مشخصات کتاب

بسم الله الرحمن الرحیم

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب : خانم نرگس قمی

اشاره

اربعین رضوی چهل حدیث از حضرت رضا علیه السلام

گردآورنده: رکتر محمد مهدی رکنی

عنوان و نام پدیدآور: اربعین رضوی: چهل حدیث از حضرت رضا علیه السلام / رکنی یزدی، محمدمهدی، 1309.

مشخصات نشر: مشهد: بنیاد پژوهش های اسلامی، انتشارات، 1385.

مشخصات ظاهری: 111 ص.

شابک: 8000 ریال: چاپ سوم 978-964-444-551-4: ؛ 80000 ریال: چاپ چهارم : 964-444-551-1 ؛ 8500 ریال: چاپ پنجم: 964-444-989-4

یادداشت: چاپ سوم و چهارم: 1384.

یادداشت: چاپ پنجم.

یادداشت: کتابنامه: ص. 110؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع: علی بن موسی علیه السلام، امام هشتم، 153؟ - 203ق. -- احادیث

موضوع: اربعینات -- قرن 14

شناسه افزوده: بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره: BP143/9/ر8الف4 1385

رده بندی دیویی: 297/218

شماره کتابشناسی ملی: 1 0 9 4 3 1 7

مقدمه

بعد از قرآن مجید که کلام الهی و وحی خداوندی است، حدیث منزلتی برتر و اهمیتی بیش تر از سایر منابع اسلامی دارد؛ زیرا نه تنها تفسیر و فقه از آن بحر زَخّار سیر آب شده است، که تاریخ اسلام و علوم ادبی و بلاغی عرب نیز از آبشخور آن شاداب گشته. بدین جهت از سده ی دوم بیش از پیش مورد توجه و حفظ و گردآوری مسلمانان قرار گرفت و جوامع حدیثی و صحاح تدوین شد، مخصوصا که توصیه ی رسول مکرم و اهل بیت معصومش - صلوات الله علیهم - هم به یادگیری و حفظ نقل آن شده بود. ⁽¹⁾.

از احادیثی که به این حفظ و ابلاغ ترغیب کرده حدیثی است مشهور و مستند که با الفاظ گوناگون در کتب شیعه و اهل سنت ⁽²⁾.

آمده، و امام ابوالحسن الرضا - علیه آلاف التحیة و الثناء - آن را به نقل از پدران خود از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله چنین روایت کرده اند:

مَنْ حَفِظَ مِنْ أُمَّتِی أَرْبَعِینَ حَدِیثاً ینْتَفِعُونَ بِهَا ، بَعَثَهُ اللَّهُ یوْمَ الْقِیامَةِ فَقِیهاً عَالِماً : ⁽¹⁾.

هر کس برای امت من چهل حدیث که از آن نفع برند حفظ کند خداوند او را در روز رستاخیز فقیهی دانشمند برانگیزاند.

این حدیث انگیزه ی تألیف کتاب هایی به نام «اربعین» یا «چهل حدیث» شد، که هر یک بر حسب نظر و انتخاب مؤلف موضوع یا موضوعاتی را در بر دارد و معمولا با شرح و بسطی لازم همراه است.

به پیروی از این سنت پسندیده ی دینی دفتر حاضر شامل چهل حدیث از امام هشتم حضرت رضا علیه السلام فراهم آمد، به صورتی که آیتی محکم از اعتقادات اسلامی و آینه ای درخشان از معارف عترت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله باشد. برای نیل به این مقصود احادیثی

انتخاب شد که هم اصول اعتقادی را در برداشته باشد، مانند توحید و کیفیت انتساب صفات به آفریدگار و مسأله ی امامت و جبر و تفویض، و هم اخلاق و تربیت اسلامی و آداب اجتماعی را بیان کند، و بر روی هم بینش درست شیعه و سیره ی ائمه ی معصوم و منصوص ما را از زبان عالم آل محمد علیه السلام ارائه دهد، و بدین صورت انتظار بجایی که از بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی در نشر معارف شیعه می رود برآورده گرداند.

برای این که خوانندگان پیش آگاهی اجمالی نسبت به اوضاع دینی و فرهنگی آن زمان داشته باشند به اشاره گوییم:

حدود پنجاه سال حیات حضرت رضا علیه السلام (203-148) مصادف بود با تشعب علوم اسلامی و تخصص دانشمندان در یک یا چند علم، در نتیجه دانش هایی چون تفسیر، قرائت، فقه، حدیث، تاریخ، رجال، علوم ادبی و کلام رفته رفته پیشرفت کرد، با این ویژگی که تحقیقات و بحث و فحص دانشمندان همه بر محور کلام الله و حدیث رسول الله صلی الله علیه و آله بود، و برای تفسیر و معرفی ارزشهای این دو گنجینه ی گران بها انجام می گرفت.

در کنار این کوشش های علمی - اسلامی به درخواست و تشویق خلفای عباسی - مخصوصا مأمون - ترجمه ی کتاب های فلسفی یونانی

و سریانی و پهلوی به عربی شروع شد، و بدین گونه حوزه های دینی با این ره آورد غربی رویاروی شدند. آشنایی با این دانش ها البته به پربار کردن و گسترش علوم رایج کمک کرد، اما اسلام ناب را با آراء و افکار بشری در آمیخت و شبهات و بحثهای تازه ای را به وجود آورد که از پی آمدهایش کم اهمیت شمردن و ساده انگاری تعلیمات فطری و تربیتی قرآن مجید و اشتغال به بحث های ذهنی فلسفی و جدالهای بی حاصل بود و به بیان دیگر نوعی غربزدگی.

