و قائم ما، به خون خواهیِ حسین علیه السلام قیام خواهد کرد.⁽⁷⁾

امام صادق علیه السلام نیز فرمود: «منصور، قائم آل محمّدعلیهم السلام است و چون ظهور

نماید، اقدام به خونخواهیِ حسین علیه السلام می کند».⁽¹⁾

نکته 229 قرآن و امام زمان علیه السلام

«حَتَّی إِذَا رَأَوْا مَا یوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ...؛⁽²⁾تا وقتی که آن چه به آنان وعده داده می شود از عذاب یا قیامت را ببینند».

امام صادق علیه السلام فرمودند: «منظور از ساعة، قیامِ قائم است».⁽³⁾

نکته 230 قرآن و امام زمان علیه السلام

«وَنُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمْ الْوَارِثِینَ».⁽⁴⁾و ما اراده کرده ایم بر آنانی که در روی زمین به ضعف کشیده شده اند، منّت نهاده و آنها را پیشوایان و وارثان زمین قرار دهیم».

امام باقر و امام صادق علیهما السلام فرمودند: «این آیه مبارکه مخصوصِ صاحب الامری است که در آخر الزمان ظاهر می شود...».⁽⁵⁾

نکته 231 قرآن و امام زمان علیه السلام

«قُلْ یوْمَ الْفَتْحِ لَا ینفَعُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِیمَانُهُمْ...؛⁽⁶⁾بگو ای پیامبر! روزِ پیروزی، دیگر ایمان آوردن برایِ کافران سودی ندارد».

امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: «یوم الفتح، روزی است که دنیا به دستِ قائم علیه السلام فتح می شود...».⁽⁷⁾

نکته 232 قرآن و امام زمان علیه السلام

«لِیظهرهُ علی الدّین کلِّه و کفی باللَّه شهیداً»⁽¹⁾امام صادق علیه السلام در تفسیرِ این آیه شریفه فرمودند: «این آیه در حقِّ قائم آل محمّدصلی الله علیه وآله نازل شده است...».⁽²⁾

نکته 233 حجّتِ خدا

«وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَیرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلَی عالِمِ الْغَیبِ وَالشَّهادَةِ فَینَبِّئُکُم بِما کُنتُمْ تَعْمَلُونَ»⁽³⁾

بگو: «عمل کنید! خداوند و فرستاده او و مؤمنان، اعمال شما را می بینند! و به زودی، به سوی دانای نهان و آشکار، بازگردانده می شوید؛ و شما را به آنچه عمل می کردید، خبر می دهد!»

در این آیه شریفه منظور از «مؤمنون» کیانند؟ اینجاست که هر ذوق و فکر صافی می فهمد، وقتی مؤمنون در کنار خدا و در ردیف پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله قرار دارند، یعنی کسانی هستند که از باطن این عالم مطلع اند. آنها اعمال را می بینند و لذاست که در احادیث شریفه ما، وقتی از امام صادق علیه السلام می پرسند که مؤمنون کیانند؟ می فرمایند: «إیانا عَنی خدا ما را قصد کرده، ماییم که اعمال را می بینیم.

پس به موجبِ قرآن و به موجبِ احادیث شریف، حجّت خدا در هر عصر و زمان رابطه تنگاتنگ با جامعه بشریت دارد، نه فقط با شیعه و مؤمنان بلکه با همه انسان ها و این نکته در روایات ما هم هست.

حدیث شریفی است که امام صادق علیه السلام در ذیل این آیه مبارکه «فَسَیرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ» درباره امام عصر - ارواحنا له الفداء - می فرمایند: وقتی امام عصرعلیه السلام چهار ماه داشت بر بازوی راست او نوشته شده بود: «وَتَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ صِدْقاً

وَعَدْلًا»⁽¹⁾«کلمه» در اینجا دعوت خداست؛ یعنی دعوت خدا با آمدن پیغمبر اکرم و ائمّه علیهم السلام تمام شد.

در بیان و حدیثِ دیگری است که چگونه آنان اعمال را می بینند. البتّه در این زمینه احادیثِ مختلفی از ائمّه علیهم السلام رسیده است. از امام رضاعلیه السلام این حدیث است که می فرمایند: «رُفع له عمود من نور»؛ ولیّ خدا یک عمودی از نور در جلویش بالا می رود». این عمود نور از زمین است تا آسمان، وقتی به این عمود نگاه می کند «ینظرالخلائق و اعمالهم» تمام خلایق را می بیند.

این مَثَل از بنده است و در حدیث نیست. کسی که چشمش نزدیک بین است دور را فقط به صورت یک حجم می بیند ولی عینک که زد می فهمد که کیست و چیست و چه خبر است، این یک مَثَل ساده ای است.

امام رضاعلیه السلام می فرمایند: «عمودی از نور مقابل ما زده می شود و ما تمام خلایق و اعمال آنها را می بینیم. این یک نکته، بعد می فرمایند «ینزل امراللَّه نصب عینیه حین تولّی وقتی که ولیّ خدا به مقام ولایت و امامت رسید و حجت خدا شد، امر خدا در همین عمود نور نازل می شود؛ یعنی تمام قضا و قدر خدا و عالم را و آنچه خداوند خواسته و نازل کرده، تماشا می کند. از یک طرف قوس نزول را و از یک سو قوس صعود را می بیند، از یک طرف می بیند که از عالم بالا چه نازل می شود و از یک طرف از زمین چه بالا می رود و این را ولیّ خدا می بیند.

خوب حالا این آیه مبارکه که احادیثی در حول و حوشِ آن مطرح است در سنِّ چهار ماهگی بر بازویِ راستِ امام زمان - ارواحنا له الفداء - نقش می بندد و این بدین معناست که حضرت تمام آنچه را که هست مشاهده می کند، به وسیله وجود اقدس او دعوت خدا توسط سُفرای عالم، رسولان خدا پایان می پذیرد. این چنین انسانی که همه چیز را می بیند، حجّت خدا است.⁽²⁾

نکته 234 آیه نور

از جمله آیاتی که آنها را حضرت علی علیه السلام مربوط به امام زمان علیه السلام دانسته اند این دو آیه است:

عن امیرالمؤمنین علیه السلام قال: النُورُ القرآن، و النور اسمٌ من اسماء اللَّه تعالی... قال اللَّه تعالی فی سورة النور: اللَّه نور السماواتِ و الارضِ مَثَلُ نورهِ کمشکاةٍ فیها مصباح المصباح فی زجاجة الزجاجة کانها کوکب درّیٌ...⁽¹⁾فالمشکاةُ رسول اللَّه صلی الله علیه وآله و المصباحُ الوصیُّ، و الاوصیاءُعلیهم السلام و الزجاجةُ فاطمةُ، و الشجرة المبارکة رسول اللَّه صلی الله علیه وآله و الکوکب الدُّری القائم (عج) المنتظر الذی یملأ الارضَ عدلاً؛⁽²⁾امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: نور همان قرآن است. و نور نیز اسمی از اسم های خداوند تبارک و تعالی است. خداوند عزّوجلّ در سوره مبارکه نور می فرمایند: خدا نور آسمان ها و زمین است، نور او همانند مشکاتی است که درآن چراغی باشد و آن چراغ در میان شیشه ای که تلألؤ آن همچون ستاره ای است درخشان و روشن از درخت مبارک زیتون....

آن گاه فرمودند: مشکات رسول خداصلی الله علیه وآله است و مصباح وصی و اوصیاء هستند، منظور از زجاجه حضرت فاطمه زهراعلیها السلام است، و مراد از کوکب دُرّی حضرت قائم المنتظرعلیه السلام است. کسی که زمین را پر از عدل و داد می کند».⁽³⁾

نکته 235 حلِّ یک شبهه

برخی می آیند میانِ جوانان شبهه می اندازند و می گویند: مگر شما نمی گویید وقتی دنیا پر از ظلم و فساد شد حضرت مهدی ظهور می کند، پس چرا شما امر به معروف و نهی از منکر می کنید؟ چرا جهاد بر ضد دشمنان

اسلام می کنید؟ بگذارید روز به روز فساد بیشتر و ظلم و بیدادگری فزون تر گردد تا حضرت ظهور کند.

این شبهه ای است که وسواسان خنّاس در اینجا می اندازند. جواب این سؤال در آیه 55 سوره نور است.⁽¹⁾قرآن مجید می گوید وعده الهی به مؤمنان صالح العمل است؛ یعنی اگر می خواهد در دنیا یک انقلاب و حکومت جهانی برپا شود، می بایست در برابر اکثریت ظالم یک اقلیت پیش برنده انقلاب باشند، امّا اگر چیزی کم داریم، همان «الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ»⁽²⁾است.

لازم است مؤمنانِ صالح العمل، در دنیا زیاد بشوند و هسته اصلیِ انقلابِ حضرت مهدی و وعده الهی در مقابلِ اکثریت ظالم تشکیل بشود.

ظلم و فساد در دنیا به اندازه کافی هست، تبعیض هست؛ یک نگاه به عراق کنید، ببینید شیعیان مظلوم در چه شرایطی به سر می برند؛ یک نگاه به فلسطین کنید ببینید صاحبان اصلی خانه در چه شرایطی هستند؛ نگاهی به افغانستان، نگاهی به نقاط دیگر دنیا کنید، همه جا مظلومان در چنگال ظالمان گرفتارند، ظلم و بیدادگری و تبعیض و زورگویی از سوی این دشمنان اسلام همه جا هست. این مقدار حاصل شده، آن چیزی که زوّار مسجد جمکران باید دنبالش باشند «الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ» است که باید این جمعیت و گروه مؤمنان صالح العمل را ان شاء اللَّه ایجاد کنیم.⁽³⁾

نکته 236 آیه ای روشن

«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَیمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضَی لَهُمْ وَلَیبَدِّلَنَّهُم مِّنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یعْبُدُونَنِی لَا یشْرِکُونَ بِی شَیاً»⁽¹⁾

این آیه از آیاتی است که به روشنی می توان به وسیله آن برای ظهور حضرت مهدی - ارواحنا فداه - استدلال کرد. علاوه بر محتوای آیه، روایات معصومین علیهم السلام نیز که هم در کتب شیعه و هم در بعضی کتب اهل سنّت آمده، آن را به قیام حضرت مهدی تفسیر کرده است. محتوای آیه محتوای مهمّی است، خداوند متعال به کسانی که دارای این دو ویژگی؛ یعنی ایمان و عمل صالح باشند چهار وعده داده است:

اول: لَیسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ حکومت روی زمین نصیب آنها خواهد شد؛ یعنی حکومت الهی به وسیله مؤمنان صالح العمل، در تحت نظارت یک پیشوای الهی تشکیل می شود.

دوم: وَلَیمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضَی لَهُمْ در سایه آن ایمان و عمل صالح و آن پیشوای الهی آسمانی، خداوند دین اسلام را دین حاکم بر کل جهان می کند.

سوم: سوّمین نعمتی که خدا وعده داده به این گونه اشخاص بدهد این است: وَلَیبَدِّلَنَّهُم مِّنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ؛ یعنی در حالی که جهان را ناامنی فرا گرفته، خدا در سایه این حکومت، ناامنی را از جهان برمی چیند و امنیت را جایگزین آن می کند.

چهارم: و امّا آخرین وعده الهی در این آیه چنین است: یعْبُدُونَنِی لَا یشْرِکُونَ بِی

شَیاً آن هدف آفرینش که عبادت و قُرب به خدا؛ یعنی توحید خالص است، در سایه این حکومت الهی حاصل می شود.

