مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور:تربیت الگویی زنان در قرآن/نویسنده هادی حسین خانی

مشخصات نشر:تهران: مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۲

مشخصات ظاهری:۲۰۴ ص

وضعیت فهرست نویسی:در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

یادداشت:چاپ اول

شماره کتابشناسی ملی:۳۳۴۴۴۴۵

دیباچه

توجه به جنبه های گوناگون زندگی زنان از دیدگاه قرآن کریم بسیار اهمیت دارد. قرآن تنها به جهت داستان سرایی و قصه گویی و بیان تاریخ به این مسأله اشاره ندارد، بلکه می کوشد در قالب آن ها، شیوه زندگی درست یا نادرست را به زنان هر جامعه ای نشان دهد تا زنان افزون بر دریافت تجربه از پیشینیان، عبرت آموزی را نیز پیشه زندگانی خود سازند. از این رو، قرآن برای به کمال رساندن استعدادهای زنان به ارایه نمونه هایی می پردازد تا ایشان با قدم نهادن در آن مسیر، راه سعادت را با اطمینان بپیمایند.

این کتاب آسمانی برای هدایت و تربیت بانوان، با بیان سرگذشت تلخ و شیرین از زنان نام آشنای تاریخ و تمجید ضمنی جنبه های مثبت و تقبیح مظاهر منفی رفتار آنان، زنان را به پیروی از الگوهای شایسته فرا خوانده و آنان را از پیمودن راه ناصواب نمونه های ناپسند بر حذر می دارد.

پژوهشگر ارجمند جناب حجت الاسلام و المسلمین هادی حسین خانی کوشیده است با استفاده از ظواهر آیات، توجه به موارد اتفاق میان مفسّران و بهره گیری از روایات به عنوان مؤید ظواهر قرآنی، به موضوع تربیت الگویی زنان بپردازد. انتظار می رود این پژوهش که به زاویه های گوناگون تربیت الگویی زنان می پردازد، مورد توجه برنامه ریزان و برنامه سازان رسانه قرار گیرد. امید می بریم که ایشان با بهره گیری از این پژوهش، الگوهای

تربیتی مورد نظر و مناسب با ویژگی های جنسی، سنی و موقعیتی مخاطبان را سرلوحه فعالیت های برنامه سازی خود قرار دهند و با استفاده از شیوه های نوین و جذاب هنری و رسانه ای الگوهای ارایه شده را در قالب های فیلم، سریال و انیمیشن بازآفرینی کنند.

اگرچه شمار زنانی که به سرگذشت آنان در این پژوهش اشاره می شود از نظر کمی زیاد نیست، ولی هر کدام، ظرفیت ها و ظرافت های ویژه ای دارند که می توانند مبنای برنامه سازی های تازه قرار گیرد، به گونه ای که هرگونه استفاده اعتقادی، عبادی، تربیتی، اخلاقی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی دور از ذهن به نظر نمی آید. در هر حال، بیان رسانه ای الگوهای تربیتی قرآن برای دختران مسلمان و حتی غیرمسلمان، راهکاری بسیار مؤثر در تربیت زنان و مادران آینده جامعه خواهد بود.

این گفتنی است این اصل حاصل همکاری مشترک مرکز پژوهش های اسلامی و مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی بوده که با همکاری کارشناسان مرکز به بار نشسته است. با سپاس از دست اندر کاران پژوهش این مراکز پژوهشی، امید می بریم در پرتو تعامل علمی، شاهد شکوفایی آثار مشترک دیگری نیز باشیم.

انّه ولی التوفیق

اداره کل پژوهش

مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پیش گفتار

قرآن کریم از روش های گوناگونی برای تربیت انسان ها استفاده کرده است. در بین این روش ها، روش الگویی که بر ارایه الگو برای ایجاد یا تغییر رفتار مبتنی است، از اهمیت خاصی برخوردار است؛ زیرا بامشاهده الگو، فرآیند تربیت در متربّی با سهولت بیشتری انجام می شود.

از سوی دیگر، زنان به عنوان نیمی از پیکر اجتماع، نقش تربیتی مهمی در تربیت کل جامعه بر عهده دارند، زیرا بیشترین بخش فرآیند تربیت، در دوران کودکی و در دامان مادران صورت می گیرد. بنابراین، لازم است به پرورش زنان در ابعاد مختلف، توجه خاصی شود. پژوهش حاضر بر آن است که به منظور تربیت همه جانبه زنان بر اساس آموزه های انسان ساز قرآن کریم، آنان را با الگوهای مورد نظر قرآن آشنا ساخته و با تربیت الگویی، راه پرورش زنان را در ابعاد گوناگون هموارتر کند.

این پژوهش شامل پنج بخش است. در بخش اول، کلیات تحقیق مطرح شده است. بخش دوم، شامل تربیت الگویی زنان در ابعاد اعتقادی و عبادی بوده و بخش سوم نیز به تربیت الگویی زنان در بعد اخلاقی و پرورش فرزند، اختصاص یافته است. در بخش چهارم، تربیت الگویی زنان در ابعاد اجتماعی، مورد توجه قرار گرفته و در آخرین بخش نیز از

یافته های تحقیق در فصول گذشته، نتیجه گیری شده و پیشنهادهای نظری و کاربردی نیز مطرح گردیده است.

این تحقیق در پی آن است که با مراجعه به آیاتی از قرآن کریم که شامل داستان هایی در مورد زنان است، از نکات تربیتی ای که می تواند از جنبه های مختلف دینی، اجتماعی، اخلاقی و تربیتی برای همه زنان، سازنده باشد، استفاده نموده و الگویی کامل از زن مورد نظر قرآن کریم را به نمایش گذارد و راه تربیت زنان را با ارایه این الگوها هموار کند.

امید است که با انجام این تحقیق، قدم کوچکی به سوی شناخت ابعاد تربیتی ارزنده قرآن کریم برداشته شود و خداوند متعال با لطف بی انتهای خود، این عمل ناچیز را بپذیرد.

بخش اوّل: کلیّات تحقیق

اشاره

در این بخش به تبیین واژه های به کار رفته در موضوع تحقیق به صورت تحلیلی و سپس ترکیبی می پردازیم.

تربیت

واژه تربیت که از نظر لغوی به معنی پرورانیدن، پروردن، آموختن، تأدیب و سیاست، ترقی و برتری و احسان و تفقد نسبت به شاگرد و دیگر زیردستان به کار رفته است،⁽¹⁾از ریشه «ربی» و «ربأ» گرفته شده است که بر برتری، رشد و علو دلالت می کند.⁽²⁾بنابراین، واژه تربیت به معنی فراهم آوردن موجبات فزونی و پرورش است. افزون بر این، تربیت به معنی تهذیب نیز به کار رفته⁽³⁾که به معنای تطهیر نفس از معایب اخلاقی است.⁽⁴⁾

در اصطلاح نیز تربیت را «به کمال رساندن یا رشد دادن کارکردهای روانی به کمک تمرین تا رسیدن تدریجی به کمال خود»، دانسته اند. بنابراین، تربیت یک فرد به معنای تقویت ملکات و پروراندن توانایی ها و اصلاح رفتار اوست، به گونه ای که بتواند در یک محیط معین به شکل مناسبی زندگی کند.⁽⁵⁾

1) علی اکبر دهخدا، لغت نامه، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1373، ج 4، ص 5776.

2) احمدبن فارس، معجم مقائیس اللغة، تحقیق و ضبط: عبدالسلام محمدهارون قم، مرکز نشر دفتر تبلیغات اسلامی، 1404 ق، ج 2، ص 483.

3) لغت نامه، ج 4، ص 5776، البته این معنا نیز به همان معنای رشد و علو است.

4) لویس معلوف، المنجد فی اللغة، تهران، انتشارات اسماعیلیان، 1362، ص 860 .

5) جمیل صلیبا، واژه نامه فلسفه و علوم اجتماعی، ترجمه کاظم برگ نیسی و صادق سجادی، تهران: شرکت سهامی انتشار 1370، ص 120.

الگو

معادل واژه الگو، واژه های روبُر، مدل، سرمشق، مقتدا، اسوه، قدوه، مثال و نمونه است.⁽¹⁾در بین واژه های بیان شده، بعضی تنها مختص انسان بوده و برخی دیگر، هم برای انسان و هم برای غیر انسان استفاده می شود. واژه های مقتدا، اسوه و قدوه از گروه اول و بقیه از گروه دوم به شمار می آیند. در اینجا به بیان مختصر معانی هر یک از واژه های بیان شده، می پردازیم:

واژه های خاص

مقتدا: آنکه به او اقتدا کنند، آنکه مردم پیروی او کنند؛ یعنی پیشوا، پیشنماز، امام جماعت.⁽²⁾

اسوه: پیشوا، مقتدا، قدوه، پیش رو، پیروی، پس روی، خصلتی که شخص بدان لایق مقتدایی و پیشوایی گردد و...⁽³⁾

قدوه: پیشوا، مرجع، مقتدا.⁽⁴⁾وجه اشتراکی که در معانی اشاره شده وجود دارد، معنای پیشوا و مقتداست؛ یعنی فردی که به دلیل ویژگی ها و خصوصیاتش، صلاحیت تبعیت و پیروی را به دست آورده است.

واژه های عام

روبُر: الگو، مدل، بریدن از روی جامه یا الگویی و غیره.⁽⁵⁾

1) لغت نامه، ج 2، ص 2779.

2) همان، ج 13، ص 18817.

3) همان، ج 2، ص 2196.

4) همان، ج 10، ص 15406.

5) همان، ج 8 ، ص 10838.

مدل: الگو، نمونه، سرمشق، هرچیز و هر کس اعم از مجسمه، انسان و غیره که در برابر هنرمند قرار گیرد تا از روی آن نقاشی کند یا مجسمه بسازد.⁽¹⁾

سرمشق: قطعه نوشته خوش نویس که به عرف، آن را «تعلیم» گویند و آن را در نظر داشته مشق کنند؛ نمونه، دستورالعمل.⁽²⁾

نمونه: نمودار، شبه، مانند، مثل، آنچه که به عنوان سرمشق و مثل کامل باشد: دبستان نمونه، شاگرد نمونه.⁽³⁾

مثال: فرمان، حکم، مانند، شبیه، نظیر، نمونه، سرمشق، الگو، نمودار، مجسمه و...⁽⁴⁾

همچنان که مشاهده می شود، معنای واژه های گروه دوم عمومیت داشته و هر نوع نمونه ای را که بتوان با آن شبیه سازی نمود، شامل می شود.

با توجه به معانی بیان شده، مشخص می شود که واژه الگو نیز از گروه دوم بوده و به انسان نمونه اختصاص ندارد، ولی با در نظر گرفتن موضوع پژوهش که تنها در برگیرنده زنان است، مقصود ما الگو در مفهوم انسانی آن است (مقتدا، اسوه، قدوه) و انتخاب واژه الگو در عنوان کتاب به این دلیل است که در اصطلاح روان شناسی و علوم تربیتی، معمولاً کلمه «الگو» استفاده می شود.

با روشن شدن معنای واژه های تربیت و الگو، در می یابیم که در

1) همان، ج 12، ص 18145.

2) همان، ج 8 ، ص 12009.

3) همان، ج 13، ص 20124.

4) همان، ج 12، ص 17897.

«تربیت الگویی» فرآیند «به کمال رساندن یا رشد دادن کارکردهای روانی» به وسیله ارایه نمونه های عینی و قابل انطباق صورت می گیرد که در این صورت تربیت، آسان تر و مؤثرتر خواهد بود، زیرا فرد تربیت شونده به جای آن که به صورت ذهنی رفتار مناسب را فرا گیرد، با مشاهده موقعیت های واقعی و همانند سازی خود با الگو، قادر خواهد بود که در موقعیت های مختلف به صورت مطلوب عمل نماید و در رسیدن به کمال، توفیق بیشتری بیابد.

در روان شناسی، اصطلاحات Modeling،Learning Observationو Social Learning تا حدود زیادی با این شیوه تربیتی مناسبت دارد.

Modeling یک فن رفتار درمانی است که برای تغییر و تعدیل رفتار، ضمن یادگیری ادراکی و با دادن فرصت و امکان تقلید به فرد، به کار می رود. همچنین تعریف «روش و شیوه انتخاب از الگوهای رفتار بدنی و کلامی مشهود، الگوهای خاص رفتار برای تقلید» برای اصطلاح Modeling مطرح شده است.⁽¹⁾Observation Learningنیز به «تغییر نسبتا مداوم در رفتار که قسمت عمده آن، نتیجه مشاهده رفتار دیگری است» اطلاق شده است.⁽²⁾

با توجه به نقش مهم مشاهده و الگو در یادگیری، نظریه یادگیری اجتماعی (Social Learning theory) شکل گرفت. بر مبنای این نظریه که بر مشاهده و تقلید و الگوبرداری از رفتارهای مشاهده شده در دیگران

1) علی اکبر شعاری نژاد، فرهنگ علوم رفتاری، تهران، امیرکبیر، 1375، ص 244.

2) همان، ص 263.

مبتنی است، شخص می تواند با مشاهده دیگران، چه به طور تصادفی و چه آگاهانه، یادبگیرد. انتخاب مدل نیز تحت تأثیر عوامل گوناگون از جمله سن، جنس، موقعیت و جنبه های مشترک است.⁽¹⁾

با وجود شباهت زیاد بین تربیت الگویی مورد نظر و اصطلاحات مورد اشاره، نمی توان آنها را کاملاً منطبق دانست، زیرا یادگیری مشاهده ای بر مشاهده مبتنی است، حال آن که در موضوع پژوهش به جای مشاهده، از بیان قصه و مجسم ساختن آن در حضور مخاطب استفاده شده است. همچنین در Modelingسخن از تغییر و تعدیل رفتار است، در حالی که در تربیت الگویی، ضمن تلاش برای تغییر و تعدیل رفتار، به دنبال اصلاح نگرش ها و انگیزه ها نیز هستیم. افزون بر آنکه در یادگیری مشاهده ای، بر آگاهی مشاهده گر تأکیده نشده، بلکه وی حتی به طور تصادفی نیز می تواند با مشاهده رفتار دیگران، اموری را فرا بگیرد،⁽²⁾اما قرآن کریم ضمن استفاده گسترده از تربیت الگویی، مردم را از تقلید ناآگاهانه و غیر مبتنی بر برهان، بر حذر داشته است:

وَ إِذا قیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَیْنا عَلَیْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ کانَ آباؤهُمْ لا یَعْقِلُونَ شَیْئًا وَ لا یَهْتَدُونَ. (بقره: 170)

و چون به آنان گفته شود از آنچه خدا نازل کرده است پیروی کنید، می گویند نه، بلکه از چیزی که پدران خود را بر آن یافته ایم پیروی می کنیم. آیا هرچند پدرانشان چیزی را درک نمی کرده و به راه صواب

1) نصرت اللّه پورافکاری، فرهنگ جامع روان شناسی روان پزشکی، تهران: فرهنگ معاصر، 1373، ص 1406.

2) همان.

نمی رفته اند؟⁽¹⁾

با توجه به مطالب بیان شده، می توان گفت تربیت الگویی در قرآن کریم عبارت است از: «ارایه الگوی متناسب به انسان از راه به تصویر کشیدن سرگذشت پیشینیان و اختیار آگاهانه آن به منظور پیروی،برای به کمال رسانیدن استعدادهای درونی».