در چنین اوضاعی فرهنگی بود که حضرت رضا علیه السلام با آگاهی کامل از رویدادهای علمی و سیاسی آن زمان، جهاد علمی خود را آغاز نمودند، و با بیدار کردن افکار و تفسیر صحیح آیات و نشر احادیث نبوی و پاسخ شبهات و شرکت پیروزمندانه در مجالس مناظره و بحث آزاد با علمای سایر ملل و نحل، رسالت الهی و وظیفه ی پیشوایی خود را به وجه احسن انجام می دادند.

احادیث برگزیده نمونه ی اندکی از دانش فراوان هشتمین حجت خدا و نموداری از معرفی اسلام راستین می باشد.

محمد مهدی رکنی یزدی

آذر ماه 1381

توحید و معارف اسلامی

اشاره

حدیث 1

عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ رَاهَوَیْهِ قَالَ: لَمَّا وَافَی أَبُو اَلْحَسَنِ اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلاَمُ نَیْسَابُورَ وَ أَرَادَ أَنْ یَخْرُجَ مِنْهَا إِلَی اَلْمَأْمُونِ اِجْتَمَعَ عَلَیْهِ أَصْحَابُ اَلْحَدِیثِ فَقَالُوا لَهُ یَا اِبْنَ رَسُولِ اَللَّهِ تَرْحَلُ عَنَّا وَ لاَ تُحَدِّثُنَا بِحَدِیثٍ فَنَسْتَفِیدَهُ مِنْکَ وَ کَانَ قَدْ قَعَدَ فِی اَلْعَمَّارِیَّهِ فَأَطْلَعَ رَأْسَهُ وَ قَالَ سَمِعْتُ أَبِی مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ یَقُولُ سَمِعْتُ أَبِی جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ یَقُولُ سَمِعْتُ أَبِی مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ یَقُولُ سَمِعْتُ أَبِی عَلِیَّ بْنَ اَلْحُسَیْنِ یَقُولُ سَمِعْتُ أَبِی اَلْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ یَقُولُ سَمِعْتُ أَبِی أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ یَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یَقُولُ سَمِعْتُ جَبْرَئِیلَ یَقُولُ سَمِعْتُ اَللَّهَ جَلَّ جَلاَلُهُ یَقُولُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ حِصْنِی فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی أَمِنَ عَذَابِی قَالَ فَلَمَّا مَرَّتِ اَلرَّاحِلَهُ نَادَانَا بِشُرُوطِهَا وَ أَنَا مِنْ شُرُوطِهَا .

عیون أخبار الرضا 135/2

اسحاق بن راهویه می گوید: چون امام ابوالحسن الرضا علیه السلام به نیشابور نزول اجلال فرمود، وقتی آهنگ خروج به سوی مأمون کرد، علمای حدیث گرد آن حضرت اجتماع کرده عرضه داشتند: ای فرزند رسول خدا! آیا نقل مکان می نمایید و ما را از بیان حدیثی بهره مند نمی کنید؟ در این هنگام امام که در کجاوه نشسته بود سر خویش را بیرون آورد و فرمود: از پدرم موسی بن جعفر شنیدم، که گفت از پدرم جعفر بن محمد شنیدم، که گفت از پدرم محمد بن علی شنیدم، که گفت از پدرم علی بن حسین شنیدم، که گفت از پدرم حسین بن علی شنیدم، که گفت از پدرم امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام شنیدم، که گفت از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که گفت از خدای عزوجل شنیدم که گفت:

«لا اله الا الله دژ استوار من است، هر کس در این دژ در آید از عذاب من ایمن باشد».

راوی می گوید: چون مرکب حرکت نمود حضرت ما را مخاطب نموده [در تکمیل آن پیام] فرمود: به شرط های آن، و من از جمله آن شرط هایم. ⁽¹⁾.

حدیث 2

رُوِیَ أنَّ المَأمونَ بَعَثَ الفَضلَ بنَ سَهلٍ ذَا الرِّیاسَتَینِ إلَی الرِّضا علیه السلام،فَقالَ لَهُ:إنّی احِبُّ أن تَجمَعَ لی مِنَ الحَلالِ وَالحَرامِ وَالفَرائِضِ وَالسُّنَنِ،فَإِنَّکَ حُجَّهُ اللّهِ عَلی خَلقِهِ ومَعدِنُ العِلمِ. فَدَعَا الرِّضا علیه السلام بِدَواهٍ وقِرطاسٍ،وقالَ علیه السلام لِلفَضلِ: اُکتُب:

بسم الله الرحمن الرحیم

«حَسْبُنَا شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ ، أَحَداً ، صَمَداً ، لَمْ یَتَّخِذَ صَاحِبَةً وَلَا وَلَداً ، قَیُّوماً ، سمیعاً ، بصیراً قویاً ، قائِماً ، باقیاً ، نوراً ، عالماً

صفحه 238

لَا یَجْهَلُ ، قادِراً لَا یَعْجِزُ، غَنِیّاً لَا یَحْتاجُ ، عَدْلاً لَا یَجورُ ، خَلَقَ کُلَّ شَیْءٍ ، لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ ، لَا شِبْهَ لَهُ ، وَلَا ضِدَّ وَلَا نِدَّ وَلَا کُفُوَ وَأَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ، وَأَمِینُهُ وَصَفْوَتُهُ مِنْ خَلْقِهِ ، سَیِّدُ الْمُرْسَلِینَ ، وَخاتَمُ النَّبِیِّینَ ، وَأَفْضَلُ الْعالَمینَ ، لَا نَبِیَّ بَعْدَهُ ، وَلَا تَبْدِیلَ لمثْله ، وَلَا تَغْییر. وَأَنَّ جَمیعَ ما جاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ (صلی الله علیه و آله و سلم) إِنَّهُ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ ، نُصَدِّقُ بِهِ وَبِجَمِیعِ مَنْ مَضَی مِنْ رُسُلِ اللَّهِ وَأَنْبِیَائِهِ وَحُجَجِهِ ، وَنُصَدِّقُ بِکِتَابِهِ الصَّادِقِ

