جلسه 1386/08/19

بسم الله الرحمن الرحیم



چنانچه قبلاً بیان شد، یک رشته مسائلی در فقه است که  با آن  ضابطه ی کلی  اصولی ها  تطبیق نمی کند. حاصل این مسائل این است که مقدمه واجب است وحال آنکه هنوز ذی المقدمه واجب نشده است، مثلاً: انسانی که می داند بعد از ظهر نمی تواند به  آب دسترسی پیدا کند و الآن واجد آب است، فقها می فرمایند: واجب است که  این آب را حفظ کند، در اینجا مقدمه ( حفظ آب ) واجب است، وحال آنکه ذی المقدمه اش  هنوز واجب نیست. یا زن مستحاضه، قبل الفجر غسل برایش واجب است، در حالیکه صوم که ذی المقدمه هست هنوز واجب نیست( مگر عند الفجر). و هکذا سایر مثالها.(این بود طرح و تصویر اشکال).

در اینجا هر کسی برای خود راه فراری درست کرده است، به عبارت بهتر: به گونه ی از این اشکال جواب داده است.

جواب شیخ انصاری: مرحوم  شیخ انصاری واجب مشروط را به طور کلی  منکر است، می فرماید: در تمام واجبات،« قید» به ماده برمی گردد نه هیئت، یعنی  اطلاق هیئت  محفوظ است. «صوم» در همان قبل الفجر واجب است، نماز ظهر ساعت ١٠ واجب است،منتها واجب در آینده هست، «قید» قید واجب است، اما «وجوب» اطلاق دارد، البته این را هم اضافه کرد که: بعضی از قیود تحصیلش واجب است،مانند: وضو؛ بعضی از قیدها تحصیلش واجب نیست بلکه حصولش معتبر است، مانند:حج؛  در مسئله ی حج، «استطاعت» قید واجب است اما تحصیل آن واجب نیست بلکه حصولش معتبر است.

جواب صاحب فصول: جواب دوم مال صاحب فصول بود، ایشان واجب مطلق را بر دو قسم تقسیم کرد: 1) منجز

 2) معلَّق در واجب معلّق، «وجوب» فعلی است، واجب استقبالی. «الوجوب فعلیٌّ، و  الواجب استقبالیٌ»، واجب معلّق صاحب فصول، عین همان واجب مشروط شیخ انصاری است، البته  با این تفاوت که شیخ انصاری واجب مشروط را منکر شد، ولی ایشان واجب مشروط را قبول دارد، منتها  می فرماید: علاوه بر  واجب مشروط یک واجب دیگری هم داریم  بنام: واجب معلّق.

جواب آخوند: جواب  سوم از محقق خراسانی بود،ایشان فرمود  که در اینجاها  «شرط» شرط متأخّر است، ما مکرر گفتیم که  شرط متأخّر پیش آخوند خراسانی برمی گردد به شرط مقارن، چون وجود ذهنی شرط است نه وجودخارجی.یعنی تصور مولا این است که این عبد اجازه خواهد یافت، این شرط است و این شرط مقارن است.

 در مسئله ی وضوی قبل از ظهر، شرط عبارت است از  تصور مولا به اینکه این آدم در آینده فاقد الماء خواهد بود، قهراً این تصور شرط مقارن است، وجوبش وجوب استقبالی نمی شود بلکه وجوب حالی می شود، چرا؟ «لأنّ الشرط حاصلٌ».

جواب محقق اردبیلی: ایشان فرمود:  این مقدمة ها(حفظ آب، وضو، اغتسال و ...؛) که واجبند، واجب غیری نیستند، بلکه واجب نفسی هستند. منتها  تهیّئی هستند، یعنی  در انسان ایجاد آمادگی نسبت واجب دیگرمی کنند.

