مشخصات کتاب

سرشناسه : کاویانی، محمد

عنوان و نام پدیدآور : جوانان و تهاجم فرهنگی/ محمد کاویانی؛ [تهیه کننده] مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه ی علمیه

مشخصات نشر : قم: حوزه علمیه قم، مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی، 1382.

مشخصات ظاهری : دوازده، 120 ص.: جدول.

شابک : 9000 ریال:964-6918-36-0

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی:The youth & culturaInvasion

یادداشت : کتابنامه: ص. [117] - 120.

موضوع : فرهنگ زدائی.

استعمار فرهنگی.

جوانان -- جنبه های اخلاقی.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی

رده بندی کنگره : GN366/ک 9ج 9

رده بندی دیویی : 303/482

شماره کتابشناسی ملی : م 81-39096

اشاره

کاویانی، محمد

جوانان و تهاجم فرهنگی / مؤلف محمد کاویانی; تهیه کننده مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه علمیه; ویراستاران محمد جواد شریفی، حمیده انصاری. - قم: حوزه علمیه، 1381.

120 ص.

ISBN 964 - 964 - 6918 - 36 - 0

فهرستنویسی براساس اطلاعات فیپا.

کتابنامه: ص. ]117[ - 120; همچنین به صورت زیرنویس.

9 ج 9 ک / 366 GN 482 / 303

کتابخانه ملی ایران 39096 - 81 م

مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه ی علمیه

نام کتاب: جوانان و تهاجم فرهنگی

مؤلف: محمد کاویانی

تهیه کننده: مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه ی علمیه

ناشر: انتشارات مرکز مدیریت حوزه ی علمیه

ویراستاران: محمد جواد شریفی، حمیده انصاری

حروف چین و صفحه آرا: حسن یوسفی

چاپ اول: بهار 1382

شمارگان: 2000 نسخه

بها: 9000 ریال

قم، صندوِ پستی 4466/37185 تلفن: 7737217

شابک: 0 - 36 - 6918 - 964

مراکز پخش:

قم: مدرسه ی عالی دارالشفاء، انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، تلفن: 7748383

قم: خ ارم، جنب پاساژ قدس، ساختمان ناشران، طبقه همکف، پرسمان دینی،

تلفن: 7831090 تلفکس: 8831790

واحد 9. مؤسسه ی فرهنگی دانش و اندیشه ی معاصر، تلفن: 6492693

کلیه ی حقوِ چاپ برای ناشر محفوظ است

تقدیم به:

نوجوانان و جوانان خوب و بلندهمت این مرز و بوم

فهرست مطالب

مقدمه …هفت

پیش گفتار …یازده

فصل اول: کلیاتی در مورد مفهوم شناسی فرهنگ

معنای فرهنگ …3

معنای تمدن و رابطه ی آن با فرهنگ …7

فرهنگ اسلامی - ایرانی، با توجه به اقوام مختلف …12

فصل دوم: تهاجم فرهنگی، زمینه ها و عوامل

چیستی تهاجم فرهنگی …21

ریشه ها و عوامل تهاجم فرهنگی در ایران …25

فرِ تبادل و تهاجم فرهنگی و معیار تشخیص آنها …37

فرهنگ واحد جهانی …39

فصل سوم: تهاجم فرهنگی، نوجوانان و جوانان

آسیب پذیری طبقات سنّی اجتماع نسبت به تهاجم فرهنگی …47

ویژگی های روان شناختیِ نوجوان و جوان …58

فرقه گرایی های مذهبی در بین نوجوانان و جوانان …69

مشکلات روان شناختی نوجوانان و جوانان …73

مشکلات عینی نوجوانان و جوانان …78

فصل چهارم: شیوه های مقابله با تهاجم فرهنگی

چرایی طرح مسئله تهاجم فرهنگی در دهه ی اخیر …85

احزاب و تهاجم فرهنگی …88

راه های مقابله با تهاجم فرهنگی …92

وظایف مسئولین مملکتی در مقابل تهاجم فرهنگی …93

وظیفه ی والدین در جدال با تهاجم فرهنگی …99

وظیفه ی نوجوان و جوان در رویارویی با تهاجم فرهنگی …102

نمونه هایی از جوانانی که به فرهنگ توجه کامل داشتند …108

کتاب نامه …117

مقدمه

فرهنگ یکی از عناصر اساسی حیات اجتماعی است که همواره با ساحت های گوناگون انسان عجین بوده است; چون قوام فرهنگ از اندیشه و رفتار شکل می گیرد; لذا مبانی معرفت شناختی، انسان شناختی، وظیفه شناختی و فرجام شناختی به عنوان زیرساخت های بنیادین فرهنگ به شمار می آیند. نزاع و چالش میان فرهنگ ها - که از آن به تهاجم، یا تنازع فرهنگی یاد می شود - ریشه در اختلاف مبانی دارد.

بنابراین، محققان و فرهیختگان، باید در برابر نزاع های ظاهری، به اختلاف مبانی و زیرساخت ها توجه نمایند. کسانی که در مقام ارزش گذاری فرهنگی به یکسان داوری می کنند و یا فرهنگ صحیح و سقیم را از یکدیگر تمییز نمی دهند; نهاد خانواده را ارزش، و نهادهای نامشروع را ضد ارزش معرفی نمی کنند، در مبنا و زیرساخت معرفت شناختی، نسبی گرا یا کثرت گرا می اندیشند; یعنی معیاری برای تشخیص معرفت صحیح از سقیم ارائه نمی دهند; البته چنین افرادی گرفتار خود متناقض اند; زیرا نمی توانند هم به انکار معیار معرفت بپردازند و هم از نسبی گرایی دفاع کنند; چون دفاع آنها فاقد معیار منطقی است.

توصیه ما به خوانندگان، به ویژه جوانان عزیز این است که به زرِ و برِ های ظاهری نگرایند و به عمق فرهنگ انسانی بیاندیشند. جامعه ای که از میراث فرهنگی گذشته اش بهره نبرد، بی هویت می گردد و گرفتار انحراف و اعوجاج می شود. دنیای غرب نیز، همیشه از میراث کهن خود بهره برده و به نام سقراط و افلاطون و ارسطو و فلوطین و آگوستین افتخار کرده است.

گروه های منحرف فرهنگی که به اشکال گوناگون صوفیانه، حزبی، و نهادهای اجتماعی دیگر ظاهر می گردند، مجموعه های بی هویت و بی هدفی هستند که جهان انسانی را تهدید می کنند.

فرهنگ اصیل اسلامی - ایرانی، اندیشه و رفتاری است که از آموزه های آسمانی بهره گرفته و بر مبنای رئالیستی و خدامحوری و کمال جویی آدمی، توصیه های خود را عرضه می دارد. مهاجمان فرهنگی که مخالف این اندیشه و رفتارند به صورت ریشه ای و نامحسوس و آرام و مستمر و سازمان یافته، خود را با فرهنگ اسلامی درگیر می کنند. شکاکیت و نسبی گرایی را در عرصه ی معرفت رواج می دهند تا اباحی گری و تولرانس را در عرصه ی رفتار و اخلاِ محقق سازند.

تهاجم فرهنگی که در سال های گذشته به صورت مکرر و مؤکد، توسط مقام معظم رهبری بیان گردید، واقعیتی غیرقابل انکار است، و امروزه مهاجمان نیز بدان اعتراف می کنند.

تنها راه مقابله با هجمه های فکری و فرهنگی، تقویت اندیشه ی ناب محمدی و ارتباط رفتاری و قلبی با پیشوایان دین، به ویژه ائمه اطهار(علیهم السلام) است.