قلمرو تحقیق

در قرآن کریم الگوهایی مطرح شده که اختصاص به جنس مشخصی ندارند. خداوند متعال از رسول اکرم صلی الله علیه و آله⁽²⁾و ابراهیم علیه السلام⁽³⁾به عنوان اسوه برای همه مردم یاد می کند و مردم را، از مرد و زن به پیروی از آن بزرگواران فرا می خواند.⁽⁴⁾بنابراین، الگوهای ارایه شده در قرآن برای زنان، تفاوتی با الگوهای مردان ندارند، همچنان که قرآن کریم از همسر فرعون و حضرت مریم علیهماالسلام به عنوان الگوهایی برای مردان و زنان مؤمن نام می برد.⁽⁵⁾پس، ممکن است انتخاب عنوان «تربیت الگویی زنان» مناسب به نظر نرسد، ولی از آن جا که در این تحقیق در پی آنیم که تنها زندگی زنان مطرح در قرآن کریم را مورد مطالعه قرار داده و با بررسی آن، الگویی

1) برخی از آیات دیگری که در آنها تقلید کورکورانه مورد نکوهش قرار گرفته، عبارت است از: مائده: 104؛ اعراف: 28؛ یونس: 78؛ انبیاء: 54 و 53؛ شعراء: 74؛ لقمان: 21؛ زخرف: 23 و 22 و...

2) احزاب: 21 ـ لَقَدْ کانَ لَکُمْ فی رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کانَ یَرْجُوا اللّهَ وَ الْیَوْمَ اْلآخِرَ وَ ذَکَرَ اللّهَ کَثیرًا.

3) ممتحنه: 4ـ قَدْ کانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فی إِبْراهیمَ وَ الَّذینَ مَعَهُ.

4) آل عمران: 31 ـ قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ.

5) تحریم: 11 و 12 وَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً لِلَّذینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ ... وَ مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرانَ الَّتی أَحْصَنَتْ فَرْجَها ... .

برای ابعاد مختلف زندگی زن مورد نظر قرآن ترسیم نماییم، قید «زنان» در موضوع تحقیق به کار رفته است، به ویژه این که انتخاب مدل از عواملی همچون سن و جنس نیز متأثر می شود.⁽¹⁾

با طرح مطلب مورد اشاره، این سؤال به ذهن می رسد که در این صورت تنها می توان از حضرت مریم و آسیه علیهماالسلام و همسران نوح و لوط یاد کرد؛ زیرا قرآن ضمن بیان داستان زنان دیگر، تصریحی به نمونه بودن آنان نداشته است؛ در این صورت آیا می توان در سرگذشت آنان نیز الگویی برای زنان یافت؟ امام خمینی رحمه اللهدر کلام خود، عبرت آموز بودن قصه های قرآن را در نظر گرفته و فرموده اند:

تمام قصه هایی که در قرآن نقل شده است، گاهی هم تکرار شده است، برای این بوده است که مسئله اهمیت داشته است و این قصه ها راهنمای مردم بوده و برای تهذیب بوده است. قرآن، کتاب احکام نیست. کلیات را، کلیات احکام را، اصولش را ذکر فرموده است. قرآن کتاب دعوت است و کتاب اصلاح یک جامعه است.⁽²⁾

در جایی دیگر می فرمایند:

و دیگر از مطالب این صحیفه الهیه، قصص انبیا و اولیا و حکماست و کیفیت تربیت حق، آنها را و تربیت آنها خلق را، که در این قصص فواید بی شمار و تعلیمات بسیار است و در آن قصص به قدری معارف الهیه و تعلیمات و تربیت های ربوبیه مذکور و مرموز است که عقل را متحیر کند.⁽³⁾

1) فرهنگ جامع روان شناسی ـ روان پزشکی، ص 1406.

2) روح الله موسوی خمینی، صحیفه نور، تهران، مرکز مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1369 ـ 1361، ج 16، ص 9.

3) روح الله موسوی خمینی، آداب الصلوة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی قدس سره، 1370، ص 186.

پس، قرآن کریم در نقل داستان ها و بیان تاریخ، تنها به دنبال قصه سرایی نیست، بلکه هدف قرآن از بیان سرگذشت گذشتگان، آشنا ساختن مردم با درست و نادرست در طول حیات آنان و عبرت گرفتن از آن است. و به این خاطر است که بیان یک قصه در قرآن، به صورت مکرر انجام می شود، در حالی که اگر مقصود تنها بیان تاریخ بود، نیازی به تکرار مکررات نبود.

حضرت امام خمینی قدس سره در تشریح سرّ وجود تکرار در قصه های قرآن می فرمایند:

این که قصص قرآنیه مثل قصه آدم و موسی و ابراهیم و دیگر انبیاء علیهم السلام مکرر ذکر شده برای همین نکته است که این کتاب، کتاب قصه و تاریخ نیست، بلکه کتاب سیر و سلوک الی الله و کتاب توحید و معارف و مواعظ و حکم است و در این امور مطلوب تکرار است تا در نفوس قاسیه تأثیری کند و قلوب از آن موعظت گیرد. و به عبارت دیگر کسی که بخواهد تربیت و تعلیم و انذار و تبشیر کند، باید مقصد خود را با عبارا ت مختلفه و بیانات متشتته، گاهی در ضمن قصه و حکایت و گاهی در ضمن تاریخ و نقل و گاهی به صراحت لهجه و گاهی به کنایت و امثال و رموز تزریق کند تا نفوس مختلفه و قلوب متشتته هر یک بتوانند از آن استفادت کنند.⁽¹⁾

از آنچه بیان شد پاسخ پرسش مطرح شده روشن می شود که حتی از نقل داستان افرادی که قرآن از آنان به عنوان اسوه و الگو نام نبرده نیز می توان بهره برد و از جنبه های مورد تأیید قرآن، الگویی مثبت و از جنبه های مورد نکوهش آن، الگویی منفی یافت و مسیر زندگی را آن چنان ترسیم کرد که همواره به الگوهای مثبت تأسی و از پیروی الگوهای

1) آداب الصلوة، ص 187.

نادرست پرهیز نمود. البته مشخص است که مرزبندی بین الگوهای درست و نادرست، توسط خود قرآن صورت می گیرد و تأیید یا رد قرآن، کار ما را در تمایز بین الگوها آسان می سازد؛ ولی در مواردی مشاهده می شود که قرآن کریم تنها به نقل داستان پرداخته و هیچ گونه اظهار نظری در مورد آن نمی کند. آیا در چنین شرایطی امکان الگوگیری، چه در زمینه مثبت و چه در زمینه منفی وجود دارد، یا به اظهار نظر صریح قرآن بستگی دارد؟

برای نمونه، در داستان ملکه سبا، پس از آن که از زبان هدهد، حکومت آن زن را بر مردم نقل می کند،⁽¹⁾مسئله سجده او و قومش بر خورشید را مطرح می سازد و خورشید پرستی و ستایش غیر خدا را مورد نکوهش شدید قرار می دهد⁽²⁾و آنان را در عبادت آفتاب، فریب خورده شیطان معرفی می کند؛ در صورتی که سلطنت یک زن بر یک ملت را بدون هیچ گونه اظهار نظر مطرح نموده و از آن می گذرد. بی گمان، در اینجا بت پرستی به عنوان یک نقطه منفی در کارنامه ملکه سبا ثبت شده و زنان نیز از تأسی به او در این مورد برحذر داشته می شوند.

ولی آیا حکومت یک زن را می توان به عنوان الگویی درست یا نادرست به شمار آورد؟ استاد شهید مرتضی مطهری در پاسخ به این پرسش و این که می توان از مواردی که قرآن نظر منفی خود را در مورد واقعه ای بیان نداشته، تأیید ضمنی قرآن را استفاده نمود، می فرمایند:

1) نمل: 23 ـ إِنّی وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ وَ أُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ وَ لَها عَرْشٌ عَظیمٌ.

2) نمل، 24 ـ وجدتها و قومها یسجدون للشمس من دون الله و زین لهم الشیطان اعمالهم فصدهم عن السبیل فهم لا یهتدون.

در قرآن داستان های زیادی ذکر شده است و قرآن که داستان هایی را ذکر می کند نظرش تنها نقل تاریخ نیست، بلکه نکات برجسته ای که در آن داستان هست، آن نکات را گوشزد می کند. یکی از داستان هایی که قرآن نقل کرده است، داستان ملکه سباست. این داستان را قرآن با جزئیات نقل کرده است، بدون این که انتقادی کرده باشد که چرا آنها زنی را پادشاه خودشان قرار داده اند؛ و این می رساند که قرآن با این موضوع مخالف نیست. اتفاقا قرآن در اینجا آنچه که از این زن نقل می کند، نکات خیلی برجسته ای است. یعنی قهرمان این داستان، در واقع خود این زن است... قرآن این داستان را خیلی مفصل نقل کرده است ولیکن طبق دأب قرآن در داستان ها که وقتی به یک نقطه ضعف می رسد آن را بیان می کند، در اینجا این (پادشاهی زن) را به عنوان یک نقطه ضعف بیان نمی کند.⁽¹⁾

البته ممکن است عدم موضع گیری قرآن در یک واقعه، به این دلیل باشد که در جای دیگری موضع قرآن کریم درباره آن مسئله تبیین گردیده و نیازی به بحث دوباره نباشد. از این رو، در صورتی می توان تأیید ضمنی قرآن را استفاده نمود که در دیگر آیات، اطمینان حاصل شده باشد.

با طرح پاسخ پرسش های گذشته، نتیجه می گیریم که قلمرو تحقیق حاضر، تمام آیاتی از قرآن مجید را که در آنها به نحوی به سرگذشت یکی از زنان اشاره شده، در بر می گیرد؛ چه از آن زن به عنوان الگویی مثبت یا منفی نام برده شود و چه اشاره ای به جنبه الگویی او نشده باشد و تنها رفتار او مورد تأیید یا تقبیح قرآن قرار گرفته باشد و حتی مواردی که مورد تأیید ضمنی قرآن کریم باشد نیز در محدوده بحث قرار می گیرد.

1) مرتضی مطهری، «زن و سیاست»، ماهنامه پیام زن، سوم خرداد 1371، ص 14.

هدف تحقیق

قرآن کریم برای به کمال رسانیدن استعدادهای انسان، افزون بر تبیین راه سعادت و فراخواندن انسان به پیروی از آن، به خاطر آنکه طی این طریق بر سالکان آن دشوار ننماید، به ارایه نمونه هایی نیز می پردازد تا با قدم نهادن در جای پای آنان، راه سعادت را با اطمینان و آسانی بیشتری طی نمایند. در این میان، برای هدایت و تربیت بانوان با بیان سرگذشت های تلخ و شیرین از زنان سرشناس تاریخ و تمجید ضمنی جنبه های مثبت و تقبیح مظاهر منفی رفتار انان، زنان را به پیروی از الگوهای شایسته فراخوانده و از پیروی نمونه های ناپسند بر حذر می دارد.

رهبر معظم انقلاب اسلامی، این روش قرآن کریم را این گونه توصیف نموده اند:

قرآن کریم تنها موعظه نمی کند، بلکه برای معرفی زن، نمونه هایی را ارایه می کند و تربیت معنوی و رشد و بالندگی زن را با نمونه سازی به او می آموزد.⁽¹⁾

پژوهش حاضر در پی آن است تا با تحلیل نگرش ها، گرایش ها و رفتارهای قولی و عملی زنان مورد اشاره در قرآن کریم، الگویی جامع را در ابعاد گوناگون اعتقادی، اخلاقی، سیاسی، تربیتی، اقتصادی و اجتماعی برای پرورش زنان مسلمان و تبدیل آنان به انسان کامل به نمایش گذارد.

لازم به توضیح است که استفاده این پژوهش از آیات قرآن، مطابق با ظواهر آیات بوده و سعی شده تا برداشت های غیر مطابق با ظواهر آیات

1) عبدالرحیم موگهی، سیمای زن، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1373، ص 127.

در نظر گرفته نشود. همچنین، در موارد رجوع به شأن نزول، موارد اتفاق در بین مفسران مورد توجه قرار گرفته است. افزون بر این، در مراجعه به روایاتِ مربوط به آیات، چون بررسی سندی صورت نگرفته، از این روایات به عنوان مؤید ظواهر قرآنی استفاده می شود.

سؤال ها و فرضیه های پژوهش

اشاره

زیر فصل ها

سؤال ها

فرضیات

پیشینه تحقیق

ضرورت تحقیق

سؤال ها

اصلی ترین پرسش هایی که در این پژوهش، ذهن محقق را به خود جلب می کند، عبارتند از:

ـ آیا چون و چرا کردن زنان با خدا و پیامبر در مورد مسایل دینی رواست؟

ـ با توجه به الگوهای قرآنی، محدوده معاشرت زنان با مردان نامحرم تا کجاست؟

ـ دیدگاه قرآن در مورد فرهنگ برهنگی چیست؟

ـ مراد از کفویت همسران، هم شأنی در ایمان است یا در منزلت اجتماعی و اقتصادی؟

ـ زنان با چه نوع فعالیت های اقتصادی سنخیت ندارند؟

ـ عمده ترین مشخصه الگوهای منفی در مورد بانوان چیست؟

ـ آیا حاکمیت سیاسی زنان بر جامعه و فرماندهی کل قوای نظامی توسط آنان، جایز است؟

البته در زمینه ابعاد رفتاری زنان الگو در قرآن، پرسش های فرعی

دیگری نیز مطرح است که در ضمن بحث درباره مسایل مورد اشاره، به آنها نیز پرداخته خواهد شد.

فرضیات

در نگاه اول برای این پرسش ها که در سه بخش کلی اعتقادی، تربیتی و اجتماعی مطرح است، پاسخ هایی به ذهن می آید که عبارتند از:

«بحث در مورد مسایل دینی، حتی با خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله جایز است». تحقیق درباره این فرضیه در بخش دوم که مربوط به تربیت الگویی زنان در زمینه های اعتقادی و عبادی است، انجام می شود.

«اصل معاشرت زنان با مردان نامحرم جایز است و محدوده آن رعایت قوانین الهی است.»

«عدم مراعات پوشش، نوعی کیفر و عقوبت الهی است.»

این دو فرضیه نیز در بخش تربیت الگویی زنان در ابعاد اخلاقی و تربیتی بررسی می شوند.

«مراد از کفویت همسران، هم شأنی در ایمان است، نه در منزلت اجتماعی و اقتصادی.»

«زنان با انجام فعالیت های سخت اقتصادی سنخیت ندارند.»

«مهم ترین ویژگی زنان مطرح به عنوان الگوهای منفی قرآنی، توطئه و خیانت به رهبری الهی است.»

این سه فرضیه نیز در بخش چهارم و در بحث تربیت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی زنان، مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته اند. ابعاد دیگر

تربیت الگویی زنان نیز مورد توجه قرار گرفته و مطرح خواهد شد.

پیشینه تحقیق

گرچه داستان زنان نمونه قرآن به طور عام در کتاب های مربوط به قصص

قرآن و به طور پراکنده در بعضی از تفاسیر قرآن کریم به مناسبت، بیان شده است؛ ولی در میان تحقیقات زیادی که به پژوهش درباره موضوع زن در قرآن پرداخته اند، در موارد اندکی، موضوع تحقیق، به زنان الگو در قرآن اختصاص یافته است. در این میان نیز نویسندگان عرب زبان، سهم بیشتری نسبت به فارسی زبانان داشته اند.

در مجموع، می توان موضوع کتاب ها و مقالات مورد اشاره را در پنج عنوان طبقه بندی نمود:

اول، کتاب هایی است که به صورت داستان و به شکل نقل تاریخ در مورد زنان مطرح در قرآن کریم نوشته شده است؛ مانند کتاب های «زن در قرآن» و «نساء مثالیات»

بخش دیگری از نوشته ها، بدون آنکه سرگذشت همه زنان مطرح در قرآن را مورد توجه قرار دهند، تنها به صورت موردی، اما به شکلی عمیق، بعضی از جلوه های رفتاری آنان را بررسی نموده اند. از این بخش می توان به کتاب های «زن در آئینه جلال و جمال» و مقاله «زن و سیاست» اشاره نمود.

بررسی ابعاد الگویی زنان در قرآن و اسلام، موضوع بخش دیگری از کتاب ها را تشکیل می دهد. در این کتاب ها با اشاره به همسران و مادران پیامبران و استفاده الگویی از نقش برجسته آنان در تاریخ، سرگذشت بعضی از زنان شاخص اسلام نیز مورد توجه قرار گرفته است. کتاب های «بررسی تاریخی منزلت زن از دیدگاه اسلام» و «درس هایی از زندگی زنان نامدار» در این گروه قرار دارند.