جواب آیة الله سبحانی: جواب پنجم نظریه ی ما ست،ما وجوب را  در اینجاها اصلاً  وجوب شرعی نمی دانیم، بلکه وجوب را  وجوب عقلی می دانیم، یعنی عقل می گوید: تو که می دانی بعد از ظهر فاقد الماء می شوی، این آب موجود را حفظ کن. عقل می گوید: تو که می دانی برایت میهمان می آید، فردا هم جمعه است گوشت و سایر لوازم  گیر نمی آید، همین الآن گوشت و سایر لوازمات را فراهم  کن تا تا فردا  دچار مشکل نشوی.

در این موارد، راهنمای ما عقل است، یعنی  عقل حکم می کند اگر می دانی در موقع انجام ذی المقدمه، تحصیل مقدمه ممکن نیست، پس  الآن  مقدمه را تحصیل کن، حالا اگر کسی  از این حکم عقل، حکم شرع را هم  کشف کند، حرفی نیست.

جواب حضرت امام(ره): ایشان یک نظر خوبی دارد و آن این است که: گاهی وجوب المقدمه «ناش و نابعٌ من وجوب ذیها»،مشهور نیز (غالباً) همین را می گویند.

ولی گاهی  «قد یکون وجوب المقدمه لاجل وجوب ذی المقدمه»،این دوتا تعبیر با همدیگر  فرق دارند، در اولی وجوب مقدمه ناشی از وجوب ذی المقدمه است، به عبارت دیگر: وجوب ذی المقدمه علت فاعلی وجوب مقدمه است، به گونه ای که اگر وجوب ذی المقدمه نباشد، وجوب مقدمه محال است. چون وجوب ذی المقدمه علت فاعلی است،مانند: آتش که علت فاعلی حرارت اسـت، طبق این بیان، اشکال ها وارد است.

اما در دومی می گوییم: وجوب«ذی المقدمه» علت غایی وجوب مقدمه است، یعنی  مقدمه را برای ذی المقدمه می خواهد. در علت غائی گفته اند: «مقدمٌ تصوراً، موخرٌ وجوداً»، پس علت وجوب مقدمه چیست؟ علت وجوب مقدمه نفس است، یعنی نفس عاقله ی مولا، فکر می کند بر اینکه اگر ذی المقدمه را کسی بخواهد بیاورد باید مقدمه را هم بیاورد، نفس عاقله مولا روی مبادی خودش وجوب مقدم را خلق می کند، مبادی او این است که  اول مقدمه را تصور می کند، سپس  تصدیق به فائده می کند، آنگاه  شوق حاصل می شود، بعداً حالت جزم به انسان پیدا می شود، نفس مولا وجوب مقدمه را خلق می کند برای وجوب ذی المقدمه، وجوب ذی المقدمه علت غایی است، یعنی «مقدم تصوراً و مؤخّر وجوداً»،

