مشخصات کتاب

سرشناسه : معین الاسلام، مریم، ۱۳۳۱ -

عنوان و نام پدیدآور : پوشش و آرایش از دیدگاه پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله/مریم معین الاسلام؛ تهیه کننده مرکز پژوهش های صدا و سیما.

مشخصات نشر : تهران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، مرکز پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری : ۸۸ص.

فروست : مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما؛ ۱۲۱۶. با پیامبر؛ ۲۵.

شابک : ۹۰۰۰ ریال 978-964-451-088-3:

وضعیت فهرست نویسی : برون سپاری

یادداشت : کتابنامه: ص. [۸۵] - ۸۸ ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : محمد(ص)، پیامبر اسلام، ۵۳ قبل از هجرت- ۱۱ه. ق. -- نظریه درباره حجاب

موضوع : حجاب

موضوع : زنان در اسلام

موضوع : زنان -- وضع اجتماعی -- جنبه های مذهبی -- اسلام

شناسه افزوده : صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. مرکز پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره : BP۲۴/۹ /ح۳ م۶ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۳

شماره کتابشناسی ملی : ۱۲۴۵۴۳۹

اشاره

دیباچه

پژوهش «پوشش و آرایش از دیدگاه پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله » با تبیین مفاهیم اساسی، دعوت به پوشش را از مأموریت های الهی پیامبر برشمرده و به شیوه رفتار رسول اکرم صلی الله علیه و آله برای انجام این مأموریت اشاره کرده است.

همچنین پس از بررسی پوشش زنان پیش از دوران پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله ،    از دلایل تأکید پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله بر پوشش اسلامی زنان سخن به میان می آید.

آشنایی با مفهوم واژه «جلباب» برای شناخت مصداق پوشش برتر از منظر رسول اعظم صلی الله علیه و آله , گفتار دیگری از این پژوهش است. حدود پوشش، رنگ پوشش و پوشش هایی که از آن نهی شده و آرایش و زینت از دیدگاه رسول اعظم صلی الله علیه و آله و در نهایت, تقابل فکری مدرنیته با

طرح پوشش و آرایش اسلامی و رویارویی استعمارگران با طرح نبوی نیز بررسی شده است.

   در فصل آخر, به رسالت فرهنگ سازی رسانه ها در زمینه پوشش برتر، توجه و با بیان آسیب شناسی وضع موجود، راه کارهایی برای نهادینه سازی فرهنگ پوشش و آرایش معرفی شده است.

مجموعه این نوشتار را که با نور مبارک نبوی و با تلاش فراوان پژوهشگر ارجمند، سرکار خانم مریم معین الاسلام به بار نشسته است, اصحاب رسانه پییش تا به یاری آنان, فرهنگ نبوی بیش از پیش در جامعه اسلامی نهادینه شود.

و من الله التوفیق

اداره کل پژوهش

مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پیش گفتار

انسان سرگردان امروز در برزخی خود ساخته گرفتار شده است. وجودش در کشاکش فطرت درونی که خواهان زیبایی است و محیط بیرون که همواره تحریک کننده امیال نفسانی است, در نبرد است. زن به طور طبیعی جاذبه های بیشتری دارد و میل به عفاف به طور فطری بیشتر به او عطا شده, ولی جهان سرمایه داری, خواهان ابزاری کردن اوست و می خواهد تحرک انسانی او را تا سرحد تحریک جنسی تنزل دهد. ازاین رو, اقتصاد، سیاست و فرهنگ را در خدمت این خواست شیطانی در می آورد و شبکه های تلویزیونی پورنو در پی ایجاد جریان ناسالم فردی، خانوادگی و اجتماعی هستند تا زن را بازیچه سودسالاری کنند. این بازار مکاره با تمام ستم ها و پلیدی ها به سمت زن حرکت می کند و جسم او را مثل هزاران جنس دیگر وارد این معرکه می سازد؛ تجارتی که هر روز بر شمار قربانیانش افزوده می شود.

    در این میان, مفاهیم ارزشمند و گران سنگی چون حجاب و عفاف مانند  حقایق دیگر وارونه می شوند و با القای تعبیرهای ناخوشایند از این دو واژه, آرام آرام آن را به دست فراموشی می سپارند و برای نابودی حجاب و عفاف و از بین بردن این حقایق مسلّم در وجود انسان برنامه ریزی می کنند.

سردمداران نظام سرمایه داری برای رسیدن به هدف های سودجویانه خود، از عنصری مظلوم به نام زن, به صورت ابزاری بهره می برند و مسیر سکس و فمینیسم را پیش چشم زنان قرار می دهند.

مهم ترین ارمغان این جنبش سودجویانه، نابودی عفاف و حجاب است. آنها برای رسیدن به اهداف خود، مسائل جنسی را زود هنگام به کودکان می آموزند. به طور کلی, آزادی های بدون مرز و خارج از چارچوب های انسانی، پی آمدی جز از بین رفتن امنیت در جامعه، افزایش شمار تبه کاران و کارهای تلافی جویانه و در نهایت, جنگ عمومی علیه زنان ندارد و قربانی اصلی آن نیز زنان هستند.

    بشر امروز پس از تجربه ناکامی های عمل به نسخه های بشر آلوده به گناه، بیش از گذشته، به ضرورت توجه به نسخه های حکیمانه خالق انسان که پیامبراعظم صلی الله علیه و آله به بشر ابلاغ کرده، پی برده است و رویکرد او به مبانی دینی و ارزش های الهی, آن را تأیید می کند.

پرداختن به حجاب و ضرورت الگوگیری از فرهنگ ناب نبوی, از مهم ترین ضرورت های فکری و فرهنگی در عصر حاضر است؛ زیرا حجاب از مهم ترین نمادهای دینداری و پای بندی به ارزش های الهی در جامعه دینی ما به شمار می آید.

پوشش و لباس انسان, مانند پرچم است؛ پرچمی که انسان بر در خانه خویش نصب و به وسلیه آن اعلام می کند از کدام فرهنگ پیروی می کند. هر

نوع دگرگونی در ساختار فرهنگی و اجتماعی، با تغییر در پوشش مردم مشخص می شود, چنان که استیلای فرهنگی و سلطه پذیری نیز در اولین مرحله, در پوشش مردم آشکار می گردد. ازاین رو, تلاش دشمن صرف استحاله فرهنگ دینی زنان شده و ملاک ارزیابی موفقیت در برنامه های استراتژیک دشمن، میزان تصرف در پوشش مذهبی زنان است.