قرآن مجید می گوید: یک چنین وعده ای را خداوند داده است، از آیاتِ دیگر قرآن هم استفاده می شود همان گونه که به مؤمنانِ پیشین این وعده را دادیم، در مدّتی از زمان، حکومت بخش های مهمّی از کره زمین در اختیارشان بود، به شما هم این وعده را داده ایم؛ البته این معنی در زمان پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله حاصل شد.

در روایات، در شأن نزول این آیه قریب به این مضمون آمده است: هنگامی که مسلمانان از مکّه به مدینه مهاجرت کردند در محیط آزادی قرار گرفتند، مردم مدینه هم از مسلمانان استقبال کردند و مدینه کانون اسلام شد. تمام دشمنان بر ضد مسلمانان بسیج شدند و گفتند: اینها تا در مکّه بودند در محدوده و چنگال ما بودند امّا الآن که به مدینه آمدند و مردم مدینه از آنها استقبال کردند، حکومت مستقلی تشکیل می دهند و فردا هزار دردسر برای ما دارند لذا تمام دشمنان، بسیج شدند.

همچنین در شأن نزول این آیه آمده است که، زمانی که مسلمانان در آماده باش کامل جنگی بودند، با اسلحه می خوابیدند و با اسلحه بلند می شدند، یک روز آمدند خدمتِ پیغمبرصلی الله علیه وآله و عرض کردند: یا رسول اللَّه! تا چه زمانی باید بدین صورت که، شب می خوابیم امنیت نداریم، روز بیدار می شویم امنیت نداریم و همیشه به حالت جنگی و آماده باش هستیم زندگی کنیم؟ اینجا بود که آیه شریفه 55 سوره نور نازل شد و در آن خداوند وعده داده که چهار موهبت به شما می دهد: اول آن که خلافت روی زمین در منطقه وسیعی از جهان پیدا می کنید. دوم؛ حکومت الهی. سوم؛ امنیت کامل. چهارم؛ بندگی خالصانه خدا که هدف آفرینش است، نصیب شما می شود.

در اینجا حدیثی از امام سجادعلیه السلام برای شما بخوانم، عجیب است. این

حدیث را علمای شیعه در کتاب های تفسیرشان به مناسبت این آیه نقل کردند.

قرطبی یکی از مفسران اهل سنّت است، این دانشمند سنّی هم وقتی به این آیه می رسد، همین حدیث امام سجادعلیه السلام را نقل می کند. امام سجادعلیه السلام در تفسیر آیه شریفه فرمود: «هم واللَّه شیعتنا أهل البیت»؛ یک مصداق مهم این آیه شریفه، شیعیان اهل بیت اند و در ادامه فرمود:«یفعل اللَّه ذلک بهم علی یدی رجل منّا وهو مهدی هذه الاُمّة»؛ این حکومت الهی جهانی به وسیله مردی از خاندان ما که «مهدی» این امّت است تشکیل می شود.

امنیت، جهان را می گیرد و حاکمیت اسلام شامل همه جا می شود و عبادت خالصانه در نهایت امنیت برای همه حاصل می گردد. بعد فرمود: «یملأ الارض عدلاً و قسطاً کما ملئت ظلماً و جوراً»؛ صفحه زمین که از ظلم و جور و بیدادگری و تبعیض پر شده است، به وسیله او از عدل و داد پر می شود. در ادامه امام سجادعلیه السلام به حدیثِ معروفِ پیغمبر استدلال می کند، این حدیث به طرق مختلف در کتاب های مختلف شیعه و اهل سنّت نقل شده که حضرت امام سجادعلیه السلام هم اینجا به آن استدلال می کند «و هو الذی قال رسول اللَّه لو لم یبق من الدهر الاّ یوم لطوّل اللَّه ذلک الیوم حتی یبعث رجلاً من اهل بیتی یملأها قسطاً و عدلاً کما ملئت ظلماً و جوراً».

امام سجادعلیه السلام فرمود: آن وعده پیغمبر به وسیله همین مهدی آخرالزمان و حجت خدا حاصل می شود.⁽¹⁾

نکته 237 ریشه اندیشه مهدویت

اندیشه مهدویت، به حسبِ اصل و ریشه، قرآنی است. این قرآن مجید است که با قاطعیتِ تمام، پیروزیِ نهائیِ ایمانِ اسلامی،⁽²⁾غلبه قطعی صالحان

و متّقیان،⁽¹⁾کوتاه شدنِ همیشگی دست ستمکاران و جبّاران⁽²⁾و آینده درخشان و . «هُوَ الَّذِی أَرْسلَ رَسولَهُ بِالْهُدَی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیظهِرَهُ عَلی الدِّینِ کلِّهِ وَ لَوْ کرِهَ الْمُشرِکُونَ؛⁽³⁾سعادتمندانه بشریت⁽⁴⁾را نوید داده است.

این اندیشه بیش از هر چیز مشتمل بر عنصرِ خوش بینی نسبت به جریانِ کلّی نظامِ طبیعت و سیرِ تکاملیِ تاریخ و اطمینان به آینده، و طرد عنصر بدبینی نسبت به پایان کار بشر است، که طبقِ بسیاری از نظریه ها و فرضیه ها فوق العاده تاریک و ابتر است.⁽⁵⁾

نکته 238 مهدی علیه السلام در قرآن

پیامبرصلی الله علیه وآله فرمودند: «... پس از او [امام حسن عسکری علیه السلام] فرزندش محمّد است که مهدی قائم و حجّت خوانده می شود. او از دیده هایمان پنهان می شود و سپس ظاهر می گردد و هنگامی که ظهور کند زمین را پر از عدل و داد خواهد نمود، همان گونه که از ظلم و ستم پر شده است. سپس فرمود: خوشا به حال آنان که در زمان غیبت او صبر می کنند و خوشا به حال کسانی که در محبّت آنها ثابت قدم می مانند. آنها همان اهل تقوایی هستند که خداوند در کتاب خود توصیف شان نموده و فرموده است: «هُدیً لِلْمُتَّقین* الَّذینَ یؤْمِنونَ بِالْغَیب»⁽⁶⁾

نکته 239 امام زمان علیه السلام در قرآن

«و أشرقت الأرض بنور ربّها»؛⁽¹⁾امام صادق علیه السلام فرمود: اذا قام قائمنا أشرقت الارض بنور ربّها...: آن گاه که قائم ما ظهور نماید زمین به نور پر فروغ صاحبش روشن و منوّر خواهد گشت.⁽²⁾

نکته 240 امتحان الهی

مفضل بن عمر در تفسیرِ آیه شریفه «وَإِذْ ابْتَلَی إِبْرَاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَاماً قَالَ وَمِنْ ذُرِّیتِی قَالَ لَا ینَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ»⁽³⁾می گوید: درباره این آیه از امام صادق علیه السلام پرسش نمودم، حضرت فرمودند: «این همان کلماتی است که حضرتِ آدم علیه السلام از پروردگار خود دریافت نمود. پس توسّط آن کلمات به پیشگاه پروردگار توبه نمود و خداوند توبه اش را پذیرفت و جریان توبه چنین بود که حضرت آدم علیه السلام عرض کرد: «یارب اسألک بحق محمّد و علی و فاطمة و الحسن و الحسین...؛ ای خدایِ من! از تو می خواهم که به واسطه محمّد و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام توبه مرا بپذیری! پس طبق آیه قرآن خداوند توبه او را پذیرفت که او بسیار توبه پذیر و مهربان است».

راوی می گوید: عرض کردم: ای فرزندِ رسول خدا! مقصود از «فَأَتَمَّهُنَّ» در این آیه چیست؟ حضرت فرمود: «مقصود این است که خداوند آنها را تا قائم علیه السلام به اتمام رسانید و دوازده امام علیهم السلام را که 9 تن آنها از فرزندان حسین علیه السلام می باشند، برای او بیان فرمود».⁽⁴⁾

مشابهِ این آیه 28 سوره مبارکه الفتح: «هُوَ الَّذِی أَرْسلَ رَسولَهُ بِالْهُدَی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیظهِرَهُ عَلی الدِّینِ کلِّهِ وَ کَفَی بِاللَّه شهِیداً؛ او کسی است که رسولش را با هدایت و دین حق فرستاده تا آن را بر همه ادایان پیروز کند؛ و کافی است که خدا گواه این موضوع باشد!» و آیه 9 سوره مبارکه الصّف: «هُوَ الَّذِی أَرْسلَ رَسولَهُ بِالهُْدَی وَ دِینِ الحَْقِّ لِیظهِرَهُ عَلی الدِّینِ کلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشرِکُونَ؛ او کسی است که رسول خود را با هدایت و دین حق فرستاد تا او را بر همه ادیان غالب سازد، هر چند مشرکان کراهت داشته باشند!»

نکته 241 برتری دین اسلام

راجع به این که دینِ مقدّسِ اسلام دینِ عمومیِ بشر خواهد شد و تمامِ ادیانِ دیگر در مقابل این دین از بین خواهند رفت و تحت الشّعاع قرار خواهند گرفت، مطالبی است، که این یکی دیگر از آثار و نتایج وجود مقدس مهدی موعود است:

«هُوَ الَّذِی أَرْسلَ رَسولَهُ بِالْهُدَی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیظهِرَهُ عَلی الدِّینِ کلِّهِ وَ لَوْ کرِهَ الْمُشرِکُونَ؛⁽¹⁾او کسی است که رسولش را با هدایت و آیین حق فرستاد، تا آن را بر همه آیین ها، غالب گرداند، هر چند مشرکان کراهت داشته باشند!»

خداوند، این دین را به وسیله پیامبر فرستاد برای این که در نهایت امر آن را بر تمامِ دین هایِ عالَم پیروز گرداند، یعنی همه مردمِ دنیا تابعِ این دین بشوند، و آیات دیگری.⁽²⁾

نکته 242 نشانه های ظهور در قرآن

محمّد بن مسلم گوید: شنیدم که امام صادق علیه السلام می فرمود: پیش از ظهورِ قائم نشانه هایی از جانبِ خدای تعالی برایِ مؤمنان خواهد بود. گفتم: فدایِ شما شوم، آنها کدام است؟ فرمود: قولِ خدای تعالی که: «وَ لَنَبْلُوَنَّکُم بِشیْ ءٍ مِّنَ الخَْوْفِ وَ الْجُوع وَ نَقْصٍ مِّنَ الأَمْوَالِ وَ الأَنفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصبرِینَ؛⁽³⁾قطعاً همه شما را با چیزی از ترس، گرسنگی، و کاهش در مال ها و جان ها و میوه ها، آزمایش می کنیم؛ و بشارت ده به استقامت کنندگان!»

یعنی؛ می آزماییم شما مؤمنان را پیش از خروجِ قائم علیه السلام «با چیزی از خوف، گرسنگی، و کاهش در مال ها و جان ها و میوه ها»؛ و (ایشان را می آزماییم به چیزی از خوف) از پادشاهانِ بنی فلان در آخرِ سلطنت آنها (و گرسنگی) به واسطه گرانیِ قیمت ها (و کاستی در اموال) کسادی ِداد و ستد و کمی سود (و کاستی در نفوس) به واسطه مرگ و میر فراوان (و کاستی در ثمرات) فرمود: کمی ثمره زراعت (و صابران را مژده بده) در آن هنگام به تعجیلِ خروجِ قائم علیه السلام. سپس فرمود: ای محمّد بن مسلم! این تأویلِ آیه است که خدای تعالی فرموده است: و تأویلِ آن را جز خدا و راسخان در علم نمی دانند.⁽¹⁾

نکته 243 تحققِّ آیات

ابوبصیر از امام صادق علیه السلام روایت می کند که در تفسیرِ این قول خدای تعالی: یوْمَ یأْتی بَعْض آیاتِ رَبِّک لا ینفَعُ نَفْساً إِیمانهَا لَمْ تَکُنْ آمَنَت مِن قَبْلُ أَوْ کَسبَت فی إِیمانِها خَیراً؛⁽²⁾امّا آن روز که بعضی از آیات پروردگارت تحقّق پذیرد، ایمان آوردن افرادی که قبلاً ایمان نیاورده اند، یا در ایمانشان عمل نیکی انجام نداده اند، سودی به حالشان نخواهد داشت!»

