مشخصات کتاب
شابک:۷۵۰۰ ریال 964-8606-41-2:
شماره کتابشناسی ملی:۱۶۶۳۶۴۶
عنوان و نام پدیدآور:بررسی پدیده قاچاق زنان/ رضا رمضان نرگسی .
مشخصات نشر:قم: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران ، مرکز پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۳.
مشخصات ظاهری:۱۲۰ص.
یادداشت:کتابنامه : ص. [۱۱۷] - ۱۲۰؛ همچنین به صورت زیرنویس.
موضوع:زنان آزاردیده
موضوع:آدم ربایی
رده بندی دیویی:۳۶۴/۱۵۵۵
رده بندی کنگره:HV۶۶۲۶/۳/ر۸ب۴ ۱۳۸۳
سرشناسه:رمضان نرگسی، رضا
شناسه افزوده:صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. مرکز پژوهشهای اسلامی
اشاره
فهرست مطالب
فهرست مطالب .................................................................................................................... 3
دیباچه ............................................................................................................................... 11
پیش گفتار........................................................................................................................... 14
بخش اول .......................................................................................................................... 17
کلیات ................................................................................................................................ 17
بیان مسئله ................................................................................................................ 18
ضرورت بررسی موضوع قاچاق زنان........................................................................ 20
تعریف مفهوم قاچاق زنان ........................................................................................ 21
هدف از تحقیق درباره پدیده قاچاق زنان . ................................................................. 24
پرسش های اساسی ................................................................................................... 24
پیشینه تحقیق درباره قاچاق زنان . .............................................................................. 25
قاچاق زنان از جنبه های گوناگون.............................................................................. 25
الف) آسیب اجتماعی . .............................................................................................. 25
ب) جنبه فرهنگی .................................................................................................... 26
ج) جنبه اقتصادی .................................................................................................... 26
د) جنبه خانوادگی ................................................................................................... 26
ه) جنبه شخصیتی .................................................................................................... 26
و) جنبه حقوقی ....................................................................................................... 26
بخش دوم . ......................................................................................................................... 28
بررسی ابعاد قاچاق زنان..................................................................................................... 28
قاچاق زنان در متون دینی اسلام ............................................................................... 29
تاریخچه قاچاق زنان ................................................................................................ 33
بررسی وضعیت قاچاقچیان و قربانیان آن در ایران . .................................................... 36
وضیعت قاچاقچیان . ................................................................................................. 36
وضعیت قربانیان ...................................................................................................... 38
سن قربانیان قاچاق ............................................................................................. 38
طبقه اجتماعی..................................................................................................... 38
سطح تحصیلات قربانیان..................................................................................... 39
وضعیت خانوادگی ............................................................................................. 40
ویژگی های فردی و شخصیتی دختران فراری . ..................................................... 40
علل فرار دختران از خانه .................................................................................... 41
فریب....................................................................................................................... 45
الف) وعده اعطای شغل پردرآمد و مناسب در کشورهای خارج . ......................... 45
ب) دادن قول ازدواج . .............................................................................................. 46
ج) فرزند خواندگی ............................................................................................ 47
د) شکار دختران فراری ...................................................................................... 48
ه ) طرح دوستی ................................................................................................. 49
ازدواج دروغین.............................................................................................. 49
توسل به زور ........................................................................................................... 50
الف) آدم ربایی . .................................................................................................. 50
ب) تهدید به آبرو ریزی ..................................................................................... 52
ج) تجاوز، اجبار و تحمیل .................................................................................. 52
از طریق اینترنت ...................................................................................................... 53
یک ضعف باورهای دینی...................................................................................... 54
دو نارسایی بین فرهنگ و ساخت اجتماعی . .......................................................... 56
سه نبود فرصت های شغلی مناسب ........................................................................ 57
الف) علل فرهنگی . .................................................................................................. 59
دگرگونی ارزش ها .............................................................................................. 59
متناسب نبودن نقش ها و پاداش ها ....................................................................... 62
ب) علل اقتصادی قاچاق ......................................................................................... 62
سودآور بودن قاچاق ........................................................................................... 62
ج) علل حقوقی قاچاق ............................................................................................ 63
عاری بودن از خطر............................................................................................. 63
خلأ قانونی ......................................................................................................... 64
الف) بررسی علل فرهنگی .................................................................................. 65
غرب زدگی ......................................................................................................... 65
خود کم بینی........................................................................................................ 67
انحراف های اخلاقی . ........................................................................................... 67
بررسی علت انحراف های اخلاقی در میان زنان و دختران .............................. 70
انحراف های فردی .................................................................................... 70
انحراف های گروهی ................................................................................. 71
تبیین رفتار انحرافی در میان زنان و دختران ایرانی . ......................................... 73
اختلال در جامعه پذیری: .......................................................................... 73
مهاجرت روستاییان به شهر . ...................................................................... 75
ازدیاد شکاف میان نسل ها ..............................................................................80
ب) علل خانوادگی .................................................................................................. 81
وضعیت ناهنجار خانوادگی . ................................................................................ 81
خشونت و آزار جنسی، جسمی و روحی در خانواده........................................... 82
خشونت جنسی در خانواده . ........................................................................... 84
خشونت روانی در خانواده . ............................................................................ 85
عدم امکان ازدواج ......................................................................................... 86
ج) علل اقتصادی ..................................................................................................... 86
فقر شدید مالی ................................................................................................... 86
توقعات فزاینده زنان و احساس محرومیت نسبی ................................................ 87
وجود تقاضا در کشورهای اروپای غربی و آمریکا ............................................... 88
8 . پی آمدهای فردی قاچاق زنان................................................................................... 90
یک تنزل شخصیت زن یا بردگی مدرن ................................................................. 90
ابتلا به وضعیت ناگوار و بهره کشی های گوناگون................................................. 91
برداشتن اندام . ..................................................................................................... 92
سردرگمی و فلاکت در کشور بیگانه . .................................................................. 93
ابتلا به بیماری های گوناگون جنسی نظیر ایدز ..................................................... 94
دو پی آمدهای خانوادگی قاچاق زنان . .................................................................... 95
سه پی آمدهای اجتماعی قاچاق زنان . ..................................................................... 97
9 . وضعیت قوانین مربوط به قاچاق زنان . ..................................................................... 99
تاریخچه وضع قوانین جهانی برای مبارزه با قاچاق زنان........................................... 99
وضعیت قوانین مربوط به قاچاق زنان در ایران ...................................................... 103
10 . راهکارهای مؤثر برای مقابله با قاچاق زنان .......................................................... 107
الف) راهکارهای حقوقی ...................................................................................... 107
وضع قوانین مناسب . ........................................................................................ 107
عملیاتی کردن قوانین موجود و اجرای جدی آن ها ........................................... 107
جلب اعتماد قربانیان برای همکاری با دستگاه قضایی ...................................... 108
همکاری دولت ها با یکدیگر ............................................................................ 109
ب) راهکارهای فرهنگی ....................................................................................... 109
نظارت اجتماعی .............................................................................................. 109
نظارت غیررسمی ............................................................................................ 110
عوامل نظارت اجتماعی غیر رسمی (جامعه پذیری) ......................................... 111
افزایش دانش و معرفت زنان............................................................................ 113
دادن آموزش های لازم به دختران دوره راهنمایی .............................................. 113
تلاش در بازپروری قربانیان قاچاق................................................................... 113
ارائه آگاهی های لازم به مسئولان مربوطه . ......................................................... 114
ج) راهکارهای اقتصادی ....................................................................................... 114
ایجاد فرصت های شغلی مناسب برای بانوان فاقد سرپرست ............................. 114
در نظر گرفتن بودجه ای برای قربانیان .............................................................. 115
بالا بردن هزینه های اجتماعی اقتصادی قاچاق زنان . ....................................... 115
بخش سوم: همراه با برنامه سازان . ................................................................................... 116
نقد عملکرد رسانه در خصوص قاچاق زنان .......................................................... 117
پیشنهادی کلی ....................................................................................................... 119
پیشنهادهای برنامه ای ............................................................................................. 122
معرفی مراکز و نهادهای مرتبط با موضوع .............................................................. 127
پرسش های کارشناسی ........................................................................................... 128
الف) پرسش های حقوقی ...................................................................................... 128
ب) پرسش های جامعه شناختی . ............................................................................ 128
ج) پرسش های روان شناسی .................................................................................. 129
6 . پرسش های مردمی .............................................................................................. 130
سخن پایانی .................................................................................................................... 131
معرفی منابع در خصوص قاچاق زنان.............................................................................. 132
پیوست ها ........................................................................................................................ 133
چند گزارش از قاچاق زنان برای استفاده در فیلم نامه نویسی ...................................... 133
الف) قضیه فریب خوردن دختری به نام فریبا ....................................................... 133
ب) گزارش روزنامه اعتماد، 29 تیر 1382 درباره دختر 18 ساله ای به نام «مریم» ... 135
ج) گزارش روزنامه انتخاب مورخ سه شنبه 11 شهریور 1382 درباره دختری
به نام «ملیحه» ....................................................................................................... 136
د) گزارشی درباره یک زن قاچاق شده از اروپای شرقی ........................................ 138
کتاب نامه . ........................................................................................................................ 140
کتاب ها ...................................................................................................................... 140
نشریات ..................................................................................................................... 141
سایت های اینترنتی ..................................................................................................... 143
دیباچه
دیباچه
امروزه، قاچاق انسان پدیده شومی است که در گستره جهانی نمود یافته است. این پدیده زشت به منظور استفاده از نیروی کار در کارگاه های سخت، کار خانگی یا کشاورزی، خرید و فروش زنان برای روسپی گری و کلوپ ها و هرگونه بهره کشی ظالمانه و ستمگرانه از لحاظ جنسی و اقتصادی صورت می پذیرد.