بخش دیگری از کتاب ها، به بیان ابعاد شخصیتی برخی از زنان که قرآن

از آنان به عنوان الگوهای مثبت یا منفی نام برده، پرداخته اند؛ همچون کتاب «امرئتان فی الجنة و امرئتان فی النار» که سرگذشت مریم علیهاالسلام، آسیه و همسران نوح و لوط را بررسی نموده و کتاب «نساء الانبیاء فی ضوء القرآن و السنة» که زندگی ده زن از زنان انبیاء را مورد توجه قرار داده است.

بررسی نسبتا عمیق جلوه های رفتاری بیشتر زنان نام برده شده در قرآن، توسط گروهی دیگر از نویسندگان پردازش شده است. در این میان می توان کتاب «نگرش قرآن بر حضور زن در تاریخ انبیاء» و کتاب «نساء انزل الله فیهن قرآنا» را برشمرد.

اکنون با نام بردن تعداد زیادی از پژوهش های انجام شده در مورد موضوع تحقیق، این پرسش به ذهن می رسد که جایگاه تحقیق حاضر در بین تحقیقات پیشین چیست و آیا این بحث جز تکرار دستاوردهای قبلی، نتیجه ای دربردارد؟

در پاسخ به این پرسش باید گفت که با وجود اشتراک زیاد این پژوهش با مطالعات پیشین، وجود شاخصه های روش پردازش، این پژوهش را با تحقیقات دیگر متمایز می سازد:

1. این تحقیق به جای گزارش زنانِ نمونه در قرآن و ترسیم چهره زن مطلوب قرآن، به نمایش سیمای زن و تبیین نقش مهم عبادی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، تربیتی و اخلاقی وی در آئینه رفتارهای زنان الگو پرداخته است.

همان طور که از عناوین تحقیقات پیشین نیز مشاهده می شود، تشریح ویژگی های زنان مطرح در قرآن، مقصودی است که به تبع آن جایگاه زن مورد نظر قرآن مشخص می گردد. البته ممکن است این تفاوت چندان مهم به نظر نرسد، زیرا در هر دو صورت به نقش الگوها در تربیت زنان پرداخته می شود. اگرچه یکی تشریح ویژگی های زنان الگو و دیگری تربیت الگویی زنان را مورد نظر قرار داده است؛ ولی این تفاوت از آن رو قابل توجه است که یک زن با نگاه به عنوانی همچون «نساء انزل الله فیهن قرآنا» یا «من بطولات المرئة فی القرآن الکریم» ممکن است برای آن زنان، شخصیتی رؤیایی و دور از دسترس تصور نموده و انطباق خود با آنان را غیر ممکن یا مشکل بداند، اما هر گاه به عنوان تربیت الگویی زنان توجه نماید، در می یابد که این تحقیق به طور مستقیم تربیت او را مورد توجه قرار داده است. به خصوص که در هر بخش، با بیان مثال ها و شواهد متعدد، پیمودن راه اسوه ها آسان تر به نظر می رسد.

در پژوهش های پیشین، داستان یکایک زنان قرآنی، به صورت ترتیبی مورد بررسی قرار گرفته، ولی از آن جا که هدف تحقیق حاضر، تبیین نقش زنان در عرصه های مختلف حیات مادی و معنوی با نگرش الگویی است؛ دستاورد پژوهش به صورت موضوعی عرضه شده است.

سعی این تحقیق بر آن است که آیات کریمه قرآن را مورد دقت و بررسی عمیق قرار داده و تمامی موضوعات فرعی را که از مطالعه این آیات به دست می آید، با موضوعات مورد اشاره تفاسیر و تحقیقات پیشین تلفیق کرده و تا حد امکان مجموعه کامل تری را نسبت به پژوهش های

قبلی ارایه کند.

در مجموع، می توان گفت موضوعی بودن تحقیق و وسعت موضوعات جزئی از ویژگی هایی است که این تحقیق را از مطالعات پیشین متمایز ساخته و انجام آن را با وجود پژوهش های وسیع مورد اشاره توجیه می نماید. از این روست که در بسیاری از موارد، قصه قرآنی به شکل کامل مطرح نشده و تنها به بخش مورد نظر آن، اشاره شده و در موارد زیادی نیز یک داستان از جنبه های گوناگون مورد استناد قرار گرفته که گرچه بوی تکرار از آن به مشام می رسد، ولی استفاده متفاوت از داستان، این توهم را برطرف می سازد.

ضرورت تحقیق

با توجه به نقش بسیار مهم الگو در یادگیری و تربیت و این که انتخاب مدل، تحت تأثیر عوامل متعددی همچون سن، جنس، موقعیت و جنبه های مشترک قرار دارد، متخصصان رسانه های تبلیغاتی جهانی از سال ها پیش، طرح ارایه الگوهای تربیتی مورد نظر و مناسب با ویژگی های جنسی، سنی و موقعیتی مخاطبان را در سر لوحه فعالیت های تبلیغاتی خود قرار داده و سعی نموده اند تا با بهره گیری از شبکه ارتباطی گسترده و به کار بردن شیوه های نوین و جذاب هنری، از الگوهای ارایه شده، سرمشقی برای همه مردم ترسیم نموده و در راستای اهداف خود از آن بهره گیرند.

در این میان، با توجه به تأثیرپذیری بیشتر جوانان از این شیوه تربیتی، تلاش این گونه مؤسسات بر ارایه الگو برای جوانان تمرکز یافته و با این

روش توانسته اند شخصیت گروه زیادی از جوانان جهان را بر مبنای مدل های ارایه شده بنا نمایند. فراگیری سریع و گسترده مدهای مختلف در قالب رفتار اجتماعی، نوع پوشش، نحوه آرایش و... در سطح جهان و حتی کشورهای جهان سوم، دلیلی بر این مدعاست. متأسفانه، کشورهای اسلامی و حتی کشور ما نیز در معرض نمایش الگوهای مختلفِ ساخته و پرداخته غرب قرار گرفته و تأثیر آن نیز در نگرش ها، گرایش ها و رفتارهای بخشی از جوانان این کشورها به خوبی نمایان است.

این فعالیت گسترده تبلیغاتی برای ارایه الگو به جوانان، تا آنجا پیش رفت که چندی پیش، یکی از دختران جامعه ما، در مصاحبه ای رادیویی قهرمانان برخی از فیلم ها را به عنوان الگوی خود معرفی کرد و بر این باور بود که لازم است شیوه زندگی خود را با چنین مدل هایی منطبق نماید و متأسفانه جمعی نیز به این روش ها تأسی نمودند.

همچنان که در قلمرو تحقیق بیان شد، قرآن کریم افزون بر معرفی الگوهایی عمومی، همچون رسول اکرم صلی الله علیه و آله به طرح الگوهای خاصی با ویژگی های سنی، جنسی و موقعیتی مشخص پرداخته و رفتار آنان را در آن مرحله مورد ستایش یا نکوهش قرار داده است که در این میان طرح نمونه های مختلف از زنان به عنوان الگوهای مثبت و منفی جایگاه ویژه ای یافته است. گرچه تعداد زنانی که به سرگذشت آنان در قرآن اشاره شده چندان زیاد نیست، اما ظرافت هایی که از این قصه ها استفاده می شود به اندازه ای زیاد است که می توان الگوی زن مسلمان را در ابعاد مختلف اعتقادی، عبادی، تربیتی، اخلاقی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی بر مبنای

نکات آموزنده و تربیتی این داستان ها ترسیم نمود.

ارایه مدل تربیتی قرآنی به دختران مسلمان در قالب نمایش فیلم، تئاتر، کارتون، داستان و... راهی بسیار مؤثر در تربیت زنان و مادران آینده جامعه بر اساس آموزه های قرآنی خواهد بود و موجب خواهد شد تا زنان مسلمان دریابند که قرآن به زن با دید جامع و همه جانبه نگریسته و به ابعاد مختلف فعالیت های زنان، چه در محیط منزل و چه خارج از آن، نظر داشته و از آنان خواسته است تا از پیروی از الگوهای منفی پرهیز نموده و در راه انطباق هر چه بیشتر خود با الگوهای مورد نظر قرآن قدم بردارند.

بخش دوم: تربیت اعتقادی و عبادی بانوا به شیوه الگویی

اشاره

از آنجا که جهان بینی انسان، زیر بنای اعمال و رفتار او را تشکیل می دهد، تربیت فکری و اعتقادی نیز مقدمه ای برای تربیت وی در ابعاد مختلف اخلاقی، سیاسی و... به شمار می آید؛ از این رو، در فصل نخست این بخش، با تکیه بر تربیت اعتقادی زنان با استفاده از الگوهای قرآنی، ویژگی های روشی و محتوایی این نحوه از تربیت، مورد بررسی قرار خواهد گرفت و سؤال این فصل درباره امکان پرسش و پاسخ با بزرگان دین و حتی خدا و پیامبر در مورد مسایل دینی و اعتقادی نیز مطرح می شود.

قرآن کریم، هدف از آفرینش انسان را عبادت خدا دانسته⁽¹⁾و از راه بندگی، وی را به رسیدن به کمال دعوت نموده است. بنابراین، با توجه به اهمیت بسیار زیاد مسئله عبودیت، در فصل دوم این بخش، تربیت عبادی زنان به شیوه الگویی مورد بحث قرار خواهد گرفت.

1) «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ اْلإِنْسَ إِلاّ لِیَعْبُدُونِ»، ذاریات: 56.

فصل اول: تربیت اعتقادی بانوان به شیوه الگویی

اشاره

قرآن کریم، با تبیین ویژگی های روشی و محتوایی مسایل اعتقادی بانوان، به تربیت آنان به شیوه الگویی پرداخته است. در تبیین ویژگی های روشی، ابتدا هویت فکری مستقل زنان، مورد تأکید قرار گرفته و سپس به ساختار فکری آنان اشاره شده و پرسش آنان برای کشف حقیقت، مورد ستایش قرآن کریم قرار گرفته و بر حق پذیری و پرهیز از لجاجت جاهلانه و استواری فکر و اعتقادی که بر اساس حق بنا شده، تأکید شده است.

گفتار اول: ویژگی های الگویی در قلمرو روش تربیت اعتقادی بانوان

اشاره

زیر فصل ها

هویت فکری مستقل زنان

اعتقاد بر مبنای تحقیق

تحقیق؛ مستلزم پرسش

حق پذیری و پرهیز ازتعصب و لجاجت جاهلانه

استواری و استقامت اعتقادی

هویت فکری مستقل زنان

همان گونه که سایر ادیان الهی، زن را دارای هویت مستقل فکری و عقیدتی و در برابر اعمال خویش مسئول می دانند،⁽¹⁾قرآن کریم نیز با اشاره به اعتقادات مخالف برخی از زنان با همسران خویش، بر این مطلب صحه گذاشته است. به عنوان نمونه، می توان به دعای همسر فرعون اشاره نمود که در آن، نجات از فرعون و کردار ظالمانه او را از خدا مسئلت نموده

1) اکبر هاشمی رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن، تفسیر راهنما، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1371، ج 6 ، ص 111.

است⁽¹⁾و این دعا، بیانگر عمق اختلاف اعتقادی این دو و طرز فکر ممتاز همسر فرعون است. همچنان که همسر لوط پیامبر نیز، از ویژگی های اعتقادی خاص خود برخوردار بود و از همین رو، گرفتار نتیجه گرایش ها و اعمال ناپسند خود در قالب عذاب الهی شد.⁽²⁾

اعتقاد بر مبنای تحقیق

پس از اثبات هویت مستقل فکری زنان، قرآن کریم با ارایه نمونه هایی، زنان را به اتخاذ شیوه محققانه در ایجاد ساختار فکری خود فرامی خواند.

هنگامی که نامه حضرت سلیمان علیه السلام به دست ملکه سبا رسید، وی پس از مشاوره با بزرگان قوم خود، به این نتیجه رسید که برای شناخت اهداف حضرت سلیمان علیه السلام هدایایی برای او بفرستد. حضرت، آن هدایا را نپذیرفت و آنان را تهدید به جنگ و ذلت نمود. در آن هنگام که ملکه سبا و همراهانش، به نشانه تسلیم نزد سلیمان می رفتند، یکی از اصحاب سلیمان علیه السلام به دستور وی، عرش ملکه سبا را در پیشگاه آن حضرت حاضر کرد و برای آگاهی از میزان درایت و فهم و کمال وی، در آن تخت سلطنتی تغییراتی ایجاد کردند. وقتی ملکه سبا در بارگاه سلیمان علیه السلام حاضر شد، از او سؤال گردید: «آیا عرش تو این چنین است؟» او در جواب گفت: «کانه هو» (گویا این، همان است).⁽³⁾و اگر این طور تعبیر کرد، خواست تا از سبک مغزی و تصدیق بدون تحقیق پرهیز کند، زیرا از

1) ... قالَتْ رَبِّ ابْنِ لی عِنْدَکَ بَیْتًا فِی الْجَنَّةِ وَ نَجِّنی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ ... مریم: 11.

2) فَأَنْجَیْناهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کانَتْ مِنَ الْغابِرینَ، اعراف: 83 .

3) نمل: 29 تا 42.

اعتقادات ابتدایی که هنوز وارسی نشده و در قلب جای نگرفته است با تشبیه، تعبیر می آورند.⁽¹⁾حضرت سلیمان علیه السلام نیز از این که وی بدون تحقیق، اقرار نکرد، به کمال عقل و هوش و استواری فکری او پی برد؛ زیرا اگر بدون تحقیق جواب آری یا نه می داد، در هر دو حال اشتباه کرده بود.

تحقیق؛ مستلزم پرسش

تحقیق مستلزم پرس وجو و دقت نظر عمیق است. سؤالی که اکنون مطرح می شود، آن است که قلمرو این پرسش تا کجاست و آیا می توان بزرگان دین را در مورد مسایل دینی مورد سؤال قرار داد؟ و بالاتر از آن، آیا پرسش از افعال خداوند، رواست؟ یا خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله بالاتر از آن هستند که مورد بحث و سؤال قرار گیرند؟ برای رسیدن به پاسخ این پرسش ها، توجه به برخی از نمونه های قرآنی لازم است:

پس از آنکه بشارت تولد عیسی علیه السلام توسط فرشتگان به مریم علیهاالسلام داده شد، وی از این که بتواند بدون همسر، دارای فرزندی شود بسیار شگفت زده شده، سؤال نمود:

خداوندا! چگونه ممکن است بدون ارتباط با هیچ بشری، صاحب فرزند شوم؟⁽²⁾

این پرسش ممکن است بیانگر شگفتی مریم از اصل این ولادت خارق العاده و یا مربوط به نحوه و چگونگی این پدیده باشد. آنچه مهم است، آن

1) سیدمحمد حسین طباطبایی. تفسیر المیزان، ترجمه: سیدمحمدباقر موسوی همدانی قم، دفتر انتشارات اسلامی، ج 15، ص 521.

2) آل عمران: 45 تا 47.

است که مریم علیهاالسلام بااین که طرف خطاب فرشتگان بود، خداوند را مخاطب قرار داده و از او در مورد چگونگی تحقق این رویداد شگفتی ساز سؤال نمود.⁽¹⁾اما پرسش این بانوی برگزیده، نه تنها بی جواب نماند، بلکه خداوند، خود پاسخگویی آن را بر عهده گرفت:

قالَ کَذلِکِ اللّهُ یَخْلُقُ ما یَشاءُ. (آل عمران: 47)

این چنین است که خدا آن چه را اراده کند، می آفریند.

در این شیوه جوابگویی، افزون بر آنکه با اشاره به قدرت لایزال الهی، مریم را در مورد انجام چنین امری اطمینان می بخشد، به طور ضمنی از پرس و جوی محققانه وی، تقدیر به عمل می آورد.