    دشمن با بهره گیری از بی حجابی و بدحجابی می خواهد اسلام، قرآن، شخصیت و عظمت مسلمانان را در هم بکوبد و آنها را غارت کند. از این رو با تغییر تاکتیک و روش، از جبهه نظامی به جبهه فرهنگی روی می آورد و برای استحاله و نفوذ فرهنگی همه جانبه, به زیرساخت ها و مبانی فکری جامعه حمله می کند و با استفاده ابزاری از زنان, حجاب را به عنوان مهم ترین نماد دینی، هدف قرار می دهد. حجاب, یکی از مهم ترین نمادهای فرهنگ نبوی و مترقی ترین و متعالی ترین طرح برای حضور اجتماعی زنان و تنها نسخه شفابخش برای زن امروز است که با توجه به اهمیت آن و تلاش دشمن برای تضعیفش، صاحبان اندیشه باید بیش از گذشته، این فرهنگ را به انسان تشنه امروز عرضه کنند.

فصل اول: کلیات

مفهوم شناسی پوشش

حجاب به معنای پوشش و آنچه به وسلیه آن خود را می پوشانند و نیز حایل بین دو چیز است. جمع حجاب به این معنا «حجب» است.⁽¹⁾در فرهنگ فارسی، حجاب به معنای پرده، نقاب و چادری است که زنان، چهره و سر تا پای خود را با آن می پوشانند.⁽²⁾

    در برخی آیات و روایات، واژه حجاب به معنای لغوی آن به کار رفته است. از جمله:

    1. «وَ بَیْنَهُما حِجابٌ؛ و میان آن دو ]گروه [ حایلی است». (اعراف: 46)

    2. «وَ وَ إِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاْلآخِرَةِ حِجابًا مَسْتُورًا؛ و چون قرآن بخوانی، میان تو و کسانی که به آخرت ایمان ندارند پرده ای پوشیده قرار می دهیم.» (اسراء: 45)

    شرع مقدس اسلام, حجاب را این گونه معنا می کند: «پوشانیدن تمامی اعضای بدن به جز صورت و دست ها تا مچ».⁽¹⁾

ابن منظور نیز می نویسد:

الحجابُ: الستر... و اسمُ ما احتجب به و کلّ ما حالَ بین شیئینِ حجاب...

حجاب به معنای پوشانیدن... (و نیز) اسم چیزی است که پوشانیدن با آن انجام می گیرد و هر چیزی که میان دو چیز، جدایی بیندازد، حجاب است.

و نیز می گوید:

هر چیزی که مانع از چیز دیگر شود، او را حجاب کرده است؛ چنان که در باب میراث، اخوه (برادران) حاجب مادر شده، موجب می شوند سهم مادر از ثلث به سدس تقلیل یابد.⁽²⁾

فیروزآبادی نیز در سخنی مشابه می نویسد: «حَجَبَهُ حُجباً وَ حِجاباً: اَستَرَه... اَلحِجابَةُ و الحِجابُ: ما احتَجَبَ بِهِ.»⁽³⁾حاصل گفتار این دو زبان شناس آن است که این واژه گاهی در مفهوم مصدری و در قالب اسم به معنای (پوشانیدن) به کار می رود. گاهی نیز در قالب اسم ذات و به معنای هرچیزی که میان دو شیء جدایی انداخته است و مانع از رسیدن آن

دو به یکدیگر شود, چنان که خداوند در قرآن مجید درباره بهشتیان و دوزخیان می فرماید: «و بَیْنَهُما حِجابٌ.» (اعراف: 46)

استاد مطهری رحمة الله علیه درباره حجاب چنین نوشته است:

کلمه حجاب هم به معنای پوشیدن است و هم به معنی پرده و حاجب. بیشتر استعمالش به معنی پرده است. این کلمه از آن جهت مفهوم پوشش می دهد که پرده، وسیله پوشش است و شاید بتوان گفت که به حسب اهل لغت هر پوششی حجاب نیست. آن پوششی حجاب نامیده می شود که از طریق پشت پرده واقع شدن، صورت می گیرد.⁽¹⁾

    با توجه به آنچه گذشت, به نظر می رسد معادل دقیق اصطلاح پوشش در زبان عرب، واژه «ساتر» است. بیشتر فقیهان نیز از این واژه استفاده کرده اند.⁽²⁾

    در این نوشتار, مراد از حجاب، پوشش اسلامی است و مراد از پوشش اسلامی زن, به عنوان یکی از احکام وجوبی اسلام این است که زن، هنگام معاشرت با مردان, بدن خود را بپوشاند و به جلوه گری و تبرج نپردازد.

    «حجاب به معنای پوشش اسلامی بانوان, دارای دو بُعد ایجابی و سلبی است. بُعد ایجابی آن، وجوب پوشش بدن و بُعد سلبی آن، حرام بودن خودنمایی به نامحرم است. این دو بُعد باید در کنار یکدیگر باشد تا حجاب

اسلامی محقق شود. گاهی ممکن است بُعد اول باشد، ولی بُعد دوم نباشد, در این صورت نمی توان گفت که حجاب اسلامی محقق شده است».⁽¹⁾

آیت الله محمدمهدی شمس الدین بر این باور است:

لفظ حجاب برای بیان پوشش زن، نوعی مسامحه در تعبیر است که در بیان حکم شرع دیده می شود؛ زیرا واژه حجاب در شرع اسلامی, حکم خاصی است که تنها در مورد زنان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وجود دارد  و دیگر زنان مسلمان را دربرنمی گیرد.⁽²⁾

 این حکم از سوره احزاب،⁽³⁾به طور خاص، پیوند مسلمانان با زن های پیامبر را بیان می کند. بر اساس آیه یاد شده، ورود مردان مسلمان، به خانه پیامبر بدون اجازه او ممنوع است و تنها هنگامی که پیامبر برای غذا خوردن به آنان اجازه می دهد، می توانند به خانه پیامبر بروند. همچنین به مردان مسلمان امر می کند در صورت لزوم, با زنان پیامبر از پشت پوششی مانند در، دیوار یا پرده سخن بگویند. این احکام در مورد دیگر زنان مسلمان صدق نمی کند؛ چون تماس مستقیم زنان دیگر با مردان نامحرم و مردان نامحرم با زنان, در ضرورت های سیاسی و اجتماعی مجاز است و زنان می توانند مستقیم با مردان نامحرم گفت وگو کنند. البته آنچه اصطلاحاً درباره زنان مسلمان گفته

می شود, عبارت است از پوشاندن بدن در مقابل جنس مخالف که بالغ یا ممیز است. البته گروهی از فقیهان, پوشاندن دست و صورت و برخی, پا را استثنا کرده اند.⁽¹⁾

با توجه به آنچه گفته شد, به این نتیجه می رسیم که حجاب به معنای پرده، حاجب، پوشیدن و پنهان کردن و منع از وصول است. این واژه تنها به معنای پوشش ظاهری یا پوشاندن زن نیست و در اصل, به مفهوم پنهان کردن زن از مرد بیگانه است. ازاین رو, هر پوششی, حجاب نیست. حجاب, پوششی است که پشت پرده واقع شدن تحقق یابد که این مسئله فقط درباره همسران رسول خدا صلی الله علیه و آله صادق است, چنان که خداوند به مردان دستور داد:

    «وَ إِذا سَأَلْتُمُوهُنّ مَتاعًا فَسْئَلُوهُنّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ...؛ چون از زنان پیامبر, متاعی خواستید، از پس پرده بخواهید». (احزاب: 53)

درباره زنان آن حضرت, بیشتر مصالح سیاسی و اجتماعی در نظر بوده است. برداشت غلطی که برخی از این آیه دارند, این است که این دستور را حمل بر پرده نشینی زن می کنند و می گویند اسلام خواسته است زنان در خانه, زندانی و پرده نشین باشند.