در این میان، قاچاق زنان از دیرباز گریبانگیر جامعه بشری بوده است؛ به گونه ای که در صدر اسلام تلاش هایی برای مبارزه با این پدیده نامیمون انجام گرفته است. قرآن مجید در آیه سی و سوم سوره نور افراد را از این عمل نهی می کند. این امر نشان دهنده شیوع این عمل در آن دوران بوده است. اهتمام شارع مقدّس به این امر به اندازه ای است که پیامبر اسلام فروختن انسان آزاد را در زمره سه گناه کبیره ای می شمارد که خداوند آن را نخواهد آمرزید.(1)
همچنین وقتی به امام صادق علیه السلام گفتند فردی زنی را ربوده و
1) کلینی، اصول کافی، ج 5 ، ص 382.
فروخته است، امام علیه السلام حکم به قطع دست رباینده داد.(1)
بنابراین، آموزه های دینی ما بیانگر مخالفت جدی با چنین پدیده شومی است، ولی با این نکوهش ها و مخالفت های جدی، متاسفانه این عمل شنیع هم اینک کم و بیش در گوشه و کنار ایران اسلامی دیده می شود و گروه هایی نیز در این ارتباط فعالند؛ گروهی از زنان قواد، بنام و فاسد می کوشند پس از صید دختران و زنان جوان آنان را به دلالان دیگر کشورها بفروشند. گروه فعال دیگر جوانان اوباش و شرور هستند که در قالب باندهای زیرزمینی به ربودن دختران جوان اقدام می کنند. همچنین نقش برخی دلالان که نقش واسطه ای را برای قاچاق دختران و زنان به کشورهای حاشیه خلیج دارند را نمی توان نادیده گرفت. از آنجا که پیکان حمله این قاچاقچیان به ترکیب جمعیتی جوان است و جوانان از سرمایه های اصلی هر مملکتی هستند. توجه به این امر ضروری می نماید.
پژوهشگر ارجمند جناب آقای رضا رمضان نرگسی با درک این وضعیت حساس با ارائه تعریفی از پدیده شوم قاچاق زنان، بررسی تاریخچه آن در ایران و جهان، و عوامل مؤثر در وقوع این جرم و پی آمدهای فردی، خانوادگی و اجتماعی این پدیده را بررسی کرده و در پایان، با ارائه پیشنهادات و راهکارهای اساسی در زمینه برخورد قانونی و فرهنگی با این معضل کوشیده است تا فرهنگ سازان رسانه اسلامی را هرچه بیشتر
1) وسائل الشیعه، ج 18، ص 514.
با این پدیده شوم آشنا کند و وظایف سنگین آنان را در زدودن این پدیده نامیمون یادآور شود. با امید به این که با هوشیاری و به کارگیری سیاست های تأثیرگذار در رسانه ملی، در آینده شاهد چنین پدیده های شومی در جامعه اسلامی نباشیم.
انّه ولیّ التوفیق
اداره کل پژوهش
مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما
پیش گفتار
پیش گفتار
با آن که بشر به لحاظ مادی، روز به روز مسیر رشد را می پیماید و بر پله های ترقی گام می نهد، ولی هم زمان با گام نهادن بر سکوی بلند فن آوری و بهره مند شدن از آخرین تکنولوژی، به لحاظ انسانیت، مسیر سقوط را می پیماید و روز به روز خلق و خوی شیطانی به خود می گیرد؛ به گونه ای که امروزه، فرشته عفت و اخلاق، از بسیاری از جوامع رخت بربسته است.
زن که در پشت پرده حیا مسجود ملائکه آسمان، شریک بلامنازع زندگی، همدم و هم راز اولیاء اللّه ، تربیت کننده نوابغ و مردان بزرگ بوده است، در معرض هجوم همه سویه جریان های شیطانی که جز به پول نمی اندیشند، قرار گرفته و کرامت ذاتی اش زیر خروارها خاک مدفون شده است.
نخستین ثمره تمدن به اصطلاح طلایی، فروپاشی خانواده ها و برهم ریختن اساس ازدواج ها بود؛ به گونه ای که مقدس ترین روابط انسانی میان زن و مرد یکباره فروریخت و زن به صورت یک کالای مصرفی درآمد و عده ای توانستند همچون کالایی، هر نوع بدی و خیانت و بی حرمتی را نسبت به مقام وی روا دارند و او را پس از مصرف، به دور
اندازند؛ درست مانند کالایی که تاریخ مصرف آن گذشته باشد.
امروزه در برخی از جوامع برای این که بتوانند از وجود زن در راه هدف های شیطانی استفاده کنند، لازم بود زن را از آغوش گرم خانواده جدا سازند و برای دور کردن او از آرامش طبیعی خود با طرح موضوع های فریبنده ای هم چون آزادی، فیمینیسم (برابری زن و مرد در همه عرصه ها) و... او را فریب دهند تا بتوانند از او در مسیر هدف های پلید خود بهره گیرند. در زمانی که غوغای عدالت طلبی و حقوق بشر گوش جهانیان را پر کرده است، بشریت شاهد بدترین نوع برده داری در طول حیات خود، یعنی برده داری جنسی است. اگر در زمان های گذشته و به گفته غربی ها در دوران بربریت بشر زنی که عنوان برده به خود می گرفت، تنها صاحب آن حق تمتع داشت، ولی امروزه (یعنی به گفته غربی مآب ها در عصر طلایی تمدن بشریت) زنان به عنوان برده های جنسی خرید و فروش می شوند، بی آن که خودشان حق انتخابی داشته باشند. حتی گاه زنی چندین بار خرید و فروش می شود. دولت ها نیز با همه کوشش ها و اجرای طرح هایی برای مبارزه با این پدیده شوم، هنوز نتوانسته اند در جلوگیری از خرید و فروش زنان و کودکان توفیقی به دست آورند. تقریبا هیچ نقطه ای از جهان را نمی توان یافت که به نوعی از این پدیده و پی آمدهای شوم آن به دور باشد.
در این تحقیق کوشیده ایم تا جنبه های این عمل شیطانی را بررسی و علل و عوامل گرایش عده ای به این شغل کثیف را روشن کنیم. هم چنین با نمایاندن عوامل سقوط در دام این شیادان، در حد توان بر آگاهی
هم وطنان عزیز درباره این پدیده شوم بیفزاییم تا در نهایت بتوانیم با ارائه راهکارهایی، قدمی هرچند کوچک در جهت از میان برداشتن آن برداریم. از آن جایی که این پدیده نوپاست و کمتر تحقیق علمی، به ویژه با دید جامعه شناسانه در این رابطه صورت گرفته است، انجام این تحقیق با مشکلات فراوانی همراه بود که امید می رود این تحقیق آغازی برای تحقیقات پربارتر و گسترده تر باشد.