روایت شده که مأمون، فضل بن سهل ذوالریاستین را نزد امام رضا علیه السلام فرستاد و به آن حضرت گفت: من دوست دارم کلیاتی از حلال و حرام و واجبات شرعی و سنت ها برایم فراهم کنی، زیرا تویی حجت خدا بر خلقش و تویی معدن علم. امام رضا علیه السلام دوات و کاغذ خواست و به فضل فرمود بنویس:

بسم الله الرحمن الرحیم. بس است ما را گواهی به اینکه شایسته پرستشی نیست جزء الله. یکتا و پناه نیازمندان است، همسر و فرزندی نگرفته، پاینده و شنوا و بینا، توانا و بر جا و جاویدان است، نور است. دانایی است که نادانی ندارد، توانایی که در نماند، بی نیازی که نیاز پیدا نمی کند، عادلی که ستم نکند. هر چیز را آفریده و چیزی چون او نیست، شبیه و ضد و مانند و همتا ندارد و گواهم که محمد صلی الله علیه و آله بنده و فرستاده و امین او است، و برگزیده از خلق او است. سید فرستاده شدگان از سوی خدا و خاتم پیغمبران و افضل جهانیان است. پس از وی پیغمبری نیست و دینش را تبدیل و دگرگونی نباشد و گواهم که هر آنچه محمد صلی الله علیه و آله آورده همان حق آشکار است، آن را باور داریم، و همه کسانی را که

«لَا یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَلَا مِن خَلْفِهِ تَنزِیلٌ مِن حَکِیمٍ حَمِیدٍ» ، وَإِنَّهُ کِتابُهُ الْمُهَیْمِنُ عَلَی الْکُتُبِ کُلّها ، وَإِنَّهُ حَقٌّ مِنْ فَاتِحَتِهِ إِلَی حَاتِمَتِهِ ، نُؤْمِنُ بِمُحْکَمِهِ وَمُتَشَابِهِهِ ، وَخاصَهِ وَعامِّهِ ، وَوَعْدِهِ وَوَعِیدِهِ ، وَناسِخِهِ وَمَنْسوخِهِ وَأَخْبَارِهِ ، لَا یَقْدِرُ واحِدٌ مِنَ الْمَخْلُوقِینَ أَنْ یَأْتِی بِمِثْلِهِ. وَأَنَّ الدلیلَ وَالْحُجَّةَ مِنْ بَعْدِهِ أَمیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَالْقائِمُ بِأمورِ الْمُسْلِمِینَ ، وَالنَّاطِقُ عَنِ الْقُرْآنِ ، وَالْعالِمُ بِأَحْکامِهِ أَخوهُ ، وَخَلیفَتُهُ وَوَصِیُّهُ ، وَالَّذِی کانَ مِنْهُ بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی ، عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ، وَإمامُ الْمُتَّقِینَ ، وَقائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِینَ ، یَعْسوبُ الْمُؤْمِنِینَ ، وَأَفْضَلُ الْوَصِیِّینَ بَعْدَ النَّبِیِّینَ ، وَبَعْدَهُ الْحَسَنُ وَالْحُسَیْنُ (علیه السلام) ، واحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ إِلی یَوْمِنا هذا ، عِتْرَةُ الرَّسُولِ ، وَأَعْلَمُهُمْ بِالْکِتابِ وَالسُّنَّةِ ، وَأَعْدَلُهُمْ بِالْقَضِیَّةِ ، وَأَوْلاهُمْ بِالْإِمَامَةِ فِی کُلِّ عَصْرِ وَزَمَانٍ ، وَإِنَّهُمُ الْعُرْوَةُ الْوثْقَی ، وَأَئِمَّةُ الْهُدی ، وَالْحُجَّةُ عَلی أَهْلِ الدُّنْیا حَتَّی یَرِثَ اللَّهُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَیْهَا ، وَهُوَ خَیْرُ الْوارِثینَ.

پیش از او گذشته اند از رسولان و پیغمبران و حجت های خدا و تصدیق داریم به کتاب صادقش که «بیهوده را پیش و پس (از هیچ سو و هیچ گونه) در آن راهی نیست، فرود آمده از خدای دانا به حقایق ستوده است» و به اینکه کتاب او گواه است بر همه کتب، و از آغاز تا انجامش همه حق است. به آیات محکم و متشابه آن، و خاص و عام آن، و وعده و تهدید آن، و ناسخ و منسوخ و همه ی خبرهای آن ایمان داریم و این که احدی از مخلوقات نتواند همانندش بیاورد و گواهیم که دلیل و حجت پس از وی علی امیرالمؤمنین است که سرپرست امور مسلمانان و سخن گوی از قرآن و دانا به احکامش بود. او برادر و جانشین و وصی پیامبر بود، آنکه مقامش نسبت به او چون مقام هارون بود نسبت به موسی: علی بن ابی طالب امیرمؤمنان و امام متقیان، و پیشوای بزرگان نامور، رئیس و بزرگتر مؤمنین، و افضل اوصیاء پیامبران بود، و پس از وی حسن و حسین علیهماالسلام بودند یکی بعد از دیگری تا امروز، خاندان رسول و عالمتر از همه به کتاب و سنت و عادلتر در قضاوت و سزاوارتر به امامت در هر عصر و زمان. گواهیم که آنان عروةالوثقی (وسیله ی محکم برای رستگاری) و پیشوایان هدایت و حجت بر اهل دنیا هستند تا خدا زمین و کسانی که برآنند به ارث برد. (یعنی تا پایان روزگار) که او بهترین وارثان است، و گواهیم که هر که

