جلسه 1386/08/21

بسم الله الرحمن الرحیم



التقسیم الثالث: تقسیمه إلی نفسی وغیری.

بحث ما در تقسیمات واجب است،یعنی  واجب را تقسیم کردیم به مطلق و مشروط، مطلق را نیز تقسیم کردیم به معلّق و منجز، الآن وارد تقسیم سوم می شویم که عبارت است از تقسیم واجب به نفسی و غیری. البته یک تقسیم چهارمی هم داریم بنام: «تقسیم الواجب الی اصلی و تبعی»، که  با این تقسیم چهارم، تقسیمات واجب هم  تمام می شود، یعنی  امر چهارم که در تقسیمات واجب بود، به پایان می رسد.

تعریف واجب نفسی

ما نخست باید ببینیم که  تعریف واجب نفسی و غیری چیست؟

مشهور اصولیین، واجب نفسی را چنین تعریف کرده اند: «الواجب النفسی ما أُمِرَ به  لنفْسِه»

تعریف واجب غیری

«الواجبُ الغیری ما أُمِرَ به  لغیره».

این تعریف هر چند یک نوع تعریف دوری است و از نظر منطقی ها غلط است. چطور؟چون از قبیل «أخذا المعرًّف فی المعرَّف» است،ولی خیلی مهم نیست فلذا ما روی آن زیاد تکیه نمی کنیم.

مرحوم شیخ انصاری و دیگران، بر این تعریف اشکال کرده اند و فرموده اند که: این  تعریف نفسی جامع الافراد نیست،چنانچه که   تعریف غیری مانع الاغیار نمی باشد. چرا؟ چون طبق این «تعریف» بخشی از واجبات نفسی از تحت  واجب نفسی خارج می شوند و داخل می شوند تحت واجب غیری؛ پس اولی(تعریف واجب نفسی) جامع نیست، دومی(تعریف واجب غیری) هم  مانع نیست. به عبارت دیگر: در واقع یک مشت واجبات نفسی داریم که با این تعریفی که شما از واجب نفسی کردید، از تحت واجب نفسی خارج می شوند و داخل می شوند تحت  واجب غیری،وحال آنکه نباید تحت آن داخل بشوند فلذا اولی جامع الأفراد نمی شود. دومی(تعریف واجب غیری) هم  مانع الاغیار نیست.چرا اولی جامع الافراد نیست؟ چون می گوید: «الواجب النفسی ما اُمِرَ به  لنفسه»، این تعریف،  فقط یک واجب نفسی را شامل است و آن عبارت است از: معرفة الله تعالی، و لی سایر واجبات را (مانند« نماز و روزه) شامل نیست، چرا اینها را شامل نیست؟ چون اینها «لم یؤمر لنفسه بل أُمِرَ لغیره»،  نماز چرا واجب شده است؟ «لأنّ الصلاة قربان کل تقی، إنّ الصلاة تنهی عن الفحشاء والمنکر»، پس لازمه اش این است که تمام واجبات نفسی (غیر از معرفة الله) از تحت تعریف واجب نفسی خارج بشوند، چون «طبق این تعریف» واجب نفسی آنست  که: «ما امر لنفسه»؛ وحال آنکه صلات و صوم «لم یُؤمَرْ لِنَفْسه»، بلکه از این جهت به صلات امر شده است که  او «قربان کل تقی، تنهی عن الفحشاء والمنکر» است، یا به  صوم از این جهت  امر  شده که صوم «جنّتةً من النّار» است، پس این تعریف  و اجب نفسی به قدری تعریف ناقص است که فقط یک فرد را شامل می شود به نام: «معرفة الله»، اما سایر  واجبات نفسی را شامل نیست، مثلاً نماز اجب نفسی است، وحال آنکه  این تعریف شامل نماز نیست، هکذا صوم و ...، واجب نفسی هستند وحال آنکه این تعریف شامل آنها نیست. چرا شامل نمی شود؟ چون هیچکدام از اینها «لم یُؤمَر لنفسه».پس این واجبات به نام: صوم و صلات  از تعریف واجب نفسی خارج شدند.

دومی (یعنی تعریف واجب غیری) مانع  الأغیار نیست. زیرا همه ی واجبات نفسیه و غیر نفسیه را در بر می گیرد و شامل است، «نماز» را هم شامل است، چون نماز هم «امر لغیره»؛ صوم را هم شامل است، چون «امر لغیره» است، یعنی تک تک واجبات «لم یؤمر لنفسه، بل أمر لغیره»  است، با اینکه نماز و روزه واجب نفسی هستند ولذا یک چنین اشکالی بر  این تعریف  شده است.