مورد دیگر، بیانگر بحث و گفت و گوی زنی به نام «خولة بنت ثعلبه» با پیامبر صلی الله علیه و آلهاست که برای روشن شدن حکم ظهار،⁽²⁾با آن حضرت به مجادله پرداخت.

«اوس بن صامت»، همسر خوله، روزی نسبت به وی خشمگین شد و او را ظهار کرد. ظهار، نوعی طلاق در زمان جاهلیت بود و تا آن موقع منعی از اسلام درباره آن نرسیده بود و ظهار اوس، اولین ظهاری بود که در اسلام صورت گرفت؛ از این رو، وی به خوله گفت: تصور می کنم تو بر

1) قالت رب انی یکون لی ولد و لم یمسسنی بشر قال کذلک الله یخلق ما یشاء اذا قضی امرا فانما یقول له کن فیکون» مریم گفت: ای پروردگار من! چگونه مرا فرزندی باشد، در حالی که بشری به من دست نزده است؟ گفت: بدین سان که خدا هرچه بخواهد می آفریند؛ چون اراده چیزی کند به او گوید موجود شو، پس موجود می شود. آل عمران: 47.

2) عرب متعصب وقتی نسبت به زن خود خشم می نمود، به او می گفت: «ظهرک کظهر امی»؛ یعنی پشت تو، مانند پشت مادر من است. و با این سخن که آن را «ظهار» می گفتند، زن را تا ابد بر خود حرام می کرد. این عمل را «مظاهره» می نامیدند.

من حرام شده باشی. خوله به محضر رسول اکرم صلی الله علیه و آله شتافت و از ایشان درباره حکم ظهار سؤال نمود. حضرت فرمود: خدای تعالی درباره این مسئله آیه ای نازل نفرموده تا براساس آن، میان تو و شوهرت حکم کنم و من نمی خواهم از کسانی باشم که پاسخ روشن نمی دهند. وی با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مورد این مسئله دینی به مجادله پرداخت و تا روشن نشدن حکم شرعی مسئله خود، قانع نشد.⁽¹⁾بحث و محاوره این زن، عنوان سوره ای از سوره های قرآن قرار گرفت. بنابراین و با توجه به شواهد ارایه شده، می توان در پاسخ پرسش مطرح شده در عنوان بحث، این فرضیه را مطرح نمود که: انجام گفت و گو و بحث درباره مسایل مهم دینی با بزرگان دین و حتی با خدا و پیامبر روا و بلکه ستوده است.⁽²⁾

در پایان این بحث، تذکر این نکته لازم است که مراد از این گونه سؤالات از خداوند که به جاست سؤال برای استعلام و به این معناست که کسی از خدا چیزی را بپرسد تا علم به مجهولی پیدا کند. ولی نوع دیگری از سؤال وجود دارد که خداوند مورد آن قرار نمی گیرد و آن سؤال، مؤاخذه است؛ یعنی نمی توان خدا را مورد مؤاخذه و بازخواست قرار داد که چرا این کار را کردی، «لا یُسْئَلُ عَمّا یَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْئَلُونَ»،⁽³⁾کسی حق مؤاخذه از خدا را ندارد، بلکه خداست که حق مؤاخذه دیگران را دارد.

دلیل این مطلب نیز روشن است؛ چون وقتی تمام هستی موجودات از

1) «قَدْ سَمِعَ اللّهُ قَوْلَ الَّتی تُجادِلُکَ فی زَوْجِها وَ تَشْتَکی إِلَی اللّهِ» 8 مجادله: 1.

2) مرحوم علامه طباطبایی در ذیل آیه 34 سوره نساء در تفسیر المیزان، روایت ارزشمندی را نقل کرده اند که آشکارا مطلب بالا را تایید می کند.

3) انبیاء: 23.

خداست، به این جهت حقی بر خدا ندارند. خداوند متعال، نیاز به خدمت ندارد و محال است کسی نفعی به او برساند تا حقی بر او پیدا کند. بنابراین، هیچ کس نمی تواند خدا را مؤاخذه کند که چرا فلان کار را انجام دادی یا ندادی. این چراها در صورتی روا است که مؤاخذه کننده بر مسئول حقی داشته باشد.⁽¹⁾

حق پذیری و پرهیز ازتعصب و لجاجت جاهلانه

پس از این که جواز بحث و چونِ و چرا در مسایل گوناگون دینی، مطرح و ثابت شد که حتی می توان با خدا و رسول درباره حقایق دینی به گفت و گو پرداخت، از بررسی نمونه های قرآنی به این نتیجه می رسیم که در جست وجوی حقیقت، لازم است از تعصب و لجاجت بی مورد خودداری شود و پس از آنکه حقیقت کاملاً روشن شد، از پذیرش آن امتناع نشود.

یکی از ویژگی های برجسته ملکه سبا، وارستگی او از تعصب و لجاجت های جاهلانه است. این بانوی ارجمند، نور ایمان را دریافت و با خوشرویی و دوراندیشی، مشاوران خود را از آن آگاه ساخت و با زیرکی و تدبیری خاص، به آزمودن سلیمان علیه السلام پرداخت و پس از آنکه به نتیجه دلخواه رسید، بی آنکه کوچک ترین تعصبی از خود نشان دهد، آماده پذیرش کیش سلیمان علیه السلام شد و به یاران خود فرمود تا همگی با هم، آهنگ رسیدن به حضور سلیمان علیه السلام کنند.⁽²⁾

1) محمدتقی مصباح یزدی، معارف قرآن، قم، مؤسسه در راه حق، 1368، ص 147.

2) سید خلیل خلیلیان، سیمای زنان در قرآن و زنان بزرگ در صدر اسلام، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1359، ص 90.

هنگامی که آنان به دربار سلیمان علیه السلام رسیدند و آن بانو، عرش خود را در برابرش حاضر دید، گفت: ما حتی پیش از دیدن این معجزه، علم به نبوت سلیمان علیه السلام داشتیم و تسلیم فرمان او گردیدیم.⁽¹⁾و این علم زمانی برای ملکه سبا حاصل شد که وی، برای آزمودن حضرت سلیمان علیه السلام، هدایایی برای او فرستاد و چون سلیمان علیه السلام آنها را نپذیرفت، به نبوت او ایمان آورد و تسلیم وی شد.

همچنین، وقتی یوسف علیه السلام تأویل خواب حاکم مصر را بیان نمود، حاکم او را به حضور طلبید و هنگامی که فرستاده اش موضوع را با یوسف علیه السلام در میان گذاشت، آن حضرت به او فرمود: «به سوی سرور خود بازگرد و از او بپرس ماجرای زنانی که دست های خود را بریدند، چه بود.» حاکم، زنان مصر را مخاطب قرار داده و از ماجرای آنان با یوسف جویا شد. آنان در جواب گفتند: «پناه بر خدا! ما هیچ ایرادی در کار او نیافتیم.»

در اینجا زلیخا، که نه مورد خطاب یوسف بود، نه پادشاه، نه زنان مصر که از اشاره به او و متهم ساختن او خودداری کردند و با وجود این که دفاعیه زنان برای پاکی یوسف کافی بود، سکوت را جایز نمی شمارد، وجدان بیدار خود را حاکم می بیند و با این که هنوز در موضع قدرت است، خود و جایگاهش را فدای حقیقت کرده و با کلامی روشن، بدون مقدمه و بی پرده، شجاعانه به واقعیت اعتراف می کند و خود را مقصر و یوسف را بی گناه و پاک اعلام می کند:

1) «وَ أُوتینَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَ کُنّا مُسْلِمینَ». نمل: 42

اْلآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الصّادِقینَ.

اکنون حق آشکار شد. من بودم که او را به سوی خود خواندم و او راست می گوید. (یوسف: 51)

و این خود، اعترافی است که ضمیری عالی می طلبد و انسانی که به تمام معنا آلوده باشد، نمی تواند لب به چنین سخنی بگشاید و از غلام خویش، جوانی با موقعیت پایین تر از خود، دفاع کند و در واقع آبروی خود را بفروشد و آبروی او را بخرد.⁽¹⁾

استواری و استقامت اعتقادی

زنانی که از هویت فکری مستقل خویش آگاهند و ساختار اعتقادی خود را بر پایه تحقیق بنا نموده اند، در یافتن حقیقت از هیچ کوششی فرو گذار نکرده و پس از رسیدن به آن، بی درنگ قلب و دل را به آن می سپارند، به آسانی در برابر باورهای نادرست تسلیم نمی شوند و در دفاع از مبانی اعتقادی خویش، از خطرها استقبال می نمایند و تا پای جان از آن دست بر نمی دارند.

نمونه بارز این استقامت، آسیه همسر فرعون است که وقتی فرعون از ایمان او آگاه شد، بارها او را نهی نموده و اصرار داشت تا از آیین موسی علیه السلام دست بردارد و خدای او را رها کند؛ ولی این زن با اعتقادی راسخ، هرگز تسلیم خواسته فرعون نشد تا سرانجام فرعون دستور داد تا در زیر آفتاب سوزان، دست و پای او را با میخ ها ببندند و سنگ عظیمی

1) منیر گرجی، نگرش قرآن بر حضور زن در تاریخ انبیاء. شرح و بسط: زهرا امّی. تهران مرکز چاپ و انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی، 1376، ص 67 .

برسینه اش بیفکنند. اما این زن راست قامت و مقاوم، هنگامی که آخرین لحظات عمر خود را می گذراند، دعایش این بود:

رَبِّ ابْنِ لی عِنْدَکَ بَیْتًا فِی الْجَنَّةِ وَ نَجِّنی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنی مِنَ الْقَوْمِ الظّالِمینَ. (تحریم: 11)

پروردگارا! برای من خانه ای در بهشت در جوار خودت بنا کن و مرا از فرعون و کردار او نجات بده و از قوم ستمگر رهایی بخش.⁽¹⁾

گفتار دوم: ویژگی های الگویی در قلمرو محتوای تربیت اعتقادی بانوان

اشاره

زیر فصل ها

توحید در عبادت

تسلیم در برابر دستورهای الهی

اتکال به خداوند

اعتقاد به وحی انبیاء

تسلیم عملی در برابر انبیای الهی

توحید در عبادت

قرآن کریم، به طور مکرر انسان را به یگانه پرستی دعوت و از عبودیت غیر خدا بر حذر می دارد. برترین الگوی ارایه شده در قرآن برای توحید عبادی، حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام است که سراسر عمر کوتاه خود را به عبادت خدای تعالی پرداخت، به گونه ای که در داستان نذر، آن حضرت پس از سه روز، روزه داشتن و تحمل گرسنگی، در محراب به عبادت مشغول بودند.⁽²⁾و نیز از ابن عباس نقل شده که آیه شریفه

«کانُوا قَلیلاً مِنَ اللَّیْلِ ما یَهْجَعُونَ وَ بِاْلأَسْحارِهُمْ یَسْتَغْفِرُونَ» (ذاریات: 17 و 18)

اندکی از شب را می خوابیدند و به هنگام سحر استغفار می کردند.

در شأن علی بن ابیطالب و حسن و حسین و فاطمه علیهم السلام نازل شده

1) ناصر مکارم شیرازی با همکاری جمعی از نویسندگان. تفیسر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1362، ج 24، ص 302.

2) محمود الزمخشری، الکشاف عن حقائق التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی، 1987 م، ج 4، ص 670 .

است.

و نیز حضرت مریم علیهاالسلام که مادرش او را مریم (عبادت کننده) نام نهاد⁽¹⁾از کودکی در گوشه ای از مسجد و دور از مردم خود را وقف عبادت پروردگار قرار داد، از الگوهای مثبت توحید عبادی به شمار می رود می آید.⁽²⁾در بین الگوهای قرآنی، به مواردی نیز برمی خوریم که با وجود آشکاری حقیقت در نزد آنان، همچنان به سرکشی و طغیان خود در برابر یگانه مدبر عالم هستی اصرار ورزیدند و طعم تلخ تکبر و گردن فرازی در برابر خدا را چشیدند.

تسلیم در برابر دستورهای الهی

پس از نفی تأثیرگذاری غیر خدا در عالم آفرینش و توجه دادن انسان به این که هیچ موجودی جز خدا شایستگی پرستش ندارد، به این دلیل که تدبیر بخش های مختلف جهان هستی تنها به دست او صورت می پذیرد،⁽³⁾نوبت به آن می رسد که با ایمان کامل و اعتقادی راسخ، تسلیم محض او شده و در اجرای فرمان های او لحظه ای به خود تردید و دو دلی راه ندهد.

یکی از ویژگی های برجسته مادر موسی علیه السلامتسلیم محض بودن او در برابر حق و اطاعت بی چون و چرا از دستورهای الهی است. او هنگامی که با الهام از سوی خداوند، دریافت که باید موسی علیه السلام را در صندوقی قرار داده و به دریا افکند، با دلی آرام و اعتمادی کامل به خدا، دست به این کار

1) آل عمران: 36.

2) مریم: 16 و 17.

3) نمل: 25 و 26.

خطرناک زد، با این که خدا به او گفته بود که کسی او را از آب می گیرد که دشمن خدا و آن طفل است و این احتمال بسیار قوی بود که حتی اگر در دریا غرق نشود، گرفتار فرمانروای ستمگری شود که هزاران نوزاد بی گناه را برای نابود ساختن او از بین برده است؛⁽¹⁾ولی این زن، مطمئن به وعده الهی، بدون هیچ گونه اضطرابی، به فرمان خدا عمل نمود و فرزند دلبندش را به دریا افکند و با دلی سرشار از سکینه و آرامش، منتظر ماند تا وعده الهی به تدریج تحقق پذیرد.⁽²⁾

این حالت، شبیه اطاعت حضرت ابراهیم علیه السلام از فرمان الهی در ذبح نمودن فرزندش اسماعیل است که با دلی مطمئن و ایمانی سرشار، اقدام به قربانی کردن او نمود و در واقع، نفس خود را در برابر رضای الهی به قربانگاه عشق برد. در اینجا نیز، مادر موسی علیه السلام پاره تن خود را به امواج خروشان نیل سپرد، ولی چون از نظر ایمان، به درجه ایمان انبیای ابراهیمی رسیده بود، انجام این عمل برای او دشوار ننمود و بی چون و چرا، فرمان الهی را اجرا کرد.⁽³⁾برخی از نویسندگان، احتمال دیگری را برای جمله «وَ أَصْبَحَ فُؤادُ أُمّ ِ مُوسی فارِغًا » مطرح کرده اند و آن این که، قلب مادر موسی از هر امیدی تهی گردید و نهایت خوف و غم، او را دربرگرفت؛ زیرا آگاه شد که فرزندش، اکنون در میان دستان فرعون و درباریان است. این احتمال را از آن رو که خداوند به او نوید آینده ای گرانبار برای فرزندش داده است،

1) بقره: 49.

2) «وَ أَصْبَحَ فُؤادُ أُمّ ِ مُوسی فارِغًا». قصص: 10

3) ابراهیم ابراهیم هلال، من بطولات المرئة فی القرآن الکریم، مکتبه النهضه المصریة، 1406ق، ص 23.

منتفی است؛ زیرا با وجود وعده الهی، بسیار دور از ذهن است که قلب او فارغ از هر امیدی شده باشد.⁽¹⁾

اما در عین حال، ممکن است منظور از آیه این باشد که دل مادر موسی با توجه به شرایط طبیعی و عادی، از هر امیدی درمورد زنده ماندن فرزندش، تهی گردید. ولی در جایی که اعتماد بنده از هر سببی بریده شود و تنها به خدا امیدوار باشد، خداوند بی درنگ دعایش را مستجاب نموده و آرامش و اطمینان را بر دل و جانش مستولی می گرداند.