بخش اول: کلیات
اشاره
بخش اول: کلیات
زیر فصل ها
بیان مسئله
ضرورت بررسی موضوع قاچاق زنان
تعریف مفهوم قاچاق زنان
هدف از تحقیق درباره پدیده قاچاق زنان
پرسش های اساسی
پیشینه تحقیق درباره قاچاق زنان
قاچاق زنان از جنبه های گوناگون
روش تحقیق
1- بیان مسئله
با آن که از آغاز قرن 19 م . در سطحی گسترده سازمان های سیاسی جهان، به مبارزه علیه بردگی پرداختند، ولی بردگی دختران و زنان و خرید و فروش آنان به منظور خدمتکاری و واداشتن آنان به اعمال خلاف عفت هنوز ادامه دارد.(1)
از ابتدای دهه 1990 میلادی، به ویژه پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و بلوک شرق، موضوع قاچاق زنان در سطح جهانی ابعاد گسترده ای یافت. به گونه ای که امروزه در همه کشورهای اروپایی، آمریکایی و ژاپن زن به صورت کالا و به منظور بهره برداری جنسی، وارد این کشورها می شود. زنان و دختران کشورهای جهان سوم، در باندهای تجارت زنان در کشورهای سرمایه داری استعماری، به دام می افتند و درست مانند یک کالا پس از مصرف دور انداخته می شوند. در آلمان ده هزار زن از کشورهای چک، لهستان و بلغارستان حضور دارند که خلاف میلشان در کلوپ ها و میخانه ها کار می کنند. کیهان هوایی در
1) بهناز اشتری، قاچاق زنان و بردگی معاصر، تهران، اندیشه برتر، 1380، ص 30.
شماره 885 در سال 1369 در گزارشی تکان دهنده عنوان کرد که دست کم یک میلیون نفر کودک زیر پانزده سال در آسیای جنوب شرقی، از راه فحشا ارتزاق می کنند.(1)براساس برآوردهای کمیسیون اروپا، سالانه 500 هزار زن و کودک به اروپای غربی قاچاق می شوند.(2)
در کشور ما نیز در سال های اخیر اخبار ناگواری از قاچاق دختران ایرانی به کشورهای پاکستان و کشورهای حاشیه خلیج فارس گزارش می شود. از جمله روزنامه مشرق چاپ بلوچستان پاکستان (3 آبان 81)، در کراچی، نوشت:
ماهانه 45 دختر کم سن ایرانی به پاکستان قاچاق می شوند. از این دختران برای فساد اخلاقی استفاده می شود. آنان در کراچی به فروش می رسند. در قاچاق این دختران، گروه بزرگی دست دارند. آن ها پس از اغفال دختران ایرانی، آنان را به فروش می رسانند. اکنون خرید و فروش دختران ایرانی در کراچی به اوج خود رسیده است.(3)
در کشورهای حاشیه خلیج فارس، هنگامی که خانواده ای در پی یافتن زن پیش خدمتی است یا مردی زن صیغه ای و غیر عرب می خواهد، به آدم هایی که در برآوردن این نیازها شناخته شده اند، رجوع می کنند.
1) ایرج تبریزی، تجارت شیطانی، تهران، سازمان انتشارات کیهان، 1379، ص 70.
2) محمد رضا عزیزی، روزنامه جام جم، 30/11/1381.
3) بر گرفته شده از سایت http://www.etteleaat.net/Balochestan.htm نمونه دیگر: 2 زن ومرد بلوچ که با شکار دختران جوان، آنان را در نقشه ماهرانه ای به خانه فساد پاکستان قاچاق می کردند، در ردیابی پلیس خراسان دستگیر شدند روزنامه ایران 2/6/1381.
آنان نخست مبلغی به عنوان پیش پرداخت می گیرند و پس از یک هفته آن چه را سفارش دهندگان خواسته اند به آنان تحویل می دهند.
بنابر گزارش شبکه خبری قسط مورخ 8/5/1382، چهار باند فساد و قاچاق دختران و زنان به خارج از کشور شناسایی و به دستور دادستان تهران اعضای این باندها دستگیر و بازداشت شدند. روابط عمومی دادسرای عمومی و انقلاب تهران با صدور اطلاعیه ای اعلام کرد: شبکه های فوق در قالب آژانس های مسافرتی فعالیت داشتند و عمدتا دختران ایرانی را که بین 14 تا 16 سال بودند به کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، ترکیه، پاکستان و کشورهای اروپایی انتقال می دادند.(1)
http://ghest.com/news- view. asp? news-id= 1981.
قاچاق زنان در حال حاضر اگر رونق بیشتری از مواد مخدر و اسلحه نداشته باشد، کم رونق تر از آن نیست.(2)2- ضرورت بررسی موضوع قاچاق زنان
با توجه به آنچه گذشت اهمیت و ضرورت تحقیق در این موضوع، روشن است و نیازی به شرح نیست؛ زیرا امروزه موضوع قاچاق زنان، به صورت یک مشکل جهانی درآمده و تلاش دولت ها و سازمان های بشر دوستانه در رفع آن و موفق نشدن آنان در این کار، نشان دهنده عمق فاجعه است. روشن است که زنان به عنوان نیمی از نیروی کار در هر
جامعه ای نقش محوری دارند. به ویژه با توجه به اهداف بلند انسانی در انقلاب اسلامی ایران مشاهده موارد اندک قاچاق زنان و دختران ایرانی قابل تحمل نیست؛ زیرا این معضل می تواند پی آمدهای بی شمار دیگری به همراه داشته باشد و خود سرآغازی برای جرم های دیگر اجتماعی باشد. بنابراین، ضرورت دارد که پیش از هر اقدامی، با دید کارشناسانه موضوع را به صورت علمی بررسی کنیم تا روش درست برخورد با این مشکل مشخص شود و بهترین نتیجه به دست آید. چه بسا اگر تحقیق کارشناسانه صورت نگیرد، نیروها و امکانات صرف شده، به هدر رود.
3- تعریف مفهوم قاچاق زنان
قاچاق (انسان) پدیده ای بسیار گسترده است که در سطح جهان با انگیزه های گوناگونی از جمله کار در کارگاه ها به منظور کارهای سخت و دشوار، هم چنین برای کار خانگی یا کشاورزی، ازدواج های اجباری یا فریب انگیز به صورت پستی و سفارشی و خرید و فروش زنان برای روسپی خانه ها و کلوپ های رقص برهنه(1)
قاچاق زنان و بردگی معاصر، ص 18 و 19.
صورت می گیرد. گروهی قاچاق زنان را در داخل مجموعه قاچاق انسانتعریف کرده اند، ولی تعریف مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال 1994 چنین است:حرکت دادن غیر قانونی و مخفیانه اشخاص در عرض مرزهای ملی، عمدتا از کشورهای در حال توسعه و کشورهای دارای اقتصاد در حال
1) Implications for organizaton for secarity and cooperation in Europe;
گذار، با هدف نهایی واداشتن زنان و دختران به وضعیت بهره کشانه و ستمگرانه از لحاظ جنسی و اقتصادی به منظور سود به کار گیرندگان قاچاقچیان و سندیکاهای جنایت کار و نیز دیگر فعالیت های مرتبط با قاچاق هم چون کار خانگی اجباری، ازدواج دروغین، استخدام مخفیانه و فرزند خواندگی دروغین.(1)
Trafficking in women and children: Mekong sub _ Region P.Z
سازمان غیر دولتی ائتلاف جهانی علیه قاچاق زنان نیز قاچاق زنان را چنین تعریف می کند:
همه اعمال متضمن به کارگیری و یا حمل و نقل یک زن در درون و در عرض مرزهای ملی، برای کار یا خدمات به وسیله خشونت یا تهدید به خشونت، سوء استفاده از اقتدار یا موقعیت مسلط، [همانند سوء استفاده ریاست اداره از منشی خود] اسارت وام، [اطاعت از قاچاقچیان به خاطر بدهی] فریب یا دیگر اشکال تحمیل.(2)
در پروتکل پیش گیری، سرکوب و مجازات قاچاق اشخاص به ویژه زنان و کودکان مصوب سال 2000 در ماده سوم، قاچاق زنان بدین صورت تعریف شده است:
استخدام، انتقال، حمل و نقل، پناه دادن یا دریافت اشخاص به وسیله تهدید یا به کارگیری زور یا دیگر اشکال تحمیل، آدم ربایی، تقلب، فریب، سوء استفاده از قدرت یا موقعیت آسیب پذیری [قربانی]، دادن یا دریافت پرداخت ها یا منافع جهت کسب رضایت فردی که بر شخص دیگری کنترل دارد، به منظور بهره کشی جنسی، کار یا خدمات
اجباری، بردگی یا رویه های مشابه بردگی، بیگاری یا برداشتن اندام های بدن... .