چند نکته ی قابل توجه دیگر این که:

کتاب حاضر، به عرصه های مختلف فرهنگ شناسی، زمینه ها و عوامل تهاجم فرهنگی، شیوه های مقابله با تهاجم فرهنگی پرداخته، که محقق محترم آقای محمد کاویانی با موفقیت از عهده ی آن مباحث برآمده است.

در پایان از مؤلف محترم و نیز از حجج اسلام آقای طوسی (مدیر محترم گروه تربیت و مشاوره)، آقای داعی نژاد (معاون پژوهشی) و آقای حمید کریمی (مدیر پروژه ها) و سایر مدیران و همکاران و حروف نگاران و ویراستاران مرکز که در آماده سازی این اثر تلاش نموده اند; به ویژه از حجت الاسلام والمسلمین آقای حسینی بوشهری مدیر محترم حوزه ی علمیه و مدیر مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه علمیه، تقدیر و تشکر می نمایم.

عبدالحسین خسروپناه

جانشین مرکز مطالعات و پژوهش های

فرهنگی حوزه ی علمیه

پیش گفتار

موضوع فرهنگ از موضوعاتی است که همواره و در همه جا از اهمیت خاصی برخوردار می باشد. فرهنگ هر جامعه، در همه ی نهادهای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، آموزشی و... آن جای دارد، و نشان دهنده ی ارزش و اهمیت آنهاست. امروزه، همه ی نزاع ها به نزاع فرهنگی ختم می شود; این نزاع در جامعه ی ما بسیار شدیدتر و محسوس تر از دیگر جوامع است; زیرا تفاوت و فاصله ی فرهنگ ناب اسلامی با دیگر فرهنگ های رایج دنیا زیاد است.

موضوع نوجوان و جوان نیز، به ویژه در کشور ما - با ترکیب جمعیتیِ جوانی که دارد - از اهمیت بسیاری برخوردار است; اگر فرهنگ مورد نظر، با روش های صحیح و علمی به نوجوان و جوان منتقل نشود، با گذشت دو نسل، ممکن است هیچ اثری از فرهنگ قبل نباشد.

اگر به ارتباط این دو موضوع توجه نماییم، اهمیت مضاعف آن برای جامعه ی ما بیش تر آشکار می شود. در این اثر مختصر، تلاش بر این است که با مخاطبین نوجوان و جوان، گفتوگویی علمی، لکن با زبانی ساده، در این موضوع داشته باشیم.

از آن جا که این موضوع از یک سو، دارای گستره ی مفهومیِ وسیع و از سویی دیگر، به صورتی عام، در تمام جامعه مطرح است، این کتاب به صورت پرسش و پاسخ تنظیم گردیده تا، حتی المقدور، به موضوعاتِ عینی تر و اساسی تر بپردازد.

بعضی از موضوعاتی که در این کتاب - در قالب سی سؤال و جواب - مطرح شده اند عبارت اند از: چیستی فرهنگ، تبادل فرهنگی، تهاجم فرهنگی، فرهنگ جهانی، رابطه ی فرهنگ و جوان، ویژگی های روان شناختی نوجوان و جوان، رشد دینی و اخلاقی، فرقه گرایی دینی، مشکلات جوانان، وظایف جوان و والدین و مسئولین و...; و سعی شده است به هر کدام، پاسخی علمی و متناسب با مخاطبان این اثر، یعنی نوجوانان و جوانان داده شود.

در این جا لازم می دانم از آقای مجید کافی، عضو پژوهشکده ی حوزه و دانشگاه، که از مشورت های سخاوتمندانه ی ایشان استفاده نمودم و جناب حجة الاسلام آقای اسدالله طوسی، مدیرِ گروه تربیت و مشاوره ی مرکز مطالعات، که این موضوع را پیش نهاد، و به طور جدی پی گیری نمودند تشکر کنم.