    بنا بر آنچه گذشت, واژه ای که مفهوم پوشش را می رساند، ستر و ساتر است. بنابراین, پوشش اسلامی, نه تنها به معنای خانه نشینی زنان

نیست, بلکه کیفیت حضور زن در عرصه های عمومی و اجتماعی را تبیین می کند.

مأموریت الهی پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله در زمینه پوشش

نیاز فطری زنان, به خودآرایی تبرج و از یک سو و جذابیت زن برای مردان از سوی دیگر، سبب شده است که رسول اکرم صلی الله علیه و آله به عنوان پیام آور دین, برای حضور مؤثر، پویا و فعال زنان در جامعه، پیشنهاد حضور زن در عرصه های عمومی را با رعایت حجاب مطرح کند.

دین مبین اسلام از سویی مایل است که زن در جامعه، همانند مردان حضور فعال داشته باشد و از سوی دیگر, در این مسیر، ذره ای از ارزش های انسانی وی کاسته نشود. تدبیر دین برای رسیدن به چنین مقصود والایی, جز این نیست که در جامعه میان زن و مرد حریمی قائل شود تا با وجود چنین حریمی، محیط های حضور زن و مرد تنها میدان فعالیت های علمی، فرهنگی و اجتماعی آنان گردد و از هرگونه بهره برداری منفی از جنس زن جلوگیری شود.

کیفیت حضور اجتماعی فاطمه زهرا سلام الله علیها , نشانه امکان پذیر بودن این تدبیر است. حضرت زهرا سلام الله علیها در نهایت عفاف، تقوا، عزت، وقار و حفظ حریم، به ایفای تمامی این نقش ها می پرداخت. ایشان, خود را با عذر فساد و زمینه فحشا در جامعه، به خانه نشینی محدود و محکوم

نکرد و به بهانه شرکت در فعالیت های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی, به حرمت زن و حریم خانواده آسیب نرساند.

    اسلام با ارائه طرح آرمانی حجاب، بهترین راه کار را برای حضور مفید زن پیشنهاد می کند که در آن به صلاح فردی و اجتماعی زن توجه شده است. پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله فرمود:

یا عِبادَ اللهِ اَنتُم کَالمَرضَی وَ رَبُّ العالِمین کَالطَّبیبِ فَصلاح المَرضَی فِیمَا یَعلَمُ الطَّبیبُ و یُداوِی بِهِ لا فِیمَا یَشتَهِیهِ المَریِضُ وَ یَقتِرَحُهُ اَلا فَسَلِّمُوا لِلّهِ اَمرَهُ وَ تَکُونُوا مِن الفَائِزِینَ.⁽¹⁾

 ای بندگان خدا، شما همانند انسان های بیمار و پروردگار جهان همانند طبیب است. پس خیر و صلاح انسان های بیمار در گوش دادن به علم و تدبیر طبیب است، نه پیروی از هواهای نفسانی. متوجه و تسلیم دستور خدا باشید تا از رستگاران قرار گیرید.⁽²⁾

تسلیم شدن در برابر دستورهای خداوند, پدیدآورنده حفاظ و لباس تقواست که بهترین لباس و پوشش درونی است: «و لباسُ التقوی ذلک خیرٌ» (اعراف: 7). بدون تردید، حجاب یکی از واجبات الهی و تأمین کننده تقواست. تقوا در فرهنگ اسلامی, حجاب و مانعی در برابر گناه است

و رسیدن به تقوا, هدف خلقت انسان و عامل رشد و کمال است. زن با رعایت حجاب, به تقوا می رسد و در مسیر کمال قرار می گیرد؛ زیرا حجاب، لباس پرورش رسالت انسانی در جامعه و لباس عروج معنوی است.

حجاب سبب توسعه فرهنگی می شود و لباس بلوغ فکری زن مسلمان است و زن را به عنوان عنصری پویا و کارآمد در جامعه مطرح می سازد که هم رفتار خود را تنظیم می کند و هم رفتار جامعه را سامان می بخشد. به طور کلی, حجاب، طرح الهی برای حفاظت از نظام ارزش ها و پاسداری از ملکات انسانی است. حجاب به زن, غرور انسانی می دهد؛ زیرا تعامل با او در جامعه، بر اساس جنسیت او نیست, بلکه بر اساس انسانیت وی است.

حجاب, لباس استقلال و رهایی زن از دام بهره جویی مردان است. در واقع, حجاب, فرمان الهی است که برای مصلحت و سودمندی زنان صادر شده است. اهمیت و جایگاه رفیع پوشش و نقش بی بدیل آن در حفظ سلامت جامعه سبب شد که در سال های پنجم و ششم هجرت که سال های تثبیت حکومت اسلامی است، به طور ویژه به آن پرداخته شود. در آن دوره, زمینه لازم برای پرداختن به مسئله پوشش زنان و سفارش های دقیق و روشن درباره لباس، به عنوان بخشی از فرآیند اصلاحات

اجتماعی و فردی در جامعه نوپای اسلامی، فراهم شد. آیات 31 سوره نور و 59 سوره احزاب نازل گردید و خداوند, پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را مأمور کرد که این دستور الهی را نخست به همسران و دختران خود, سپس به زنان مؤمن اعلام کند.

    پیش از اینکه به بررسی آیه های حجاب بپردازیم, بیان یک نکته ضروری به نظر می رسد. توجه به ترتیب نزول این آیات نشان می دهد که حکم حجاب, یک باره اعلام نشده, بلکه به تدریج و با گذشت زمان و آماده شدن زمینه لازم برای آن، نازل شده است.

اولین آیه ای که درباره پوشش نازل شد, آیه 59 سوره احزاب بود که پیامبر را مأمور کرد که به همسران، دختران و زنان مؤمن بگوید: «یا أَیها النَّبیُّ قُل لِأَزواجِکَ وَ بَناتِکَ وَ نِساءِ المُؤمِنینَ یُدنِینَ عَلَیهِنَّ مِن جَلَابِیبِهِنَّ ذلِکَ أََدنی أَن یُعرَفنَ فَلا یُؤذَیْنَ وَ کانَ اللهُ غَفُوراً رَحِیماً؛ ای پیامبر به زنان و دخترانت و به زنان مؤمنان بگو؛ (پوشش های خود را بر خود فروتر گیرند. این برای آنکه شناخته شوند و مورد آزار قرار نگیرند ] به احتیاط[ نزدیک تر است, و خدا آمرزنده مهربان است».