«آن روز» یعنی «زمانِ خروجِ قائم منتظرِ ما» است. سپس فرمود: ای ابابصیر! خوشا به حالِ شیعیانِ قائم ما، کسانی که در غیبتش منتظرِ ظهورِ او هستند و در حالِ ظهورش نیز فرمانبردار اویند. آنان اولیایِ خدا هستند که نه خوفی بر آنهاست و نه اندوهگین می شوند.⁽³⁾

نکته 244 زنده نمودنِ زمین

«اعْلَمُوا أَنَّ اللَّه یحْیِ الأَرْض بَعْدَ مَوْتهَا قَدْ بَینَّا لَکُمُ الآیاتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ؛⁽¹⁾بدانید خداوند زمین را بعد از مرگ آن زنده می کند! ما آیات (خود) را برای شما بیان کردیم، شاید اندیشه کنید!»

سلام بن مستنیر از امام باقرعلیه السلام روایت می کند که در تفسیرِ این کلام خدای تعالی فرمود: خدای تعالی زمین را به واسطه قائم علیه السلام زنده می کند از آن پس که مرده باشد و مقصود از مردنِ آن، کفرِ اهلِ زمین است و کافر همان مرده است.⁽²⁾

مشابهِ این آیه، 28 سوره مبارکه الفتح: «هُوَ الَّذِی أَرْسلَ رَسولَهُ بِالْهُدَی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیظهِرَهُ عَلی الدِّینِ کلِّهِ وَ کَفَی بِاللَّه شهِیداً؛ او کسی است که رسولش را با هدایت و دین حق فرستاده تا آن را بر همه ادایان پیروز کند؛ و کافی است که خدا گواه این موضوع باشد!» و آیه 9 سوره مبارکه الصّف: «هُوَ الَّذِی أَرْسلَ رَسولَهُ بِالهُْدَی وَ دِینِ الحَْقِّ لِیظهِرَهُ عَلی الدِّینِ کلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشرِکُونَ؛ او کسی است که رسول خود را با هدایت و دین حق فرستاد تا او را بر همه ادیان غالب سازد، هر چند مشرکان کراهت داشته باشند!»

نکته 245 غلبه بر همه آیین ها

«هُوَ الَّذِی أَرْسلَ رَسولَهُ بِالْهُدَی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیظهِرَهُ عَلی الدِّینِ کلِّهِ وَ لَوْ کرِهَ الْمُشرِکُونَ؛⁽³⁾او کسی است که رسولش را با هدایت و آیین حق فرستاد، تا آن را بر همه آیین ها غالب گرداند، هر چند مشرکان کراهت داشته باشند!»

ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السلام در تفسیرِ این قول خدای تعالی فرمود: به خدا سوگند! تأویلِ این آیه هنوز نازل نشده و نخواهد شد تا آن که قائم علیه السلام خروج کند. و چون خروج کند کافران به خدایِ عظیم و مشرکان به امام را خوش نیاید و اگر کافر یا مشرکی در دلِ صخره ای باشد آن صخره بگوید: ای مؤمن! در دلِ من کافری است آن را بشکن و او را بکش.⁽⁴⁾

نکته 246 قساوتِ قلب

«وَ لا یکُونُوا کالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَب مِن قَبْلُ فَطالَ عَلَیهِمُ الأَمَدُ فَقَست قُلُوبهُمْ وَ کَثِیرٌ مِّنهُمْ فاسِقُونَ؛⁽¹⁾و مانند کسانی نباشند که در گذشته به آنها کتاب آسمانی داده شد، سپس زمانی طولانی بر آنها گذشت و قلبهایشان قساوت پیدا کرد؛ و بسیاری از آنها گنهکارند!»

سماعه و دیگران از امام صادق علیه السلام روایت کنند که فرمود: این آیه درباره قائم است.⁽²⁾

نکته 247/ 248 / 249 / 250 / 251 / 252 / 253 / 254 / 255

استفاده از یک آیه قرآن کریم

«وَإِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلَائِکَةِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِیهَا مَنْ یفْسِدُ فِیهَا وَیسْفِکُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَنُقَدِّسُ لَکَ قَالَ إِنِّی أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ؛ (به خاطر بیاور) هنگامی را که پروردگارت به فرشتگان گفت: «من در روی زمین، جانشینی [= نماینده ای قرار خواهم داد». فرشتگان گفتند: «پروردگارا!»آیا کسی را در آن قرار می دهی که فساد و خونریزی کند؟! (زیرا موجودات زمینی دیگر، که قبل از این آدم وجود داشتند نیز، به فساد و خونریزی آلوده شدند. اگر هدف از آفرینش این انسان، عبادت است،) ما تسبیح و حمد تو را بجا می آوریم، و تو را تقدیس می کنیم». پروردگار فرمود: «من حقایقی را می دانم که شما نمی دانید».

از این آیه پیرامون امامت به طور کلّی و امامتِ حضرت مهدی علیه السلام به طور خاص نکاتی استفاده می شود:

خدای عزّوجل پیش از آفرینِش، از خلیفه سخن می گوید و این دلالت دارد که حکمت در خلیفه، بر حکمت در آفرینِش مقدّم است و بدین دلیل است که بِدان آغاز کرده است، زیرا او حکیم است و حکیم کسی است که موضوعِ مهم تر را بر امرِ عمومی مقدّم دارد و این تصدیقِ قول امام جعفر صادق علیه السلام است که می فرمایند: حجّتِ خدا پیش از خَلق و همراه خَلق و پس از خَلق است.⁽¹⁾

چون خدای تعالی آدم را در زمین به خلافتِ خود برگزید، بر اهلِ آسمان ها اطاعتِ او را واجب گردانید تا چه رسد به اهلِ زمین. و چون خدای تعالی ایمان به فرشتگان را بر خلق واجب گردانید و بر ملائکه نیز سجود به خلیفة اللَّه را واجب ساخت، تنها یک تن، آن هم از جنّیان (شیطان) از سجده به او امتناع ورزید و خدا نیز خواری و پستی و هلاکت را بر او فرود آورد و او را رسوا کرد و تا روز قیامت دچارِ لعنتش ساخت.⁽²⁾

«و (به خاطر بیاور) هنگامی که پروردگارت به فرشتگان گفت: «من بشری را از گل خشکیده ای که از گل بدبویی گرفته شده، می آفرینم».

کلمه «جاعِلٌ» در آیه شریفه که با تنوین ذکر شده است، صفتِ خداوند است که نفسِ خود را بدان وصف فرموده است. یعنی نصبِ خلیفه را او انجام می دهد و لا غیر! و دلیلِ آن این است که در آیه دیگر فرموده: «وَإِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلَائِکَةِ إِنِّی خَالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ»⁽³⁾که آنجا نیز خالق را تنوین داده و خود را بدان وصف فرموده است، یعنی این منَم که خالِقِ بشر از خاک هستم و لاغیر! و کسی که ادّعا می کند که او امام را برمی گزیند، ضروری است که بشر را از خاک بیافریند و چون این معنی باطل است، آن نیز باطل خواهد بود، زیرا هر دویِ آنها در امکان، واحد است. پس غیر از خدا برای کسی شایسته نیست که خلیفه برگزیند.

و وجهِ دیگر آن است که فرشتگان با همه فضیلت و عصمتی که دارند، صلاحیتِ انتخابِ امام را نداشتند، و خداوند، خود متصدّیِ آن گردید، و به عامّه خلایقش فهماند که فرشتگانِ خدا با آن همه صفا و وفا و پاکدامنی شان، چنین اختیاری ندارند. خداوند ملائکه را در بسیاری از آیاتَش ستوده است و از جمله می فرماید: ایشان بندگانی گرامی اند و در گفتار، به خداوند پیشی نجویند و در کردار به فرمانِ اویند. و نیز می فرماید: ملائکه نافرمانیِ خدای تعالی در فرامینِ او نمی کنند و آن چه را که او فرمان دهد همان را انجام می دهند. در این صورت، انسان با همه بی خردی و نادانِی اش چگونه و با چه صلاحیتی می تواند امام را انتخاب کند.

احکامِ غیر امامت، مثلِ نماز و زکات و حج و غیره را بنگرید! آیا خدای تعالی آن احکام را به مردم واگذاشته است؟ مسلّماً در این احکام، مردم حقِّ اختیار و انتخاب ندارند، پس چگونه مسأله امامت و خلافت را که جامعِ همه احکام و حقایق است، به مردم واگذاشته است؟!⁽¹⁾

کلمه «خلیفة» در سخنِ خدای تعالی اشاره به این دارد که خلیفه در هر عصری بیش از یکی نیست و گفته کسانی که پنداشته اند در هر عصری ممکن است ائمّه متعدّدی وجود داشته باشند، باطل است، و خدای تعالی بر یکی اکتفا کرده است و اگر حکمتِ خداوند اقتضایِ خلفایِ متعدّد را داشت، او اکتفای به یک خلیفه نمی کرد.⁽²⁾

و در سخن خدای تعالی که فرموده: «وَ اِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ» خطاب را متوجّهِ پیامبر ساخته است و این خطابِ «رَبُّکَ» بهترین دلیل است که خدای تعالی امرِ خلافت را در امّتِ پیامبرش، تا روزِ قیامت ادامه خواهد داد، زیرا زمین هیچ گاه از حجّتِ الهی خالی نخواهد بود. و اگر مقصود ادامه

خلافت نبود، خطابِ «رَبُّکَ» حِکمتی نداشت و تعبیرِ «ربّهم» مناسبِ مقام بود. به علاوه حکمتِ خدای تعالی در گذشته، مانندِ حکمتِ او در آینده است و با مرور ایام و گذشتِ سال ها، دگرگون نخواهد شد و این بدان جهت است که او عادل و حکیم است و با هیچ یک از آفریدگانَش خویشی ندارد، و او برتر از آن است.⁽¹⁾

در این قول خدایِ تعالی معنایی وجود دارد که خداوند متعال جز افرادِ پاکْ باطن را خلیفه نمی سازد، تا از خیانت بر کنار باشند، چون اگر شخصِ آلوده ای را به عنوانِ خلیفه برگزیند، به مخلوقاتِ خود خیانت کرده است و در حالی که سخنش حق است می فرماید: «وَ أَنَّ اللَّهَ لَا یهْدِی کَیدَ الْخَائِنِینَ؛⁽²⁾خداوند نیرنگِ خیانتکاران را رهبری نمی کند و به مقصد نمی رساند». و با این سخنِ خود، پیامبرش را تأدیب فرموده است که: «وَلَا تَکُنْ لِلْخَائِنِینَ خَصِیماً؛⁽³⁾مدافعِ خیانتکاران مباش!» پس چگونه و از کجا روا باشد که آن چه دیگران را از آن نهی می کند، خود مرتکب شود، در حالی که یهودیان را به واسطه نفاقِشان نکوهش کرده و فرموده است: «أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَکُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ؛⁽⁴⁾آیا مردم را به نیکی فرمان می دهید و خودتان را فراموش می کنید، در حالی که کتاب را می خوانید، آیا تعقّل نمی کنید؟»⁽⁵⁾

در این سخن خدای تعالی دلیلی استوار برایِ غیبتِ امام علیه السلام است و آن دلیل این است که چون خداوند فرمود: «انّی جاعل فی الارض خلیفة» با این لفظ، معنایی را واجب ساخت و آن این که بایستی همه عقیده مند به طاعتِ آن خلیفه

باشند؛ امّا ابلیس به دنبالِ این سخن، عقیده نِفاقی اتّخاذ کرد و آن را در دل نهان ساخت، تا آن که به واسطه همان منافق گردید. او در دل بنا نهاد که با طاعتِ خلیفه حق مخالفت کند و این زشت ترین انواعِ نفاق است؛ زیرا آن، نفاقِ نهانی و قلبی است و از این روست که شیطان، رسواترینِ منافقین است.