هم چنین رضایت قربانی قاچاق اشخاص برای بهره کشی هیچ مناسبت و اهمیتی ندارد. در این تعریف چنین استدلال شده که قاچاق نباید بر حسب تحمیل یا نبود رضایت تعریف شود. به ویژه در چارچوب صنعت سکس قید رضایت هیچ اهمیتی ندارد؛ زیرا کار جنسی اصولاً بهره کشانه است. بنابراین، رضایت یا کنترل زن بر وضعیت خودش هیچ اهمیتی ندارد.(1)
از آن جایی که در این تعریف (پروتکل پیشگیری، سرکوب و مجازات قاچاق اشخاص) رضایت قربانی قاچاق اهمیتی ندارد، تعریفی کامل تر به نظر می رسد؛ زیرا این تعریف روشن می کند که تمامی افراد ربوده شده، مجذوب قول های دورغین قاچاقچیان برای داشتن شغل های بهتر نمی شوند، بلکه برخی اشخاص از روی تمایل نزد قاچاقچیان می روند و به پیشنهاد آنان پاسخ مثبت می دهند، ولی چندی بعد پس از آن که خود را در دام آنان گرفتار می بینند و در شرایط سختی قرار می گیرند، از تصمیم خود پشیمان می شوند. قاچاقچی زنان به کسی اطلاق می شود که از راه اعمال زور، باج خواهی، فریبکاری یا به شیوه های دیگر به بهره برداری جنسی یا گونه های دیگری از استثمار زنان و دختران همانند کار اجباری، برداشتن اندام و... دست می زند.
1) Trafficking in Human Being; Implications for the Organizatien for Security and Cooperation in Earope. op citp.4قاچاق زنان و بردگی معاصر و
4- هدف از تحقیق درباره پدیده قاچاق زنان
در حالی که هر روز دامنه فعالیت باندهای قاچاق زنان از کشور ایران به کشورهای همسایه گسترش چشم گیری می یابد، هیچ عمل پیش گیرانه جدی یا مبارزه فرهنگی گسترده ای در مقابله با این عمل پلید صورت نگرفته است. از سویی وظیفه هر انسان غیرتمندی است که در حد توان خود با این ناهنجاری اجتماعی به مقابله برخیزد. بنابراین، می توان گفت هدف اساسی از تحقیق درباره این موضوع در مرحله نخست شناخت درست این پدیده شوم است تا بدانیم با چه چیزی و چگونه باید مبارزه کرد. از سوی دیگر لازم است بدانیم قربانیان قاچاق و عاملان آن بیشتر از کدام قشر جامعه هستند. سوم این که عوامل مؤثر بر گسترش قاچاق زنان شناسایی شوند تا در برنامه ریزی بتوان آنان را در نظر گرفت.
5- پرسش های اساسی
پرسش های اساسی این تحقیق چنین است:
وضعیت قاچاقچیان و قربانیان آن به لحاظ سن، طبقه اجتماعی، سطح تحصیلات و خانواده.
چگونگی قاچاق زنان.
علل قاچاق زنان به لحاظ قاچاقچیان و به لحاظ قاچاق شونده.
قاچاق زنان چه پی آمدهایی برای قربانیان قاچاق، خانواده آنان و اجتماع در بر دارد؟
6- پیشینه تحقیق درباره قاچاق زنان
درباره قاچاق زنان جز کتاب قاچاق زنان و بردگی معاصر نوشته خانم بهناز اشتری، هیچ کتابی نوشته نشده است. ایشان هم در مقدمه کتاب خود به این نکته اشاره کرده است و یکی از مشکلات خود را نبود منابع مورد نیاز می داند. این کتاب با رویکرد حقوقی نوشته شده و تقریباً نیمی از کتاب به مباحث حقوقی و وضع قوانین بین المللی ویژه قاچاق زنان یا مربوط به قاچاق زنان اختصاص دارد.
بنابراین، تا کنون هیچ کتابی که به جنبه های اجتماعی و جامعه شناختی قاچاق زنان پرداخته باشد تدوین نشده است. این نخستین گام است که در این باره برداشته می شود.
7- قاچاق زنان از جنبه های گوناگون
قاچاق زنان از جنبه های زیر قابل بحث است:
الف) آسیب اجتماعی
به لحاظ زمینه های آسیب اجتماعی و هم چنین گسست های اجتماعی، فاصله نسل ها و... که زمینه را برای کارهای خلاف از جمله قاچاق زنان آماده می کند.
ب) جنبه فرهنگی
نارسایی میان ساخت اجتماعی و فرهنگ، مانند نارسایی میان
هدف های اجتماعی و ابزار رسیدن به آن هدف ها، آگاه نبودن از شگردهای قاچاقچیان، هم چنین با ارزش شدن ثروت های نامشروع و بادآورده و ورود ارزش های غربی و عادی شدن روابط محرم و نامحرم و تأثیر این عوامل در رشد قاچاق زنان قابل بررسی است.
ج) جنبه اقتصادی
از آن جا که قاچاق زنان پس از مواد مخدر، سودآورترین تجارت نامشروع جهانی است، بنابراین، از این جنبه میدان برای مطالعه و بررسی بسیار گسترده است.
د) جنبه خانوادگی
افراد از هر خانواده ای قاچاق نمی شوند، بلکه هم قاچاقچیان و هم قربانیان زمینه های خانوادگی ویژه ای دارند.
ه) جنبه شخصیتی
همان گونه که در این نوشتار بحث خواهد شد، دختران فراری و زنانی که تن به فحشا می دهند، شخصیت هایی ویژه و قابل بحث دارند.
و) جنبه حقوقی
اگر قوانین محکم برای جلوگیری و مجازات این تجارت پلید وضع گردد و با شدت و دقت اجرا شود، بی شک از حجم این عمل کاسته خواهد شد.
8- روش تحقیق
یکی از عناصر مهم دخیل در انتخاب نوع روش تحقیق، ماهیت
موضوع پژوهش است.(1)با توجه به موضوع پژوهش و ماهیت آن، مدل مطالعه و تحقیق در این نوشتار از نوع توصیفی(2)است. هرچند تبیین هایی نیز در برخی موارد ارائهمی شود.
هدف از انجام تحقیق توصیفی، توصیف عینی، واقعی و منظم ویژگی های یک موقعیت یا یک موضوع است.(3)
در این پژوهش از روش های میدانی و پرسش نامه ای به لحاظ نوع و محتوای مباحث استفاده نشده و از روش پژوهش کتاب خانه ای (اسنادی) بهره گرفته شده است. هم چنین به دلیل ماهیت ویژه این تحقیق، از منابع ژورنالیستی هم چون روزنامه ها، مجلات و سایت های اینترنتی بسیار بهره برده ایم و کوشیده ایم از تازه ترین اطلاعات استفاده کنیم.