برای درک بهتر مفهوم آیه, باید به شأن نزول آن توجه کرد. در تفسیر علی بن ابراهیم, درباره شأن نزول آیه چنین آمده است:

زنان برای گزاردن نماز پشت سر رسول خدا صلی الله علیه و آله ، از خانه خارج می شدند و شب هنگام و صبح که برای گزاردن نماز مغرب و عشا به

سوی مسجد روانه می شدند، جوانان بر سر راه آنان می نشستند و به آزارشان می پرداختند.⁽¹⁾

    زنان به محضر رسول خدا صلی الله علیه و آله رسیدند و از وضعیت موجود شکایت کردند. در این زمان بود که این آیه نازل شد. عایشه در توصیف شرایط, پس از نزول این آیه می گوید: «وقتی این آیه نازل شد, ما زنان احساس بزرگی و شخصیت می کردیم و بسیار خوش حال بودیم».⁽²⁾ 

پوشیدن جلباب (پوشش بلند)، تنها یک تکلیف نبود, بلکه نشانه ای برای شناخت زنان اصیل و آزاده ای بود که می خواهند در عرصه های عمومی حاضر شوند، بدون آنکه فرصت طلبان حرمت شکنی کنند. ازاین رو, حجاب برای زنان مدینه, امتیاز و حقی به شمار می آمد و حق بودن و امتیاز آن, بر تکلیف بودن آن غلبه داشت.

حدود پوشش از منظر قرآن

در آیات پیشین, خداوند درصدد بیان حدود پوشش زنان نبود و از زنان خواسته شد که جلباب بپوشند تا بدین وسیله این پوشش, معرف شخصیت اصیل و آزاده آنان باشد, ولی در آیه 31 سوره نور، تکالیف و دستورهایی مشخص برای تبیین بهتر کیفیت پوشش زنان آمده است:

وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَیَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبِهِنَّ وَلَا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِی إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِینَ غَیْرِ أُوْلِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلَی عَوْرَاتِ النِّسَاء وَلَا یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مَا یُخْفِینَ مِن زِینَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَی اللَّهِ جَمِیعًا أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ.

و به زنان با ایمان بگو: «دیدگان خود را [از هر نامحرمی] فرو بندند و پاک دامنی ورزند و زیورهای خود را آشکار نگردانند, مگر آنچه که طبعاً از آن پیداست. و باید روسری خود را بر گردن خویش [فرو] اندازند، و زیورهایشان را جز برای شوهرانشان یا پدرانشان یا پدران شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان ]همکیش[ خود یا کنیزانشان یا خدمتکاران مرد که از زن بی نیازند یا کودکانی که بر عورت های زنان وقوف حاصل نکرده اند, آشکار نکنند, و پاهای خود را ]به گونه ای به زمین[ نکوبند تا آنچه از زینتشان نهفته می دارند معلوم گردد. ای مؤمنان, همگی ]از مرد و زن[ به درگاه خدا توبه کنید, امید که رستگار شوید. (نور: 31)

این آیه حدود حجاب را بیان می کند و از مهم ترین آیات در این زمینه است. در این آیه, دستورهای بسیاری برای مردان و زنان, در جهت حفظ حریم عفاف و حجاب بیان شده است. در ابتدا به مسئله

    نگاه زنان اشاره و به وسیله خطاب نورانی «وَ قُل لِلمُؤمِناتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبصارِهِنَّ» به زنان دستور فروکاستن نگاه داده شده است.

در ادامه آیه, دستورهایی مربوط به حدود حجاب بیان شده است:

 2. دستور بعدی چنین است: «وَ لْیَضْرِبنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلی جُیُوبِهِنَّ وَ...» پیداست که پیش از نازل شدن این آیه، روسری ها را زیر گلو گره نمی زدند و گریبان و سینه های آنان پیدا بوده است.

3 ـ آشکار شدن زینت نزد برخی افراد مانعی ندارد که عبارتند از: شوهران، پسران و پسران شوهر و برادران، پسران برادران، پسران خواهران, زنان, کنیزان, خدمت کاران مردانی که [از زن] بی نیازند و کودکانی که بر عورت زنان وقوف حاصل نکرده اند.

این آیه, حدود و کیفیت پوشش را مشخص کرده و به پیامبر مأموریت داده است تکالیف ویژه زنان درباره روش رعایت حجاب  را به آنان بگوید که عبارتند از:

    1. به زنان مسلمان بگو از نگاه های آلوده و حرام چشم فرو بندند. 

    2. دامن خود را نگه دارند (این عبارت کنایه از رعایت عفاف و حیاست).

    3. به زنان بگو که زینت های خود را جز آن مقدار که آشکار است, نمایان نکنند.

    4. به زنان مسلمان فرمان می دهد که «خمارهای» خود را بر گریبان و سینه افکنند و آن را بپوشانند.

    5. به گونه ای راه نروند که زینت پنهان شان آشکار شود.

گفتنی است خداوند پیش از آیه 31 نور, دستورهایی درباره حفظ حریم عفاف و پاکی در جامعه, به مردان می دهد و رسالت آنها را در این راستا تبیین می کند:

قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِکَ أَزْکَی لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا یَصْنَعُونَ. (نور: 30)

به مردان با ایمان بگو: دیده فرو نهند و پاک دامنی ورزند که این برای آنان پاکیزه تر است؛ زیرا خداوند به آنچه می کند. آگاه است.

در شأن نزول این آیه, از قول امام باقر علیه السلام آمده است: «در مدینه, جوانی از انصار با زنی روبه رو شد. زنان در آن زمان مقنعه ها را پشت گوش می انداختند. جوان نگاهی به آن زن انداخت و رفت و او

همچنان به راه خود ادامه می داد. هنگامی که زن از برابر وی رد شد، باز به زن نگاه می کرد و راه خود را ادامه می داد تا داخل کوچه ای شد و همچنان که به پشت سر نگاه می کرد, چیز تیزی که در دیوار بود, صورت او را درید.