امّا وقتی خدای تعالی خلیفه را به ملائکه معرّفی فرمود، طاعتِ وی را قلباً پذیرفته و مشتاقِ وی شدند. ملائکه عکس آن چه را که شیطان در دل نهان ساخته بود، برگزیدند و در جهتِ کمال و ترقّی، مستحقِّ درجه ای دَه برابرِ شدند و شیطان سزاوارِ رسوایی و عذاب، در جهتِ انحطاط و سقوط گردید. پس طاعت و دوستیِ قلبی، ثواب و اجرِ بیشتری دارد، زیرا در معرضِ اشتباه کاری و نیرنگ نیست و از این رو از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله روایت شده است که فرمودند: هر کس برایِ برادرِ دینیِ خود در نهان و از صَمیمِ دل دعا کند، فرشته ای از آسمان وی را ندا دهد که برایِ تو دو برابرِ آن است.⁽¹⁾

در این قول خدای تعالی که «وَ اِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ اِنّی جاعِلٌ فِی الأرْضِ خَلیفَة» از جهاتِ مختلف بر غیبتِ امام زمان علیه السلام استدلال می شود: اوّل آن که غیبتِ قبل از وجودِ خلیفه از همه انواعِ غیبت ها بلیغ تر است؛ زیرا فرشتگان خلیفه ای پیش از آن ندیده بودند، ولی ما شاهدِ خلفایِ بسیاری بوده ایم که قرآن کریم و اخبارِ متواتره از آنها خبر داده اند. به گونه ای که به منزله مشاهده درآمده است. امّا فرشتگان از هیچ کدامِشان اطّلاعی نداشته اند. پس آن غیبت بلیغ تر است.

وجهِ دیگر آن است که غیبتِ خلیفه از فرشتگان از جانبِ خدای تعالی بود، ولی این غیبتی که برایِ امام علیه السلام است از جانبِ دشمنان خدای تعالی است که قصدِ جان امام را دارند، پس اگر در غیبتی که از جانبِ خدای تعالی است،

عبادتی برای فرشتگان باشد، درباره غیبتی که از طرفِ دشمنانِ خداست چه می توان گفت؟ در حالی که مسلّماً در غیبتِ امام علیه السلام عبادتِ مخلصانه ای است که در آن غیبت نیست.⁽¹⁾

و سوره ص، آیه 76: «قَالَ أَنَا خَیرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنی مِن نَّارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِن طِینٍ؛ گفت: «من از او بهترم؛ مرا از آتش آفریده ای و او را از گل!»

اگر بپرسی سرِّ فرمانِ ملائکه در سجودِ به آدم چه بود؟ می گوییم: خدای تعالی به دلیلِ تعظیم آدم، فرشتگان را به سجده بر آدم فراخواند، و از چشمانِ ایشان، حقیقتی را مخفی نمود و آن حقیقت این بود که خدای تعالی ارواحِ حجج الهی را در صلبِ آدم قرار داده بود. پس آن سجود برایِ خدای تعالی، عبودیت؛ و برایِ آدم طاعت؛ و برایِ آن چه در صلبِ آدم قرار داشت، تعظیم و تکریم بود. امّا ابلیس به جهتِ حسد به آدم، از سجده به او خودداری کرد؛ زیرا خداوند، ارواحِ حججِ الهی را در صلبِ آدم قرار داده بود، نه در صلبِ او، و به خاطرِ این حسد و خودداری از فرمان الهی، فاسق گردید و از جِوارِ رحمتش مطرود و ملعون شده و رجیم نامیده شد، و این همه به خاطر آن بود که منکرِ «غیبت» گردید و دلیلش در امتناع در سجده بر آدم این بود که گفت: «من از او بهترم، مرا از آتش آفریدی و وی را از خاک»⁽²⁾و آن چه را از دیده اش نهان بود، انکار کرد و آن را باور نداشت و به همان ظاهری که مشاهده می کرد، استدلال کرد، که آن، جسدِ آدم بود و منکر آن شد که می داند در صلبِ او چه سپرده شده، و به این که، آدم به واسطه ارواحِ مکرّمه ای که در صلبِ اوست، قبله فرشتگان واقع شده و فرمانِ سجده به آدم به خاطرِ تعظیم به اصلابِ اوست، ایمان نیاورد. پس کسانی که به امامِ غایب علیه السلام در حالِ غیبتش ایمان داشته باشند، مانندِ همان فرشتگانی هستند که خدای تعالی را در سجده

بر آدم اطاعت کردند، و کسانی که منکرِ امامِ غایب علیه السلام در حالِ غیبتش باشند، مانندِ ابلیس هستند که از سجده بر آدم سرپیچی کرد، چنان که از امام صادق علیه السلام نیز همین مطلب روایت شده است.⁽¹⁾

نکته 256 ایمان به غیب

«الم * ذَلِکَ الْکِتَابُ لَا رَیبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ* الَّذِینَ یؤْمِنُونَ بِالْغَیبِ وَیقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ ینفِقُونَ؛⁽²⁾الم (بزرگ است خداوندی که این کتاب عظیم را، از حروف ساده الفبا به وجود آورده).* آن کتاب با عظمتی است که شک در آن راه ندارد؛ و مایه هدایتِ پرهیزکاران است. [پرهیزکاران] کسانی هستند که به غیب [=آنچه از حس پوشیده و پنهان است ایمان می آورند؛ و نماز را برپا می دارند؛ و از تمام نعمت ها و مواهبی که به آنان روزی داده ایم، انفاق می کنند».

خدای تعالی دینِ خود را به وسیله ایمان به غیب تأکید فرموده و گفته است: «هُدیً لِلْمُتَّقِینَ* الَّذِینَ یؤْمِنُونَ بِالْغَیبِ» البتّه ایمان به غیب، ثواب بیشتری برایِ مؤمن به دنبال دارد، چون از هر عیب و ریبی مبرّاست، زیرا اگر کسی با خلیفه ای که حضور دارد بیعت کند، ممکن است این توهّم پیش آید که او برایِ جلبِ منفعت و ثروت و یا ترس از قتل و غیرِ آن اطاعت کرده است، چنان که این شیوه، شیوه دنیاپرستان در اطاعت از پادشاهان است، امّا ایمان به غیب از همه شوائب مبرّاست و از این عیوب مصون است. دلیل بر این مطلب گفته خدای تعالی است که: «چون سختیِ عذابِ ما را دیدند گفتند به خدایِ یکتا ایمان آوردیم و بدان چه شرک می ورزیدیم کافر شدیم، امّا ایمانِ ایشان وقتی عذاب ما را می بینند، هیچ فایده ای برایشان ندارد». و چون برایِ پرستندگانِ حق در ایمان به غیب ثواب وافری مقرّر است، خدای تعالی فرشتگان را از این ثواب محروم نساخت. و در خبر آمده است که خدای سبحان هفتصد سال

پیش از آفرینشِ آدم، این اعلام را به فرشتگان فرمود، و در این مدّت برایِ فرشتگان، این طاعت - یعنی ایمان به غیب - حاصل بود و اگر کسی این خبر و این مدّت را انکار کند، به ناچار بایستی حداقل به اندازه یک ساعت را قبول داشته باشد و اعلام به فرشتگان را بر آفرینشِ آدم مقدّم بداند و این همان غیب و نهان بودن آدم بر فرشتگان است.⁽¹⁾

کمال الدّین 1 : 36 - 37.

نکته 257 مراد از غیب

یحیی بن أبی القاسم گوید: از امام صادق علیه السلام از معنایِ آیه شریفه «الم * ذَلِکَ الْکِتَابُ لَا رَیبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ* الَّذِینَ یؤْمِنُونَ بِالْغَیبِ» پرسش کردم فرمودند: مقصود از متّقین، شیعه علی علیه السلام است و مراد از غیب، حجّتِ غائب است و شاهدِ آن نیز این قولِ خدای تعالی است: «می گویند چرا بر او آیه ای از جانب پروردگارش نازل نمی شود؟ بگو که غیب از آن خداست و در انتظار باشید که من نیز با شما از منتظرانَم».⁽²⁾

نکته 258 از قرآن

«أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّه سخَّرَ لَکُم مَّا فی السمَاواتِ وَ مَا فی الأَرْضِ وَ أَسبَغَ عَلَیکُمْ نِعَمَهُ ظهِرَةً وَ بَاطِنَةً وَ مِنَ النَّاسِ مَن یجَدِلُ فی اللَّه بِغَیرِ عِلْمٍ وَ لا هُدًی وَ لا کِتَبٍ مُّنِیرٍ؛⁽³⁾آیا ندیدید خداوند آنچه را در آسمان ها و زمین است مسخّر شما کرده، و نعمت های آشکار و پنهان خود را به طور فراوان بر شما ارزانی داشته است؟! ولی بعضی

از مردم بدون هیچ دانش و هدایت و کتاب روشنگری درباره خدا مجادله می کنند!»

محمّد بن زیاد أزدی گوید: از سرورِ خود موسی بن جعفرعلیه السلام از تفسیرِ این کلام الهی «و أسبغ علیکم نعمه ظاهرةً و باطنةً» پرسیدم و حضرت فرمودند: نعمتِ ظاهره امامِ ظاهر است و نعمتِ باطنه امامِ غائب است. گفتم: آیا در میانِ ائمّه کسی هست که غائب شود؟ فرمود: آری! شخصِ او از دیدگانِ مردم غایب می شود امّا یادِ او از قلوبِ مؤمنین غایب نمی شود و او دوازدهمینِ از ما امامان است، خداوند برایِ او هر امرِ سختی را آسان و هر امرِ دشواری را هموار سازد و گنج هایِ زمین را برایش آشکار کند و هر بعیدی را برای وی قریب سازد و توسّطِ وی تمامیِ جبّاران عَنود را نابود کند و هر شیطانِ متمرّدی را به دستِ وی هلاک سازد، او فرزندِ سرورِ کنیزان است، کسی که ولادتَش بر مردمان پوشیده و ذکرِ نامَش بر آنها روا نیست تا آن گاه که خدای تعالی او را ظاهر ساخته و زمین را پر از عدل و داد نماید، همان گونه که پُر از ظلم و جور شده باشد.⁽¹⁾

نکته 259 انتظار در قرآن

هَلْ ینظرُونَ إِلا أَن تَأْتِیهُمُ الْمَلائکَةُ أَوْ یأْتیَ رَبٌّک أَوْ یأْتیَ بَعْض آیاتِ رَبِّک یوْمَ یأْتی بَعْض آیاتِ رَبِّک لا ینفَعُ نَفْساً إِیمانهَا لَمْ تَکُنْ آمَنَت مِن قَبْلُ أَوْ کَسبَت فِی إِیمانهَا خَیراً قُلِ انتَظِرُوا إِنَّا مُنتَظِرُونَ؛⁽²⁾آیا جز این انتظار دارند که فرشتگان (مرگ) به سراغشان آیند، یا خداوند (خودش) به سوی آنها بیاید، یا بعضی از آیات پروردگارت (و نشانه های رستاخیز)؟! امّا آن روز که بعضی از آیات پروردگارت تحقّق پذیرد، ایمان آوردن افرادی که قبلاً ایمان نیاورده اند، یا در ایمانشان عمل نیکی انجام نداده اند، سودی به حالشان نخواهد داشت! بگو: («اکنون که شما چنین انتظارات نادرستی دارید،) انتظار بکشید. ما هم انتظار (کیفر شما را) می کشیم!»