بخش دوم: بررسی ابعاد قاچاق زنان
اشاره
بخش دوم: بررسی ابعاد قاچاق زنان
زیر فصل ها
قاچاق زنان در متون دینی اسلام
تاریخچه قاچاق زنان
بررسی وضعیت قاچاقچیان و قربانیان آن در ایران
چگونگی قاچاق زنان ایرانی
علل مشترک قاچاق زنان
علل قاچاق زنان توسط قاچاقچیان
پی آمدهای فردی قاچاق زنان
وضعیت قوانین مربوط به قاچاق زنان
راهکارهای مؤثر برای مقابله با قاچاق زنان
1- قاچاق زنان در متون دینی اسلام
موضوع قاچاق زنان بنا بر تعریف گفته شده و به صورت امروزی، از موضوع هایی است که در قرن کنونی مطرح شده است، ولی مسئله خرید و فروش انسان به ویژه زنان از مسائلی است که از دیرباز گریبان گیر جامعه بشری بوده است. هرچند موقعیت ویژه دوران آغازین اسلام اجازه نمی داد که دین اسلام برده داری را به طور کلی منع کند (هرچند به صورت غیر مستقیم با آن مبارزه می کرد و به شیوه های گوناگون راه را برای آزادسازی بردگان هموار می کرد)، ولی با خرید و فروش انسان هایی که برچسب بردگی بر آن ها نخورده بود، به شدت مبارزه می کرد. برهمین اساس، یکی از مباحث فقهی در احکام بیع و مکاسب محرمه، خرید و فروش انسان آزاد است که همه فقها حکم به حرمت آن داده اند. به عنوان نمونه علامه حلی(1)، شهید اول(2)، شهید ثانی(3)، مقدس اردبیلی(4)، ملاّ محمد باقر سبزواری(5)، شیخ یوسف بحرانی(6)، وحید بهبهانی(7)، شیخ محمد حسن
1) تذکرة الفقهاء، ج 1، ص 465 و ج 10 ص 41؛ ارشاد الأذهان ج 1، ص 361؛ تحریر الاحکام، ج 1 ـ صص 161 ـ 164 و ج 2، صص 261 ـ 279.
2) الدروس ج 3 ص 175، اللمعه الدمشقیة، ص 94.
3) شرح اللمعة، ج 3، صص 418 ـ 246، مسالک الافهام، ج 1673.
4) مجمع الفائدة، ج 8، صص 167 ـ 261.
5) کفایة الاحکام، ناشر: مدرسه مهدوی، اصفهان، ص 89.
6) الحدائق الناضرة، ج 18، جامعه مدرسین، قم، ص 432.
7) حاشیة مجمع الفائدة و البرهان، تحقیق و انتشار مؤسسه علامه مجدد وحید بهبهانی، چاپ اول، 1414 ه . ق، قم، ص 101.
نجفی (صاحب جواهر)(1)، آیت اللّه محمد حسین اصفهانی(2)، آیت اللّه سید محسن حکیم(3)، آیت اللّه سید احمد خوانساری(4)، آیت اللّه سید ابوالقاسم خویی(5)، آیت اللّه محمد رضا موسوی گلپایگانی(6)و بسیاری دیگر از علمای شیعه و سنی حکم به حرمت آن داده اند و حتی بسیاری آن را از گناهان کبیره شمرده اند.(7)شیوه بیان حدیث های وارده در این زمینه بسیار تند است. برای نمونه، امام صادق علیه السلام درباره کسی که زنی را ربوده و فروخته بود، حکم
1) جواهر الکلام، ج 22، ص 343.
2) حاشیة المکاسب، ج 3، تحقیق عباس آل سباع، قم، دار المصطفی لاحیای التراث، 1418 ه . ق، ص 386.
3) نهج الفقاهة، صص 320 ـ 326.
4) جامع المدارک، ج 7، ص 147.
5) مصباح الفقاهة، ج 6، ص 111 و ج 4، ص 125؛ مبانی تکلمة المنهاج، ج 1، ص 317.
6) تقریرات الحدود و التعزیرات، ج 1، ص 381.
7) شمس الدین سرخسی، المبسوط، ج 8، بیروت، دارالمعرفة، 1406 ه . ق، ص 127.
به قطع دست رباینده دادند.(1)یا در حدیثی دیگر، امام صادق علیه السلام درباره کسی که زن خودش را فروخته بود، حکم به قطع دست فروشنده دادند.(2)چنین حکمی از امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام نیز درباره مردی که شخص آزادی را فروخته بود جاری شده است.(3)
این مسئله نزد شارع مقدس بسیار اهمیت دارد. تا آن جا که پیامبر فروختن انسان آزاد را از جمله گناهان کبیره ای برمی شمرد که خداوند هرگز آن را نخواهد آمرزید.(4)
حتی میرزای نوری در مستدرک الوسائل، در حدیثی از پیامبر نقل می کند که:
«فروشنده انسان آزاد توبه ندارد و توبه او پذیرفتنی نیست؛ مگر این که آن شخص فروخته شده را برگرداند تا توبه او قبول گردد.»(5)در حدیثی دیگر، رسول گرامی اسلام خود را در قیامت دشمن کسی معرفی می کند که دست به فروش انسان بزند.(6)
1) شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه ج 4 ص 69؛ الشیخ الطوسی، تهذیب الاحکام، ج 10، ص 113؛ حر عاملی، وسائل الشیعه آل البیت، ج 28 ـ، ص 283، وسائل الشیعه (الاسلامیة) ج 18، ص 514، متن حدیث چنین است: سفیان ثوری نقل می کند از امام جعفر صادق علیه السلام درباره مردی که زن را بدزدد و سپس او را بفروشد، پرسیدم امام فرمود: بر این مرد چهار حد باید جاری شود: اولش این که باید دستش قطع شود...
2) شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ج 10، چاپ چهارم، دارالکتب الاسلامیه، 1365، ص 24.
3) حر عاملی، وسائل الشیعه الاسلامیه، ج 18، ص 514.
4) شیخ کلینی، کافی ـ ج 5، ص 382؛ قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله: «ان اللّه یغفر کل ذنب یوم القیامة الا مهر امراة و من اغتصب أجیرا أجره و من باع حرا؛ همانا خداوند هرگناهی را در روز قیامت می آمرزد، مگر سه کس را اول کسی که مهر زنش را ندهد و کسی که مزد اجیر را غصب نماید و کسی که شخص آزادی را بفروشد.
5) میرزای نوری طبرسی، مستدرک الوسائل، ج 13، مؤسسه آل البیت لاحیا التراث، چاپ دوم، 1408، ه . ق، ص 378، متن حدیث چنین است: قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله: «لا توبه لمن باع حرا حتی یرده؛ برای کسی که فرد آزادی را بفروشد توبه ای نیست، مگر این که فرد آزاد را برگرداند».
6) مستدرک الوسائل، ج 41، ص 31، متن حدیث چنین است: «عوالی اللالی: عن ابن عمر: ابن النبی صلی اللّه علیه و آله، قال: «ثلاثه انا خصیصهم یوم القیامة رجل باع حرا فاکل ثمنه...؛ رسول اللّه فرمود: سه گروهند که من در روز قیامت دشمن آنان خواهم بود. مردی که شخص آزادی را بفروشد و پولش را مصرف کند...»؛ محمد عبدالرؤف المناوی، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، ج 3، ص 416. نیز حدیثی مشابه این را نقل می کند: متن حدیث منقول ایشان چنین است: «ثلاثة انا خصمهم یوم القیامة و من کنت خصمه خصمته رجل اعطی بی ثم غدر و رجل باع حرا فاکل ثمنه و رجل استأجرا أجیرا فاستوفی منه و لم یوفه؛ سه دسته اند که من در روز قیامت دشمن ایشان خواهم بود و من با هرکه دشمن باشم دشمنی خواهم نمود، مردی که عهد بشکند و مردی که شخص آزادی را بفروشد و کسی که مزد اجیر را پس از عمل اجیر به او ندهد».
باید دانست که این حدیث ها همه گونه خرید و فروش انسان، از جمله خرید و فروش زنان و دختران به هر انگیزه و برای هر عملی را شامل می شود.
در این جا توجه به دو نکته اهمیت دارد:
نکته اول ـ براساس فتواهای علما و فرمایش امام صادق علیه السلام، رضایت و اجازه قربانی نه تنها از قبح عمل نمی کاهد، بلکه بر زشتی عمل می افزاید و او نیز در صورت رضایت باید مجازات شود و در صورت اجبار باید به او کمک کرد تا خلاصی یابد.(1)بنابراین، نکته ای که اسلام بر آن تاکید می کند آن است که باید میان زنی که خودش سبب گرفتاری خود شده و زنی که مجبور شده است فرق گذاشت.