    هنگامی که زن از جلو چشمش ناپدید شد، به خود آمد. دید خون بر سر و صورتش جاری است. پیش خود گفت: به خدا سوگند، نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله می روم و او را از واقعه آگاه می کنم. هنگامی که نزد پیامبر آمد و حضرت, او را به این حالت دید, فرمود: چه حالتی است؟ جوان داستان را برای پیامبر باز گفت. آن گاه جبرئیل بر پیامبر نازل شد و این آیه شریفه را خواند».⁽¹⁾

تدبیرهای عملی پیامبر برای انجام مأموریت الهی

اشاره

در پی نزول آیه های حجاب و دستور مؤکد خداوند مبنی بر ضرورت التزام زنان و مردان به رعایت حدود و حریم حجاب و عفاف, پیام آور دین، حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله ، با حساسیت خاص, این قانون روح بخش الهی را به مردم ابلاغ کرد و با تدبیرهای ویژه, برای تحقق عملی و نیز نهادینه کردن آن کوشید که به برخی از این شیوه ها اشاره می کنیم:

1- بیعت با زنان در التزام به حجاب

    پیامبر در بیعت با زنان بر اختلاط نداشتن آنان با مردان، تأکید می کرد و می فرمود: «عَلَی النِّساءِ أن لایَحتَبِینَ وَ لایَقعُدنَ مَعَ الرِّجالِ فِی الخَلَاءِ؛ از زنان پیمان گرفته شد که هنگام نشستن زانوهای خود را در بغل نگیرند و در خلوت با مردان نشینند».⁽¹⁾

2- بیان پی آمدهای رعایت نکردن حجاب   

حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله برای تأکید بر اهمیت مسئله پوشش, انزجار خود را از افرادی که نسبت به پوشش کامل دینی پای بند نیستند, چنین بیان می کند:

صِنفَانِ مِن اَهلِ النَّارِ لَم اَرَهُما قَومٌ مَعَهُم سِیاطٌ کَأذنابِ البَقَرِ یَضرِبُونَ بِها النَّاسَ و نِساءٌ کاسِیاتٌ عارِیاتٌ، مُمِیلاتٌ مائِلات... رُؤُوسَهُنَّ کأسِنمة البخت المائلةِ لا یَدخُلنَ الجَنَّة وَ لایَجِدنَ رِیحَهَا.⁽²⁾

دو گروهند که اهل آتش هستند و نمی خواهم که آنها را ببینم: گروهی که تازیانه در دست دارند و مردم را با آنها می زنند (ستم کاران) و دیگر،زن هایی که پوشیده اند, ولی برهنه اند (لباس نازک بر تن دارند)، به شهوت ها متمایل هستند و مردان را به سوی خود جذب می کنند و موهای سرشان همچون کوهان شتر برآمدگی دارد. اینها وارد بهشت نمی شوند و

با اینکه بوی بهشت از مسافت های دور به مشام می رسد، بوی آن را استشمام نمی کنند.

    رسول اکرم صلی الله علیه و آله در جای دیگری فرمود:

زن یک موجود بی حفاظ و آسیب پذیر است. هرگاه از خانه (بدون حجاب) خارج شد، شیطان او را احاطه می کند.⁽¹⁾

زن باید برای در امان ماندن از خطر شیطان و شیطان صفتان، خود را در حریم امن حجاب قرار دهد.

    حضرت برای بیان اهمیت رعایت پوشش اسلامی و در راستای انذار زنان, به پی آمدهای خطرناک پای بند نبودن به حجاب, اشاره و مشاهده های خود را در شب معراج برای آنان بیان کرد. حضرت علی علیه السلام شنیده های خود را از پیامبر در این باره چنین نقل می کند:

 من و فاطمه بر رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شدیم. ایشان را در حالی یافتیم که سخت گریه می کرد. من عرض کردم پدر و مادرم فدایت باد یا رسول الله صلی الله علیه و آله ، چرا گریه می کنید؟ فرمود: شبی که مرا به آسمان بردند (یعنی شب معراج), زنانی از امتم را در عذابی شدید دیدم. آن وضع برای من سخت گران آمد و گریه ام از جهت عذاب سخت آنان است که به چشم خود دیدم. زنی را دیدم که به موهایش آویخته شده, مغز سرش می جوشید و زنی را دیدم که گوشت بدن خود را می خورد و زنی را دیدم که گوشت بدن او از جلو و عقب با

قیچی های آتشین بریده می شد. سپس فاطمه سلام الله علیها عرض کرد: ای حبیب من و ای نور دیدگانم! به من بگو که اینان چه کرده بودند و رفتارشان چه بود که به این عقوبت گرفتار شدند؟ حضرت فرمود: ای دختر عزیزم! آن زنی که به مویش آویخته شده بود, موی خود را از نامحرم نمی پوشاند... آن زنی که گوشت بدن خود را می خورد, برای نامحرم زینت می کرد.. و آن زنی که گوشت بدنش با قیچی های آتشین بریده می شد, خود را برای مردان (نامحرم) نمایش می داد که به او رغبت کنند.⁽¹⁾

فصل دوم: کیفیت پوشش زنان پیش از اسلام

پوشش زنان در ادیان پیش از اسلام

پوشش و لباس از نیازهای انسان به شمار می آید که از آغاز آفرینش به آن احتیاج داشته و کوشیده است خود را بپوشاند. در عهد سلیمان علیه السلام , زنان افزون بر پوشش بدن، روبند هم به صورت می انداختند و این سنّت در زمان ابراهیم علیه السلام نیز رایج بود.⁽¹⁾

    در جامعه زرتشتی، لزوم پوشش زن, در مراسم عبادی و حرمت نگاه به زنان و همچنین طرح حدود کیفیت حجاب, از وجود پوشش زنان زرتشتی حکایت دارد. در زمان زرتشت، پوشش صورت معمول نبود, ولی پوشاندن موی سر و داشتن لباس بلند و شلوار و چادر میان همگان رایج بود. زن با آزادی در محیط بیرون خانه رفت و آمد و همراه مردان کار می کرد, ولی این امور با حجاب کامل و پرهیز شدید از اختلاط های فسادانگیز همراه بود.⁽²⁾

   در کتاب مقدس یهودیان، موارد بسیاری یافت می شود که به طور صریح یا ضمنی، بد حجاب و پوشش زن و مسائل مربوط به آن تأکید شده است. حتی در برخی از آنها، لفظ چادر به کار رفته که نشان دهنده نوع پوشش زنان آن عصر است.  سیره عملی یهودیان مبنی بر بهره مندی از چادر و بُرقع و روبند (که بارها در تورات آمده است)، تفکیک و جدا بودن محل عبادت زنان از مردان در کنیسه، ناشایست شمردن اشعاری که در تمجید زیبایی زنان سروده شده، منع گفت وگوی علنی مردان و زنان حتی میان زن و شوهر، جلوگیری از رفتن به مدرسه و مسجد و ایراد خطابه زنان از پشت پرده، نه تنها نشان دهنده وجوب حجاب در شریعت یهود, بلکه بیانگر اجرای سرسختانه و شدت عمل قوانین و سیره یهودیان درباره کیفیت حجاب است.⁽¹⁾

مسیحیت نه تنها احکام شریعت یهود را درباره حجاب زنان تغییر نداد, بلکه قوانین شدید آن را استمرار بخشید و در برخی موارد، با تأکید بیشتری، حجاب را مطرح کرد.