بنابراین؛ لازم نیسـت که اگر مقدمه واجب شد، حتماً ذی المقدمه هم واجب باشد، بلکه  همین یک مقداری که در آینده ذی المقدمه واجب خواهد شد، کافی است، وجوب مقدمه برای خود مبادی و مقدماتی دارد، یعنی  مولا نخست مقدمه را تصور می کند،سپس تصدیق به فایده اش  می کند، آنگاه برایش شوق مؤکد  حاصل می شود،بعد از سپری شدن این مراحل سه گانه، اراده ی مولا  بر ایجاب مقدمه تعلّق می گیرد. چرا؟ چون ذی المقدمه در آینده واجب خواهد شد،با این بیان، تمام آن  اشکال ها رفع می شود، چرا؟ در همه ی این مثال ها وجوب مقدمه هست، وجوب ذیها نیست و اشکال ندارد؟ چون وجوب مقدمه مخلوق نفس مولا است نه مخلوق  ذی المقدمه؛اما  اینکه می گویند: ملازمه است بین وجوب مقدمه و وجوب ذیها، ملازمه اش در همین حدود است، به عبارت دیگر: اگر مولا مقدمه را واجب می کند بدون جهت نیست، بلکه  به خاطر ذی المقدمه است که در آینده وجوب پیدا می کند، ولذا  ملازمه اش در  همین حد است، نه اینکه اگر الآن مقدمه واجب شد، حتماً همراه با وجوب «مقدمه» ذی المقدمه هم واجب می شود، همراه بودن لازم نیست،چرا؟ چون ذیها علت غایی است نه علت فاعلی «و لا یشرط فی علة الغائیه الا التقدم تصوراً والتأخّر وجوداً». اگر کسی این بیان را  قبول کند، همه ی اشکال ها از آن  مثال های که بیان کردیم، بر طرف می شود. آقا! مقدمه چرا واجب است؟ خب! مبادی دارد، یعنی مولا فکر کرده که این مصلحت ملزمه دارد،آیا ممکن است که  مقدمه واجب باشد، اما  ذی المقدمه واجب نباشد؟ بله! ممکن است؛ چون وجوب ذی المقدمه جنبه ی غایی دارد، فلذا لازم نیست که علت غایی همراه باشد، بلکه ممکن است متأخّر باشد، مثال: «نجار» علت فاعلی است و این منبررا درست کرد، موقعی که اره و رنده را گرفت که چوب را ببرد فکر کرد روزی می رسد که بالای این منبر کسی خواهد نشست و درس خواهد گفت، به خاطر همین منبر را درست کرد، درس گفتن این آدم تصوراً مقدم  است، اما وجوداً مؤخّر می باشد.

بنابراین؛ ما شش جواب بیان نمودیم، ولی جواب  پنجم و ششم اقرب به صواب است، طبق نظریه ی  حضرت امام(ره)، وجوب مقدمه  از وجوب ذی المقدمه سرچشمه نمی گیرد، بلکه  خودش برای خود  مبادی دارد، منتها وجوب ذی المقدمه علت غایی است،یعنی  به خاطر او است.

با این بیانی که عرض کردیم ،حرف آخوند  خراسانی باطل می شود، ایشان اصرار دارد و می فرماید: وجوب مقدمه کشف «إنّی» می کند  از وجوب ذیها، کشف« إُنّی» این است که از معلول پی به علت می بریم، محال است معلول در خارج باشد، اما علت در خارج نباشد، این حرف خراسانی را، فرمایش امام(ره)  باطل می کند، چرا؟ چون وجوب مقدمه معلول وجوب ذی ها نیست، بلکه  معلول نفس عاقله ی مولا است، البته  با آن مقدماتش که عرض شد. ما تا اینجا  فقط قواعد را خواندیم،از اینجا به بعد می خواهیم قواعد را تطبیق کنیم.

تطبیقات:

الفرع الاول: قال الله تبارک و تعالی:«فمن شهد منکم الشهر فلیصُمْه »  مفسرین این آیه شریفه را دو جور معنا می کنند

الف) شهد الاشهر؛ یعنی کسی هلال را ببیند

 ب) مسافر نباشد، بلکه حاضر باشد. ما  از اینجا استفاده می کنیم

  همان مرحله ی  اول که هلال را دیدیم، همه ی روزه ی ماه رمضان برای  ما  واجب می شود، چرا؟ چون می فرماید: «فمن شهد منکم الشهر فَلْیَصُمْه»، ضمیر (یصمه) به همه ی  ماه  برمی گردد، این از قبیل واجب معلَّق است که  وجوبش حالی است،یعنی  همین که چشم شما به هلال افتاد، روزه یک ماه وجوب پیدا می کند «الوجوب حالی والواجب استقبالی»  ولذا فقها در کتاب صوم می گویند: دو تا نیت بکنید

 1) اول ماه رمضان نیت همه ی ماه را بکنید

2) هر شب ماه رمضان  نیت فردارا بکنید، فلذا  این واجب معلّق است.