نکته دوم ـ در این مسئله مسلمان بودن شرط نیست، بلکه فروختن زن کافری که برده نیست نیز حرام است. شهید اول در کتاب دروس و شهید ثانی(2)خرید و فروش کافر حربی (تا زمانی که به اسارت مسلمانان درنیامده است) را نیز حرام می داند. شهید اول می نویسد: «خرید و
فروش شخص آزاد حرام است و اجازه قربانی موجب جواز نیست؛ هرچند کافر حربی باشد.» بنابراین، اصل آزادی افراد، از حقوق اولیه انسان هاست که باید محترم شمرده شود.(1)
نتیجه ای که از مطالب به دست می آید این است که در روزگاری که جهان غرب در جهل و ستمگری دست و پا می زد و هیچ گونه حقوقی برای انسان ها قائل نبود، دین اسلام به این مسائل توجه داشت و فرمان های لازم را نیز صادر کرده بود. در واقع، بسیاری از مباحثی که امروزه با عنوان حقوق بشر مطرح می شود، در آموزش های پیامبران ریشه دارد که در جای مناسب باید به آن ها پرداخته شود.
2- تاریخچه قاچاق زنان
پیشینه خرید و فروش زنان برای فحشاء، به دوران پیش از اسلام بازمی گردد که بخشی از خرید و فروش بردگان به شمار می رفت. به این صورت که کنیزانی را فقط به این منظور می خریدند. قرآن، در آیه 33 سوره نور،(2)این عمل را نهی کرده است. نهی قرآن بر شیوع این عمل در آن زمان دلالت دارد.
پیش از جنگ جهانی دوم، تجارت انسان ها با عنوان خرید و فروش زنان سفید پوست شناخته شده بود. در آن تجارت، زنان سفید پوست اروپایی
1) الشهید الاول، الدروس، ج 3، ص 175.
2) «و لا تکرهوا فتیاتکم علی البغاء إن أردن تحصنا لتبتغوا عرض الحیاة الدنیا و من یکرههن فان الله من بعد اکراههن غفور رحیم؛ کنیزان خود را که می خواهند عفیف بمانند برای به دست آوردن مال دنیا به خود فروشی مجبور نکنید. هرکس آنان را به زنا مجبور کند، خداوند برای آنان که به اکراه وادار شده اند آمرزنده مهربان است».
به ویژه زنان فرانسوی به وسیله قوّادان به روسپی خانه های آمریکای جنوبی هدایت می شدند.(1)
در کشور ایران نیز نخستین گزارش قاچاق زنان مربوط به سال 1340 است که مأموران مرزی ایران، مرد عربی را که قصد خروج از ایران داشت، در نقطه ای ممنوعه دستگیر کردند. یازده زن و دختر جوان ایرانی نیز به همراه این مرد بودند که پس از تحقیق معلوم شد آنان را از نقاط گوناگون کشور جمع آوری کرده و می خواهد برای فروش در برخی کشورهای عربی، از ایران خارج کند.(2)هم چنین گزارش های دیگری از فروش دختران به وسیله پدر خانواده در سال های 1343 از سوی آقای منصور راستین به ثبت رسیده است.(3)
باید گفت این روند تا به امروز ادامه داشته و هم چنان ادامه دارد و در سال های اخیر نیز بر اثر عواملی که در ادامه این مقاله به آن ها اشاره خواهد شد، گسترش زیادی یافته است. اکنون به چند نمونه از آن اشاره می کنیم:
روزنامه ایران در تاریخ 24/11/1379 از کشف یک شبکه گسترده قاچاق زنان و دختران خبر داد که در آن، تعدادی از زنان قواد، دختران و زنان جوانی را که خانواده هایشان مشکل مالی داشتند، شناسایی
می کردند و پس از فریب دادن آنان با گذرنامه و روادید به مدت سه هفته آنان را به شکل قانونی به دبی می فرستادند تا در آن جا از آن دختران برای هدف های شومشان استفاده کنند.
در سال های اخیر نیز این پدیده رواج بیشتری یافت. به گونه ای که روزنامه ایران گزارش می دهد:
«20 زن و مرد بلوچ که با شکار دختران جوان، آنان را با نقشه ماهرانه ای به خانه های فساد پاکستان قاچاق می کردند در ردیابی های فوق تخصصی پلیس خراسان دستگیر شدند».(1)
سایت زنان ایران هم خبر می دهد که «ماهانه 45 دختر ایرانی در کراچی به فروش می رسند.»(2)یا در خبر دیگر می خوانیم «یک دختر فراری پرده از قاچاق دختران جوان به کشورهای عربی برداشت.»(3)خبرگزاری فرانسه به نقل از روزنامه ایران گزارش داد «20 دختر جوان ایرانی که توسط یک باند خرید و فروش زنان به پاکستان فرستاده و مجبور به خودفروشی شده بودند، توسط مقامات پلیس ایران، به کشور بازگردانیده شده اند و در حال حاضر در شرایط روحی و جسمی ناگواری به سر می برند».(4)
به گزارش روزنامه ایران، در نیمه دوم سال گذشته (1381) به مقامات
قضایی اطلاع داده شد که: «اعضای یک شبکه مخوف، دختران کم سن و سال ایرانی را از شهرهای اهواز، شیراز، ورامین، کرج و تهران به کشورهای عربی از جمله دبی می بردند و آن ها را به شیخ نشین ها می فروختند».(1)
3- بررسی وضعیت قاچاقچیان و قربانیان آن در ایران
اشاره
زیر فصل ها
وضیعت قاچاقچیان
وضعیت قربانیان
وضیعت قاچاقچیان
براساس اطلاعات به دست آمده، قاچاقچیان را به سه گروه تقسیم می کنند.
الف) زنان قواد، بد نام و فاسدی که می کوشند تا با فریب دادن دختران و زنان جوان آنان را به دام خود بکشانند(2)یا با شکار دختران فراری و سرگردان، آنان را با واسطه هایی به کشورهای دیگر بفروشند.(3)
ب) جوانان اوباش و شرور که در قالب باندهای زیرزمینی دختران را می ربایند (عموما دختران سرگردان و زنان خیابانی) و پس از آزار و اذیت جسمی و روحی، آنان را به وسیله مراکز فحشا یا قاچاق، به
1) برگرفته از: سایت bbc.co.uc/persian2.htm.
2) روزنامه ایران شماره 1741 به تاریخ 24/11/1379.
3) روزنامه خراسان 15/4/81 متن گزارش چنین است: (به گزارش ایسنا، ماموران مرکز اجرایی امر به معروف و نهی از منکر سپاه ناحیه سیدالشهدا دختر 19 ساله ای را در پارک ملت دستگیر کردند... پری پس از آن که تحت بازجویی قرار گرفت اعلام کرد که 8 سال پیش، به وسیله زنی ربوده شده است... . او تعدادی زن و مرد را برای مراقبت از ما استخدام کرده بود... پس از مدتی متوجه شدم که او تا سن 18 سالگی از ما نگهداری و پس از آن دختران به به پیرمردهای متمول می فروشد و آنان نیز دختران را برای سوء استفاده به کشورهای قطر، کویت و دبی و... قاچاق می کردند).
کشورهای همسایه می فروشند.(1)
این گونه جوانان، بیشتر در پی دختران بی پناهی هستند که به هر علت از خانه فرار کرده اند. برای نمونه، به گزارش روزنامه اعتماد، (29 تیر 82) دختر 18 ساله ای به نام مریم که یک ماه پیش، از خانه فرار کرده و در دام این باند فساد افتاده بود، به بازپرس توکلی گفت: «... از خانه فرار کردم تا به خانه اش بروم. یک روز تا شب در خیابان ها سرگردان بودم، ولی نتوانستم خانه مورد نظر را پیدا کنم. وقتی خسته و ناامید در پارک نشسته بودم با پسری آشنا شدم. او خودش را علی معرفی کرد و گفت: شب را می توانی در خانه ما بگذرانی. بعد گفت ساعت 9 شب، جلوی یک ساختمان نیمه کاره منتظرم باش می آیم دنبالت. سر ساعت با یک موتور سیکلت همراه با یک پسر دیگر به آن جا آمد و مرا سوار کردند و به خانه ای بردندکه چهار پنج جوان دیگر آن جا بودند...».(2)
ج) پیرمردهای ثروتمندی که عموما نقش خریدار را ایفا می کنند و دختران قاچاق شده را برای سوء استفاده به کشورهای قطر، کویت، دبی و... قاچاق می کنند(3)که بسیاری از آنان از شیوخ پولدار عرب هستند.(4)
لازم به یادآوری است که در بیشتر موارد این سه دسته (زنان قواد و جوانان شیاد و تجار) در این کار با هم همکاری می کنند. بر همین
اساس، می بینیم که یک زوج تبهکار در مدت 9 سال توانسته بودند 150 دختر و زن جوان را از کشور خارج کرده و به فروش برسانند.(1)
وضعیت قربانیان
سن قربانیان قاچاق
سن قربانیان قاچاق، معمولاً از 14 تا 25 سال است(2)که این سن کم، میزان آسیب پذیری کودکان دختر را در برابر جرم قاچاق و اهمیت برخورد سریع و وسیع با این پدیده را نشان می دهد.