محمدکاویانی

فصل اوّل: کلیاتی در مورد مفهوم شناسی فرهنگ

معنای فرهنگ

کلیاتی در مورد مفهوم شناسی فرهنگ⁽¹⁾

بعضی از کلمه ها و واژه ها، در علوم مختلف، دارای معانی اصطلاحی اند که فهم صحیح آنها احتیاج به تبیین و توضیح بیش تری دارد.

به همین دلیل، در فصل اول، ابتدا اصطلاح فرهنگ و دیگر اصطلاحات مربوط به آن، تشریح، و نیز ارتباط آنها با هم بیان شده است.

فرهنگ یعنی چه و به چه چیزهایی فرهنگ می گویند؟

«فرهنگ» معانی متعددی دارد; حدود سیصد تعریف برای آن ذکر شده است که به مواردی از آنها اشاره می کنیم:

الف) فرهنگ، یک مفهوم تکاملی.⁽³⁾اشاره به تکامل انسان نسبت به حیوانات دارد. باستان شناسان، رشد و گستره ی فرهنگ به این معنا را حداقل از 700 هزار سال پیش می دانند.

ب) فرهنگ، یک مفهوم توصیفگر.⁽⁴⁾انسان ها و گروه های انسانی، مجموعه ای از عقاید، سنت ها، عادات، تکنیک ها و دستاوردهای مادی را برای خود انباشته کرده اند.این اندوخته ها، در گروه های مختلف، بسیار متفاوت اند; فرهنگ شناسان، اندوخته ها و تفاوت های آنها را برای ما توصیف می کنند.

ج) فرهنگ به عنوان نوع زندگی.⁽¹⁾یکی از ویژگی های ممتاز رفتاری انسان، قدرت تفکرِ سمبلیک است; یعنی تصوّر چیزهایی که وجود ندارند، یا در محدوده ی ادراک مستقیم فرد نیستند. بدین طریق، نوع زندگی (فرهنگ) انسان ها، با حیوانات متفاوت می شود. آنها از این رهگذر قادر می شوند که ابزارهایی بسازند و خودشان را در گروه های پیچیده ای سازمان دهی کنند. فرهنگ به این معنا، شامل زبان (امکان تکلم)، تفکر، تصمیم گیری، و خلق چیزهای جدید است. این ها انسان را نسبت به موجودات دیگر، موجودی منحصر به فرد نموده است⁽²⁾.

تعریفی که علامه جعفری(رحمهم الله) به عنوان وجه مشترک تمام تعاریف، از مهم ترین دایرة المعارف های دنیا اخذ کرده چنین است:

«فرهنگ عبارت است از: کیفیت یا شیوه ی بایسته یا شایسته، برای آن دسته از فعالیت های حیات مادی و معنوی انسان ها که مستند به طرز تعقل سلیم و احساسات تصعید شده ی آنان در حیات معقول تکاملی باشد».

ایشان در این تعریف، چهار اصل مهم را به تفکیک، مورد توجه قرار داده اند:

منظور از نسبی، آن است که اختصاص به بعضی از اقوام و ملل دارد; مثل تعظیم و تکریم بیش از اندازه به صنف مرد، که در ژاپن معمول است; و منظور از مطلق، آن است که در تمام اقوام و ملل وجود دارد; مثل علاقه به زیبایی ها، احترام متقابل میان انسان ها، حق شناسی، علم و معرفت جویی، و ...

بنابراین، از دیدگاه علامه جعفری(رحمهم الله) فرهنگ، عصاره ی انسانیت انسان و جوامع انسانی است که باید سلامت آن را پاس داشت، بر غنای آن افزود و آن را به نسل بعد اهدا کرد. باید آن را که تجسم بعد انسانیِ انسان است، همواره از دست برد و هجوم بعد حیوانی و اهریمنی انسان ها محفوظ و مصون داشت.