الفرع الثانی: قال الصادق«علیه السلام»: «اذا دخل الوقت وجب الطهور والصلاة»[1]

 این از قبیل واجب مشروط است، یعنی مادامی که وقت داخل نشده، وجوبی نیست، بنابراین کسانی که می گفتند: ساعت ١٠ «الوجوب فعلیٌ والواجب استقبالی»، کلام شان، با این حدیث مطابقت ندارد،چون  «قبل الوقت لا وجوب ولا واجب».

پس کسانی که ( مانند مرحوم آخوند) می گفتند: از قبیل شرط متأخّر است و شرط متأخّر برمی گردد به شرط مقارن، وبا این  بیان می خواستند وجوب  قبل از ظهر را درست کنند، جواب آنها با این حدیث تطبیق نمی کند.این از قبیل واجب مشروط است.

الفرع الثالث: «وللّه علی الناس حِجُّ البیت مَنِ اسْتطاع الیه سبیلا»، آیا  این از قبیل  واجب معلّق است یا از قبیل واجب مشروط؟ ظاهر آیه واجب مشروط را می رساند،یعنی اگر استطاعت پیدا شود حج واجب است،پس معلوم  می شود که  قبل از استطاعت خبری نیست. این «واجب» واجب مشروط است،نسبت به استطاعت واجب مشروط است، اما نسبت به سایر اعمال حج معلّق است، پس در حقیقت ممزوج و مخلوط است از واجب مشروط و واجب معلّق است. تا استطاعت نیست واجب مشروط است، وقتی استطاعت آمد در ماه شوال، اینجا وجوب هست، اما واجبش استقبالی اسـت، چرا؟ چون که واجب در عرفه و منی خواهد بود.

بقی هنا سئوال:

در بعضی موارد فقها دو فتوای مختلف می دهند، دو مسئله هست و یک ضابطه دارد، اما حکمشان مختلف است، یعنی فقها دو گونه فتوا داده اند.مثلاً؛ در حفظ آب در بعد از ظهر، علما می گویند: باید آب را برای بعد از ظهر حفظ کند تا با وضو نماز بخواند، اما در جنب کردن زن و شوهر، می گویند: این زن و شوهر گر چه می دانندکه اگر خود را  جنب کنند، آب برای غسل ندارند،در عین حال  می توانند خود را  جنب کنند. چه فرق است بین ریختن آب که می گویید: حرام است، بلکه باید آن را برای وضو  نگهدارند، وبین اینکه اگر زن و شوهر در ساعت ١٠ صبح  خود را جنب کند با  اینکه  می دانند در بعد از ظهر فاقد آب هستند، در اینجا می گویید: جنب کردن جایز است؟ مرحوم آخوند در کفایه از اشکال جواب داده است و می فرماید: این  دو تا مسئله با همدیگر فرق دارد  وما فرقش را از ادلّه می فهمیم، یعنی ما دلیل داریم و دلیل ما فتوای فقهاء است، ما از فتوای فقهاء می فهمیم که درمسئله ی اول، قدرت مطلقه شرط است، قدرت مطلقه را حتماً باید تحصیل کرد،( هر کجا  گفتند: قدرت مطلقه، معنای قدرت مطلقه این است که تحصیلش واجب است) در اولی قدرت مطلقه شرط است، یعنی  تحصیلش واجب است، لذا باید آب را حفظ کرد، ولی در دومی از فتوای علماء می فهمیم که قدرت خاصه شرط است نه قدرت مطلقه، یعنی اگرتا ظهر پاک ماندیم، نماز را با آب و طهارت مائیه  می خوانیم. اما  اگر تا ظهر پاک نماندیم،هیچ اشکالی ندارد، قدرت خاصه شرط است، قدرت خاصه  در اختیار شما است، اگر این طهارت نفسانی را حفظ کردید، با همان طهارت نفسانی نماز بخوانید، والاّ با طهارت ترابی نماز را بخوانید، ایشان این دلیل از فتوا در آورده،فلذا می گوید: در اولی فتوا به عدم جواز داده اند، اما در دومی فتوا به جواز داده اند، از این دو فتوا کشف می کنیم که قدرت در اولی مطلقه است، یعنی اختیاری نیست، ولی قدرت در دومی قدرت خاصه است، این اختیاری است. مانند: استطاعت. آقایان می گویند: در استطاعت قدرت مطلقه شرط نیست، قدرت خاصه شرط است.