طبقه اجتماعی
بسیاری معتقدند که کشمکش های درون خانواده، اعتیاد والدین، طلاق، مسکن نابهنجار و مناطق پر جمعیت حاشیه شهرهای بزرگ، سبب می شود تا تعدادی از دختران شرایط نامساعد خویش را ترک کنند و به درون جامعه بیایند.(3)گروهی نیز بر این باورند که اینان به سبب فقر خانواده مجبور می شوند تن به این امر ننگین بدهند(4)و حتی گاهی پدر خانواده از شدت فقر، مجبور به فروش دختران خود می شود،(5)ولی بر عکس این موارد هم دیده شده و آن زمانی است که دختران خانواده های مرفه به این امر روی می آورند. چنان چه جانشین معاون ناجا می گوید: بنا بر تحقیقات این نیرو، 80 درصد دختران فراری در سنین بالا، به
خانواده های مرفه و متوسط بالای جامعه تعلق دارند»(1).
سطح تحصیلات قربانیان
اغلب قربانیان قاچاق در کشور ما یا از قشرهای بسیار فقیر یا دختران فراری هستند. ازاین رو، سطح تحصیلات دختران فراری در حد راهنمایی و دبیرستان است و در رده سنی 15 تا 17 سال قرار دارند.(2)چنان چه رئیس شعبه 1308 نیز می گوید: «دخترانی که طعمه این باندها می شوند نیز غالبا افرادی هستند که تحصیلات کمی دارند، مشکلات مالی گریبان گیر آنان است و از فقر فرهنگی و ضعف اعتقادات رنج می برند»(3)، ولی با این حال دیده می شود بعضی از دخترانی که تحصیلات عالیه دارند نیز به این مسیر کشانده شده اند(4)که قابل بررسی است. باید گفت این وضع به کشور ایران محدود نمی شود، بلکه در دیگر کشورهای جهان سوم نیز این موارد دیده شده است. چنان چه خانم سوفی موسکو ـ سخن گوی مؤسسه بین المللی حمایت از حقوق کودکان ـ می گوید: «در سال 1995 بیشتر دخترانی که از آلبانی قاچاق می شدند، تحصیل کرده بودند، ولی امروزه تعداد دختران تحصیل کرده ای که برای اشتغال به فحشا قاچاق می شوند، کاهش پیدا کرده است».(5)
1) همشهری 2/12/1381.
2) برگرفته از: سایت http://www.poorandokht.com/news/nf14.htm.
3) روزنامه انتخاب 12/10/1381.
4) روزنامه ایران 2/6/1381 متن روزنامه چنین است: «سردار مؤمنی با ابراز تأسف از این که در میان اعضای خانه های فساد، چند دختر دانشجو نیز وجود دارد و آنان نیز در دام دختر رباها قرار گرفته بودند».
5) سوفی موسکو؛ غرب در آینه فرهنگ، دی، 1380.
وضعیت خانوادگی
برخی از این قربانیان از خانواده های فقیر و کم بضاعت(1)بوده اند و گروهی نیز در خانواده های متلاشی شده زندگی می کرده اند. بنابر گفته سخن گوی مؤسسه بین المللی حمایت از حقوق کودکان «امروزه فرزندان زوج های مطلقه بیشتر در خطر گرفتاری در دام قاچاقچیان قرار دارند».(2)
بنابراین، خانواده هنوز هم در تربیت فرزندان اهمیت بسیار زیادی دارد و هرچند توسعه مادی بشر کانون خانواده را متزلزل ساخته، ولی از اهمیت آن نکاسته است.
به عبارت دیگر، به همان میزان که خانواده در جهان غرب متلاشی شده، به همان نسبت نیز ناهنجاری های اجتماعی افزایش یافته است.
ویژگی های فردی و شخصیتی دختران فراری
از آن جا که بسیاری از قربانیان را دختران فراری تشکیل می دهند، لازم است ویژگی های فردی و شخصیتی دخترانی که از خانه فرار می کنند را بررسی کنیم.
به گزارش خبرگزاری دانشجویان ایران در یک تحقیق دانشجویی، ویژگی های شخصیتی، عوامل تنیدگی زا، شیوه های مقابله، شرایط اجتماعی و اقتصادی دختران فراری و غیرفراری بر روی 45 دختر غیر فراری و 45 دختر فراری 15 تا 25 سال که در زندان ها و مراکز بهزیستی شهر تهران نگهداری می شوند، بررسی شده است. براساس نتایج این
تحقیق گرایش دختران فراری در مقایسه با دختران غیرفراری بیشتر به سبب پایین بودن هوش، نوروزگرایی، خلق نارس و وابسته، اطاعت و تسلیم، گسیخته خویی، حساسیت هیجانی، بی اعتمادی اضطراب آمیز و خودکفایی است.
هم چنین دختران فراری با وجود این که به ظاهر مستقل به نظر می رسند، (به دلیل اقدام به فرار)، ولی در واقع بی اختیار و وابسته اند. آنان با وجود این که اظهار بی باکی می کنند، ترسو و ناایمن هستند و نه تنها از نظر تحصیلی و شغلی، بلکه از لحاظ اجتماعی و ارتباطی خود را بی کفایت می دانند. عزت نفس دختران فراری پایین، افسردگی شدید و گرایش به خودکشی در آنان بالاست. این دختران از خانواده های ازهم گسیخته و آشفته اند که برای آنان حوادث ناگواری چون اضطراب، اختلال رفتاری، اختلال گسستی و ترس از دیگران به ویژه مردان اتفاق افتاده است. آنان هم چنین، تنیدگی هایی چون بدرفتاری، سوء رفتار جنسی در خانواده، فقر، رفتارهای خشونت آمیز و تعارض های خانوادگی، طرد شدن از سوی والدین، تنبیه ها و کیفرهای سخت، اعتیاد، زندانی شدن، رفتارهای ضد اجتماعی، ضربه های عاطفی و جدایی والدین را تجربه کرده اند.(1)
علل فرار دختران از خانه
چرا در کشور ما دختران از خانه فرار می کنند؟
1) برگرفته از: سایت http://www.poorandokht.com/news/nf14.htm.
یکی از ساده ترین راه ها برای توجیه فرار بهانه کردن فقر اقتصادی است که بیشتر صاحب نظران بر این باورند.(1)
ولی آیا علت واقعی فرار دختران از خانه، فقر و آشفتگی های درون خانه است یا در این میان علل دیگری وجود دارد؟
ناگفته نماند که فقر و آشفتگی درون خانواده ها، پدیده جدیدی نیست. در حالی که پدیده فرار دختران از خانه پدیده ای نوظهور است که در سال های کنونی به صورت یک معضل اجتماعی درآمده است. بنابراین، بایستی علت فرار دختران را در جای دیگر جست و جو کرد:
این گروه از دختران، به سبب دسترسی به امکانات ارتباط جهانی هم چون استفاده از ماهواره، در معرض هجوم امواج تبلیغاتی غرب قرار می گیرند و به آنان چنین القا می شود که در غرب دختران پس از سنین خاصی، در روابط خود با جنس مخالف، چگونگی رفتار با خانواده (پدر و مادر) و انتخاب نوع زندگی خود کاملاً آزاد هستند. آنان این ولنگاری را مطلوب می دانند و جوانان دیگر جوامع را به پیروی از اندیشه و
1) روزنامه اطلاعات 27/5/81 ؛ همین نوشتار، مبحث 1 ـ 2 ـ 7، وضعیت ناهنجار خانوادگی.