علی بن رئاب از امام صادق علیه السلام روایت می کند که ایشان درباره این قسمت از آیه که می فرماید «آنان که قبلاً ایمان نیاورده اند، یا در ایمانشان عمل نیکی انجام نداده اند، سودی به حالشان نخواهد داشت!» فرمودند: منظور از «ءَایاتِ» «ائمّه» است و «آیت منتظره» حضرت قائم علیه السلام است که در روز ظهورش با شمشیر به پا خیزد. پس بدانید ایمانِ کسی که پیشتر ایمان نیاورده باشد، به وی سود نرساند، گر چه به پدرانِ گذشته وی ایمان آورده باشد.⁽¹⁾

نکته 260 قولِ قرآن

«فَلا أُقْسِمُ بِالخُْنَّسِ * الجَْوَارِ الْکُنَّسِ*؛⁽²⁾سوگند به ستارگانی که بازمی گردند، * حرکت می کنند و از دیده ها پنهان می شوند».

امّ هانی گوید: امام باقرعلیه السلام را ملاقات کردم و از تأویلِ این آیه پرسش نمودم و فرمودند: امامی است که در زمانِ خود، پس از مدّتی از دید آنانی که او را می شناسند در سالِ دویست و شصت غایب می شود، سپس مانند شهابی نوارنی، در شبی ظلمانی پدیدار می گردد، و اگر او را دیدی چشمانَت روشن باد!⁽³⁾

نکته 261/ 262 قولِ قرآن

«قُلْ أَ رَءَیتُمْ إِنْ أَصبَحَ مَاؤُکمْ غَوْراً فَمَن یأْتِیکم بِمَاءٍ مَّعِینِ؛⁽⁴⁾بگو: «به من خبر دهید اگر آب های (سرزمین) شما در زمین فرو رود، چه کسی می تواند آب جاری و گوارا در دسترس شما قرار دهد؟!»

ابوبصیر از امام باقرعلیه السلام روایت می کند که در تفسیرِ این کلامِ خدای تعالی فرمود: این آیه درباره امامِ قائم علیه السلام نازل شده است. می فرماید: اگر امامِتان از شما غائب شود و ندانید که او کجاست، چه کسی امامی ظاهر برایِ شما خواهد آورد، تا اخبارِ آسمان و زمین و حلال و حرامِ خدای تعالی را برایِ شما بیاورد؟ سپس فرمود: به خدا سوگند! تأویلِ این آیه هنوز نیامده است و ناگزیر باید بیاید.⁽¹⁾

علی بن جعفر گوید: به برادرم امام کاظم علیه السلام گفتم: تأویلِ این کلامِ الهی چیست؟ حضرت فرمود: چون امامِتان مفقود گردد و او را نبینید چه خواهید کرد؟⁽²⁾

نکته 263 امامت و قرآن

«وَ إِذِ ابْتَلی إِبْرَهِیمَ رَبُّهُ بِکلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِی جَاعِلُک لِلنَّاسِ إِمَاماً قَالَ وَمِن ذُرِّیتی قَالَ لا ینَالُ عَهْدِی الظالِمِینَ؛⁽³⁾(به خاطر آورید) هنگامی که خداوند، ابراهیم را با وسایل گوناگونی آزمود. و او به خوبی از عهده این آزمایش ها برآمد. خداوند به او فرمود: «من تو را امام و پیشوای مردم قرار دادم!» ابراهیم عرض کرد: «از دودمان من (نیز امامانی قرار بده!)» خداوند فرمود: «پیمان من، به ستمکاران نمی رسد! (و تنها آن دسته از فرزندان تو که پاک و معصوم باشند، شایسته این مقام اند)».

مفضل بن عمر گوید: از امام صادق علیه السلام از این قولِ خدای سبحان پرسش کردم که این چه کلماتی است؟ فرمود: همان کلماتی است که آدم آن را از پروردگارش دریافت کرد و بر زبان جاری نمود و خداوند توبه اش را پذیرفت و آن این کلمات است که گفت: «أَسْأَلُکَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ عَلَیٍّ وَ فاطِمَة وَ الْحَسَنِ وَ

الْحُسَین إِلاّ تُبْت عَلَیَّ» و خداوند توبه او را پذیرفت که او توّاب و رحیم است. گفتم: ای فرزندِ رسول خدا! منظور خدای تعالی از جمله «فأتمَّهنَّ» چه بوده است؟ فرمود: یعنی ائمه دوازده گانه را به قائم، تمام می کند که نُه امامِ آنها از فرزندانِ حسین علیه السلام خواهند بود.⁽¹⁾

نکته 264 سوره مبارکه و العصر

مفضل بن عمر گوید: از معنایِ قولِ خدای تعالی که می فرماید: «بِسمِ اللَّه الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ* وَالْعَصرِ * إِنَّ الانسنَ لَفِی خُسرٍ * إِلا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ تَوَاصوْا بِالْحَقِّ وَ تَوَاصوْا بِالصَّبرِ؛ به نام خداوند بخشنده مهربان * به عصر سوگند، * که انسان ها همه در زیانند؛ * مگر کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده اند، و یکدیگر را به حق و شکیبایی و استقامت توصیه نموده اند» از امام صادق علیه السلام پرسیدم. حضرت فرمودند: «الْعَصرِ» عصرِ خروجِ قائم علیه السلام است. «إِنَّ الانسنَ لَفِی خُسرٍ» یعنی دشمنانِ ما. «إِلا الَّذِینَ آمَنُوا» یعنی به آیاتِ ما ائمّه، «وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ» یعنی همراهی با برادران «وَ تَوَاصوْا بِالْحَقِّ» یعنی به امامت «وَ تَوَاصوْا بِالصَّبرِ» یعنی در دورانِ فترت و غیبتِ امام.⁽²⁾

نکته 265 تأویلِ قرآن

امام صادق علیه السلام می فرمایند: «آزردگی هایی که مهدیِ ما از رویِ نادانانِ روزگارِ خود متحمّل می شود، بیش از زحماتی است که به پیامبرصلی الله علیه وآله از جاهلانِ زمانِ خود وارد شده است. گفتم: چگونه؟ فرمود: پیامبرصلی الله علیه وآله در زمانی برانگیخته شد که مردم، سنگ و درخت و چوب می پرستیدند. قائم، آن گاه که قیام کند، مردم علیه او قرآن را تأویل می کنند».⁽³⁾

نکته 266 امام علیه السلام و قرآن

مردی از تفسیرِ آیه «وَ مَن قُتِلَ مَظلوماً فَقَد جَعَلْنا لِوَلِیهِ سُلْطاناً فَلا یسْرِف فِی الْقَتلِ إِنَّهُ کانَ مَنْصوراً؛⁽¹⁾و آن کس که مظلوم کشته شده، ما به ولیّ او حکومت دادیم که در کشتن، اسراف و زیاده روی نکند، همانا او از جانب ما مورد حمایت است»؛ از امام صادق علیه السلام سؤال کرد. حضرت علیه السلام فرمود: «منصور، قائم آل محمّدعلیهم السلام است که ولیّ خون حسین علیه السلام است و چون ظهور نماید، اقدام به خونخواهی حسین علیه السلام کرده و دشمنان را بکشد و اگر همه اهل زمین را به قتل برساند، اسراف نکرده است و معنایِ «فَلا یسْرِف فِی الْقَتل» این است که او هرگز به کاری که اسراف محسوب شود دست نمی آلاید.

سپس فرمود: به خدا سوگند! حضرتِ قائم علیه السلام بازماندگان و ذرّیه قاتلانِ حضرت حسین علیه السلام را به واسطه کردار پدران و اجدادشان خواهد کشت».⁽²⁾در کتاب عیون اخبار الرضا از عبدالسّلام بن صالح هروی روایت کرده است که گفت: به امام رضاعلیه السلام عرض کردم که نظرتان درباره این حدیث که از امام صادق علیه السلام روایت شده است، چیست؟ حضرت فرمود: درست است. گفتم: پس معنایِ این آیه که می فرماید: «وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ اُخْری ⁽³⁾هیچ کس بارِ گناهِ دیگری را به دوش نخواهد کشید»؛ چه می شود؟ فرمود: خداوند در تمامِ گفتارهایش راست و درست فرموده است، لکن فرزندان قاتلان حسین علیه السلام کسانی هستند که از کردارِ پدرانِشان راضی هستند و به آن افتخار می کنند و هر کس که از کاری راضی باشد، مثل آن کسی است که آن را انجام داده است و اگر کسی در شرقِ عالم کُشته شود و دیگری در غرب عالم، به این قتل راضی

و خشنود باشد، نزدِ خدای تعالی با قاتل شریک خواهد بود. از این رو، حضرت قائم علیه السلام آنها را به قتل می رساند.⁽¹⁾

نکته 267 زرتشت و نوید

در کتبِ زرتشتیان آمده است: «نجات دهنده بزرگ، دین را در جهان رونق دهد و فقر و تنگدستی را نابود کند... . مردم جهان را همفکر و هماهنگ گردانَد».⁽²⁾

نکته 268 زبور و نوید ظهور

در زبور آمده است: «... امّا، منتظرانِ خداوند، وارثانِ زمین خواهند شد... و ارث آنان خواهد بود برای همیشه و در طولِ روزگار.⁽³⁾

نکته 269 تورات و نویدِ ظهور

در تورات آمده است: «... مسکینان را به عدالت داوری خواهد کرد و برای مظلومان زمین به راستی حکم خواهد نمود.... گرگ با برّه هم مسکن خواهد شد و پلنگ با بزغاله خواهد آرمید و گوساله و شیر پروار شده در کنار هم خواهند بود و طفل کوچک آنها را خواهد راند.⁽⁴⁾

نکته 270 انجیل و نویدِ ظهور

در انجیل آمده است: «کمرهایِ خود را بسته، چراغ های خود را برافراخته

کرده و مانند کسانی باشید که انتظار مولای خود را می کشند.... تا هر وقت که آمد و در را کوبید فوراً در را باز کنید... زیرا در ساعتی می آید که شما گمان آن را ندارید».⁽¹⁾

نکته 271 اسامیِ حضرت در کتبِ ادیان

اسامیِ مبارک حضرت مهدی علیه السلام با الفاظِ مختلفی در بسیاری از کتب مذهبی اهلِ ادیان و ملل مختلف جهان آمده که برخی از آنها چنین است: «صاحب» در صحف ابراهیم علیه السلام «قائم» در زبور سیزدهم، «قیدمو» در تورات به لغت ترکوم، «ماشیع» - مهدی بزرگ - در تورات عبرانی، «مهمید آخر» در انجیل، «سروش ایزد» در زمزم زرتشت، «بهرام» در ابستاق زند و پازند، «بنده یزدان» در زند و پازند، «لندبطاوا» در هزارنامه هندیان، «شما خیل» در ارماطس، «خوراند» در جاویدان، «خجسته» در کندرال فرنگیان، «خسرو» در کتاب مجوس، «میزان الحق» در کتاب اثری پیغمبر، «پرویز» در کتاب برزین آذر فارسیان، «فردوس اکبر» در کتاب قبدوس رومیان، «کلمة الحق» در صحیفه آسمانی، «لسان الصِّدق» در صحیفه آسمانی، «صمصام الاکبر» در کتاب کندرال، «بقیة اللَّه» در کتاب دوهر، «قاطع» در کتاب قنطره، «منصور» در کتاب دید براهمه، «ایستاده» در کتاب شاکمونی، «ویشنو» در کتاب ریگ ودا، «فرخنده» در کتاب وشن جوک، «راهنما» در کتاب پاتیکل، «پسر انسان» در عهد جدید (اناجیل و ملحقات آن)، «سوشیانس» در کتاب زند و هو مومن یسن از کتب زردشتیان، «فیروز» در کتاب اشعیای پیامبر، و در کتاب شابوهرگان کتاب مقدس مانویه ترجمه مولر نام «خرد شهر ایزد» آمده که باید در آخرالزمان ظهور کند، و عدالت را در جهان آشکار سازد.⁽²⁾

نکته 272 حضرت مهدی علیه السلام در احادیثِ قدسی

خداوند فرمود: «ای پیامبر! به وسیله تو و پیشوایان از نسل تو بر بندگانِ خویش رحمت می آورم، و به وسیله قائم از بین شما، زمین خود را با تسبیح و تقدیس و تهلیل و تکبیر و بزرگداشت مقام الوهیت، آباد می سازم. و به وجودِ او زمین را از دشمنانَم پاک می کنم و آن را میراث اولیایِ خویش قرار می دهم، و به وسیله او کلمه توحید را تعالی بخشیده، کلمه کافران را به سقوط می کشانم، و به دستِ او و با علم خود سرزمین ها و دلِ بندگانم را حیاتی تازه می بخشم و گنج ها و ذخیره هایِ پنهان را به مشیت خود برایش آشکار می سازم.