اتکال به خداوند

همچنان که اشاره شد، در شرایطی که با توجه به علل و اسباب عادی، هیچ امیدی به حل مشکلات وجود ندارد و انسان به کمال انقطاع از شرایط طبیعی رسیده است، امید بیشتری به عنایت الهی می رود. در حدیثی از امیرالمؤمنین علیه السلامروایت شده که فرمود:

«کُنْ لِما لا تَرْجوا أرْجی مِنک لِما تَرْجُوا» إلی أنْ قال: «و خرجت ملکةُ سبأ فاسلمت مع سلیمان علیه السلام»⁽²⁾

در مواردی که از شرایط عادی ناامید هستی، بیشتر امیدوار باش. تا آنجا که آن حضرت فرمود: «ملکه سبا ـ باآن قدرت و شوکتش، به نشانه تسلیم ـ از شهر خود خارج و به سوی سلیمان علیه السلام روانه گردید، ـ در حالی که امیدی به آینده روشنی نداشت، ـ ولی توفیق اسلام آوردن در معیت سلیمان علیه السلام نصیب او گردید.

1) نگرش قرآن بر حضور زن در تاریخ انبیاء، ص 89 .

2) عبد علی العروسی الحویزی، تفسیر نورالثقلین، تحقیق: السید هاشم الرسولی المحلاتی، قم، مطبعة الحکمة، ج 4، ص 93.

آری! خدای متعال کار ضعیفان چنان سازد که جمله اقویا از آن در تعجب آیند. صدهزار مقرب مسبّح مقدس در بحار رکوع و سجود غوص کردند و بر درگاه عزت، آواز تسبیح و تقدیس برآوردند و کس حدیث ایشان نکرد و آن ضعیفه بینوای عاجز، آن مجادله که از سر سوز و تحیر بر آن درگاه بزارید و از نومیدی بنالید، بنگر که قرآن مجید رقم اعزاز بر کسوه راز وی چون کشید که:

قَدْ سَمِعَ اللّهُ قَوْلَ الَّتی تُجادِلُکَ فی زَوْجِها وَ تَشْتَکی إِلَی اللّهِ وَ اللّهُ یَسْمَعُ تَحاوُرَکُما إِنَّ اللّهَ سَمیعٌ بَصیرٌ (مجادله: 1)

به راستی که خداوند سخن زنی را که با تو درباره همسرش مجادله می کرد و به خداوند شکایت حال خود می گفت، شنید. و خداوند گفت وگوی شما دو تن را می شنود؛ زیرا خداوند، شنوای بیناست.

اعتقاد به وحی انبیاء

پس از ایمان و اعتقاد راسخ به خدا و پس از دل سپردن به او در اجرای فرمان ها و خواسته های الهی، قدم بعدی آن است که به نبوت فرستادگان او ایمان آورده و اوامر آنها را که شعبه ای از دستورهای الهی است، جامه عمل بپوشانیم.

از ویژگی هایی که خداوند متعال، بنده برگزیده خود، مریم علیهاالسلام را با آن ستود، آن است که وی، کلمات پروردگار خود را که بنا به گفته برخی، همان وحی انبیاء است، تصدیق نموده و به آن ایمان آورد. همچنین، وی کتاب هایی را که از سوی خدا بر انبیاء نازل شده، مورد تأیید و تصدیق خود قرار داد. از این رو، تصدیق وحی انبیاء و کتاب های آنان، از ویژگی هایی است که مریم علیهاالسلام با داشتن آنها به عنوان الگویی، نه فقط

برای زنان بلکه برای تمامی مردم عالم، معرفی شده است:

وَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً لِلَّذینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قالَتْ رَبِّ ابْنِ لی عِنْدَکَ بَیْتًا فِی الْجَنَّةِ وَ نَجِّنی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنی مِنَ الْقَوْمِ الظّالِمینَ وَ مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرانَ الَّتی أَحْصَنَتْ فَرْجَها فَنَفَخْنا فیهِ مِنْ رُوحِنا وَ صَدَّقَتْ بِکَلِماتِ رَبِّها وَ کُتُبِهِ وَ کانَتْ مِنَ الْقانِتینَ. (تحریم: 11 و 12)

و خدا برای کسانی که ایمان آورده اند، زن فرعون را مَثَل می زند، آن گاه که گفت:ای پروردگار من! برای من در بهشت نزد خود خانه ای بنا کن و مرا از فرعون و عملش نجات ده و مرا از مردم ستمکاره بِرَهان. و مریم، دختر عمران را که دامان خود را پاک نگه داشت و ما از روح خود در او دمیدیم و او کلمات پروردگار خود و کتاب هایش را تصدیق کرد و او از فرمانبرداران بود.

تسلیم عملی در برابر انبیای الهی

هر چند گرایش قلبی به وحی و رسالت لازم است، ولی تا به مرحله عمل در نیاید، نمی توان از ثمرات ارزشمند آن بهره مند شد؛ بلکه می توان گفت، کسی که خود را معتقد به رسالت انبیاء دانسته، اما از اوامر آنها سرپیچی می کند، در حقیقت طعم شیرین این اعتقاد را در کام خود احساس نکرده است.

همسر لوط شاهد مناسبی بر این مدعاست. هنگامی که گروهی از فرشتگان برای عذاب کردن قوم جفاکار لوط به منزل او واردشدند، آن حضرت به همسرش فرمود: امشب میهمانانی بر من وارد شده اند، پس مسئله ورود آنان را پنهان دار تا از سوی مردم به آنها آسیبی نرسد. همسر لوط پذیرفت، ولی از آنجا که اعتقاد او به نبوّت لوط با جانش آمیخته

نبود، بر روی بام رفت و با روشن کردن آتش، مردم را از حضور میهمانان آگاه ساخت.⁽¹⁾

خدای سبحان نیز به خاطر این نفاق و دورویی، وی را در آتش قهر و غضب خود شعله ور ساخت.⁽²⁾

درمقابل، کسانی نیز هستند که هر چند تمایل باطنی به انجام امری ندارند، اما همین که رضایت خدا و رسول را در تحقق آن می یابند، با میل و رغبت به آن گردن می نهند.

پیامبراکرم صلی الله علیه و آله که می خواست برای بنده آزاد شده و فرزند خوانده خویش، زید بن حارثه، همسری برگزیند. از دختر عمه اش، زینب بنت جحش که از اشراف بنی هاشم بود، خواستگاری نمود. او و برادرش عبدالله، از این که زید از نظر حسب و نسب با آنان برابر نبود، این پیشنهاد را نپذیرفتند، تا این که این آیه نازل شد:

وَ ما کانَ لِمُؤمِنٍ وَ لا مُؤمِنَةٍ إِذا قَضَی اللّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ یَعْصِ اللّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبینًا. (احزاب: 36)

و هیچ مرد و زن مومنی را نرسد که چون خداوند و پیامبرش امری را مقدر دارند، آنان را در کارشان اختیار (و چون و چرایی) باشد و هر کسی از (امر) خداوند و پیامبر او سرپیچی کند، در گمراهی آشکاری افتاده است.

و بر اساس آن، زینب موظف شد، حتی در امری شخصی همچون

1) ابی علی الفضل طبرسی، تفسیر مجمع البیان، بیروت، دارالمعرفة، 1406 ق، ج 4، ص 686 .

2) «فَأَنْجَیْناهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کانَتْ مِنَ الْغابِرینَ»، اعراف: 83 .

ازدواج، نظر رسول خدا صلی الله علیه و آله را بر نظر خود ترجیح دهد. و او نیز که انجام این ازدواج را مطابق رضایت رسول خدا دانست، سرانجام با آن موافقت کرد.⁽¹⁾

1) در اینجا ممکن است این سؤال مطرح شود که چرا رسول اکرم صلی الله علیه و آله در امری کاملاً شخصی مانند ازدواج، نظر خود را بر زنی که از نظر قانونی حق انتخاب همسر آینده را دارد، تحمیل نموده و او را وادار به ازدواج با شخصی می کنند که مورد پسند وی نیست؟ و آیا این امر با این ادعا که اسلام بیشترین دفاع را از حقوق زنان کرده است، منافات ندارد؟ در جواب این سؤال باید گفت که یکی از مهم ترین دستاوردهای اسلام، احقاق حقوق بشر و مبارزه با آداب و سنن جاهلی است که بر مبنای آنها، جوامع بشری به صورتی کاملاً طبقاتی درآمده بود و به جای تکیه بر فضیلت های فردی، شرافت های نسبی حرف اول را در تعیین ملاک سنجش افراد می زد. رسول خدا صلی الله علیه و آله با پیام حیات بخش «ان اکرمکم عندالله اتقیکم» به مبارزه با ارزش های موهوم جاهلیت برخاست و تنها ملاک برتری افراد را در تقوای آنها دانست. و از آن جا که صرف گفتار، در تحقق خواسته باطنی آن حضرت کافی نبود، عملاً شرافت های بی پایه زمان جاهلیت را زیر پا گذاشت. یکی از مظاهر مبارزات عملی حضرت باجامعه طبقاتی آن روز، تصمیم بر ازدواج زید با زینب بود. اصرار آن حضرت بر انجام این پیوند، با وجود میل باطنی زینب در ابتدای امر و حمایت خداوند از این اقدام رسول اکرم صلی الله علیه و آله، اهمیت توجه به ارزش های اصیل و نادیده انگاشتن ارزش های خرافی و غیر واقعی را به اثبات می رساند. جالب آنکه، رسول خدا برای مبارزه با این سنت جاهلی، از دختر عمه خویش که زنی زیبا و از اشراف بنی هاشم بود، آغاز نمود و او را به عقد برده آزاد شده خویش درآورد تا این عمل رسول خدا نیز سرمشقی برای همه پیروان او قرار گیرد. ضمن آنکه زینب نیز پس از آگاهی از خشنودی الهی به این ازدواج و تلازم آن با ایمان، با رضایت کامل به آن تن داد.

فصل دوم: تربیت عبادی بانوان به شیوه الگویی

اشاره

پس از تشریح هویت فکری مستقل زنان و تأکید بر داشتن جهان بینی مبتنی بر تحقیق و اعتقاد به توحید عبادی و ایمان به رسالت و وحی انبیاء، نوبت به آن می رسد که با تبیین هدف خداوند از آفرینش انسان، راه او را در رسیدن به مقصد غایی خلقت مشخص سازیم. این قسمت از بخش دوم که بر محور عبودیت متمرکز است، شامل دو مبحث درباره عبادت و دعاست و در آن با بهره گیری از نمونه های قرآنی به تبیین ویژگی های هر یک پرداخته خواهد شد. نکته قابل توجه آن است که در فصل اول این بخش نیز به بحث درباره عبادت پرداخته شد؛ ولی در آنجا، محور بحث، ابعاد اعتقادی مربوط به مسئله عبادت و بندگی بود، ولی در این فصل، جنبه های عملی و ویژگی های رفتاری عبودیت و پرستش، مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

عبادت و ویژگی های آن

اشاره

خداوند سبحان در قرآن کریم، هدف نهایی از خلقت انسان را عبادت خودمعرفی نموده⁽¹⁾و ارزش انسان را به میزان دعا و عبودیت او می داند.⁽²⁾

1) «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ اْلإِنْسَ إِلاّ لِیَعْبُدُونِ». ذاریات: 56.

2) قُلْ ما یَعْبَؤا بِکُمْ رَبّی لَوْ لا دُعاؤکُمْ، فرقان: 77 [در این آیه عبادت را به دعاء مبدل کرده است. تفسیرالمیزان، ج 18، ص 582.]

حقیقت عبادت آن است که بنده، خود را در مقام ذلت و عبودیت واداشته، رو به سوی مقام رب خود آورد. بنابراین، اعمال عبادی که با اعضا و جوارح عبد انجام می گیرد، مانند قیام، رکوع و سجود، همه برای مطلوبی بالاتر است و آن این که بندگی و ذلت عبودیت بنده را در برابر رب العالمین نشان دهد و عبد، فقر و مملوکیت محض خود را در برابر عزت مطلق و غنای محض مجسم سازد.⁽¹⁾همین اظهار عجز و ذلت است که لباس فخر و کرامت بر قامت انسان می پوشاند و او را تا مقام خلیفة اللهی بالا می برد. بررسی سرگذشت زنان نمونه در قرآن، ما را به این حقیقت آگاه می کند که سرّ عنایت و توجه خداوند به آنان، جز آن نبود که سر تعظیم بر آستان بی نیاز، فرود آوردند.

اطاعت و خضوع کامل مریم علیهاالسلام در برابر پروردگار و ابراز فقر محض خویش در برابر کمال مطلق، او را به آنجا رساند که الگو و نمونه ای برای تمامی انسان های با ایمان شد.

وَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً لِلَّذینَ آمَنُوا... وَ مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرانَ... وَ کانَتْ مِنَ الْقانِتینَ. (تحریم: 11 و 12)

در این آیه کریمه، مریم علیهاالسلام از «قانتین» دانسته شده و قانت کسی است که در برابر رب جلیل مطیع، متواضع و ذلیل باشد.⁽²⁾

زکریای پیامبر با مشاهده عبودیت خالصانه مریم علیهاالسلام، با وجود پیری

1) تفسیر المیزان، ج 18، ص 582.

2) المنجد، ص 656 .

خود و نازا بودن همسرش، از خدا درخواست ذریه طیبه نمود⁽¹⁾و خداوند دعای او را اجابت فرمود و در مقام تعلیل استجابت دعا فرمود:

و اسْتَجَبْنا لَهُ وَ وَهَبْنا لَهُ یَحْیی وَ أَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ کانُوا یُسارِعُونَ فِی الْخَیْراتِ وَ یَدْعُونَنا رَغَبًا وَ رَهَبًا وَ کانُوا لَنا خاشِعینَ. (انبیاء: 90)

و دعایش را مستجاب کردیم و به او یحیی را بخشیدیم و زنش را برایش شایسته گردانیدیم. اینان در کارهای نیک شتاب می کردند و با بیم و امید ما را می خواندند و در برابر ما خاشع بودند.

و از عواملی که باعث شد او و همسرش به آرزوی خود رسیده و صاحب فرزند صالحی چون یحیی علیه السلام شوند، خشوع و فروتنی کامل آنان در برابر ذات غنی مطلق عنوان شد.⁽²⁾

با این وصف، عبادتی که مورد توجه حق تعالی قرار گرفته و هدف آفرینش انسان دانسته شده، از خصوصیاتی برخوردار است که در زیر به آنها اشاره می شود.

خلوص در عبادت

همچنان که اشاره شد، حقیقت عبادت آن است که عبد، از غیر خدا گسسته و به او پیوسته باشد؛ بنابراین در انجام اعمال عبادی جز فقر خود و غنای حق، چیز دیگری را در نظر نگرفته و نه تنها در عبادت جلب توجه دیگران مورد نظر او نبوده و از آن پرهیز می کند، بلکه حتی خود را نیز به فراموشی می سپارد و تنها به او می اندیشد. پس اگر عبادتی، فاقد

1) «هُنالِکَ دَعا زَکَرِیّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لی مِنْ لَدُنْکَ ذُرّیَّةً طَیِّبَةً». آل عمران، 38

2) ما بر ایشان انعام کریم چون که... و دل هایشان در برابر ما خضوع داشت. تفسیرالمیزان، ج 14، ص 446.

ویژگی اخلاص شد و در آن توجه به غیر خدا مطرح شد، از حبّ و واقعیت تهی می گردد و جز صورت عبادت از آن باقی نمی ماند.

از ویژگی های بارز مریم علیهاالسلام، اخلاص او در عمل و بی توجهی محض او نسبت به ماسوی الله بود. خدای سبحان، عبادت ناب وی را آن چنان مورد توجه و عنایت خود قرار داده که پیامبراکرم صلی الله علیه و آله را به آن تذکر داده و می فرماید:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ مَرْیَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها مَکانًا شَرْقِیًّا. (مریم: 16)

و در کتاب از مریم یاد کن، آن گاه که از خاندان خویش، در گوشه ای شرقی کناره گرفت.