    در مسیحیت, به دلیل تقدس تجّرد و برای از بین بردن زمینه تحریک و تهییج جوانان، رعایت پوشش کامل و دوری از آرایش, به شکل شدیدتری وارد شده است. در کتاب مقدس مسیحیان, به طور صریح, آیاتی درباره لزوم عفت و خانه نشینی، آراستگی زن به وسلیه حیا، پرهیز از آرایش با جواهرات و بافتن مو و همچنین وجوب پوشاندن موی سر, به ویژه در مراسم عبادی و

داشتن وقار و دوری از نگاه به نامحرم آمده که بیانگر حجاب واجب دینی است.

    دستورهای دینی پاپ ها و کاردینال ها مبنی بر رعایت کامل حجاب یا محصور بودن در خانه، وجوب پوشش صورت و پرهیز از هرگونه جواهرات و تزیین موی سر یا رنگ کردن آن و تغییر صورت و وجوب دوری گزیدن از هر چیز تحریک آمیز و دوستان شهوت پرست، سیمای احکام فقهی کلیسا را ترسیم می کند و شدت آن را نسبت به شریعت یهود و زرتشت نشان می دهد.⁽¹⁾

پوشش زنان در اقوام و ملل دیگر

بسیاری از تاریخ نگاران و اندیشوران، به وجود پوشش در میان زنان در ملت های گوناگون اشاره می کنند. فرید وجدی در دایرة المعارف قرن بیستم می نویسد:

حجاب زنان سابقه ای طولانی دارد. سخن درباره حجاب در میان سخنان قدیمی ترین نویسندگان یونانی به چشم می خورد. زنان سر را می پوشاندند، ولی صورتشان باز بوده است. وقتی به بازار می رفتند، بر آنان واجب بود صورتشان را نیز بپوشانند.⁽²⁾

حجاب یا چادر، بخشی از لباس زنان یونان باستان و روم قدیم بوده که برای زینت از آن استفاده می کردند. یونانیان برای پوشیدن چادر و حجاب، جنبه های سحری یا جادویی آن را مورد نظر قرار می دادند؛ زیرا بر سر گذاشتن چادر بیشتر در مراسم و مجالس دینی رایج بود و عده ای می پندارند که پوشیدن چادر برای زنان راهبه لازم بوده است. برخی نیز معتقدند چادری که عروس بر سر می نهد، برای پوشانیدن جمال خود از چشم حسودان است. در اروپای قرون وسطا، چادر جزئی از زینت سر بود.⁽¹⁾با مطالعه آثار و تمدن های مختلف چنین به نظر می رسد که حجاب زنان از عادات قدیمی تمدن های بشری بوده است. «زنان یونانی در دوره های گذشته صورت و اندامشان را تا روی پا می پوشاندند».⁽²⁾

    «بت پرستان هند، چیزی مانند چادر می پوشند و آن را روی خود می کشند، به گونه ای که صورتشان پیدا نیست. این به خاطر مجاورت با مسلمانان نیست؛ چرا که حجاب در هندوستان وجود دارد. آنان با

مسلمانان عناد دارند, ولی  ملتزم به رعایت حجاب هستند که سبب حجاب آنها حیاست».⁽¹⁾

    مجموعه گزارش های تاریخی, به خوبی اثبات می کند که در کشورهای گوناگون, نه تنها حجاب زن به طور کامل رعایت می شد، بلکه در برخی موارد، از حد تعادل, خارج و سبب خانه نشینی زنان می گشت. صرف نظر از افراط و تفریط هایی که درباره حجاب وجود داشته، رواج آن نزد بیشتر ملل, دلیلی روشن بر گرایش فطری و باطنی انسان ها به حجاب است.

حضرت آدم و حوا علیهما السلام ، آن هنگام که از بهشت اخراج شدند و پوشش خود را از دست دادند (عورتشان آشکار شد), سریع خود را با برگ درختان پوشاندند که این نمونه آشکاری از فطری بودن مسئله حجاب است:

فَدَلاّهُما بِغُرُورٍ فَلَمّا ذاقَا الشّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَ طَفِقا یَخْصِفانِ عَلَیْهِما مِنْ وَرَقِ... . (اعراف: 22)

آدم و حوا از آن درخت ممنوعه چشیدند، پوشش خود را از دست دادند و به سرعت با برگ درختان بهشتی خود را پوشاندند.

پوشش زنان ایران

زنان ایرانی هم از این قاعده کلی مستثنا نبودند. زنان در زمان مادها که نخستین ساکنان ایران بودند، حجاب کاملی داشتند که شامل پیراهن

بلند چین دار، شلوار تا مچ و چادر و شنلی روی لباس ها بود. این حجاب در زمان پارس ها (هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان) نیز معمول بود. ویل دورانت درباره ایرانیان چنین نوشته است:

پس از داریوش، مقام زن مخصوصاً در طبقه ثروتمند تنزل پیدا کرد. زنان فقیر چون برای کار کردن ناچار از آمد و شد میان مردم بودند, آزادی خود را حفظ کردند, ولی در مورد زنان دیگر، گوشه نشینی زمان] عادت ماهیانه[ که برایشان واجب بود، رفته رفته امتداد پیدا کرد و سراسر زندگی اجتماعی شان را فرا گرفت و این امر مبنای پرده پوشی در میان مسلمانان به شمار می رفت. زنان طبقات بالای اجتماع جرئت آن را نداشتند که جز در تخت روان روپوش دار از خانه بیرون بیایند و هرگز به آنان اجازه داده نمی شد که آشکارا با مردان صحبت کنند. زنان شوهردار حق نداشتند هیچ مردی و حتی پدر یا برادرشان را ببینند. در نقش هایی که از ایران باستان بر جای مانده, هیچ صورت زنی دیده نمی شود و نامی از ایشان به چشم نمی خورد.⁽¹⁾

حجاب در ایران باستان بسیار سخت و شدید بود، به گونه ای که حتی پدر یا برادر هم نامحرم بودند. به عقیده ویل دورانت، علت اصلی پیدایش حجاب در ایران باستان، مقررات شدیدی بود که بر اساس رسوم و آیین کهن درباره زن ]در دوران عادت[ اجرا می شد و او را در اتاقی زندانی می کردند و همه در مدت عادت زنانگی, از او دوری می جستند.⁽¹⁾

 کنت گوبینو در کتاب سه سال در ایران می نویسد:

حجاب شدید دوره ساسانی در دوره اسلام در میان مسلمانان باقی ماند. او معتقد است که آنچه در ایران ساسانی بوده است, تنها پوشیدگی زن نبوده, بلکه مخفی نگه داشتن زن بوده است. او مدعی است که خودسری موبدان و شاهزادگان آن دوره به قدری بوده که اگر کسی زن زیبایی در خانه داشت, نمی گذاشت کسی از وجودش آگاه شود و حتی الامکان او را پنهان می کرد؛ زیرا اگر معلوم می شد که چنین خانم زیبایی در خانه اش است, دیگر مالک او، احیاناً مالک جان خودش هم نبود.⁽²⁾

پوشش زنان در دوره جاهلیت

زنان در دوران جاهلیت، به پوشش کامل مقید نبودند و با مردان هم نشین بودند. آنها در مجالس عمومی شرکت می کردند و در مکان های عمومی رفت وآمد داشتند. لباس های زنانه تمام بدن را نمی پوشاند و مقداری از سر و گردن و گوش و سینه و دست و پای آنان باز بود. زمخشری در این زمینه نوشته است:

گریبان جامه زنان گشاد بود, به گونه ای که گودی گردن، سینه ها و اطراف آن آشکار می شد. زنان روسری خود را به پشت سر می بستند و از جلو، مکشوف می ماندند... برخی زنان، گام بر زمین می کوفتند تا از صدای خلخال او دریابند که خلخال دارد. گفته اند که گاه نیز برای آنکه معلوم شود دو خلخال دارد, پاهایشان را به هم می زدند.⁽¹⁾

    سیوطی نیز گفته است:

از سعید بن جبیر نقل شده که خلخال زن دارای زنگوله هایی بود که هرگاه مرد غریبی بر او می گذشت، پایش را عمدی تکان می داد تا او صدای خلخال را بشنود.⁽²⁾

غرناطی در این باره می نویسد:

در آن زمان، لباس هایی با گریبان فراخ می پوشیدند، به گونه ای که سینه هایشان پیدا بود و روسری خود را از پشت می بستند. ازاین رو, گوش و گردن و سینه باز می ماند... .⁽¹⁾

 این گونه پوشش, پس از ظهور اسلام و تا پس از هجرت نیز ادامه داشت تا آنکه آیات حجاب در سوره احزاب و نور نازل شد. روایات وارد شده درباره شرایط نزول آیات حجاب نیز بر این امر دلالت دارد.

فصل سوم: دلایل تأکید اسلام بر پوشش مناسب زنان

1- التهاب های جنسی

در جامعه ای که پیوند میان زن و مرد، بدون ضابطه است و حریمی میان زن و مرد وجود ندارد، نیاز جنسی از حد طبیعی و متعادل خود خارج می شود و به شکلی بیمارگونه افزایش می یابد و به صورت یک خواست اشباع نشدنی در می آید. استاد مطهری در کتاب مسئله حجاب در این باره می نویسد:

نبودن حریم میان زن و مرد و آزادی معاشرت های بی بندوبار، هیجان ها و التهاب های جنسی را فزونی می بخشد و تقاضاهای سکس را به صورت یک عطش روحی و یک خواست اشباع نشدنی درمی آورد.

وجود حرم سراها، غزل سرایی های ابتذال آمیز بشر، حکایات عاشقانه از عشق های جنسی، دلیلی بر سیری ناپذیری این غریزه و قدرت شگرف این غریزه دارد. غریزه جنسی, غریزه ای نیرومند، عمیق و دریاصفت است. هرچه بیشتر اطاعت شود , سرکش تر می گردد.

همچون آتش که هرچه به آن بیشتر خوراک بدهند, شعله ورتر می شود.⁽¹⁾

    مسئله دیگر, حساسیت بیشتر مردان نسبت به محرک های جنسی در مقایسه با زنان است. ازاین رو, پوشش نامناسب زنان و جاذبه ناشی از آن, مردان را تحریک می کند. این تحریک پذیری, افزون بر ایجاد فساد اخلاقی موجب اختلال روانی ناشی از هیجان های جنسی بیمارگونه نیز می شود.

   یکی از تدبیرهای اسلام برای تعدیل و مهار کردن این غریزه, پوشش و کنترل نگاه است. آیه های الهی از زنان می خواهد که پوشش مناسب داشته باشند و از مردان می خواهد نگاهشان را کنترل کنند.⁽²⁾

2- میل به تبرج و خودنمایی در زنان

یکی دیگر از دلایل تأکید بر حجاب, میل به خودنمایی زنان است. همین میل است که سبب می شود زنان به لباس های بدن نما و آرایش های تحریک کننده روی آورند. اگر این میل کنترل نشود، فسادآفرین خواهد بود. پوشش, مهم ترین عامل تعدیل این میل است.

در تفسیر المیزان در تعریف تبرج آمده است: «کلمه تبرج به معنای ظاهر شدن در برابر مردم است. همان طور که برج قلعه برای همه هویداست... ».⁽³⁾

در تفسیر نمونه, ذیل آیه «لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیَّةِ الْأُولَی...» (احزاب: 33) آمده است:

همچون جاهلیت نخستین, در میان جمعیت ظاهر نشوید و اندام و وسایل زینت خود را در معرض تماشای دیگران قرار ندهید... تبرج به معنی آشکار شدن در برابر مردم است... .⁽¹⁾

    زنان از نظر روانی، به خودنمایی و ظاهر شدن در برابر مردم تمایل دارند و این میل روانی, آنان را به سمت نشان دادن خود و زینت هایشان به دیگران می کشاند.

اسلام برای کنترل این میل درونی، مسئله پوشش در عرصه های عمومی را مطرح برای پاسخ گویی مناسب به این میل، زنان را به داشتن زینت و آرایش در عرصه های خصوصی تشویق کرده است. طرح حجاب و پوشش در آموزه های دینی، هرگز به معنای نادیده انگاشتن نیاز طبیعی و اصیل زنان به خودآرایی نیست. بارها در روایت ها دیده ایم که بر ضرورت پرداختن زنان به زینت و آراستگی اشاره و تأکید شده است. امام صادق علیه السلام می فرماید: «زن به سه چیز نیاز دارد که یکی از آنها آراستگی است».⁽²⁾

   پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به بعضی از همسرانشان که به آراستگی خود توجه نداشتند, می فرمود: «چرا ژولیده هستی و به دلیل سرمه نکشیدن, چشمت سفید شده و چرا خضاب نمی کنی و موهای خود را رنگ نمی کنی؟⁽¹⁾

    امام باقر علیه السلام می فرماید: «سزاوار نیست که زن خودش را معطل کند (از برخی زیورآلات استفاده نکند), هرچند آویختن گردن بندی به گردنش باشد». ⁽²⁾