یلاحظ علیه: من فکر می کنم که  این اشکال وارد نیست، اما  به شرط اینکه در تعریف تصرّف کنیم و بگوییم: «الواجب النفسی ما أمر به  لنفسه لا لبعثٍ آخر، الواجب الغیری ما أُمر به  لِبعْثٍ آخر»؛ اگر کلمه ی «لبعثٍ اخر» را در تعریف اضافه کنیم، آنوقت اشکال حل می شود، یعنی هم جامع الافراد می شود و هم مانع الاغیار. ولذا  در تعریف اولی، نماز و روزه داخل می شوند، چون نماز و روزه «امر لنفسه لا لبعثٍ آخر»، به این  معنا که  نوکر وجوب دیگری نیستند. بله! اگر واجب نفسی و غیری را   این گونه تعریف کنیم که:«الواجب النفسی  ما أمر لنفسه، الواجب الغیری ما أمر لغیره» و به همین مقدار اکتفا  کنیم، این اشکال وارد است که  نماز برای خودش واجب نیست بلکه به خاطر آن اغراض(قربان کل تقی، تنهی عن الفحشاء والمنکر) واجب است.ولی من می گویم: شما  اصلاً اغراض و غایات را قیچی کنید وفقط «لنفسه» را معنا کنید، «ما امر لنفسه» معنایش این نیست که اغراض و غایاتی در آنها  نباشد، خواه باشد و خواه نباشد فرقی نمی کند،ولی برای ما  اغراض و غایات مطرح نیست، بلکه  معنای «ما امر لنفسه» این است که « ما أمر به لنفسه لا لبعثٍ آخر، لا لوجوب آخر»، طبق این بیان هم  نماز داخل است و هم  روزه، پس  معنای «لنفسه» این است که «لا لبعثٍ آخر»، برای وجوب دیگر نباشد، حالا می خواهد خودش محبوبیت ذاتی داشته باشد، مانند: معرفة الله. یا محبوبیت ذاتی نداشته باشد بلکه اغراض و غایاتی بر این مترتب بشود، مانند: نماز و روزه و ...، ولذا  این جهتش مهم نیست.

همچنین است تعریف واجب غیری، یعنی  واجب غیری هم مانع الاغیار است.چرا؟ چون معنای« ما امر لغیره» این است که: « ما امر لبعث آخر»، اگر«ما أمر به لغیره» را  این گونه  تعریف کردیم، آنوقت  نماز، روزه داخل این تعریف نمی شوند، چرا؟ چون نماز و روزه «لم یومر لبعث آخر» زیرا  بعد از نماز امر دیگری نیست،هم چنین بعد از صوم امر دیگر نیسـت، پس این تعریف  هم جامع الافراد شد و هم  مانع الاغیار؛ فلذا این تعریف «قدما»، با این تصرف و دست کاری که ما کردیم، تعریف خوبی از آب در آمد.

ثمّ إنّ المحقق الانصاری عرّف الواجب النفسی و الواجب الغیری بتعریف آخر.

از آنجا که مرحوم شیخ  بر تعریف قدما اشکال کرد و فرمود: اولی جامع الأفراد نیست، دومی هم  مانع الأغیار نمی باشد ولذا خودش برای واجب نفسی و غیری یک  تعریف دیگری  ذکر نموده است و آن این است: «إذا کان الداعی فی الواجب هو التوصل إلی  واجب آخر بحیث لایکاد یمکن التوصل ألیه بدونه، لتوقفه علیه  فالواجب غیریٌ، و الاّ فهو نفسیٌ، سواء کان الداعی محبوبیة الواجب بنفسه، کالمعرفة بالله، أو محبوبیته بماله من فائدة مترتبة علیه ، کأکثر الواجبات؛[1]

مثلاً؛ «وضو» واجب غیری است. چرا؟ چون نوکر نماز است، به این معنا که اگر  وضو نداشته باشیم، نماز صحیح نیست، ولی اگر مقدمه و نوکر  چیز دیگری نیست،بلکه  خودش مستقل است، این واجب  نفسی است. مرحوم  شیخ در تعریفش فرمود: «اذا کان الداعی فی الواجب هو التوصل الی واجب آخر»؛ شما  این « إلی واجب آخر» را حفظ کنید، چون ما  بعداً راجع به کلمه کار داریم.

اشکال آخوند بر تعریف شیخ انصاری: مرحوم  صاحب کفایه بر این تعریف شیخ  اشکال گرفته  وفرموده: این تعریف شما  همانند  تعریف قبلی جامع الأفراد  و مانع الأغیار نیست؛ چرا؟ چون شما می فرمایید: «ان کان الداعی فی الواجب هو التوصل إلی واجب آخر فهو غیریٌ والاّ فهو نفسی». مرحوم  شیخ بعد از کلمه ی «نفسی» یک جمله ای دارد و می فرماید:اینکه توصل به واجب  دیگری نیست، این اعم است از اینکه خودش محبوبیت ذاتی داشته باشد، مانند: معرفة الله؛ یا محبوبیت ذاتی نداشته باشد، بلکه غایات و اغراضی داشته باشد، مانند: نماز و روزه ؛ اگر توصل  به واجب دیگری نیست، این خودش  دو قسم است:

الف) گاهی خودش محبوبیت ذاتی دارد.