در این آیه، کلمه «انتبذت» از ماده «نبذ» و به معنی دور انداختن شیئی غیر قابل توجه است⁽¹⁾و این تعبیر در آیه، شاید اشاره به آن باشد که مریم علیهاالسلام به صورت متواضعانه و گمنام و بی هیچ جلب توجهی، از جمع کناره گیری کرد و آن مکان از خانه خدا را برای عبادت انتخاب نمود.⁽²⁾

نکته تربیتی مهمی که از اینجا به دست می آید، آن است که انسان آن گاه قادر به ایجاد دگرگونی های عمیق و اساسی در جامعه خواهد بود که ابتدا با ایجاد آرامشی درونی و رهایی از درگیری های قلبی، مقدمات عنایت الهی را فراهم نماید و آن گاه که از دلی آرام وضمیری صافی برخوردار گردید، با بازگشت به اجتماع، به ایجاد اصلاحات اساسی اقدام نماید.

البته آشکار است که این نحو از فراغت قلبی، با آن نوع از انزوا که

1) المنجد، ص 785.

2) تفسیر نمونه، ج 13، ص 33.

مورد نهی بزرگان دین واقع شده، بسیار متفاوت است؛ زیرا در انزوای مذموم، نفس گوشه گیری و بر بدن از اجتماع به صورت هدف جلوه کرده و فرد منزوی، هیچ تمایلی به ارتباطات اجتماعی و حتی عمل به وظایف اجتماعی دینی از خود نشان نمی دهد؛ در حالی که سالک الی الله، برای عمل بهتر به وظیفه و تعهدات اجتماعی، خود را ملزم به تصفیه درونی دانسته و از «انتباذ» به عنوان عاملی مؤثر در رسیدن به هدف که عمل صحیح به وظایف فردی و اجتماعی و در نهایت قرب الی الله است، استفاده می کند.

جدیت در عبادت

کسی که خود را عبد خدا دانسته و خود را فقیر محض و او را بر طرف کننده همه نیازهای خود بداند، در مسیر عبادت و بندگی حق، هیچ گونه خستگی و کسالتی در خود احساس نمی کند، زیرا او در آفرینش ،هدفی جز عبادت نمی شناسد و کمالی جز قرب به حق سراغ ندارد. پس اگر می شنویم که مریم علیهاالسلامآن چنان غرق عبادت و بندگی خدا بود که به گفته ابن عباس، هنگامی که نه ساله شد، روزها روزه می گرفت و شب ها به عبادت می پرداخت و آن چنان در پرهیزگاری و معرفت پروردگار پیش رفت که از احبار و دانشمندان پارسای آن زمان نیز پیشی گرفت⁽¹⁾یا از مفسرین نقل شده است که وقتی فرشتگان فرمان «یا مریم اقنتی لربک و اسجدی و ارکعی مع الراکعین». (آل عمران: 43) (ای مریم! از پروردگارت اطاعت کن و سجده کن و با نمازگزاران نماز بخوان) را به مریم رساندند، آن قدر به نماز

1) تفیسر مجمع البیان، ج 2، ص 436.

ایستاد تا پاهای او ورم کرد و خون و چرک از پایش جاری شد،⁽¹⁾و یا در ماجرای نذر امیرالمؤمنین و حضرت زهرا علیهماالسلام برای بهبودی حسنین علیهماالسلام شنیده ایم که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، زهرای اطهر علیهاالسلام را پس از سه روز روزه پیاپی و بدون افطاری در محراب عبادت یافت، در حالی که چشمانش گود افتاده و شکمش ازگرسنگی به دنده های پشتش چسبیده بود؛⁽²⁾همه این موارد حاکی از معرفت و عشق سرشار آنان به کمال مطلق است، نه صرف یک عمل صوری خشک و بی محتوا.

دوام در عبادت

برخی چنین می پندارند که عبادت، تنها وسیله ای برای رسیدن به بعضی از مقامات روحانی و معنوی است و تا جایی کاربرد دارد که نیل به آن مقامات حاصل نشده، بنابراین پس از رسیدن، دیگر نیازی به بندگی و پرستش نیست و اصولاً در این مرحله تکلیف از انسان ساقط می گردد؛ اما بر خلاف تصور آنان، قرآن کریم عبادت را هدف آفرینش انسان دانسته⁽³⁾و برای انسان ارزش و هویتی جدا از دعا و عبادتش قائل نیست؛⁽⁴⁾زیرا انسان آن گاه می تواند باقی به بقای حق گردد که به فقر ذاتی خود به کمال مطلق و نامحدود آگاه شده و همواره به آن اذعان نموده و از راه اظهار فقر و ناچیزی خود، با اتصال به ذات حق، کسب هویت نماید. پس اگر در

1) فخرالدین محمد الرازی، التفسیر الکبیر، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1411 ق، ج 8 ، ص 40.

2) تفسیر المیزان، ج 20، ص 213.

3) «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ اْلإِنْسَ إِلاّ لِیَعْبُدُونِ»، ذاریات: 56.

4) «قُلْ ما یَعْبَؤا بِکُمْ رَبّی لَوْ لا دُعاؤکُمْ»، فرقان: 77.

مرحله ای از مراحل سیر و سلوک، عبداز بندگی و ذلت خود غافل شود و سر نیاز بر قدم بی نیاز نساید، بی تردید از هدف خلقت دور مانده و به سر منزل مقصود، ره نخواهد برد.

در اینجا اگر کسی ادعا نماید که بندگی از آن رو که اظهار عجز و اعتراف به ذلّ و مسکنت در برابر خداست، امری درونی و باطنی است و تلازمی با عبادات صوری و ظاهری ندارد، در جواب گفته می شود که گرچه بر اساس تعریف قبلی،⁽¹⁾حقیقت عبادت آن است که بنده، خود را در مقام ذلّت و عبودیت واداشته و رو به سوی رب خود آورد، ولی این معنا همان طور که عجز و مسکنت باطنی را شامل می شود، ابراز بندگی به شکل ظاهری را نیز در بر می گیرد. و حتی اگر بندگی را تنها با دل شکستگی و اظهار انکسار باطنی مترادف بدانیم، به طور حتم در جایی که این مذلت افزون بر باطن، به ظاهر نیز تسری یابد، درجه عبودیت بالا و بالاتر خواهد رفت. افزون بر آن که در سیره هیچ یک از بزرگان دین دیده نمی شود که پس از رسیدن به مقامات عالی روحانی، دست از وظایف ظاهری خود برداشته و تنها با اعمال قلبی، انکسار خود را در پیشگاه حق ابراز نمایند.

حضرت مریم علیهاالسلام پس از آن که به مقام منیع اصطفاء و تطهیر از سوی خدا نایل شد،⁽²⁾مأمور به قنوت، سجود و رکوع پروردگار گردید.⁽³⁾و

1) تفسیر المیزان، ج 18، ص 582.

2) «وَ إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ یا مَرْیَمُ إِنَّ اللّهَ اصْطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصْطَفاکِ عَلی نِساءِ الْعالَمینَ»، آل عمران: 42.

3) «یا مَرْیَمُ اقْنُتی لِرَبِّکِ وَ اسْجُدی وَ ارْکَعی مَعَ الرّاکِعینَ»، همان، 43.

«قنوت»، گرچه در اصل به معنی طاعت است، ولی به هر گونه استقامت و پایداری در راه دین نیز گفته شده و حتی طولانی نمودن نماز را نیز قنوت خوانده اند.⁽¹⁾

و خداوند متعال در آن هنگام که مریم علیهاالسلام را الگوی همه مردم معرفی نمود، قنوت و اطاعت دایمی او از فرمان های الهی را به عنوان یکی از ملاک های این انتخاب مهم برشمرد:

وَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً لِلَّذینَ آمَنُوا... وَ مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرانَ الَّتی... وَ کانَتْ مِنَ الْقانِتینَ. (تحریم: 11 و 12)

عبادت جمعی

از آنجا که عبادت، هر گاه به صورت جمعی برگزار شود آثار و برکات آن چند برابر می گردد، خداوند سبحان با فرمان به مریم علیهاالسلام، او را به انجام عبادت به همراه عبادت کنندگان دعوت نمود. و با این دعوت، اصل مطلوبیت شرکت زنان مؤمن در نیایش های گروهی، همچون نماز جماعت را اثبات نمود؛

«یا مَرْیَمُ اقْنُتی لِرَبِّکِ وَ اسْجُدی وَ ارْکَعی مَعَ الرّاکِعینَ» (آل عمران: 43)

ای مریم فرمانبردار خدا باش و همراه با رکوع کنندگان سجده و رکوع کن.

نکته شایان توجه در این ندا، آن است که خداوند فرمود: «وارکعی مع الراکعین» و به کار بردن واژه راکعین، «نه راکعات»، می تواند اشاره به آن باشد

1) قنت... و الاصل فیه الطاعة، یقال قنت یقنت قنوتا ثم سمی کل استقامة فی طریق الدین قنوطا و قیل لطول القیام فی الصلاة قنوت. معجم مقأئیس اللغة، ج 5، ص 31.

که زنان با رعایت قوانین و احکام و شئون اخلاقی و دینی، می توانند در عبادات جمعی که مردان نیز در آن حضور دارند، مشارکت نمایند.

دعا و ویژگی های آن

اشاره

همچنان که در بحث پیشین عنوان شد، خداوند، عبادت را تنها هدف آفرینش انسان اعلام نمود؛ از این رو توجه حق، تنها به کسی است که به هدف آفرینش پی برده و به عبادت او بپردازد. از سوی دیگر، ارج و ارزش انسان را به دعای او مرتبط دانسته و به پیامبر خود فرمود: «بگو پروردگار من برای شما ارجی قائل نیست، اگر دعایتان نباشد.»⁽¹⁾

نتیجه ای که از جمع بین این دو آیه به دست می آید، آن است که عبادت و دعا به یک اصل منتهی می شود و حقیقت دعا، چیزی جز طاعت و بندگی حق نیست؛ به خصوص که آیه 77 سوره فرقان نتیجه ای برای چهارده آیه پیشین است که در آنها به بیان صفات و ویژگی های «عبادالرحمن» پرداخته شده و از آن چنین برداشت می شود که عبادت حق و دعا به درگاه او، هر دو از یک سرچشمه جریان یافته اند و آن هم چیزی جز اظهار فقر و عجز مطلق در برابر غنا و کمال مطلق نیست.

کلمه دعا از «دعو» گرفته شده و به معنای آن است که انسان به کمک صدا و کلام، چیزی را متوجه خود سازد؛⁽²⁾و در اصطلاح، دعای عبد به معنی آن است که با خواندن پروردگارش، رحمت و عنایت او را به سوی

1) «قل ما یعبوا بکم ربی لولا دعاءُکم»، فرقان: 77.

2) معجم مقائیس اللغة، ج 2، ص 279.

خود جلب کند و خواندنش به این است که خود را در مقام عبودیت و مملوکیت قرار دهد. از این رو، عبادت درحقیقت دعاست، چون بنده در حال عبادت، خود را در مقام مملوکیت و اتصال به مولای خویش قرار می دهد و اعلام پیروی و اقرار به ذلت می کند تا خدا را با مقام مولویت و روبوبیتش به خود معطوف سازد؛ دعا هم عینا همین است. خدای تعالی در جای دیگر نیز به اتحاد حقیقت دعا و عبادت اشاره داد، آنجا که می فرماید:

وَ قالَ رَبُّکُمُ ادْعُونی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرینَ. (مؤمن: 60)

و پروردگارتان گفت: بخوانید مرا تا پاسخ شما را گویم. آنهایی که از پرستش من سرکشی می کنند، زود است که در حالت خواری به جهنم در آیند.

که در اول فرمان به دعا داده، سپس همین تعبیر به دعا را مبدل به تعبیر عبادت کرده و فرموده است⁽¹⁾: «بی گمان کسانی که از عبادت من استکبار می ورزند، به زودی به خواری و زاری وارد دوزخ شوند.»

اینک، در این بخش از بحث درباره تربیت عبادی زنان با استفاده از الگوهای رفتاری زنان در قرآن، به گفت و گو در مورد اهمیت و آداب دعا می پردازیم.

اولین دعایی که انسان از خدا مسئلت نمود، درخواست عفو وبخشش بود.⁽²⁾هنگامی که آدم و حوا تحت تأثیر وسوسه شیطان، از درخت ممنوع

1) تفسیر المیزان، ج 10، ص 52.

2) تفسیر نور، ج 4، ص 37.

چشیدند، بی درنگ به خطا و لغزش خویش آگاه شده و پس از اعتراف به آن، از خداوند تقاضای عفو و رحمت نمودند.⁽¹⁾این تقاضای ارزشمند که به صورتی کاملاً عاجزانه از خدا مسئلت شد؛⁽²⁾با لطف الهی همراه بود؛ زیرا تلقی و ادای همین کلمات دعا را نیز، خدا خود به آدم آموزش داده بود.⁽³⁾و این به ما می آموزد که خدا تا آنجا به بنده عاصی خویش عنایت دارد که حتی چگونگی ارتباط با خود را پس از ارتکاب عصیان و گناه، به او آموزش می دهد.

نمونه دیگر از عنایت ویژه خدا به دعا کنندگان را در آیه 75 سوره نساء می بینیم که بزرگداشت دعای زنان مستضعف که به همراه مردان و کودکان، برای رفع ستم ظالمان دست به دعا برداشته و از خداوند، ولی و ناصر طلبیدند، مسلمانان را از بی اعتنایی به فریاد رسی آنان بر حذر داشته و به جهاد در راه آزاد سازی مردم مستضعف ترغیب می نماید.

در واقع، نقل این دعا، رد کسانی است که می پندارند دعا برای انسان سودی ندارد و از دعا چیزی به او نمی رسد؛ زیرا خداوند، در اینجا از این حکایت کرده که مستضعفان دعا کردند و خدا دعای آنان را اجابت فرمود، چه اگر دعای آنان مستجاب نشده بود، ذکر کردن دعای آنان از سوی خدا، بی معنی و بی مورد بود.⁽⁴⁾

1) «فدلیهما بغرور فلما ذاقا الشجرة بدت لهما سوءاتهما... قالا ربنا ظلمنا انفسنا و ان لم تغفرلنا و ترحمنا لنکونن من الخاسرین»، اعراف، 22 و 23.

2) آدم و حوا نگفتند: خدایا! ما را ببخش، بلکه عرضه داشتند: خدایا! اگر ما را مورد بخشش و رحمت خود قرار ندهی، از زیان کاران خواهیم بود.

3) «فَتَلَقّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوّابُ الرَّحیمُ»، بقره: 37.

4) تفسیر مجمع البیان، ج 3، ص 76.

از بررسی دعاهایی که از سوی بانوان مطرح در قرآن به پیشگاه الهی عرضه شده، آداب خاص دعا و ایجاد ارتباط با معبود برداشت می شود که در این بخش با استناد به نمونه ها، به استخراج آداب دعا می پردازیم.

توجه کامل به خدا در دعا

همان گونه که اشاره شد حقیقت دعا، گسستن از خود و پیوستن به معبود است؛ از این رو، در هنگام دعا، توجه عبد تنها به سوی او بوده و خود را در محضر او می یابد. همسر عمران که برای وفای به نذر و گماردن فرزندش به خدمت خانه خدا، در انتظار فرزند پسری لحظه شماری می کرد، وقتی نوزادش را دختر یافت، آن چنان خود را به خدا نزدیک می دانست که او را مخاطب قرار داد:

فَلَمّا وَضَعَتْها قالَتْ رَبِّ إِنّی وَضَعْتُها أُنْثی. (آل عمران: 36)

چون فرزند خویش بزاد گفت: ای پروردگار من! این که زایییدم دختر است...

و در این مناجات لطیف خود، پروردگارش را باحرف ندا نخواند، چرا که ندا مستلزم فاصله است و بین او و خدا فاصله ای نبود. او مطمئن بود که خدا پیشاپیش از دختر بودن حملش آگاه بوده، ولی با گفتن این کلام به دنبال آن بود تا خدا مرهمی بر درد وی نهد⁽¹⁾و خدا نیز چنین کرد و فرمود:

وَ اللّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَ لَیْسَ الذَّکَرُ کَاْلأُنْثی وَ إِنّی سَمَّیْتُها مَرْیَمَ وَ إِنّی

1) تفسیر کشف الاسرار، ج 2، ص 110.