و با اراده خود او را بر نهانی ها و مکنوناتِ قلبیِ دیگران آگاه می گردانم و با فرشتگانِ خود او را یاری می رسانم تا در اجرایِ فرمان من و تبلیغ دین من مددکار او باشند. او به حقیقت ولیّ من است و به راستی هدایتگر بندگان من می باشد».⁽¹⁾

نکته 273 حضرت مهدی علیه السلام در احادیثِ قدسی

امام باقرعلیه السلام در وجهِ نامگذاری حضرت مهدی علیه السلام به «قائم آل محمّدصلی الله علیه وآله» حدیثی قدسی روایت فرمود: زمانی که جدّم حسین که صلوات خدا بر او باد به شهادت رسید، فرشتگان با گریه و زاری به درگاه خداوند عزوجلّ نالیدند و گفتند: پروردگارا! آیا از آنان که برگزیده و فرزند برگزیده تو و امام انتخاب شده از بین خلق را کشتند، می گذری؟!

خداوند به آنان وحی فرمود که: «فرشتگانِ من آرام گیرید. سوگند به عزّت و جلالم که از آنان انتقام می گیرم اگرچه بعد از گذشت زمانی طولانی باشد».

سپس فرزندان از نسل حسین علیه السلام را که پس از او به امامت می رسند به ملائکه نشان داد و آنان شاد شدند.

در بین این پیشوایان، یک نفرشان به نماز ایستاده بود، خداوند عزّوجلّ فرمود: به وسیله او «قائم» از دشمنان و قاتلان حسین علیه السلام انتقام می گیرم».⁽¹⁾

نکته 274 در حدیثِ قدسی

در حدیثِ معراجیه آمده است که ذاتِ مقدس باریتعالی فرمود: «... بادها را مسخّرِ او خواهم کرد. ابرهایِ تندرآگینِ سخت را، رامِ او خواهم نمود، و او را از طریقِ اسبابی - که برایِ سفر به آسمان ها است - به سفر کردن به آسمان ها موفّق خواهم ساخت».⁽²⁾

امام زمان علیه السلام در روایات

نکته 275 امامتِ امّت

امام صادق علیه السلام فرمود: «امامتِ امّت⁽¹⁾برای کسی صلاح نیست مگر دارای سه خصلت باشد: 1- سزاوارترین مردم به امام قبل باشد. 2- اسلحه پیامبرصلی الله علیه وآله در نزد او باشد. 3- امامِ سابق، او را به طور آشکار، وصیِّ خود کرده باشد».⁽²⁾

نکته 276 سخنِ حق

در یکی از روزها که عثمان بن سعید عمری یار و یاور با وفای حضرت عسکری علیه السلام در مجلسِ آن حضرت حضور داشت، یکی از یاران ایشان پرسید: شما درباره این حدیث «زمین تا روز قیامت از حجّت خدا بر بندگان تهی نمی ماند و هر کس که بمیرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگِ جاهلی از دنیا رفته است» که از پدران بزرگوارتان نقل شده چه می گویید؟

آن حضرت در پاسخ فرمود: آری، این سخن همانند روز حق است. باز پرسید: ای پسر رسول خدا! پس چه کسی پس از شما امام و حجت خواهد بود؟ حضرت فرمود: پس از من، پسرم محمّد، امام و حجت خواهد بود. هر کس بمیرد و او را نشناسد به مرگ جاهلی از دنیا رفته است. آگاه باشید که او را غیبتی است که در آن نادانان به گمراهی می افتند و اهل باطل هلاک می گردند. هر کس که در این دوران (برای ظهور) تعیین وقت کند، دروغ می گوید. سپس (با سپری شدن دوران غیبت) او ظهور می کند. گویا پرچم های سفیدی را که در نجف کوفه بر بالای سرش در اهتزاز است می بینیم.⁽³⁾

نکته 277 جانشینانِ پیامبرصلی الله علیه وآله

امام رضاعلیه السلام از پدرانَش روایت می کند که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند: وقتی مرا به معراج بردند... عرض کردم پروردگارا! آیا اینان (امامان) پس از من و جانشینان من خواهند بود؟

ندا آمد: ای محمّد! آری، اینان دوستان و برگزیدگان و محب های من پس از تو بر بندگانم می باشند و جانشینان و بهترین بندگانم پس از تو خواهند بود. به عزّت و جلالَم سوگند، دین و آیینم را به وسیله آنان برتری می بخشم و به وسیله آخرین آنان، زمین را از وجود سرکشان و گنهکاران پاک می کنم و فرمانروایی شرق و غرب را به او می دهم.⁽¹⁾

نکته 278 ضرورتِ وجود حجّتِ الهی

حضرتِ علی علیه السلام در بیانِ ضرورتِ وجودِ حجّت هایِ الهی می فرماید: «لا تخلو الارض من قائم اللَّه بحجّة...».⁽²⁾زمین از کسی که حجت خداست خالی نمی ماند. امام هادی علیه السلام نیز می فرمایند: «ان الارض لا تخلوا من حجة و انا و اللَّه ذلک الحجّة؛⁽³⁾زمین هرگز از حجت خالی نمی ماند و به خدا قسم من آن حجّت هستم». در دعاهایی که از ائمّه علیهم السلام وارد شده نیز به دفعات به واژه حجت برمی خوریم: «اللهمّ عرّفنی حجّتک، فانّک ان لم تعرّفنی حجّتک، ضللت عن دینی»⁽⁴⁾

نکته 279 خبر از ظهور

جابر از امام باقرعلیه السلام روایت کرده که فرمود: مهدی علیه السلام در مکّه موقع عشاء

ظهور می کند و بیرق و پیراهن و شمشیر رسول خداصلی الله علیه وآله با او خواهد بود و علامت ها و نور و بیانی با آن حضرت می باشد. پس از آن که نماز عشاء را می خواند با صدایِ بلند می گوید: ایها الناس! من شما را به یاد خدا می آورم و آن موقعی را که در مقابل او قرار می گیرید به شما خاطر نشان شما می کنم؛ زیرا که خدای تعالی اتمام حجّت کرده و انبیا و کتاب فرستاده تا شما را امر کند که برای او چیزی را شریک قرار ندهید و اطاعت و فرمان او و پیغمبرش را محافظت کنید و آن چه را قرآن احیا کرده، احیا کنید و آن چه را که قرآن از بین برده، از بین ببرید و (طریق) هدایت را یاری کنید و برای تقوا و پرهیزگاری ناصر و معین باشید. زیرا که فنای دنیا نزدیک است. من شما را به سوی خدا و رسول او دعوت می کنم تا به کتاب خدا عمل کنید و باطل را نابود کرده، سنت و شریعت را احیا نمایید. پس با 313 نفر که تعداد اهل بدر بود، بدون این که از یکدیگر وعده بگیرند، نظیر یک نقطه ابر پاییزی ظهور می کند. در شب، خائف و در روز چون شیرند. پس خدا (بوسیله او) زمین حجاز را فتح می کند و افرادی را که از بنی هاشم در زندانند نجات می دهد و بیرق های سیاه در کوفه وارد می شوند و لشکرهایی برای بیعت با مهدی علیه السلام به اطراف عالم می فرستد، جور و اهل آن را از بین می برد و شهرها برای او معتدل خواهند بود و خدا قسطنطنیه را به دستِ او افتتاح می کند.⁽¹⁾

نکته 280 امام علیه السلام در کلامِ اهل سنّت

ابن ابی الحدید: «مشهور بین عموم مسلمین در تمام این اعصار است که: در آخرالزّمان مردی از اهل بیت علیهم السلام ظاهر خواهد شد که دین را تأیید و عدل را آشکار فرماید و مسلمانان از او پیروی نمایند و بر ممالک اسلامی مستولی شود و نام او مهدی علیه السلام است».⁽²⁾

نکته 281 لزومِ وجود امام

امام باقرعلیه السلام فرمودند: «ای اباحمزه! هر یک از شما که بخواهد چند فرسخی را بپیماید، برای خود راهنمایی می گیرد. تو که به راه هایِ آسمان ناآشناتر از راه های زمین هستی، پس برای خودت راهنمایی طلب کن!»⁽¹⁾

نکته 282 این گونه است...

امام رضاعلیه السلام فرمودند: «مهدی عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف داناترین، حکیم ترین، پرهیزکارترین، بردبارترین، بخشنده ترین و عابدترین مردمان است، دیدگانَش در خواب فرو می رود ولی دلش همیشه بیدار است و فرشتگان با او سخن گویند... دعایش همواره به اجابت می رسد. اگر در موردِ سنگی نفرین کند از وسط به دو نیم می شود».⁽²⁾

نکته 283 دو نشانه بارز

امام رضاعلیه السلام فرمودند: «مهدی عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف دو نشانه بارز دارد که با آنها شناخته می شود یکی دانشِ بیکران و دیگری استجابتِ دعا».⁽³⁾

نکته 284 دانشِ گسترده

امام علی علیه السلام در موردِ امام زمان علیه السلام فرمودند: «دانشِ او از همه افزون تر و مرحمتش از همه گسترده تر است».⁽⁴⁾

نکته 285 پدرم فدای او...