وَأَنَّ کُلَّ مَنْ خَالَفَهُمْ ضَالٌ مُضِلَّ ، تارِکْ لِلْحَقِّ وَالْهُدی ، وَأَنَّهُمُ الْمُعَبِّرُونَ عَنِ الْقُرْآنِ ، النَّاطِقُونَ عَنِ الرَّسُولِ بِالْبَیانِ ، مَنْ ماتَ لَا یَعْرِفُهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ ، وَأَسْمَاءِ آبَائِهِمْ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةٌ. وَأَنَّ مِنْ دینهُمُ الْوَرَعَ وَالْعِفَّةَ ، وَالصَّدْقَ وَالصَّلاحَ، وَالْإِجْتِهادَ وَأَداءَ الْأَمَانَةِ إِلَی الْبِرِّ وَالْفَاجِرِ، وَطُولَ السُّجودِ وَالْقِیامِ بِاللَّیْلِ ، وَاجْتِنابِ الْمَحارِمِ ، وَانْتِظارَ الْفَرَج بِالصَّبْرِ، وَحُسْنَ الصُّحْبَةِ ، وَحُسْنَ الْجِوارِ ، وَبَذْلَ الْمَعْرُوفِ ، وَکَفَّ الأذی ، وَبَسْطَ الْوَجْهِ وَالنَّصِیحَةَ وَالرَّحْمَةَ لِلْمُؤْمِنِینَ.

وَ حُبُّ أولیاء اللَّهِ وَ أولیائهم وَ بُغْضُ أَعْدَائِهِمْ وَ الْبَرَاءَةُ مِنْهُمْ وَ مِنْ أَئِمَّتِهِمْ .

وَ بِرُّ الوالدین وَ انَّ کانا مشرکین فَلا تُطِعْهُما وَ صاحِبْهُما فی الدنیا مَعْرُوفاً ، لِأَنَّ اللَّهَ یقول : « اشکر لی وَ لوالدیک الی المصیر ، وَ انَّ جاهداک علی أَنْ تشرک بی مَا لیس لک بِهِ عِلْمُ فَلا تُطِعْهُما » ،

مخالفت آنهاست گمراه و گمراه کننده و تارک حق و هدایت است، و به اینکه آنان بیان کننده ی قرآن و ناطقی شیوا از طرف رسولند، هر که بمیرد و آنها را با نام خودشان و نام پدرانشان نشناسد و ولایتشان را نپذیرد مانند مردن عهد جاهلیت (پیش از اسلام و نامسلمان) مرده است و گواهیم که دین آنها پارسایی و پاکدامنی و راستی و صلاح و کوشش [در عبادت و طاعت] و ادای امانت به نیکوکار و بدکار و طول سجود و شب زنده داری و دوری از کارهای حرام و انتظار فرح است با صبر، و معاشرت و مصاحبت نیکو و خوش همسایگی و نیکی کردن و بی آزاری و گشاده رویی و نصیحت و خیرخواهی و مهربانی به مؤمنان … ⁽¹⁾و دوستی اولیاء خدا و دوستانشان و دشمنی دشمن هایشان و بیزاری از آنها و از پیشوایانشان. خوشرفتاری با پدر و مادر اگر چه مشرک باشند، اما از آنها پیروی مکن و در دنیا با آنها به خوشی معاشرت کن، زیرا خدای تعالی می فرماید: «مرا شکرگزار و پدر و مادرت را که بازگشت همه به پیشگاه من است، و اگر تو را وادار کنند که چیزی را با من شریک گردانی که علم بدان نداری [و حقیقت ندارد] از آنها پیروی مکن» ⁽²⁾.

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام : «مَا صَامُوا لَهُمْ وَ لَا صَلَّوْا وَ لَکِنْ أَمَرُوهُمْ بِمَعْصِیَةِ اللَّهِ فَأَطَاعُوهُمْ» ، ثُمَّ قَالَ: سَمِعَت رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله) یَقُولُ: «مَنْ أَطَاعَ مَخْلُوقاً فِی غَیْرِ طَاعَةِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ فَقَدْ کَفَرَ وَ اتَّخَذَ إِلَهَا مِنْ دُونِ اللهِ» …

وَالْإِیمَانُ أَداءُ الْفَرائِضِ ، وَاجْتِنابُ الْمَحارِمِ ، وَالإِیمَانُ هُوَ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ ، وَإِقْرَارٌ بِالنِّسانِ ، وَعَمَلٌ بِالْأَرْکانَ …

وَ اجْتِنَابُ الْکَبَائِرِ وَ هِیَ قَتْلُ النَّفْسِ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَی وَ الزِّنَا وَ السَّرِقَهُ وَ شُرْبُ الْخَمْرِ وَ عُقُوقُ الْوَالِدَیْنِ وَ الْفِرَارُ مِنَ الزَّحْفِ وَ أَکْلُ مَالِ الْیَتِیمِ ظُلْماً وَ أَکْلُ الْمَیْتَهِ وَ الدَّمِ وَ لَحْمِ الْخِنْزِیرِ وَ مَا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللَّهِ بِهِ مِنْ غَیْرِ ضَرُورَهٍ وَ أَکْلُ الرِّبَا بَعْدَ الْبَیِّنَهِ وَ السُّحْتُ بَعدَ البَیِّنَهِ ، وَ المَیسِرُ ، وَ البَخسُ فی المیزانِ وَ المِکیالِ ، وَ قَذفُ المُحصَنات ، وَ الزِّنا ، وَاللِّواطُ ، وَ الشَّهاداتُ الزُّورِ ، وَ الیأسُ مِنَ رَوحِ اللّه ، وَ الأَمنُ مِن مَکرِ اللّهِ ، وَ القُنوطُ مِن رَحمَهِ اللّهِ ، وَ مُعاوَنَهُ الظَّالِمینَ