أُعیذُها بِکَ وَ ذُرّیَّتَها مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجیمِ. (آل عمران: 36)

و خدا به آنچه زاییده بود، داناتر است و پسر چون دختر نیست. او را مریم نام نهادم و او و فرزندانش را از شیطان رجیم در پناه تو می آورم.»⁽¹⁾

همین خصوصیت به فرزند ارجمندش، حضرت مریم علیهاالسلام هم منتقل شد؛ زیرا آن بانو نیز هنگامی که بشارت عیسی علیه السلام را از فرشتگان شنید، با این که طرف سخنش آنان بودند، شگفتی خود ازصاحب فرزند شدن را به طور مستقیم با خدا در میان گذاشت و نیز خدا را منادا قرار نداده، بلکه با او به مناجات پرداخت:

إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ یا مَرْیَمُ إِنَّ اللّهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسیحُ عیسَی ابْنُ مَرْیَمَ وَجیهًا فِی الدُّنْیا وَ اْلآخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبینَ وَ یُکَلِّمُ النّاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً وَ مِنَ الصّالِحینَ قالَتْ رَبِّ أَنّی یَکُونُ لی وَلَدٌ وَ لَمْ یَمْسَسْنی بَشَرٌ قالَ کَذلِکِ اللّهُ یَخْلُقُ ما یَشاءُ إِذا قَضی أَمْرًا فَإِنَّما یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ. (آل عمران: 45 ـ 47)

فرشتگان گفتند:ای مریم! خدا تو را به کلمه خود بشارت می دهد؛ نام او مسیح، عیسی پسر مریم است، در دنیا و آخرت آبرومند و از مقربان است. با مردم همچنان که در بزرگی، در گهواره سخن می گوید و از شایستگان است. مریم گفت: ای !پروردگار من! چگونه مرا فرزندی باشد، در حالی که بشری به من دست نزده است؟ گفت: بدین سان که خدا هر چه بخواهد می آفریند؛ چون اراده چیزی کند به او گوید موجود شو، پس موجود می شود. بنده ای که خدا را به سوی خدا می خواند از خود جز عجز و ذلت و از او جز کمال و رأفت در نظر ندارد. پس هر گز اعمال کوچک و ناچیز خود را در برابر عظمت خدا به شمار نمی آورد، زیرا

1) آل عمران، 36.

توفیق انجام آن را نیز خدا به او عطا فرموده است.

همسر عمران، سال ها به انتظار فرزند مانده بود، اما وقتی که باردار می شود، آن را نذر خدمت خانه خدا می نماید و با آنکه عزیزترین و محبوب ترین هدیه را به درگاه او تقدیم می کند، باز چشمش به رحمت بی منتهای حق است و از مقام ربوبیت او می خواهد که این فرزند را از او پذیرا شود:

إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنّی نَذَرْتُ لَکَ ما فی بَطْنی مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنّی إِنَّکَ أَنْتَ السَّمیعُ الْعَلیمُ. (آل عمران: 35)

هنگامی که همسر عمران گفت:ای پروردگار من! نذر کردم که آنچه در شکم دارم، آزاد و در خدمت توباشد. این نذر را از من بپذیر که تو شنوا و دانایی.

اعتراف به خطا و توبه از آن

ادب دیگر دعا آن است که عبد، خطاها و لغزش هایش را در نظر گرفته و به آنها اعتراف نماید. پذیرفتن گناهان و اعتراف به آن ها، درجه مهمی از عبودیت است که طی آن ،بنده با اظهار اشتباهات، ذلت خود را در پیشگاه حق به منصه ظهور می رساند.

آدم و حوا علیهماالسلام به خاطر نافرمانی از دستور خدا، ابتدا به خطای خویش اعتراف عاجزانه و اظهار تذلل و عبودیت نمودند و آن گاه از او طلب بخشش و رحمت نمودند:

قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرینَ. (اعراف: 23)

گفتند: ای پروردگار ما! به خود ستم کردیم و اگر ما را نیامرزی و بر ما رحمت نیاوری، از زیان دیدگان خواهیم بود.

پس از اعتراف به گناه، لازم است عبد از آن توبه نماید و هوای بازگشت به خطای گذشته را به طور کامل از سر بیرون نماید. کسی که از لغزش خود توبه نکند، در حقیقت خود را از بندگی حق آزاد دانسته و لزومی به حرکت بر مبنای خواست او، در خود احساس نمی کند. در چنین شرایطی، نه تنها خدا نیز عنایتش را از او بر می گرداند، بلکه به شدت با او برخورد می کند. هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله رازی را با یکی از همسرانش در میان گذاشت و او با خیانت به ایشان، آن سرّ را برای یکی دیگر از زنان افشا کرد، خداوند توبه از آن گناه بزرگ را بر ایشان واجب کرد⁽¹⁾و تهدید کرد که اگر توبه نکنند و علیه رسول خدا با هم متحد گردند، خدا به سختی با آنان به رویارویی برمی خیزد. و برای آنکه عظمت این رویارویی روشن گردد، نه تنها خود و جبرئیل و صالح مؤمنان⁽²⁾را یاور پیامبر معرفی کرد، بلکه فرشتگان را هم به عنوان پشتیبان آنان برشمرد.⁽³⁾تلازم ترک توبه و انصراف عنایت الهی، از این آیه به خوبی برداشت می شود.

1) «إِنْ تَتُوبا إِلَی اللّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُما» تحریم: 4 «این خطاب با عایشه و حفصه است و جواب شرط محذوف است، یعنی اگر توبه کنید، این بر شما واجب است، چرا که قلوب شما از حق منحرف گردیده و لازم است توبه نمایید.» تفسیر کشف الاسرار، ج 10، ص 158.

2) روایات متعدد از شیعه و سنی «صالح المؤمنین» را علی علیه السلام دانسته اند. رجوع شود به المیزان، ج 19 ص 572.

3) « ... وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْریلُ وَ صالِحُ الْمُؤمِنینَ وَ الْمَلائِکَةُ بَعْدَ ذلِکَ ظَهیرٌ»، تحریم: 4.

همت بلند و جامعیت در دعا

همسر فرعون از چنان همتی برخوردار بود که آن گاه که خداوند او را به عنوان انسان نمونه معرفی می نماید ،برای بیان علت این گزینش، تنها به ذکر دعایی که در اواخر عمر شریفش از او نقل شده می پردازد:

و خدا برای مؤمنان، زن فرعون را مثل آورد هنگامی که عرض کرد: بارالها! تو در جار خودت خانه ای برایم در بهشت بنا کن و مرا از شر فرعون و کردارش و از قوم ستمکارش نجات بخش.

و چون خدای متعال در بیان حال این بانو و اشاره به مقام ویژه ای که در عبودیت داشت، دعایی را نقل می کند که او به زبان رانده، همین خود بر این دلالت می کند که دعای او عنوان جامعی برای عبودیت اوست و از این رو، خدای سبحان، حال او و آرزوی او و عمل او در طول زندگی را در دعایی مختصر خلاصه کرد، دعایی که جز این معنا نمی دهد که او از تمام سرگرمی های دنیا و هر چیزی که آدمی را از خدا بی خبر می کند، بریده و به پروردگار خود پناهنده شده و جز این آرزویی نداشته که به خدا نزدیک باشد و در دار کرامت او منزل گزیند.⁽¹⁾

همراه کردن دعا با عمل

1) تفسیر المیزان، ج 19، ص 578.

کسی که دعای خود را با عمل همراه نسازد، به تیراندازی می ماند که با کمان بدون زه تیراندازی نماید.⁽¹⁾چنین فردی، حقیقت دعا را نشناخته و نمی داند که دعا، همان اظهار عبودیت و بندگی بوده و مصداق روشن آن، عمل به خیرات و وظایف دینی است. پس اگر او تنها با زبان خدا را بخواند، ولی در عمل خلاف آن را مرتکب گردد، نه دعای او دعاست و نه مستلزم اجابت. هنگامی که زکریا از خدا خواست که با عطا کردن فرزند به او، وارثی برای او قرار داده و او را در تنهایی نگذارد، خدا نیز دعای او را مستجاب نمود و با شفا بخشیدن همسرش، یحیی را به او عطا کرد؛ آن گاه دلیل استجابت این دعا را اعمال صالح زکریا و خاندانش دانست و حتی صرف عمل به خیرات را کافی ندانست، بلکه مسئله تسریع آنان در انجام اعمال نیک را، عامل قبولی در خواست آنان و فرزند دار شدنشان بیان نمود.⁽²⁾

همراه نمودن دعای کودکان

از آنجا که تکالیف الهی متوجه کودکان نیست؛ از این رو، آنان دچار گناه و معصیت الهی نمی شوند. مشارکت آنان در دعا، نقش موثری در پذیرفته شدن آن خواهد داشت و از آنجا که انجام این عمل عبادی از سوی کودکان، نیازمند تعلیم و آموزش است ،نقش آموزشی آن را همچون امور تربیتی دیگر، مادران عهده دار می شوند و فرزندانشان را نیز در دعا همراه

1) الداعی بلا عمل کالرامی بلا وتر. نهج البلاغه صبحی صالح قصار الحکم 377. قم: انتشارات دارالهجرة.

2) انبیاء، 89 و 90.

می نمایند؛ همان گونه که زنان مکه، هنگامی که فشار و ستم فراوانی از سوی کفار به آنان تحمیل شد، به همراه مردان و کودکانشان دست به دعا برداشتند و رهایی از چنگال مشرکان را از خدا مسئلت نمودند⁽¹⁾و چنان که در ابتدای بحث دعا مطرح شد، این دعا که خالصانه و با مشارکت کودکان بی گناه صورت گرفت، به اجابت رسید. نقش دعای کودکان به همراهی بزرگسالان در سرعت اجابت، تا آنجاست که حتی رسول خدا صلی الله علیه و آله با وجود عصمتش از گناه، در هنگام مباهله، حسنین را نیز در کنار پدر و مادر، وارد صحنه دعا می نماید و حتی در دعوت نصارا به مباهله، ابتدا سخن از دعوت فرزندان به میان می آورد⁽²⁾و در حقیقت، چیزی که نصارا را از مباهله کردن با ایشان منصرف نمود، حضور مصمم خانواده رسول خدا در این مراسم بزرگ بود.⁽³⁾

ازنقل این دو برنامه دعایی، یعنی دعای مستضعفان مکه و مباهله پیامبر و اهل بیتش علیهم السلام، اهمیت دعای دسته جمعی، به ویژه در موارد رویارویی حق با باطل نیز به خوبی استفاده می شود.

1) «وَ ما لَکُمْ لا تُقاتِلُونَ فی سَبیلِ اللّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذینَ یَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْیَةِ الظّالِمِ أَهْلُها...»، نساء: 75.

2) «فَمَنْ حَاجَّکَ فیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ...»، آل عمران: 61 .

3) زمانی که پیامبر صلی الله علیه و آله با نصارا برای مباهله توافق نمودند، رؤسای مسیحیان به آنان گفتند که اگر او با قومش به مباهله آمد با آنها مباهله می کنیم و اگر به اتفاق اهل بیتش آمدند مباهله نمی کنیم، زیرا در صورتی که فرزندان و اهل بیت خود را بیاورد، بی تردید صادق خواهد بود. و هنگامی که برای مباهله به میدان آمده و مشاهده نمودند که رسول خدا صلی الله علیه و آله، علی، فاطمه و حسنین را با خود به همراه آورده است، به شدت هراسان شده و با پرداختن جزیه از مباهله صرف نظر کردند. تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 288.

برآوردن دست نیاز

از آداب دعا که موجب جلب توجه و لطف و رحمت حق می گردد، ابتهال در دعاست. ابتهال، از «بهل» گرفته شده و به معنی تضرع در دعاست و مباهله نیز از اینجا گرفته شده، زیرا در آن هر یک از دو طرف مباهله، علیه طرف دیگر دعا می کند.⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله با به کار بردن کلمه «نبتهل» در پس آن بودند که با تضرع فراوان در درگاه خدا، بی درنگ دعایشان مستجاب شود و دروغگو به کیفر الهی برسد. ابتهال، مجسم کننده اوج خضوع و خشوع عبد در برابر مولاست که در بعضی از روایات نیز آن را باز کردن و بالا بردن دست ها و ساعدها به سوی آسمان⁽²⁾و یا بالا بردن دست ها همراه با اشک ریختن⁽³⁾دانسته اند که در این حالت، فقر محض در پیشگاه کمال مطلق ترسیم شده و رحمت و لطف او برای عنایت به بنده، معطوف می گردد.

همچنین در تبیین علت استجابت دعای زکریا، خداوند متعال، دعای با رغبت و رهبت او، همسر و خانواده اش را برمی شمرد.⁽⁴⁾در کتاب معانی الاخبار در سندی، علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر علیه السلام روایت کرده که فرمود:

رغبت آن است که آدمی کف دست و صورت خود را به آسمان کند و رهبت آن است که پشت هر دو دست را به طرف صورت کرده تا برابر

1) معجم مقائیس اللغة، ج 1، ص 310.

2) «قال الصادق علیه السلام:... و الابتهال تبسط یدیک و ذراعیک الی السماء»، تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 291.

3) «عن ابی عبدالله علیه السلام قال: و الابتهال رفع الیدین و تمدّهما و ذلک عندالدمعة»، همان.

4) «فَاسْتَجَبْنا لَهُ... إِنَّهُمْ کانُوا... وَ یَدْعُونَنا رَغَبًا وَ رَهَبًا»، انبیاء: 90.

صورت بلند کند.⁽¹⁾

البته در لغت، «رغب» را به معنی خواستن و طلب چیزی⁽²⁾و «رهب» را به معنی خوف و ترس دانسته اند،⁽³⁾پس ممکن است گفته شود که روایت امام کاظم علیه السلام در پی مجسم ساختن این ترغیب و ترهیب است، یعنی در جایی که به رحمت خدا رغبت داریم، به نشانه در خواست از خداوند، کف دستان را به سوی آسمان بلند کرده و هنگامی که از غضب و عقاب الهی بیمناکیم، به نشانه این ترس، پشت دستان را به طرف صورت کرده و تا برابر صورت بلند نماییم.

تأکید دعا توسط نذر

نذر، از اموری است که می توان به کمک آن، خواسته را به اجابت نزدیک تر نمود. نذر، در اصل به معنی ترسانیدن است و آن گاه که انسان چیزی را که بر او واجب نیست، واجب می گرداند، از آن رو که تخلف از آن موجب ترس از عقاب می گردد، این گونه از تعهد را نیز «نذر» نامیده اند.⁽⁴⁾

در داستان بیماری حسنین علیهماالسلام آمده است که برای شفای آنان، علی و فاطمه علیهماالسلام به اتفاق کنیزشان فضه، نذر نمودند که در صورت بهبودی

1) تفسیر المیزان، ج 14، ص 450.

2) «رغب... طلب الشیئی»، معجم مقائیس اللغة، ج 2، ص 415.

3) «رهب... یدل علی خوف»، همان، ج 2، ص 447.

4) «نذر کلمة تدل علی تخویف او تخوف... و منه النذر و هو انه یخاف اذا خلف»، معجم مقائیس اللغة، ج 5، ص 414.

کودکان، سه روز روزه بگیرند و از آنجاکه خداوند، این خانواده را به عنوان «ابرار» معرفی نموده و یکی از ویژگی های آنان را وفای به نذر خوانده است، معلوم می شود که نذر امیرالمؤمنین و حضرت فاطمه علیهماالسلام، باعث شفای فرزندان گردید و آنان نیز با سه روز روزه پیاپی، به نذر خود وفا نموده و طی آن ایثار تاریخی، غذای افطار خود را به مسکین و یتیم و اسیر بخشیدند.⁽¹⁾

آنچه از اندیشه در این ماجرا به دست می آید، آن است که نذر برای برآورده شدن خواسته های انسان و به ویژه در بهبودی از بیماری تأثیر به سزایی دارد.