    در روایات متعدد، خوش بو کردن زن،⁽³⁾آراستن ناخن،⁽⁴⁾توجه به زیبایی چهره⁽⁵⁾و رنگ موی زن⁽⁶⁾از یک سو و لزوم آراستگی شوهر برای زن از سوی دیگر مورد توجه قرار گرفته است که مجموعه این روایات, از توجه اسلام به این نیاز زن حکایت دارد. شارع مقدس با وضع حکم شرعی حجاب برای زنان، قصد تعدیل نیاز به خودآرایی و تبرج را دارد. افزون بر آن، در دین, حکم پوشش، به حضور در عرصه عمومی اجتماع مربوط است و به زنان اجازه داده شده است در محافل خصوصی و در مکان هایی که نامحرم وجود ندارد, لباس های رنگین و

از زینت (طلا و نقره) استفاده کنند. حتی به پدران و همسران سفارش شده است وسایل آرایش و آراستگی زنان را تأمین کنند. در سیره امام علی علیه السلام آمده است که حضرت, همسر و فرزندان خود را با طلا و نقره می آراست. ⁽¹⁾همین مسئله در سیره امام سجاد و امام باقر(علیهما) آمده است.⁽²⁾

3- استفاده بهینه از سرمایه های اجتماعی

یکی از سرمایه های ارزشمند و گران سنگ هر جامعه ای, سرمایه های انسانی است که باید در حفظ آن کوشید. یکی از عوامل مهم در هدر دادن این سرمایه، گسترش بی بندوباری است.

    اسلام برای اینکه زنان را که نیمی از پیکر اجتماع هستند, در خانه زندانی نکند, مسئله پوشش را برای زنان در عرصه عمومی مطرح کرده است رعایت پوشش سبب می شود مردان با آرامش روانی بهتر به تولید علم و سرمایه بپردازند و زنان نیز نقش اجتماعی شان را به درستی ایفا کنند.

    رعایت نکردن حجاب، موجب پایین آمدن کارآیی و بهره وری می شود. آیا دانشجویی که در محیط علمی به جای آنکه در اندیشه دانش اندوزی و

تمرکز بر مسائل علمی باشد, به هم کلاسی جنس مخالفش بیندیشد ، می تواند در عرصه تولید دانش, موفق باشد؟ بسیاری از کشورهای غربی پس از تجربه طولانی برقراری اختلاط در مراکز آموزشی, به فکر جداسازی مرد و زن افتاده و به موفقیت های خوبی نیز دست یافته اند. همچنین به تازگی شاهد جداسازی زنان و مردان در وسایل حمل و نقل عمومی هستیم. در حال حاضر, فرهیختگان و دل سوزان فرهنگی جهان غرب به این نتیجه رسیده اند که یکی از دلایل رکود علمی و اخلاقی، اختلاط در محیط های آموزشی است و به فکر جداسازی آنها افتاده اند.

4- حفظ حرمت انسانی 

از نظر روان شناسان, یکی از مهم ترین عوامل رشد انسان، میزان ارزشی است که انسان برای خود قائل است. هرچه سطح حرمت خود⁽¹⁾افزایش یابد و فرد, خودش را بپذیرد، به همان میزان در افزایش ضریب موفقیت فرد أثر دارد.⁽²⁾

    «حرمت خود», در شکل دهی شخصیت انسان نقش ویژه ای دارد. امامان معصوم(علیهم السلام) نیز به مسئله حرمت خود، توجه بسیاری داشتند. امام

محمدباقر علیه السلام فرمود: « مَن هَانَت نَفسُه فَلَا تَأمَن شَرَّهُ ؛ کسی که حرمتی برای خود قائل نیست، از شر او ایمنی نیست». ⁽¹⁾

از فردی که کرامت نفس ندارد و ارزش وجودی برای خود قائل نیست, ممکن است هر کار ناشایستی سر بزند. فردی که با پوشش اسلامی برای خود حریم ایجاد می کند، در واقع به همگان می گوید که من برای خود حرمت و ارزش والایی قائل هستم و به هیچ کس اجازه تجاوز به این حریم را نمی دهم.

    دقیقاً مثل صاحب باغی که با کشیدن دیوار به دور باغ خود, به همه می فهماند که باغش ارزشمند است و هیچ کسی اجازه ورود به این زمین را ندارد و این زمین، رها شده و مخروبه نیست که ارزش پاسداری نداشته باشد. در نگاه زن باحجاب، بهترین راه احساس ارزشمندی آن است که گوهر وجودی خود را از دست رس سودجویان و فرصت طلبان دور نگه دارد. زن باحجاب، با دور نگه داشتن خود از دست دیگران، به خود ارزش و اعتبار می بخشد تا آنجا که مرد, خود را نیازمند او می داند.

    عزت، آبرو و احترام به جنس زن و رغبت بسیار مردان به زنان، ناشی از رعایت حکم کرامت آفرین حجاب است. برخلاف پرده دری و بی حجابی که بی رغبتی و بی میلی را در مردان اروپایی ایجاد کرده است.⁽²⁾

    بی حجابی، زن را به برده جنسی و کالایی قابل معامله بدل می کند و شخصیت او را تا حد عروسک تنزل می دهد. ازاین رو, زن برای رسیدن به کمال، باید باحجاب باشد.

   فایده حجاب, منحصر به زنان نیست, بلکه با حجاب، هم حرمت زنان حفظ می شود, هم به این وسیله به همگان گفته می شود که زن باحجاب، اهل بی بندوباری و روابط آزاد نیست و مردان هرزه به او طمع نمی ورزند و وی را آزار نمی دهند و مردان پاک دامن، گرفتار هوس و فساد نمی شوند.

5- پاسخ به میل فطری

میل به پوشش, میلی فطری است. مشکل ناشی از رعایت نشدن پوشش زنان در جامعه و میل فطری آنان به پوشش بود که سبب شد زنان خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله برسند و مشکلشان را مطرح کنند. بر این اساس, حکم حجاب برای آنان وضع شد و زنان از این دستور حکیمانه الهی استقبال کردند. دلیل این ادعا گزارشی است که عایشه از استقبال زنان از آیات حجاب ارائه کرده است:

 من برتر از زنان انصار ندیدم. همین که آیات سوره احزاب نازل شد یک نفر از آنان دیده نشد که مانند سابق بیرون بیاید. سر خود را با جلباب های مشکی می پوشاندند، گویی کلاغ روی سرشان نشسته است. بعد از نزول آیات حجاب،

زنان مدینه احساس شخصیت می کردند و این دستور الهی را با اشتیاق پذیرفتند و بی درنگ به این واجب الهی عمل کردند.⁽¹⁾

    دستورهای اسلام, در میان زنان تحولی چشم گیر پدید آورد. در سنن ابی داوود از ام سلمه چنین نقل شده است:

پس از آنکه سوره احزاب «یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِن جَلَابِیبِهِنَّ» (احزاب:53) نازل شد، زنان مسلمان, حجاب و پوشیدگی را شعار خود ساختند. و در طول زندگی خویش، حجاب را مایه کرامت انسانی خود شمردند و بدان افتخار کردند.⁽²⁾