امیرالمؤمنین علیه السلام [در این موارد] فرمود: [مطیعان افراد ظالم و کافر] برای آنان روزه نداشتند و نماز نگزاردند ولی پیروان را به معصیت و نافرمانی خدا واداشتند و آنها هم پیروی کردند، سپس فرمود: من رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم می فرمود: هر که بر خلاف طاعت خدا -جل و عز - از مخلوقی اطاعت کند کافر شده و معبودی جز خدا گرفته است …

ایمان به جا آوردن واجبات و دوری از محرمات است، ایمان شناخت به دل و اقرا به زبان و عمل با اعضای بدن است …

و لازم است اجتناب از گناهان کبیره و آنها عبارت است از:

1- کشتن کسی که خدا حرام کرده است

2- می خواری

3- عقوق پدر و مادر

4- گریز از جبهه جهاد

5- خوردن مال یتیم به ناحق

6-خوردن مردار، و خون و گوشت خوک، و قربانی که برای غیر خدا کشته شده بی ضرورت خوردنش

7- خوردن ربا و مال حرام پس از روشن شدن حرام بودنش

8- قمار کردن

9- کم فروشی با ترازو یا پیمانه

10- زنان پاکدامن را متهم کردن

11- زنا

12- لواط (همجنس گرایی)

13- گواهی ناحق

14- نومیدی از رحمت و فرج الهی

15- ایمن شدن از مکر خدا (این دو صفت حال امید و بیم را در انسان ایجاد می کند و از یأس یا غرور نگاه می دارد)

16- ناامیدی از بخشش و رحمت خدا

17- کمک به ظالمان

وَ الرُّکونُ إلَیهِم ، وَ الیَمینُ الغَمُوسُ ، وَ حَبسُ الحُقوقِ مِن غَیرِ عُسرٍ ، وَ الکِبرُ ، وَ الکُفرُ ، وَ الإِسرافُ ، وَ التَّبذیرُ ، وَ الخیانَهُ ، وَ کِتمانُ الشَّهادَهِ ، وَ المَلاهی الَّتی تَصُدُّ عَن ذِکرِ اللّهِ مِثلَ الغِناءِ وَ ضَربِ الأَوتارِ ، والإِصرارُ عَلی الصّغائِر مِنَ الذُّنوبِ. فَهذا أُصولُ الدِّینِ ، وَ الحَمدُ للّهِ رَبِّ العالَمینَ ، وَ صَلَّی اللّهُ عَلی نَبیِّهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ تَسلیما.

تحف العقول، 445-437

و میل کردن به آنان

18- قسم دروغ

19- حبس بدهی برای غیر تنگدست گرفتار

20- تکبر

21- کفر

22- اسراف (زیاده روی در خرج کردن)

23- تبذیر (تلف کردن بی جایِ مال)

24- خیانت

25- کتمان شهادت

26- کارهای لهو که [انسان را] از یاد خدا باز می دارد مانند غنا و تار زدن

27- اصرار بر گناهان صغیره (پیاپی انجام دادن کارهای کوچک)، این هاست اصول دین، و الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی نبیه و آله و سلم تسلیما.

حدیث 3

عن الحسین بن خالد، قال: سمعت الرضا (علیه السلام)، یقول: لَمْ یَزَلِ اَللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَالِماً قَادِراً حَیّاً قَدِیماً سَمِیعاً بَصِیراً فَقِیلَ لَهُ یَا اِبْنَ رَسُولِ اَللَّهِ إِنَّ قَوْماً یَقُولُونَ إِنَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَزَلْ عَالِماً بِعِلْمٍ وَ قَادِراً بِقُدْرَهٍ وَ حَیّاً بِحَیَاهٍ وَ قَدِیماً بِقِدَمٍ وَ سَمِیعاً بِسَمْعٍ وَ بَصِیراً بِبَصَرٍ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ مَنْ قَالَ بِذَلِکَ وَ دَانَ بِهِ فَقَدِ اِتَّخَذَ مَعَ اَللّهِ آلِهَهً أُخْری وَ لَیْسَ مِنْ وَلاَیَتِنَا عَلَی شَیْءٍ.

ثُمَّ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ لَمْ یَزَلِ اَللَّهُ تَعَالَی عَالِماً قَادِراً حَیّاً قَدِیماً سَمِیعاً بَصِیراً لِذَاتِهِ تَعَالَی عَمَّا یَقُولُ اَلْمُشْرِکُونَ وَ اَلْمُشَبِّهُونَ عُلُوّاً کَبِیراً .

عیون اخبار الرضا، 119: 1

از حسین بن خالد نقل شده که گفت از امام علی بن موسی الرضا علیه السلام شنیدم می فرمود:

خداوند متعال همیشه دانا، توانا، زنده، ازلی (بی آغاز)، شنوا و بینا بوده و هست. پرسیدم ای پسر پیغمبر گروهی از مردم می گویند: پیوسته خداوند به سبب علم داناست، و به سبب قدرت تواناست، و به حیات زنده است و به قدمت، ازلی است و به سمع، شنواست و به بصر، بیناست. فرمود:

هر کس چنین اعتقادی داشته باشد، با خداوند متعال خدایانی دیگر گرفته، و از ولایت ما خانواده بی بهره است. سپس فرمود: خداوند متعال پیوسته دانا، توانا،زنده، ازلی، شنوا و بینا بوده و هست و همه ی این صفات ذاتی اوست، او از آنچه مشرکان و مشبهه (تشبیه کنندگان خدا به خلق) می گویند برتر و بزرگتر است. ⁽¹⁾.