امام کاظم علیه السلام فرمودند: «مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف بر اثرِ تهجّد و شب زنده داری رنگش به زردی متمایل است. پدرم فدای کسی باد که شب ها در حال سجده و رکوع، طلوع و غروب ستارگان را مراعات می کند. پدرم فدای کسی که در راه خدا ملامتِ ملامتگران در او تأثیر نمی گذارد. او چراغ هدایت در تاریکی های مطلق است. پدرم فدای کسی که به امرِ خدا قیام می کند».⁽¹⁾

نکته 286 فروتنی مقابل خداوند

امام رضاعلیه السلام فرمودند: «مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف، در برابرِ خداوند فروتن است، همچون عقاب، در برابر بالش».⁽²⁾

در حدیثی دیگر امام رضاعلیه السلام فرمودند: «مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف، در برابرِ پروردگارش از همه متواضع تر است».⁽³⁾

نکته 287 شتابنده به سویِ نیکی ها

امام رضاعلیه السلام فرمودند: «مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف، شتابنده به سویِ نیکی ها و بزرگواری ها، مبارز و سخت کوش است».⁽⁴⁾

نکته 288 فضایلِ امام علیه السلام

امام صادق علیه السلام فرمودند: «او دارایِ کمال موسی، شکوهِ عیسی و شکیباییِ ایوب علیهم السلام است».⁽⁵⁾

نکته 289 زمین بدون امام فرو خواهد رفت

ابوحمزه می گوید خدمت حضرت صادق علیه السلام عرض کردم: آیا زمین بدون وجود امام باقی می ماند؟ فرمود: اگر زمین بی امام گردد، فرو خواهد رفت.⁽¹⁾

نکته 290 غضبِ خدا بر بندگان

وشاء گوید که خدمت امام رضاعلیه السلام عرض کردم: آیا زمین بی امام می ماند؟ فرمود: نه! گفتم: برای ما روایت شده که زمین بی امام نمی گردد مگر در صورتی که خدا بر بندگانش غضب نماید. پس آن جناب فرمود: زمین بی امام نمی ماند، و الاّ فرو خواهد رفت.⁽²⁾

نکته 291 امام در کتب اهل سنن

از پیغمبرصلی الله علیه وآله روایت شده است که فرمود: دنیا سپری نخواهد شد تا این که مردی از اهل بیت من که نامش نام من است بر عرب حکومت کند.⁽³⁾

نکته 292 اقرار و انکار

صفوان بن مهران از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: کسی که به همه امامان اقرار کند امّا مهدی را انکار کند، مانندِ کسی است که به همه پیامبران اقرار کند امّا نبوّتِ محمّدصلی الله علیه وآله را انکار نماید. گفتند: یابن رسول اللَّه! مهدی از فرزندانِ شما کیست؟ فرمود: پنجمین از فرزندانِ هفتمین! شخصِ او از شما نهان می شود و بردنِ نامِ وی بر شما روا نیست.⁽⁴⁾

نکته 293 سه محمّد!

ابوهیثم از امام صادق صلی الله علیه وآله روایت می کند که فرمود: چون در بینِ ائمّه سه امام به نام های محمّد و علی و حسن پی در پی هم آید چهارمینِ آنها قائم (عج) خواهد بود.⁽¹⁾

نکته 294 امام در کتب اهل تسنن

علی بن ابی طالب علیه السلام از پیغمبرصلی الله علیه وآله روایت کرده که فرمود: اگر از عالم جز یک روز باقی نمانده باشد، خدا مردی از اهل بیت مرا خواهد برانگیخت تا دنیا را پر از عدل و داد کند، چنان که از ستم پر شده است.⁽²⁾

نکته 295 امام در کتب اهل تسنن

ابوسعید می گوید: پیغمبرصلی الله علیه وآله فرمود: مهدی ما بلند پیشانی و باریک بینی است. زمین را پر از عدل و داد می کند چنان که از ظلم و بیدادگری پر شده است، مدّت هفت سال حکومت می کند.⁽³⁾

نکته 296 امام در کتب اهل تسنن

علی علیه السلام از پیغمبرصلی الله علیه وآله نقل کرده است که فرمود: مهدی موعود از اهل بیت من می باشد. خدا اسباب قیامش را در یک شب فراهم می سازد.⁽⁴⁾

نکته 297 امام در کتبِ اهل تسنّن

ابوسعید از رسول خداصلی الله علیه وآله روایت نموده که فرمود: زمین از ظلم

و بیدادگری پر می شود سپس مردی از اهل بیت من ظاهر شده، هفت سال یا نُه سال حکومت می نماید و زمین را از عدل و داد پر می کند.⁽¹⁾

نکته 298 ظهورِ امام علیه السلام مشهور بینِ مسلمین

در بینِ تمام مسلمین مشهور بوده و هست که در آخر الزمان مردی از اهل بیت پیغمبر ظهور می کند و دین را تأیید می کند و عدل و داد را ظاهر می سازد و بر تمام ممالک اسلامی تسلّط پیدا می کند.⁽²⁾

نکته 299 دفع بلا

امام زمان علیه السلام می فرمایند: خدا به سببِ من از خاندان و شیعیانَم بلا را دور می گرداند.⁽³⁾

نکته 300 آرزویِ خدمت

امام صادق علیه السلام فرمود: اگر او [امام زمان عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف] را دریابم، تمامِ عمر به او خدمت می کنم.⁽⁴⁾

نکته 301 علم به کتاب و سنّت

امام باقرعلیه السلام فرمودند: «علم به کتابِ خدا و سنّتِ پیامبرصلی الله علیه وآله در دلِ مهدی ما عجّل اللَّه تعالی فرجه الشّریف ریشه می دواند آن چنان که گیاه در دل سرزمین ها ریشه می دواند».⁽⁵⁾

نکته 302 امام علیه السلام در روایاتِ اهل تسنّن

احمد بن حنبل از جابر بن سمره نقل کرده که شنیدم رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «یکُونُ بَعدی اِثْنَا عَشَرَ خَلِیفَةً کُلُّهُمْ مِنْ قُریشٍ؛⁽¹⁾بعد از من دوازده نفر خلیفه خواهند بود که همه آنان از قریش هستند».⁽²⁾

این حدیث در سطحِ عجیبی از آن حضرت نقل شده که به هیچ وجه قابل شک و تردید نیست و اهلِ حدیث به متواتر بودن آن اذعان کرده اند.⁽³⁾مثلاً احمد بن حنبل آن را بدین طریق در مسند خویش با 34 سند از جابر بن سمره روایت می کند.

صحّت و حتمی بودنِ این حدیث که از طریقِ شیعه و سنّی نقل شده، جایِ بحث نیست و همه آن را قبول کرده و به صدورش از رسول خداصلی الله علیه وآله اذعان نموده اند، مهم این است که منظور آن حضرت از این دوازده نفر چه اشخاصی هستند؟

خلفایِ بنی امیه که نمی شود مراد باشند؛ زیرا آنان چهارده نفر بودند نه دوازده نفر و اسامی آنان به نقل از مروج الذّهب مسعودی به قرارِ ذیل باشد: «معاویة بن ابی سفیان، یزید بن معاویه، معاویة بن یزید، مروان بن حکم، عبدالملک بن مروان، ولید بن عبدالملک، سلیمان بن عبدالملک، عمر بن عبدالعزیز، یزید بن عبدالملک، هشام بن عبدالملک، ولید بن یزید بن عبدالملک، یزید بن الولید، ابراهیم بن الولید و مروان محمّد الحمار».

خلفایِ بنی عبّاس نیز یقیناً منظور نیستند؛ زیرا آنان 37 نفر بودند و از طرف دیگر کسانی که غیر از اینان خلافت کرده اند عددشان به دوازده نفر نمی رسد و آنان عبارتند از: خلفای اربعه و امام حسن علیه السلام و عبداللَّه بن زبیر.

بنابراین باید این دوازده نفر را مشخّص کرد؛ زیرا قطعاً رسول خداصلی الله علیه وآله

چیز گزافی نفرموده و نیز قصدِ معمّاگویی هم - نعوذباللَّه - نداشته است.

به نظرِ شیعه مراد از این حدیث، امامان دوازده گانه یعنی علی بن ابی طالب علیه السلام و یازده فرزندِ او علیهم السلام هستند. امّا روایاتِ اهل سنّت نیز در این که منظور آن حضرت، امامان دوازده گانه اند، تصریح دارند ولی عجیب این است که می بینیم علمایِ آنان به این روایات توجّه نکرده و یا از آنها غفلت نموده و تأویل هایِ گوناگونی را برایِ حدیث ذکر کرده اند و احتمالاتِ مختلفی را ابراز نموده اند.

محمّد بن ابراهیم حمّوئی⁽¹⁾شافعی از عبداللَّه بن عباس نقل می کند که: «خلفا و اوصیایِ من و حجّت هایِ خدا بر خلق بعد از من دوازده نفرند، اوّل آنان برادرِ من و آخرشان پسر من است، گفته شد: یا رسول اللَّه! برادرِ شما کیست؟ فرمود: علی بن ابی طالب، گفته شد: فرزندِ شما کیست؟ فرمود: مهدی و او همان است که زمین را پر از عدل و داد می کند همان طور که از ظلم و جور پر شده باشد».⁽²⁾

حافظ سلیمان قندوزی حنفی این حدیث را در ینابیع المودّه⁽³⁾نقل می کند، بنابراین، خودِ رسول خداصلی الله علیه وآله «اِثنا عشر» را بیان فرموده که منظور، امامان دوازده گانه یعنی : علی بن ابی طالب و فرزندان اوعلیهم السلام هستند.

حافظ قندوزی حنفی اهلِ تسنّن، در ینابیع المودّة⁽⁴⁾می گوید: بعضی از محقّقین گفته اند که شرح زمان و تعریف کون و مکان نشان داده که مراد رسول خداصلی الله علیه وآله از حدیثِ «اِثْنا عَشَرَ خَلِیفةً» دوازده نفر از اهل بیت و عترت آن حضرت است؛ زیرا این حدیث بر خلفایی که از صحابه بودند حمل نمی شود؛ چون آنان از دوازده کمتر بودند و بر خلفایِ اموی نیز قابلِ حمل نیست؛ چون آنان از

دوازده نفر بیشتر بودند، وانگهی همه ستمگر و فاحش بودند بجز عمر بن عبدالعزیز؛ و نیز آنان از بنی هاشم نبودند و حال آن که آن حضرت فرموده : «کُلُّهُمْ مِنْ بَنِی هاشِمْ» چنان که در روایتِ جابر آمده است ...

و نیز نمی شود بر ملوکِ عبّاسی حمل نمود؛ چون از دوازده نفر بیشتر بودند و آیه «... قُلْ لا أ سئلُکُمْ عَلَیهِ اَجْراً...».⁽¹⁾و حدیثِ کساء را مراعات نکردند. پس ناچار باید این حدیث بر دوازده نفر از اهل بیت آن حضرت حمل شود؛ چون آنان اعلم اهل زمان و اجلّ و اتقی و اورع از همه بودند و در نَسَب از همه بالاتر و در حَسَب افضل و در نزد خدا محترم تر بودند و علومشان به سبب وراثت و خدایی بودن، به رسول خداصلی الله علیه وآله متّصل بود.

نکته 303 مهدیِ نوعی یا شخصی

اهل سنّت در رابطه با مهدیِ موعودعلیه السلام می گویند: ما به مهدی نوعی عقیده داریم. به عبارتِ دیگر: ما منکرِ مهدی موعود نیستیم، احادیثی که از رسول خداصلی الله علیه وآله درباره او صادر شده، موردِ قبولِ ماست ولی می گوییم او هنوز متولّد نشده و معلوم نیست چه کسی است امّا در آینده متولّد می شود و بعد از بزرگ شدن، قیام می کند و حکومت جهانی واحد تشکیل می دهد، او از نسل فاطمه و از فرزندان حسین علیهم السلام است.⁽²⁾

مثلاً شبراوی شافعی در الاتحاف⁽³⁾می گوید: «شیعه عقیده دارد مهدی موعود - که احادیثِ صحیحه درباره او وارد شده - همان پسر حسن عسکری خالص است، و در آخرالزّمان ظهور خواهد کرد، ولی صحیح آن است که او هنوز متولّد نشده و در آینده متولّد و بزرگ می شود و او از بزرگانِ آل بیت کریم است».

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه⁽¹⁾ذیل خطبه 16 می گوید: «اکثرِ محدّثین عقیده دارند مهدی موعود از نسل فاطمه علیها السلام است و اصحابِ ما معتزله، آن را انکار نمی کنند و در کتب خود به ذکر او تصریح کرده اند و شیوخِ ما به او اعتراف کرده اند، فقط فرق آن است که او به عقیده ما هنوز متولّد نشده و بعداً متولّد خواهد گردید».