اما معنای عمومی تر و رایج تر نیز از فرهنگ وجود دارد; مثلا گفته می شود «باید فرهنگ سازی کرد»; «فرهنگ جامعه خراب است»; «آموزش های دینی به صورت فرهنگ در نیامده است» و ... . فرهنگ در این عبارات، اعم از خوب و بد است; لذا شیوه ی رفتار و احساس و مجموعه ی باورها و ارزش ها و اندیشه هایی پدیده ی فرهنگی محسوب می شود که اولا، عمومی شده باشد; ثانیاً، افراد با اختیار به سوی آن میل کنند; ثالثاً، به زمان و شرایط ویژه ای مربوط نشود، و رابعاً، خودش را در دیگر تجلیات رفتاری جامعه نیز نشان بدهد.

تمدن به چه معنایی است؟ ارتباط فرهنگ با تمدن چگونه است؟ کدام یک دارای معنای وسیع تری است؟

تمدن،⁽¹⁾معانی متعددی دارد و بسیاری از معانی فرهنگ با تمدن هم پوشی دارند.

تمدن، یعنی تخلق به اخلاِ اهل شهر. تمدن داشتن، یعنی دارای تربیت شهرنشینی بودن و در مرحله ی کامل تربیت اجتماعی قرار داشتن; برخلاف بربریت.⁽²⁾

بر اساس آنچه در دایرة المعارف بین المللی⁽³⁾آمده است، اصطلاح تمدن، هم به نوعی جامعه و هم به نوعی فرهنگ اشاره دارد. جوامع اولیه، غیر متمدن بوده اند و سپس متمدن شده اند.

شکل گیری جوامع متمدن سه مؤلفه دارد:

در جوامع اولیه، پیوندهای خانوادگی، طایفه ای و قبیله ای، قوی ترین نیرویی بود که گروه ها را در کنار یکدیگر قرار می داد. در جوامع متمدن، نهادهای اقتصادی، سیاسی، و ایدئولوژیک (مثل: صنعت، دولت، دین و ...) بسیار مهم تر از پیوندهای قومی و خانوادگی هستند.

تمدن به معنی فرهنگ، به انواع و اَشکال فرهنگ هایی اشاره دارد که جوامع بسیار سازمان یافته و پیش رفته را به وجود می آورند. تمدن به این معنا مشتمل است بر:

فرهنگ ها و فرم های فرهنگی ممکن است آن قدر الگوهای مشخصی داشته باشند که بتوانیم از سبک فرهنگی سخن بگوییم و تمدن ها را برحسب تفاوت های سبک فرهنگی شان مقایسه کنیم.

وجه اشتراک هر دو معنا این است که جامعه ی متمدن، به هر معنا، از حیث دستاوردهای مادی زندگی، مثل صنعت و تکنولوژی و ...، از جوامع غیر متمدن پیش رفته تر است; به عبارت دیگر، تمدن به مظاهر و دستاوردهای صنعتی و مادی و فیزیکی زندگی هم اشاره دارد.

بر این اساس، ارتباط فرهنگ و تمدن معلوم می شود. اگرچه این دو، تلازم منطقی با یکدیگر ندارند، اما تلازم عادی دارند. معمولا فرهنگ و تمدن، به موازات هم پیش رفت می کنند و بر یکدیگر اثر مثبت دارند; لکن این امکان وجود دارد که در یک جامعه، تمدن (به معنی پیش رفت صنعت و تکنولوژی) به نزاع با فرهنگ (شیوه ی بایسته و شایسته برای فعالیت های حیات مادی و معنوی انسان ها...) برخیزد و باعث ضعف یا نابودی آن شود; لذا همیشه فرهنگ، نیاز به محافظت دارد.