حدیث 4

عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی، قَالَ : قُلْتُ لِأَبِی اَلْحَسَنِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : أَخْبِرْنِی عَنِ اَلْإِرَادَهِ مِنَ اَللَّهِ تَعَالَی وَ مِنَ اَلْخَلْقِ؟ قَالَ: فَقَالَ: «اَلْإِرَادَهُ مِنَ اَلْمَخْلُوقِ اَلضَّمِیرُ، وَ مَا یَبْدُو لَهُ بَعْدَ ذَلِکَ مِنَ اَلْفِعْلِ. وَ أَمَّا مِنَ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِرَادَتُهُ إِحْدَاثُهُ لاَ غَیْرُ ذَلِکَ، لِأَنَّهُ لاَ یُرَوِّی وَ لاَ یَهُمُّ وَ لاَ یَتَفَکَّرُ، وَ هَذِهِ اَلصِّفَاتُ مَنْفِیَّهٌ عَنْهُ تَعَالَی، وَ هِیَ مِنْ صِفَاتِ اَلْخَلْقِ. فَإِرَادَهُ اَللَّهِ هِیَ اَلْفِعْلُ لاَ غَیْرُ ذَلِکَ، یَقُولُ لَهُ: کُنْ فَیَکُونُ بِلاَ لَفْظٍ وَ لاَ نُطْقٍ بِلِسَانٍ، وَ لاَ هِمَّهٍ وَ لاَ تَفَکُّرٍ وَ لاَ کَیْفَ لِذَلِکَ، کَمَا أَنَّهُ بِلاَ کَیْفٍ

عیون اخبار الرضا 119/1

از صفوان بن یحیی نقل شده که از حضرت ابی الحسن علیه السلام پرسیدم: مرا از اراده ی خدای تعالی و [تفاوتش با] اراده ی مخلوق با خبر گردان.

فرمود: اراده در مخلوق نیتی است که در دل دارد و کاری که پس از آن از وی سر می زند. اما اراده ی خدای عزوجل همان احداث و ایجاد چیزی است نه غیر آن، زیرا او هرگز نمی اندیشد، قصد نمی کند و فکر نمی نماید و این صفات در او نیست، که این ها صفات مخلوق است، پس اراده ی خدای تعالی همان فعل اوست نه غیر آن.

هر چه را بخواهد در حال هست می شود بدون لفظ و گفتاری که بر زبان راند و بدون هیچ اهتمام و اندیشه ای، و چگونگی برای آن نیست. کار خدا این چنین است، همانطور که آن ذات مقدس نیز بدون کیفیت است.

حدیث 5

حَدَّثَنَا الحسین بْنِ بَشَّارٍ عَنْ ابی الْحَسَنِ علی بْنِ موسی الرِّضَا ( علیه السلام ) : قَالَ : سَأَلْتُهُ ایعلم اللَّهِ الشی ء الذی لَمْ یکن أَنْ لَوْ کان کیف کان یکون ؟ قَالَ : انَّ اللَّهِ تعالی هُوَ الْعَالِمُ بالأشیاء قَبْلَ کون الأشیاء قَالَ عزوجل : «إِنَّا کُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ». ⁽¹⁾.

وَ قَالَ لَا هَلِ النَّارِ : « وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وانهم لکاذبون » ⁽²⁾فَقَدْ عُلِمَ عزوجل انْهَ لَوْ رِدُوهُمْ لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ قَالَ للملائکة لِمَا قَالَتْ : « ا تَجْعَلْ فیها مِنْ یفسد فیها وَ یسفک الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بحمدک وَ نُقَدِّسُ لک قَالَ انی اعْلَمْ ما لا تَعْلَمُونَ » ⁽³⁾فَلَمْ یزل اللَّهِ عزوجل عِلْمِهِ سَابِقاً للأشیاء قدیما قَبْلَ انَّ یخلقها ، فتبارک اللَّهُ رَبُّنَا وَ تعالی عُلُوّاً کبیرا ، خَلَقَ الأشیاء وَ عِلْمُهُ بِهَا سَابِقٍ لَهَا کما شَاءَ کذلک رَبَّنا لِمَ یزل عَالِماً سمیعا بصیرا .

عیون اخبار الرضا 118/1

حسین بن بشار از امام علی بن موسی علیه السلام روایت کرد و گفت از امام پرسیدم آیا خدا چیزی که نبوده اگر باشد می داند چگونه خواهد بود؟

امام فرمود: خداوند متعال بر موجودات پیش از هستی شان داناست. زیرا می فرماید: «ما از آنچه شما انجام می دهید رونوشت بر می داریم» ، و به دوزخیان فرمود: «اگر به دنیا بازگردانده شوند، بار دیگر به کارهایی که از آن نهی شدند برخواهند گشت، و همانا آن ها دروغ گویند». پس خدای عزوجل از پیش می داند اگر آن ها را به دنیا برگرداند دوباره گناه می کنند، و هنگامی که فرشتگان پرسیدند: «آیا بر روی زمین موجودی می آفرینی که فساد کند و خون بریزد، در حالی که ما حمد و سپاس تو را می گوییم و تو را تقدیس می کنیم. [آفریدگار] فرمود: «من می دانم آنچه را که شما نمی دانید».

پس علم خدا همیشه بر موجودات تقدم داشته و پیش از آفرینش آنها از قدیم به آنها دانا بوده است.

پروردگار ما از این پندار بسیار برتر بالاتر است. همه چیزها را آفرید و علم او به آنها چنانکه خواسته بود پیش از آفرینش بود.

چنین است خدای ما: همیشه دانا، همیشه شنوا، و همیشه بیناست.