 ب) گاهی  خودش محبوبیت ذاتی ندارد.بلکه به خاطر یک سلسه  اغراض و دواعی خواسته شده است. اشکال آخوند خراسانی  بر شیخ در همین جاست که: جناب شیخ! شما نفسی را  تعمیم دادید  و گفتید: اگر غرض توصل به واجب دیگری نیست، آن واجب نفسی است،سپس فرمودید: اعم است از اینکه محبوبیت ذاتی داشته باشد یا محبوبیت ذاتی نداشته باشد، بلکه بخاطر یک سلسله اغراض و غایات واجب شده باشد.

مرحوم آخوند می گوید: پس معلوم می شود که  «نماز» خودش واجب نفسی نیست، بلکه  واجب نفسی آن غایات و اغراضی  است که شارع از شما می خواهد به نام: «تنهی عن الفحشاء والمنکر، جُنّةٌ من النّار»، چون مرحوم شیخ،  واجب نفسی را دو قسم کرد

 الف) محبوبیت ذاتی دارد

ب) دارای اغراض و غایات می باشد.

آخوند می فرماید: اگر نماز را به خاطر اغراض و غایات بخوانیم، پس  معلوم می شود که  مطلوب بالذات نماز نیست، بلکه مطلوب بالذات «قربان کل تقی ، و تنهی عن الفحشاء والمنکر» است. وقتی که چنین شد «فصارت الصلآةُ والصوم واجبا غیریّاً»، ولذا  این تعریف شما هم درست نیست.

به عبارت دیگر: مرحوم شیخ واجب نفسی و غیری را این گونه تعریف کرد که: «إن کان الداعی فی الواجب هو التوصل إلی واجب آخر فهو غیری و الا فهو نفسی، اعمٌ من ان یکون محبوباً بالذات أو محبوباً بالغیر»، آخوند خراسانی  بر مرحوم شیخ اشکال می کند و می فرماید: طبق این تعریف شما فقط معرفة الله واجب نفسی است، ولی نماز و روزه واجب  نفسی نیستند، چون خودشان محبوب نیستند بلکه محبوبیت آنها  به خاطر اغراض و غایات شان می باشد، یعنی  هر دو تا نوکر اغراض و غایات شان هستند؛ پس  طبق این تعریف نماز و روزه واجب نفسی نشدند، بلکه واجب غیری شدند.

یلاحظ علیه: آخوند قبل از آنکه به  تعبیر شیخ  توجه نماید، این اشکال را  بر ایشان کرده است، چون تعبیر شیخ این بود که: «ان کان الداعی التوصل الی واجب آخر» این واجب غیری است، والاّ اگر توصل به واجب دیگری نشد، آن نفسی اسـت، مثلاً؛ نماز و روزه واجب نفسی است، چرا؟ چون وجوب شان  مقدمه ی واجب دیگری نیسـت. اما اینکه  گفتید: غایات واجب است، این هم درست نیست، چه کسی گفته و در کجای شریعت اسلام آمده است که غایات و اغراض واجبند ؟! ما در هیچ کجا نداریم که غایات و اغراض را واجب کرده باشد، ولذا  غایت  بودن غیر واجب بودن است، مسلماً نماز و روزه نوکر این غایات هستند، اما خود این  غایات اغراض واجب نیستند؛ به عبارت بهتر: ما در کتاب و سنت نداریم که غایات واغراض را واجب کرده باشند. بنابراین؛ تعریف شیخ، تعریف خوبی است که فرمود: «ان کان الداعی التوصل الی واجب شرعی فی الکتاب و السنة فهو غیری، » مانند: وضو؛«إن لم یکن الداعی التوصل فی الکتاب والسنة فهوه نفسی» ، نماز و روزه مقدمه ی واجب شرعی دیگر نیستند،یعنی هر چند غایات و اغراضی دارند که مقدمه ی آن غایات هستند، ولی مقدمه بودن غیراین است که آن اغراض (در کتاب و سنت) واجب شرعی باشند.