ناگفته نماند که اهل سنّت بر این گفته خود، دلیلی از احادیث یا آیات نیاورده اند، فقط شهرتی است که در میانِ ایشان به وجود آمده است و این یکی از نتایجِ منزوی شدنِ اهل بیت علیهم السلام و غصب خلافت اسلامی است. وانگهی احادیثِ منقوله در کتبِ اهلِ سنّت عیناً عقیده شیعه را می رساند و در آن احادیث می خوانیم که: مهدی موعودعلیه السلام دوازدهمین امام از ائمّه دوازده گانه و نهمین فرزند امام حسین علیه السلام و چهارمین فرزندِ امام رضاعلیه السلام و فرزند بلافصل امام حسن عسکری علیه السلام است.

و نیز روایات اهل سنّت می گوید که آن حضرت در سال 255 هجری در نیمه شعبان در شهر «سامرّا» از مادری به نام «نرجس» به دنیا آمده است. بنابراین، شیعه و اهل سنّت در مهدی موعود اختلاف و شکّی ندارند و هر دو عقیده به مهدی شخصی دارند منتها دوران های تاریک و انزوای اهل بیت و عصر حکومت های سیاه بنی امیه و بنی عبّاس مانع از آن شد که اهل سنّت چیزی را که در کتاب خود نوشته و نقل کرده اند در میان خود شهرت بدهند و مانند شیعه منتظر آمدن مهدی شخصی باشند.

نکته 304 مهدویتِ نوعیه

بعضی از صوفیه و عرفا قائل به مهدویت نوعیه بوده یا هستند. به این معنی که عقیده دارند در هر عصر و دوره ای باید یک مهدی وجود داشته باشد که

ویژگی ها و خواصِّ مهدویت و هادویت را داشته باشد و می گویند هیچ عصری خالی از یک مهدی هادی نیست و ضرورتی هم ندارد که مشخّص شود از نسلِ چه کسی است و چه خصایصی را داراست. امّا عقیده مبرهن و مستدلِّ مذهبِ شیعه آن است که مهدویت شخصیه است. یعنی یک فرد است که مهدیِ این امّت است و موعودِ امّت ها و ملّت هاست وابعاد و ویژگی هایِ او از جمله؛ خانواده اش، پدر و مادرش، محلِّ ولادت و غایب شدن و نشانه هایِ ظهورش و حتّی خصوصیات جسمی او مشخص است.⁽¹⁾

نکته 305 قبولِ همگانی

تا زمانِ ابن خلدون، شاید حتّی یک نفر از علمای اسلام پیدا نشده است که بگوید احادیثِ مربوط به مهدی علیه السلام از ریشه اساس ندارد، همه آن را قبول کرده اند. اگر اختلاف بوده است، درباره جزئیات بوده که آیا مهدی این شخص است یا آن شخص؟ آیا پسرِ امام حسن عسکری علیه السلام است یا نه؟ آیا از اولادِ امام حسن علیه السلام است یا از اولادِ امام حسین علیه السلام؟ امّا در این که این امّت، مهدی ای خواهد داشت و آن مهدی از اولادِ پیغمبر و از اولادِ حضرت زهرا است و کارش این است که جهان را پر از عدل و داد می کند پس از آن که پر از ظلم و جور شده است تردیدی نبوده است.⁽²⁾

نکته 306 اعتقاد به مهدویت در جهانِ تسنّن

اگر می خواهید بفهمید که مسأله مهدویت منحصر به شیعه نیست،⁽³⁾ببینید آیا مدّعیانِ مهدویت فقط در میانِ شیعه زیاد بوده اند و در میانِ اهلِ تسنّن

نبوده اند؟ واقعیت آن است که مدّعیانِ مهدویت در میانِ اهل تسنّن نیز بوده و زیاد هم بوده است. یکی از آنها همین مهدیِ سودانی یا متمهدی سودانی است که در کمتر از یک قرنِ اخیر در سودان خود را مطرح کرد و در آنجا یک جمعیتی به وجود آورد که تا همین اواخر هم بودند. اصلاً این مرد که، با ادّعایِ مهدویت جلو آمد، یعنی این قدر اعتقاد به مهدویت در همان سرزمین هایِ سنّی نشین وجود داشته است که زمینه را برایِ ادّعایِ یک مهدیِ دروغین مساعد کرد. در کشورهایِ دیگرِ اسلامی نیز مدّعیانِ مهدویت زیاد بوده اند. در هندوستان و پاکستان، قادیانیه ها به همین عنوانِ ادّعای مهدویت، ظهور کردند، و در روایاتِ ما هم زیاد است که مدّعیانِ کذّاب، و به اعتباری دجّال ها زیادی پیدا خواهند شد و ادّعاهایی خواهند کرد.⁽¹⁾

نکته 307 حجّت خدا در زمین

جمله هایی از امیرالمؤمنین علی علیه السلام در نهج البلاغه است و من از مرحوم آیةاللَّه العظمی بروجردی رحمه الله شنیدم که این جمله ها متواتر است یعنی تنها در نهج البلاغه نیست و سندهایِ متواتر دارد.

امیرالمؤمنین علیه السلام در آن مصاحبه ای که با کمیل بن زیاد نخعی کرده است مطالبی در این باب بیان نموده است. کمیل می گوید: یک شب، علی علیه السلام دستِ مرا گرفت، - ظاهراً این قضیه در کوفه اتّفاق افتاده است. - مرا با خودش به صحرا بُرد، فلما اصحر تنفس الصعداء⁽²⁾به صحرا که رسیدیم یک نَفَسِ خیلی عمیقی، یک آهی از بُنِ دل بر کشید و آن گاه دردِ دلهایش را شروع کرد، آن تقسیم بندیِ معروف: الناس ثلاثة⁽³⁾مردم سه دسته هستند: عالِم ربّانی، متعلّمین، و مردمانِ همج رعاع، و بعد شکایت از این که کمیل! من آدمِ لایق پیدا نمی کنم

که آنچه را می دانم به او بگویم. یک افرادی آدم هایِ خوبی هستند ولی احمقند، یک عدّه ای افرادِ زیرکی هستند ولی دیانت ندارند و دین را وسیله دنیا داری قرار می دهند. مردم را تقسیم بندی کرد و همه شکایت از تنهایی خود که کمیل! من احساسِ تنهایی می کنم، من تنهایم، آدمِ قابل و لایق که اسراری را که در دل دارم به او بگویم ندارم. در آخر یک مرتبه می گوید: اللهم بلی ! لا تخلو الارض من قائم لله بحجة، امّا ظاهرا مشهورا، و امّا خائفا مغمورا، لئلا تبطل حجج اللَّه و بیناته. یحفظ اللَّه بهم حججه و بیناته، حتی یودعوها نظراءهم، و یزرعوها فی قلوب اشباههم. بله، در عینِ حال، هیچ وقت زمین از حجّتِ خدا خالی نمی ماند، یا حجّتِ ظاهرِ آشکار و یا حجّتی که از چشم ها پنهان و غایب است.⁽¹⁾

نکته 308 روایاتِ مهدویت

آیا پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله در زمینه غیبت امام عصرعلیه السلام ظهور و حکومت ایشان، مطالبی فرموده است؟ اگر روایاتِ مربوط به مهدیِ موعود، انحصاراً روایاتِ شیعه می بود، برایِ شکّاکان جایِ این اعتراض بود که اگر مسأله مهدی موعود یک مسأله واقعی است، باید پیغمبر اکرم گفته باشد و اگر پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله گفته بود باید سایرِ فِرَقِ اسلامی هم روایت کرده باشند و تنها شما شیعیان روایت نکرده باشید.

جوابش خیلی واضح است. اتّفاقاً روایاتِ بابِ مهدی موعود را تنها شیعیان روایت نکرده اند. روایاتی که اهلِ تسنّن در این زمینه دارند، از روایاتِ شیعه اگر بیشتر نباشد کمتر نیست. کتاب هایی را که در این زمینه نوشته شده است⁽²⁾مطالعه بکنید می بینید همین طور است.⁽³⁾

نکته 309 تواترِ حدیث

به اتّفاقِ علمایِ شیعه و اهلِ تسنّن، این جمله از پیغمبر اکرم متواتر است. احدی در این جمله تردید ندارد که پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «لو لم یبق من الدنیا الا یوم واحد لطوّل اللَّه ذلک الیوم حتی یخرج رجل من ولدی».یعنی اگر فرض کنیم از دنیا یک روز بیشتر باقی نمانده است، خدا آن روز را طولانی می کند تا مهدی از اولاد من ظهور کند. مقصود این است: این قضا حتمی پروردگار است که اگر فرض کنیم از عمر دنیا یک روز بیشتر باقی نمانده است، این کار حتماً باید عملی شود. این روایتی است که اهل تشیع و اهل تسنن هر دو روایت کرده اند و در آن تردیدی نیست.⁽¹⁾

نکته 310 علمِ غیبِ امام علیه السلام

محمّد بن شاذان گوید: مقداری مال برایِ قائم علیه السلام در نزدِ من فراهم آمد که از پانصد درهم، بیست درهم کمتر بود و من دوست نداشتم که آن را ناقِص بفرستم، بنابراین از مالِ خود آن را کامل گردانیده و نزدِ محمّد بن جعفر فرستادم و ننوشتم که چقدر آن از من است. محمّد بن جعفر قبضِ آن را برایم فرستاد که در آن آمده بود: پانصد درهم رسید که بیست درهم آن از توست.⁽²⁾

نکته 311 شبِ قدر

شبِ قدر، شبِ امام زمان علیه السلام است که ملائکه بر آن حضرت نازل شده، تقدیرِ امور را در اختیار او می گذارند. پیشوایان معصوم علیهم السلام در تفسیرِ سوره مبارکه قدر فرموده اند: فرشتگان در این شب، مقدّرات یک سال را نزد ولی مطلق زمان آورده، بر او عرضه و تسلیم می کنند.⁽³⁾

نکته 312 وجودِ حتمی امام

امام علیه السلام فرمودند: «اگر در رویِ زمین به جز دو نفر ساکن نباشند هر آینه یکی از آنها حجّت و امام خواهد بود.⁽¹⁾

نکته 313 علمِ غیبِ امام علیه السلام

اسحاق بن یعقوب گوید: از شیخ عمری - رضی اللَّه عنه - شنیدم که می گفت: در یک شهر با مردی همراه شدم که اموالی از امام نزد خود داشت. آن مرد مال را برای حضرت فرستاد که مال به او برگردانده شد و به او گفته شد: حقِّ عموزادگانَت را که بالِغ بر چهارصد درهم است از آن خارج کن! آن مرد متحیر و مبهوت و متعجّب گردید و حسابرسی کرد و در دستش مزرعه ای بود که متعلّق به عموزادگانَش بود که مقداری از آن را به آنها تسلیم کرده بود ولی بقیه آن را به آنها واگذار نکرده بود و سهمِ آنان از آن مال، چنان که امام فرموده بود چهارصد درهم می شد، پس آن را از مال خود خارج ساخت و باقی را نزد امام فرستاد و امام علیه السلام آن را پذیرفت.⁽²⁾

نکته 314 ندا از آسمان

امام علی علیه السلام فرمودند: موقعی که منادی از آسمان ندا کرد: حقّا که حق با آل محمّدعلیهم السلام است. مهدی علیه السلام ظهور می کند و نام او در دهان مردم خواهد بود و مردم مسرور می شوند و ذکری غیر از ذکرِ آن حضرت ندارند.⁽³⁾