حدیث 6

عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: جَاءَ قَوْمٌ مِنْ وَرَاءِ اَلنَّهْرِ إِلَی أَبِی اَلْحَسَنِ اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَقَالُوا لَهُ جِئْنَاکَ نَسْأَلُکَ عَنْ ثَلاَثِ مَسَائِلَ فَإِنْ أَجَبْتَنَا فِیهَا عَلِمْنَا أَنَّکَ عَالِمٌ فَقَالَ سَلُوا فَقَالُوا أَخْبِرْنَا عَنِ اَللَّهِ تَعَالَی أَیْنَ کَانَ کَیْفَ کَانَ وَ عَلَی أَیِّ شَیْءٍ کَانَ اِعْتِمَادُهُ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ إِنَّ اَللَّهَ تَعَالَی کَیَّفَ اَلْکَیْفَ فَهُوَ بِلاَ کَیْفٍ وَ أَیَّنَ اَلْأَیْنَ فَهُوَ بِلاَ أَیْنٍ وَ کَانَ اِعْتِمَادُهُ عَلَی قُدْرَتِهِ فَقَالُوا نَشْهَدُ أَنَّکَ عَالِمٌ .

عیون اخبار الرضا 117/1.

احمد بن محمد بن ابی نصر گفت: جماعتی از ماوراءالنهر خدمت امام هشتم رسیدند و گفتند: آمده ایم تا سه مسأله از شما بپرسیم اگر پاسخ درست دادید می دانیم شما عالم هستید. فرمود بپرسید:

گفتند بگویید: خدا کجا بود؟ چگونه بود؟ و بر چه تکیه داشت؟

فرمود: چگونگی [اشیاء] را خدای تعالی آفریده و بدان ها داده و او خود بدون کیفیت است، و هر جایی موقعیت و مکان بودن خود را از او دارد و او خود بدون مکان است، و او بر قدرت خویش تکیه دارد. [پس از شنیدن چنین پاسخی] گفتند: گواهی می دهیم که تو عالمی.

حدیث 7

عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ اخیه عَبْدِ العزیر بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَأَلْتُ الرِّضَا ( علیه السلام ) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عزوجل : ( نَسُوا اللَّهَ فنسیهم ) ⁽¹⁾فَقَالَ : انَّ اللَّهِ تعالی لَا ینسی وَ لَا یسهو وَ أَنَّمَا ینسی وَ یسهو الْمَخْلُوقِ الْمُحَدَّثُ ، الَّا تَسْمَعَهُ عزوجل یقول : ( وَ مَا کان ربک نسیا ) ⁽²⁾، وَ أَنَّمَا یجازی مِنْ نسیه وَ نسی لِقَاءِ یومه بَانَ ینسیهم أَنْفُسِهِمْ کما قَالَ اللَّهُ عزوجل : ( وَ لَا تکونوا کالذین نَسُوا اللَّهَ فانسیهم أَنْفُسِهِمْ اولئک هُمُ الْفاسِقُونَ ) ⁽³⁾، وَ قَالَ تعالی : ( فالیوم ننسیهم کما نَسُوا لِقاءَ یومهم هَذَا ) ⁽⁴⁾ای نترکهم کما ترکوا الِاسْتِعْدَادِ لِلِقَاءِ یومهم هَذَا .

عیون اخبار الرضا 125/1 حدیث 18

قاسم بن مسلم از قول برادرش عبد العزیز بن مسلم می گوید: از امام علی بن موسی علیه السلام درباره آیه کریمه ی «خدای را از یاد بردند و خدا هم آنها را از یاد برد» پرسیدم در پاسخ فرمود: خداوند فراموشکار نیست و اشتباه هم نمی کند، و این آفریده ی حادث یعنی انسان است که هم اشتباه می کند و هم فراموشکار است. مگر نشنیدی خداوند عزوجل می فرماید:

«پروردگار تو فراموشکار نیست» خداوند آن کس را که او را فراموش کند و روز قیامت را از یاد برد کیفر خواهد داد، و کیفرش آن است که آنها حتی خود را فراموش کنند. چنانکه خداوند عزوجل فرمود:

«مانند آنها که خدای را از یاد بردند نباشید، که او [هم] آنها را دچار خود فراموشی کرد، آنها همان نافرمانانند».

خداوند فرمود: «امروز ما آنها را فراموش می کنیم، همان طور که [در دنیا] آنها روز قیامت و زمان دیدار حق را فراموش کردند» ، یعنی ما آنها را به خود وا می گذاریم آن چنان که آنها آمادگی برای دیدار این روز [قیامت] را واگذاشتند.

حدیث 8

عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی مَحْمُودٍ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا اَلْحَسَنِ اَلرِّضَا (عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ) عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ تَعَالَی: (وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُماتٍ لا یُبْصِرُونَ) ⁽¹⁾فَقَالَ: «إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لاَ یُوصَفُ بِالتَّرْکِ کَمَا یُوصَفُ خَلْقُهُ، وَ لَکِنَّهُ مَتَی عَلِمَ أَنَّهُمْ لاَ یَرْجِعُونَ عَنِ اَلْکُفْرِ وَ اَلضَّلاَلَهِ مَنَعَهُمُ اَلْمُعَاوَنَهَ وَ اَللُّطْفَ، وَ خَلَّی بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ اِخْتِیَارِهِمْ.