درهر صورت با آن  توجیهی که ما  از تعریف شیخ نمودیم، تعریف ما با تعریف ایشان یکی می شوند، چون ما در اولی تصرّف که کردیم و گفتیم: معنای «ما أمر لنفسه» می شود«ما أمر لنفسه لا لبعث آخر» ، در واجب غیری هم گفتیم که  معنای «ما أمر لغیره» می شود«ما أمر لغیره بل لبعث آخر»، ولذا  تعریف مرحوم  شیخ با تعریفی که  ما کردیم، یکی شدند، چون شیخ این چنین تعریف کرد: «إن کان الداعی هو التوصل الی واجب آخر»، ما گفتیم: «بعث آخر»،ولی  شیخ می گوید: «واجب آخر» یعنی  شیخ به جای کلمه ی «بعث» کلمه ی واجب را گذاشت،بنابراین، هردو تعبیر از نظر معنا یکی هستند. در نتیجه هم تعریف مشهور درست است و هم تعریف شیخ، فلذا اشکالات آخوند وارد نیست.

إن قلت: ممکن است کسی  اشکال کند که نماز ظهر واجب نفسی است، و حال اینکه مقدمه ی بعث دیگری است به نام عصر، یاانسان  اعمال حج را که انجام می دهد،  هر عملی مقدمه ی عمل دیگر است، در اینصورت لازم می آید که نماز ظهر واجب غیری بشود. اعمال حج هم هر کدام مقدمه ی دیگری است، واجب غیری بشوند. چرا؟ چون این «بعث» مقدمه ی بعث دیگری است. یا به تعبیر شیخ، این «واجب» مقدمه ی واجب دیگر است.

قلت: خود نماز ظهر واجب نفسی مستقل است، فقط تقدمش مقدمه ی عصر است، به عبارت دیگر: خود نماز ظهر مقدمه نیست. تقدمش مقدمه هست برای صلات عصر، هکذا اعمال حج، یعنی  هر کدام شان واجب نفسی مستقل است. مقدمه نیست، بله! تقدمش مقدمه ی اعمال بعدی است.

ان قلت: اگر کسی اشکال کند که طبق تعریفی که شما از واجب نفسی و غیری کردید، مقدمات مفوّته نه واجب نفسی است و نه واجب غیری؛مانند: غسل زن مستحاضه، این غسل نه واجب غیری است، چون هنوز ذی المقدمه اش واجب نشده و نه واجب نفسی است، پس لازم می آید که مقدمات مفوّته نه واجب نفسی باشند و نه واجب غیری.

قلت: از این اشکال قبلاً شش تا جواب دادیم؛ مختار ما این بود که مقدمات مفوته وجوب عقلی دارند، مختار حضرت امام(ره) هم این بود که اینها وجوب غیری دارند، سپس اضافه نمودند که چه کسی گفته است  که وجوب غیری از وجوب ذی المقدمه سرچشمه می گیرد، ممکن است مقدمه واجب باشد، اما «ذی المقدمه» هنوز واجب نباشد، به عبارت دیگر: وجوب مقدمه برای خود مبادی مستقل دارد، چنانچه که  وجوب ذی المقدمه نیز برای خود مبادی دیگری دارد، نه اینکه وجوب مقدمه معلول وجوب ذی المقدمه باشد، بلکه وجوب ذی المقدمه غایت است. وجوب ذی المقدمه علت غایی است نه علت فاعلی. بحث ما در تعریف واجب نفسی و غیری تمام شد.حال این بحث پیش می آید که اگر ما در موردی شک کردیم که این واجب نفسی است یا غیری،مقتضای اصل لفظی چیست؟

ثانیاً: اگر مقتضای اصل لفظی روشن نشد، مقتضای اصل عملی چیست؟

ابتدا می خواهیم مقتضای اصل لفظی را بدانیم، یعنی  اگر چنین شکی برای ما پیش آمد که آیا این واجب نفسی است یا مقدمه است برای واجب دیگری،چه باید کرد؟  گاهی به اطلاق تمسک می کنیم و می گوییم: مولا فرموده: «توضّأ»؛ نفرموده «توضّأ للصلاة» فلذا به اطلاق «توضّأ» تمسک می کنیم، این مقتضای اصل لفظی می شود.

اما اگر دست ما  از اصل لفظی کوتاه شود، به اصل برائت تمسک می کنیم که بحثش بعداً  خواهد آمد..ولی فعلاً مقتضای اصل لفظی را بررسی می کنیم که چیست؟ آیا مقتضای اصل لفظی،یعنی مقتضای اطلاق نفسی بودن است  یا غیری بودن؟ اگر اطلاق داشته  باشد وما  بتوانیم اشکالات اطلاق را دفع کنیم، مسلماً مقتضای اصل لفظی نفسیت است. چرا؟  چون مولا که فرموده: «أعتق»، و ما  نمی دانیم که  «أعتِقْ» خودش واجب است یا «أعتق» مقدمه ی واجب دیگری است؟ اطلاق«أعتق» می گوید، خودش واجب است،پس اگر اطلاق درست شد، مقتضای اطلاق وجوب نفسی است، چرا؟ چون وجوب نفسی قید نمی خواهد، ولی وجوب غیری قید می خواهد و در اینجا قید را نیاورده است.

١. مطارح الأنظار، ص 66؛