سئوال: آیا این بحث که قید به هیئت برمی گردد یا به ماده، ثمره ی عملی دارد یا ندارد، اگر ثمره ی عملی دارد،ثمره ی عملی اش چیست؟

جواب: ثمره ی عملی خوبی دارد، ولذا ما در  اینجا چند ثمره را بیان می کنیم.

١) گاهی  ثمره در قیود اختیاری ظاهر می شود. مانند: استطاعت، اگر قید هیئت باشد، تحصیلش واجب نیست، و اما اگر قید ماده باشد، تحصیلش واجب است، بله! قیود خارج از اختیار، مانند: دلوک الشمس، از این نظر ثمره ندارد و از اختیار خارج است، خواه قید  به هیئت بر گردد، خواه  به  ماده.

اما قیودی که تحت اختیار انسان است، اگر قید هیئت باشد تحصیلش واجب نیست ولذا فقهاء چون استطاعت را قید هیئت می گیرند، می گویند: تحصیلش واجب نیست. اما اگر کسی استطاعت را  قید ماده گرفت، تحصیلش واجب است.

ان قلت: شیخ انصاری که گفت استطاعت قید هیئت نیست، بلکه قید ماده هست،پس چطور فتوا داده  است که تحصیل استطاعت واجب نیست با اینکه قید را به ماده برمی گرداند؟

شما گفتید: اگر قید به هیئت برگردد تحصیلش واجب نیست، اما اگر به ماده بر گردد، تحصیلش واجب است،پس شیخ انصاری با اینکه  قید را به ماده برمی گرداند، چطور می گوید: تحصیلش واجب نیست؟

قلت: مرحوم شیخ خودش از این اشکال  جواب داده و فرموده: آن چیزی که قید ماده است، خودش نیز بر دو قسم است:

الف) گاهی تحصیلش معتبر است، مانند: وضو

 ب) گاهی حصولش معتبر است، مانند: استطاعت، شیخ این مشکل را حل کرده است، ما  هرچند گفتیم: قید  اگر به هیئت بر گردد، تحصیلش واجب نیست، اما اگر به ماده بر گشت، تحصیلش واجب است. ما که می گوییم: قید  به هیئت بر می گردد، خود را راحت کردیم، ولی شیخ که می گوید: قید به ماده بر می گردد نه به هیئت،ایشان قیود ماده را دو قسم کرده است:

1) تحصیلش واجب است

 2) حصولش معتبر است؛ یعنی اگر  خود به خود حاصل شود، معتبر است والا معتبر نیست.

ثمره ی دوم این است که آیا  این بحث ما در جایی است که «قید» قید متصل باشد و یا در جایی که قید منفصل باشد؟ اگر منفصل شد، این بحث جاری است که: «هل القید یرجع الی الهیئة أو یرجع  الی المادة»؟. اما اگر «قید» متصل شد، مانند: آیه ی کریمه، دیگر نمی توانیم بگوییم:«هل مقضی الاصل رجوع القید الی الهیئة أو إلی المادة»، چرا؟ چون قید اگر متصل شد، سبب اجمال آیه می شود،یعنی آیه مجمل می شود فلذا  نمی توانیم بگوییم: قید  بر می گردد به هیئت یا بر می گردد به ماده، روی مبنای اینها مجمل می شود. البته بنا بر مبنای کسانی که می گویند: نمی دانیم، در قید منفصل ممکن است این بحث را بکنند که:  «هل القید راجع الی الهیئة أو راجع إلی  الماده؟ اما در قید متصل نمی تواند این بحث را بکند.ولی  ما که گفتیم: می دانیم، بنا بر مبنای ما قید برمی گردد به هیئت.

١. وسائل الشیعه، ابواب وضو، ب4،ح١؛