باورهای خود فرامی خوانند و آن را تمدن و مدنیت می نامند. براساس این اندیشه، عفت و زندگی در چارچوب خانواده به ویژه پیروی از پدر و مادر را نوعی واپسگرایی می دانند. بنابراین، دیده می شود که این دسته از جوانان که به امکانات فرهنگی ویژه ای مانند ماهواره دسترسی دارند، بیشتر از دیگران ادعای استقلال می کنند. حتی گاهی برای هم شکلی کامل با الگوهای غرب به ویژه برای رهایی از یکنواختی زندگی یا تنوع طلبی به فرار از خانه دست می زنند.
یکی از علت های اصلی فرار در آموزه های جدیدی است که به جوانان القا می شود که از آن جمله می توان به آزادی، انتخاب آزاد، تساوی پسر و دختر، در همه زمینه ها، کشاندن دختران و زنان به بازار کار، ایجاد فضاهای کاری برای دختران، تبلیغ خانه هایی که برای نگهداری دختران فراری در نظر گرفته شده، ستودن دختران فراری در بعضی از مطبوعات، تبلیغ الگوهای غربی برای دختران، کم رنگ شدن باورهای دینی، کم رنگ شدن قبح ارتباط با جنس مخالف، رواج ارتباط
کلامی و دیداری دختران و پسران (دوست دختر یا پسر) و... اشاره کرد. در حقیقت ما هرچقدر از آموزه های اصیل اسلامی فاصله گرفته ایم، به همان نسبت مشکلات اجتماعی ما بیشتر شده است. ایجاد خانه های ریحانه، حکم قرص مسکّن را دارد، ولی علاج واقعی زمانی است که زمینه های فرهنگی فرار دختران از خانواده نابود شوند.
در سال های اخیر با کم رنگ شدن قبح دوستی دختران و پسران و رواج دوست پسر یابی دختران، بعضی ها با گرفتن مدارکی از دختر هم چون تصویربرداری از آنان، او را تهدید می کنند که در صورت نپذیرفتن و تن ندادن به خواست های آنان، موضوع را با خانواده هایشان
مطرح خواهند کرد. این دختران نیز برای حفظ آبروی خود، بیشتر در منجلاب فرو می روند.
4- چگونگی قاچاق زنان ایرانی
اشاره
برای قاچاق کردن زنان و دختران، راه های گوناگونی به کار گرفته می شود که برخی از آنها عبارتند از:
فریب
اشاره
فریب
فریب دادن به شیوه های گوناگونی انجام می شود. مهم ترین این راه ها چنین است:
الف) وعده اعطای شغل پردرآمد و مناسب در کشورهای خارج
زنان و دختران در قبال خوش خیالی های دروغین و به دست آوردن فرصت های شغلی در دیگر کشورها، بسیار آسیب پذیر هستند.(1)بسیاری از زنان و دختران با وعده یافتن شغل هایی هم چون مستخدمی هتل ها، آشپزی و پرستاری از کودکان در کشورهای غربی فریب می خورند و در گرداب فساد فرومی روند. آنان به فراسوی مرزها قاچاق شده و مانند حیوانات خرید و فروش می شوند(2). این زنان، هنگامی به خود می آیند که درمی یابند در کشوری غریب، آه در بساط ندارند و حتی به قاچاقچیان بدهکار هستند، ولی آن زمان دیگر کار از کار گذشته است و تنها راه
باقی مانده پیش روی آنان، خود فروشی است.(1)یکی دیگر از شگردهای این دلالان، ایستادن در کنار سفارت خانه ها و یا ادارات کاریابی و دادن پیشنهاد کار پردرآمد به کسانی است که به دلیل اطلاعات کم و احتیاج به یافتن شغل به سرعت جذب چنین افرادی می شوند.(2)قاچاقچیان انسان، زنان و دختران جویای کار را با وعده شغل مناسب و درآمد سرشار، فریب می دهند و آنان را چون بردگان و اسیران قرن های گذشته، در انبار کشتی ها پنهان می کنند و با وضع رقّت باری به کشورهای دیگر می رسانند، ولی بسیاری از این مهاجران غیرقانونی به چنگ باندهای مافیایی می افتند و سر از مراکز فساد درمی آورند.(3)
ب) دادن قول ازدواج
یکی از شیوه های فریب دادن دختران جوان، دادن قول ازدواج به آنان است تا از این راه اعتمادشان را به خود جلب کنند و پس از آن، به هدف های پلید خود دست یابند. به گزارش زیر توجه کنید:
«خانم سوفی موسکو می گوید: مشکل این جاست که امروزه دیگر دختران (اروپای شرقی) به زور به این کار وادار نمی شوند، بلکه آنان فریب می خورند و این موضوعی است که کار تشخیص قاچاق دخترانی را که مورد سوء استفاده جنسی واقع می شوند، با مشکل مواجه کرده است؛ چرا که اولا به این دختران در ابتدا از سوی قاچاقچیان قول ازدواج
داده می شود و پس از نامزدی، آنان را به ایتالیا می برند و از آن به بعد است که در شبکه گسترده قاچاق دختران ، هدف سوء استفاده جنسی قرار می گیرند».(1)
ج) فرزند خواندگی
گاهی قاچاقچیان برای جلب اعتماد قربانی به ویژه دخترانی که از خانه فرار کرده یا به هر علت بی سرپرست هستند، به آنان وعده می دهند که او را به فرزند خواندگی خواهند پذیرفت، ولی پس از مدتی که توانستند به مقصود خود برسند، چهره واقعی خود را نشان می دهند. برای نمونه به ماجرای زیر توجه کنید:
یکی از اعضای این باند (باند عنکبوت سیاه) به نام مونا که 16 سال دارد، در بازجویی گفت:... من پس از فرار از خانه در تبریز، به تهران آمدم و در یک آرایشگاه زنانه مشغول به کار شدم و شب ها هم در همان جا می خوابیدم. یک روز در آرایشگاه با یک زن جوان آشنا شدم. او توانست با چرب زبانی مرا فریب دهد و من هم به او اعتماد کردم و همه داستان زندگی ام را برای او بازگو کردم. او مرا با خود به خانه اش برد و گفت همیشه دوست داشته یک دختر مثل من داشته باشد. برای همین یک شناسنامه جعلی برای من ساخت و مرا دختر خوانده خود کرد. در ابتدا برای من لباس های رنگارنگ و طلا می خرید، ولی پس از مدتی رفتارش عوض شد و مرا مجبور کرد که روزها برایش تریاک جابه جا کنم و شب ها در خانه فسادش کار کنم.(2)
د) شکار دختران فراری
اعضای باندهای قاچاق در مکان های عمومی هم چون پارک ها پرسه می زنند تا دخترانی را که از خانه های خود فرار کرده اند به محل نگهداری دختران فراری، راهنمایی کنند و آنان را به دام بیندازند. حکایت زیر نمونه ای از این گونه حوادث است:
روز گذشته دختر جوانی که موفق شده بود از اسارتگاه عنکبوت سیاه فرار کند، در گفت وگو با خبرنگار ما در اداره آگاهی گفت:
در آبان ماه امسال، پس از فرار از خانه مان روزی در پارک ملت نشسته بودم که در آن جا با پسر جوانی به نام شاهرخ آشنا شدم. او به من گفت که خواهری دارد به نام مهین که خانه ای برای دختران فراری ساخته و در آن جا از آنان نگهداری می کند. او مرا با خودش به پیش عنکبوت سیاه برد و او اتاقی در آن خانه به من داد. مهین اوایل اجازه نمی داد من از اتاق خارج شوم، ولی پس از مدتی مرا وادار به کارکردن در خانه فسادش کرد. یک شب او مرا به دست یک مرد عرب داد و گفت که باید چند روزی با او به جایی بروم. در بندرعباس متوجه شدم مهین مرا به شیخ نشینان امارات فروخته که شبانه توانستم از دست آنان فرار کنم و به تهران بیایم.(1)
معمولاً بسیاری از دختران فراری سرنوشتی جز گرفتار شدن در باندهای فحشا ندارند؛ زیرا نپذیرفتن دختران فراری از سوی بسیاری از خانواده ها عملاً راه بازگشت این دختران به زندگی سالم را از بین می برد. شاید تنها یک یا دو درصد از افرادی که به دام این باندها افتاده اند بتوانند
1) روزنامه مردم سالاری، 26/11/1381.