چگونه فرهنگ ها تغییر و تبدّل پیدا می کنند; آیا تغییر کامل فرهنگ در یک جامعه ممکن است؟

رفتار و احساس و تفکر انسان ها، به ترتیب، از جزئی به کلی، به صورت زیر ظهور و تغییر پیدا می کند. در ابتدا، کاملا فردی است; و بعضی افراد، چه بسا، بدون این که از هم دیگر اطلاع و با یکدیگر هماهنگی داشته باشند، به یک صورت، احساس و فکر و عمل می کنند. گاهی ممکن است یک متفکر برجسته، به تنهایی، دیدگاهی داشته باشد و آن را بیان کند; در صورت موفقیت، در مرحله ی بعد، ممکن است آن شیوه ی احساس و تفکر و عمل، به صورت گروهی، خود را نشان دهد; اگر این گروه بتواند شیوه اش را حفظ کند و آن را در عمق و سطح انتشار دهد و آرام آرام پذیرش اجتماعی پیدا کند، تبدیل به یک جریان فرهنگی می شود.⁽²⁾

ممکن است این جریان فرهنگی ملی و یا بین المللی باشد و - بسته به این که موضوع آن چه باشد و در چه گستره ای انتشار یابد - ممکن است تبدیل به یک خرده فرهنگ و یا فرهنگ شود. ممکن است این تحولات در هر مرحله ای ساز و کارهای خاص خود را داشته باشد و از ابزار و وسایل ویژه ای استفاده کند و لوازم اجتماعی خاصی را به دنبال داشته باشد.

امروزه برای تبدیل و انتقال از مرحله ای به مرحله ی دیگر، به طور دقیق و برنامه ریزی شده، از داده های مختلف علوم انسانی، مثل روان شناسی، جامعه شناسی، مدیریت، ارتباطات و ... استفاده

می شود. موضوع «اثرگذاری بر تک تک افراد» و «تبلیغات»، در علوم انسانی و در مجامع دانشگاهی جایگاه ویژه ای دارد;⁽¹⁾البته روشن است که نزاع ها و مقابله ها، در سطوح فردی و گروه های کوچک، آسان تر از زمانی است که تبدیل به جریان فرهنگی شده باشند. اصولا نمی توان جریان فرهنگی را به طور کامل، آن هم در کوتاه مدت، حذف کرد; اگرچه می توان جریان مطلوب را آن قدر تقویت کرد و قوت بخشید که بقیه، در کنار آن، ریز و کم رنگ و ناپیدا شوند; هم چنین می توان بعضی از جریان ها را به کار گرفت و در جهت مورد نظر هدایت کرد; چون همواره تمام جریانات فرهنگی، تضاد بنیادی با یکدیگر ندارند.

با توجه به تعریفی که از فرهنگ ارائه شد، در می یابیم که گستره ی آن بسیار وسیع است و همه ی دستاوردهای یک جامعه، مثل خط، زبان، دین، آداب و رسوم سنتی، علوم و فنون و... را از ابتدا تاکنون شامل است; لذا نمی توان در این مختصر، به طور کامل و مستوفا، از ساز و کارهای ایجاد و تغییر فرهنگ سخن گفت; لکن ما به طور کلی یادآوری می کنیم که تغییر فرهنگ جامعه اولا، به تدریج و با کندی بسیار صورت می پذیرد; ثانیاً، چه بسا بسیاری از توده ها متوجه تغییر فرهنگ نمی شوند!

گاهی برنامه ای تنظیم می شود که مثلا مجموعه ی مفاهیم «الف ب پ ت ث» را که در کنار هم قرار دارند، به گونه ای تغییر می دهند که آرام آرام به مجموعه ی «ج چ ح خ د» تبدیل می شود و در نهایت، کسانی که با آن سر و کار داشته اند، هنوز خیال می کنند که این همان است.