عیون اخبار الرضا 123/1

حدیث 9

عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی اَلرِّضَا عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : قَالَ اَللَّهُ جَلَّ جَلاَلُهُ: مَا آمَنَ بِی مَنْ فَسَّرَ بِرَأْیِهِ کَلاَمِی، وَ مَا عَرَفَنِی مَنْ شَبَّهَنِی بِخَلْقِی، وَ مَا عَلَی دِینِی مَنِ اِسْتَعْمَلَ اَلْقِیَاسَ فِی دِینِی

عیون اخبار الرضا 95/1

ابراهیم بن ابی محمود گفت از امام علی بن موسی الرضا علیه السلام، از معنی آیه ی کریمه ی «و ترکهم فی ظلمات لا یبصرون» (ایشان را در تاریکی هایی گذاشت که نمی بینند) سؤال کردم، فرمود: خداوند را مانند خلقش به ترک فعل توصیف نباید کرد، ولی آن گاه که دانست آنان از کفر و گمراهی بر نخواهند گشت، خداوند یاری و لطف خود را از آنان باز می گیرد و آنها را به انتخاب خودشان وا می گذارد.

از حضرت رضا علیه السلام نقل شده که از قول پدر و اجدادشان تا امیرمؤمنان علی علیه السلام روایت کرده اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله گفت: خدا جل جلاله گفت: کسی که سخنم قرآن را به رأی خود تفسیر کند به من ایمان نیاورده، و هر کس مرا به مخلوقم تشبیه کند مرا نشناخته است، و آنکه در [احکام] دینم قیاس به کار برد بر دین من نیست.

حدیث 10

عَن مُعَاوِیَة قَالَ دَخَلتُ عَلی عَلِیِّ بنِ موسَی الرِّضا بِمَروَ ، فَقُلتُ لَهُ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، رُوِیَ لَنا عَنِ الصّادِقِ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ علیهماالسلام قالَ : إنَّهُ لا جَبرَ ولا تَفویضَ ، بَل أمرٌ بَینَ أمرَینِ ، فَما مَعناهُ ؟ قالَ : مَن زَعَمَ أنَّ اللّهَ یَفعَلُ أفعالَنا ثُمَّ یُعَذِّبُنا عَلَیها ، فَقَد قالَ : بِالجَبرِ ، ومَن زَعَمَ أنَّ اللّهَ عز و جل فَوَّضَ أمرَ الخَلقِ وَالرِّزقِ إلی حُجَجِهِ علیهم السلام ، فَقَد قالَ بِالتَّفویضِ ، وَالقائِلُ بِالجَبرِ کافِرٌ وَالقائِلُ بِالتَّفویضِ مُشرِکٌ . فَقُلتُ لَهُ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ فَما أمرٌ بَینَ أمرَینِ؟ فَقالَ : وُجودُ السَّبیلِ إلی إتیانِ ما اُمِروا بِهِ ، وتَرکِ ما نُهوا عَنهُ . فَقُلتُ لَهُ : فَهَل للّهِِ عز و جل مَشیئَهٌ وإرادَهٌ فی ذلِکَ ؟ فَقالَ : فَأَمَّا الطّاعاتُ فَإِرادَهُ اللّهِ ومَشیئَتُهُ فیهَا الأَمرُ بِها وَالرِّضا لَها وَالمُعاوَنَهُ عَلَیها ، وإرادَتُهُ ومَشیئَتُهُ فِی المَعاصِی النَّهیُ عَنها وَالسَّخَطُ لَها وَالخِذلانُ عَلَیها .

نقل شده از معاویه که گفت در مرو بر علی بن موسی علیه السلام وارد شدم و گفتم از امام صادق جعفر بن محمد علیه السلام برای ما روایت کرده اند که فرمود:

نه جبر است و نه تفویض (واگذاشتن کارها به انسان) بلکه امری است میان این دو، معنی این سخن چیست؟ حضرت فرمودند: هر کس تصور کند که فاعل اعمال ما خداست و سپس او خود ما را به آن عذاب فرماید به جبر سخن می گوید، و هر کس تصور کند که خداوند کار آفرینش و روزی را به حجت های خویش وا گذارده به تفویض معتقد شده است. جبری کافر است و معتقد به تفویض مشرک. پرسیدم ای پسر پیغمبر! امر بین امرین چیست؟ فرمود: وجود راهی است برای بجا آوردن آنچه به آن امر شده و ترک آنچه از آن نهی شده. به حضرتش گفتم: آیا خدای را خواست و اراده ای در این هست؟ فرمود: اما در طاعات اراده و خواست خدا در آن، همان فرمانی است که برای بجا آوردن آنها داده، و خشنودی که از عمل به آنها دارد، و کمکی که در آن کار به بنده اش می کند. اراده و خواست خدا در معاصی نهی از آنها و خشم و ناخشنودی از انجام دادن گناه و واگذاشتن گناهکار به خودش است.

قُلتُ : فَهَل للّهِِ فیهَا القَضاءُ ؟ قالَ : نَعَم ، ما مِن فِعلٍ یَفعَلُهُ العِبادُ مِن خَیرٍ أو شَرٍّ إلّا وللّهِِ فیهِ قَضاءٌ . قُلتُ : ما مَعنی هذَا القَضاءِ ؟ قالَ : الحُکمُ عَلَیهِم بِما یَستَحِقّونَهُ عَلی أفعالِهِم مِنَ الثَّوابِ وَالعِقابِ فِی الدُّنیا وَالآخِرَهِ.

عیون اخبار الرضا 124/1

حدیث 11

عن فضل بن شاذان قال: قَالَ اَلرِّضَا عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی دُعَائِهِ: سُبْحَانَ مَنْ خَلَقَ اَلْخَلْقَ بِقُدْرَتِهِ وَ أَتْقَنَ مَا خَلَقَ بِحِکْمَتِهِ وَ وَضَعَ کُلَّ شَیْءٍ مِنْهُ مَوْضِعَهُ بِعِلْمِهِ سُبْحَانَ مَنْ یَعْلَمُ خائِنَهَ اَلْأَعْیُنِ وَ ما تُخْفِی اَلصُّدُورُ وَ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ وَ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلْبَصِیرُ .

عیون اخبار الرضا 118/1