اما به طور حتم، نذر نیز مانند دعا باید با خلوص نیت همراه بوده و هر گونه انگیزه غیر الهی در نذر کنار گذاشته شود. همسر عمران، هنگامی که تصمیم به نذر فرزندش در راه عبادت خداگرفت، انگیزه ای جز به دست آوردن رضایت حق نداشت، از این رو با وجود سال ها انتظار، آن گاه که باردار شد، بدون احساس کمترین دلبستگی به دنیا، پرده از اخلاص کامل خود برداشت و عرض کرد: «رب انی نذرت لک ما فی بطنی محررا» پروردگارا، من آنچه در شکم دارم نذر کردم که آزاد از هر قید، در بند خدمت تو باشد. (آل عمران: 35) و با تعبیر «لک» نشان داد که تنها هم و غم او، خداست. و خدا نیز پاداش این اخلاص را اصطفاء و برگزیدن خاندان عمران قرار داد، آنجا که فرمود:

«ان الله اصطفی آدم و نوحا و آل ابراهیم و آل عمران علی العالمین.»

1) «ان الابرار... یوفون بالنذر... و یطعمون الطعام...»،انسان: 5 تا 8 .

خدا آدم و نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران را بر جهانیان برتری داد.

و سپس با ارتباط دادن این اصطفاء به آن نذر مخلصانه، تبیین نمود که راز این انتخاب، در نذر مخلصانه همسر عمران نهفته است.⁽¹⁾اخلاص کامل مادر، به دختر نیز منتقل شد و آن گاه که مریم علیهاالسلام به اذن الهی و بدون هیچ ارتباطی با مردان بیگانه تنها با دمیده شدن روح الهی در او، وجود مبارک عیسی علیه السلام را در خود احساس نمود، شرم از مواجهه با مردمی که با دیدن فرزند، او را متهم به گناه می کردند، سراپای او را فراگفت. تا اینکه حق تعالی به او گفت که وقتی با آنان رو به رو شدی، بگو: برای خدا نذر روزه سکوت کرده ام و امروز با هیچ انسانی سخن نمی گویم.⁽²⁾خدا نیز نذر مخلصانه او را که با گفتن کلمه «للرحمن» اثبات نمود، پذیرفت و در برابر آن، عیسی علیه السلام را در حالی که نوزاد بود، به سخن در آورد و او نیز با بیان شیوای خود، به پاکی مادر گران قدرش صحّه گذارده و قلب او را آرامش بخشید.⁽³⁾

البته همچنان که اشاره شد، پس از اجابت دعا از راه نذر، وفای به نذر، واجب است و انسان با ایمان، به عنوان تشکر از عنایت الهی و با ترس از سرپیچی از تعهد، قطعا به نذر عمل خواهد کرد. همان گونه که خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله به نذر خود وفا نموده و خداوند نیز، ترس آنان را از روزی

1) «ان الله اصطفی... اذ قالت امرأت عمران...»، آل عمران: 33 تا 35.

2) «فاماترین من البشر احدا فقولی انی نذرت للرحمن صوما فلن اکلم الیوم إنیسا»، مریم: 26.

3) مریم: 30 تا 33.

که شرّش فراگیر است، به عنوان یکی از عوامل تعهد آنان به نذر برشمرد.⁽¹⁾

همچنین، همسر عمران که نذر کرده بود فرزندش را به عبادت خدا بگمارد، هنگام تولد، نام او را مریم(به معنی عابده) گذاشت تا پای بندی خود را به نذر اثبات نماید.⁽²⁾و سرانجام نیز او را برای تربیت دینی و عبادت الهی به مسجد روانه کرد.⁽³⁾

خلاصه فصل

بررسی الگوهای قرآنی نشان می دهد که زنان، از هویت فکری مستقل برخوردار بوده و بانوان بزرگ، بنای اعتقادات خود را بر مبنای تحقیق و دقت نظر استوار ساخته اند. به دست آوردن ساختار فکری محققانه، مستلزم پرسش و جست وجو است و سؤالات دینی و اعتقادی، مرزی ندارد و می توان آنها را حتی با خدا و رسول نیز در میان گذاشت. گام بعدی پس از سؤال و تحقیق و رسیدن به حقیقت، پذیرش حق و پرهیز از لجاجت جاهلانه است و لازم است اعتقادات به حق از استواری و استحکام خاصی برخوردار بوده و در اثر فشارها و مشکلات آسیب نبیند.

انسانی که از جهان بینی الهی برخوردار است، تنها به عبادت خدا نظر دارد و از دستورهای او پیروی می نماید، در هر شرایطی امیدوار به رحمت الهی است و از هر گونه اعتمادی به غیر خدا برکنار است. او به نبوت و وحی انبیاء معتقد است و از فرمان های آنها که پرتو از دستورهای

1) «یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخافُونَ یَوْمًا کانَ شَرُّهُ مُسْتَطیرًا»، انسان: 7.

2) تفیسر راهنما، ج 2، ص 409.

3) آل عمران: 37.

الهی است، پیروی می کند.

از دیدگاه جهان بینی اسلامی، هدف از آفرینش انسان، عبادت خدا و رسیدن به کمال از راه آن است. عبادت، به معنی اظهار عجز و نیاز در پیشگاه خدای بی نیاز بوده و عبادت بندگان راستین، از خلوص، جدیت و تداوم برخوردار بوده، چنانچه آن بزرگان به شرکت در عبادات جمعی نیز اهتمام داشته اند. همچنین، خداوند ارزش انسان را به دعای او دانسته و این، حقیقت یگانگی عبادت و دعا را به اثبات می رساند. آداب دعا در عمل بانوان نمونه قرآنی عبارت است از: توجه کامل به خدا، اعتراف به خطا و توبه از آن، همت بلند و جامعیت در دعا، همراه کردن دعا با عمل، همراه نمودن دعای کودکان، برآوردن دست نیاز و همراه نمودن دعا با نذر.

بخش سوم: تربیت اخلاقی بانوان و پرور فرزند به شیوه الگویی

اشاره

با توجه به اهمیت خاصی که قرآن کریم برای صفات و افعال اخلاقی قایل است، در ارایه الگوهای رفتاری به بانوان نیز جنبه های اخلاقی را مورد توجه قرار داده و حتی می توان ادعا کرد که تربیت اخلاقی، بیشترین سهم را در تربیت الگویی زنان در قرآن به خود اختصاص داده است.

همچنین مادران، از حساس ترین موقعیت برای تربیت و پرورش جسمی و روحی فرزندان خود برخوردارند و بی گمان مراحل رشد شخصیت در سنین بالا تا حد زیادی بر پایه چگونگی انجام وظایف تربیتی مادران است. از این رو، قرآن کریم نیز با ارایه نمونه های روشن، در پی تربیت زنان برای پذیرش نقش مادری است.

در فصل نخست این بخش که به تربیت الگویی زنان در بعد اخلاقی اختصاص دارد، مباحث مربوط به آثار و تبعات گناه و همچنین ابعاد عفاف بانوان، به عنوان الگوی اخلاقی زنان در قرآن مورد بررسی قرار خواهد گرفت. در فصل دوم که مربوط به تربیت فرزند است، به بحث درباره تربیت الگویی زنان، برای پرورش جسمانی و روحانی فرزندان خواهیم پرداخت.

فصل اول: تربیت اخلاقی

اشاره

در بخش پیشین، درباره ساختار فکری زنان مباحثی مطرح شد و با استفاده از الگوهای قرآنی، هویت مستقل فکری بانوان به اثبات رسید و این نتیجه به دست آمد که بانوان خردمند باتحقیق و بررسی، جهان بینی خود را انتخاب می کنند و شیوه زندگی خود را بر اساس آن تنظیم می نمایند. همچنین به عبادت به عنوان هدف آفرینش انسان اشاره و عنوان شد که کمال و ارزش هر انسان به میزان بندگی و اظهار عبودیت او در برابر قادر متعال است.

خداوند سبحان، انسان را کامل ترین مخلوق خود و موجودی که شایستگی کسب عنوان خلیفة اللهی را دارد، معرفی نموده است. امتیاز انسان نسبت به دیگر مخلوقات الهی و حتی فرشتگان، در آن است که با وجود راه های هدایت و ضلالت و دارا بودن اختیار و قدرت انتخاب، می تواند راه درست را از نادرست تشخیص داده و با وجود وسوسه های شیطانی، سر به عبودیت الله سپرده و از این راه به فلاح و رستگاری نایل گردد.

در حقیقت، سرّ آزادی شیطان در ایجاد وسوسه در انسان نیز همین

است که افراد بشر از یک سو با فطرت الهی خویش به معنویت گرایش یابند و از سوی دیگر نیز وسوسه های شیطانی، آنها را به تمایلات نفسانی و غیر الهی متمایل سازد. تنها در این شرایط است که امکان انتخاب یکی از دو راه فراهم می شود و فرد می تواند با حسن اختیار خویش راه هدایت را انتخاب و به سعادت نایل گردد و یا با سوء اختیار خود، مسیر گمراهی را برگزیند و دچار بدبختی گردد.

دراینجاست که نقش مفاهیم اخلاقی روشن می شود. کسی که افعال و صفات اخلاقی مثبت را مورد توجه قرار داده و با ایجاد آن صفات در نفس خود، پای بند به انجام افعال اخلاقی مثبت گردد، به فلاح و رستگاری نایل شده و در مقابل، کسی که نهال صفات منفی اخلاقی را در وجود خود بکارد و خود را به انجام اعمال بداخلاقی وادارد؛ نتیجه ای جز هلاکت و بدبختی به دست نمی آورد.

قرآن کریم در تربیت اخلاقی خود، بشر را نسبت به فضایل و رذایل اخلاقی آگاه می کند، او را به انجام افعال اخلاقی مثبت ترغیب و از ارتکاب اعمال اخلاقی منفی بر حذر می دارد و به این وسیله شرایطی را به وجود می آورد که انسان بتواند با اختیار خود راه سعادت را انتخاب نماید و به فوز عظیم نایل گردد.

قرآن کریم، در ابتدا به وجود گرایش های متفاوت در درون انسان اشاره کرده و با توجه به اثرات سوء گناه و افعال و صفات منفی اخلاقی، وی را به مبارزه ای همه جانبه باامیال و هواهای نفسانی فرا می خواند. بیشترین قسمت تربیت الگویی بانوان در بعد اخلاقی، بر محور رعایت ضوابط در

روابط جنسی، پوشش و تنظیم روابط و معاشرت های اخلاقی آنان با مردان متمرکز گردیده است. البته در تربیت اخلاقی به ویژگی های دیگر صفات اخلاقی نیز اشاره شده، ولی از آنجا که این موارد به صورت پراکنده مطرح شده و عمده مباحث این بعد از تربیت الگویی قرآن به بررسی مسایل مربوط به عفاف بانوان پرداخته است، در نخستین قسمت این فصل، تنها به طرح مباحث آثار و تبعات گناه و بررسی ابعاد عفاف بانوان خواهیم پرداخت.

گفتار اول: گناه و آثار و تبعات آن

اشاره

همچنان که در ابتدای بحث اشاره شد، انسان آن گاه رو به تکامل حرکت می کند که با وجود وسوسه های شیطانی و قدرت اختیار، راه فطرت و هدایت را برگزیند. بنابراین، وجود وسوسه های شیطانی امری ضروری برای حرکت تکاملی انسان محسوب می شود.

شیطان بااستفاده از امیال و آرزوهای انسان، در پی آن است که وی را در انتخاب درست فریب داده و از پیروی حق دور نماید. همچنان که با استفاده از آرزوی انسان به خلود و جاودانگی یا فرشته شدن، آدم و حوا را وسوسه کرد تا از آن درخت نهی شده بخورند و از قرب الهی دور گردند:

فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطانُ لِیُبْدِیَ لَهُما ما وُورِیَ عَنْهُما مِنْ سَوْاتِهِما وَ قالَ ما نَهیکُما رَبُّکُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاّ أَنْ تَکُونا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونا مِنَ الْخالِدینَ. (اعراف: 20)

آن گاه شیطان آنان را وسوسه کرد تا شر نگاهشان را که ازآنها پوشیده بود، در نظرشان آشکار کند و گفت پروردگارتان شما را از این درخت نهی نکرد، مگر از آن روی که (با خوردن از میوه آن) فرشته شوید یا از جاودانگان گردید.

پس کار شیطان، پسندیده جلوه دادن خواهش های نفسانی در برابر تمایلات الهی است و در این راه از هیچ کوششی فروگذار نمی کند تا انسان در این مبارزه درونی، گرایش های شیطانی را بر جاذبه های رحمانی ترجیح دهد.

در اینجاست که انسان باید با درک درست از شرایط مبارزه و بایاری از نصرت الهی، خود را آماده رویارویی با هواهای نفسانی و وسوسه های شیطانی نماید.

مریم صدیقه علیهاالسلام با تشخیص همین شرایط بود که در مقطعی از زمان از مردم کناره گرفت و برای عبادت به محراب مسجد رفت. بنا به گفته «راغب» در مفردات، به قول بعضی محراب مسجد را به این نام نهاده اند؛ زیرا که محل جنگ با شیطان و هوای نفس است.⁽¹⁾

مریم تا آنجا به این مبارزه ادامه داد که در هنگام ظاهر شدن جبرئیل بر او، با گفتن جمله با شکوه «إِنّی أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنْکَ إِنْ کُنْتَ تَقِیًّا» (مریم: 18)

مریم گفت: من از تو اگر پرهیزگار باشی به خدای رحمان پناه برم.

شیطان را برای همیشه از خودناامید ساخت و به مقام اصطفای الهی نایل شده و افتخار مادری فرزند بزرگواری چون مسیح علیه السلام نصیب او گشت؛ افتخاری که نصیب هیچ زن دیگری نگردید که بدون همسر، فرزندی چون روح اللّه بیاورد.

وَ إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ یا مَرْیَمُ إِنَّ اللّهَ اصْطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ وَاصْطَفیکِ عَلی نِساءِ الْعالَمینَ. (آل عمران: 42)

1) حسین الراغب الاصفهانی. المفردات فی غریب القرآن. دفتر نشر کتاب، 1404 ق، ص 113.

و فرشتگان گفتند:ای مریم! خدا تو رابرگزید و پاکیزه ساخت و بر زنان جهان برتری داد.

ولی اگر کسی در این مبارزه درونی شکست خورد و تمایلات نفسانی را بر سلوک الی الله برتری داد و به تعبیر دیگر، دچار گناه شد، آثار سوئی دامنگیرش خواهد شد که به نمونه هایی از آن اشاره می شود.

خطا و لغزش؛ ظلم به نفس

همچنان که اشاره شد، پیروی از تمایلات نفسانی از آن رو که انسان را از حرکت در راه کمال باز می دارد، مهم ترین ظلم به نفس به شمار می آید. آدم و حوا پس از لغزش و استفاده از درخت نهی شده، خطا و عصیان خود را مصداق بارز ستم به خود دانستند و با ارتکاب این عمل، خود را مستحق دوری از عنایت الهی شمردند و از این رو خواستار آن شدند که خداوند با رحمت خویش، بار دیگر عنایت خود را نصیب ایشان سازد و از خطای آنان درگذرد. همچنان که گناه و معصیت الهی از آن رو که اقدامی علیه خویشتن به شمار می رود، مستلزم زیان کاری فرد خطا کار نیز خواهد بود که اگر فرد از این اقدام نادرست از خدا طلب رحمت و بخشش نکند، بی تردید دچار خسران و زیان خواهد شد.

گفتند: ای پروردگار ما! به خودستم کردیم و اگر ما را نیامرزی و بر ما رحمت نیاوری از زیان دیدگان خواهیم بود.

نافرمانی الهی؛ زمینه رسوایی

نافرمانی الهی، اگرچه کم باشد، زمینه رسوایی انسان را فراهم می کند. چه،