مسئله ی حفظ یا تغییر فرهنگ، نیاز به استراتژی فرهنگی و برنامه ریزی دراز مدت دارد. تفطن به این نکته بسیار مهم است که فرهنگ و سیر آن را نباید به دست حوادث روزگار سپرد; بلکه باید برای حفظ یا تغییر آن برنامه ریزی کرد. این برنامه ریزی باید تمام شئون فرهنگی را شامل باشد.⁽²⁾

ایشان به بررسی کیفیت اعزام دانش جو به خارج از کشور، و چگونگی رهاشدگی و احساس بی حمایتی آنها، و بلکه طرد و رانده شدن آنها از سوی همه ی نمایندگان فرهنگی و سیاسی خودی در کشور بیگانه اشاره می کند; و متقابلا برنامه های دقیق و حساب wxشده ی مسئولین آن کشور بیگانه را نیز یادآوری می کند; و نتیجه می گیرد که کم ترین و طبیعی ترین نتیجه ی این گونه برخوردها این است که حتی دلسوزان و ارادتمندان کشور و ملت، در همان جا بمانند و یا اگر به کشور باز گشتند، ولو به صورت ناخود آگاه، در واقع از علاقه مندان و حامیان آن کشور بیگانه باشند. آقای تاجداری برای مدت طولانی در آمریکا بوده است و در دانشگاه های متعدد، دبیرستان ها و دیگر مدارسی که ایرانی ها در آنها بوده اند، پژوهش های میدانی، با روش های مختلف نمونه گیری و تحلیل محتوی، انجام داده است.او به طور مختصر، به پدیده ی فرار مغزها پرداخته است و گناه آن را بیش از آن که متوجه دانش جو بداند، مقداری متوجه بی برنامگی داخلی برای جذب، و مقداری متوجه برنامه های دقیق و جذب کننده ی کشورهای بیگانه می داند.

نیاز به ذکر است که بیش تر تحقیق ایشان، مربوط به قبل از پیروزی انقلاب اسلامی است.

معمولا فرهنگ جوامعْ متفاوت است; لطفاً فرهنگ اسلامی - ایرانی را توضیح بدهید; آیا اساساً، این ترکیب، ترکیب صحیحی است؟ چگونه می توان فرهنگ جهان اسلام را به فرهنگ یک مرز و بوم محدود نمود؟

فرهنگ ایران قبل از اسلام، نقاط مثبت قابل توجهی، مثل حجاب، خانواده، نوع دوستی، وطن دوستی و هم چنین نقاط منفی ای مثل اشرافیت، نظام طبقاتی، سلطنت و ... را در خود داشته است. با آمدن اسلام، نقاط مثبت، تأیید و تقویت، و نقاط منفی، مردود و تضعیف شدند.

وقتی در مورد فرهنگ اسلامی سخن می گوییم، ممکن است دو سطح از فرهنگ اسلامی را تصور کنیم.

الف) فرهنگ اسلامی موجود. آن مقدار از آموزه های اسلامی که در جامعه حاصل شده و به صورت فرهنگ جاری در آمده است; مثل نماز، روزه، حج، جهاد، شهادت، نوع دوستی و دیگر آموزه های جاری در جامعه;

ب) فرهنگ اسلامی مطلوب. آن آموزه های اسلامی که از متون اسلامی به دست می آید; اما در جامعه به صورت فرهنگ جاری در نیامده است، بلکه برای پیاده شدن آنها باید تلاش کرد; مثل بسیاری از اخلاقیات و اعتقادات و احکام، که توده ی مردم هنوز به آنها آشنا نیستند.

فرهنگ اسلامی، در هر دو سطح با فرهنگ های دیگر متفاوت است. آنچه که موجود است، اگرچه کامل نیست، لیکن دارای ویژگی هایی است که آن را از دیگر فرهنگ ها متمایز می کند:

الف) تنها مکتب خدامحوری است که به ابعاد مختلف زندگی نظر داشته، در آن دخل و تصرف کرده، آن را هدایت می کند و دستورالعمل می دهد;

ب) آخرین مکتب الهی و کامل ترین آنهاست و تحریفی در آن راه نیافته است;

ج) با اجتهاد در فقه، همواره پاسخ گوی مسائل روز است;

د) ابعاد مختلف زندگی مادی و معنوی، دنیوی و اخروی و ... را مورد توجه قرار می دهد;

ه-) عناصر حیات بخش بسیار مهمی، مثل جهاد، شهادت، ایثار، مواسات و... در آن وجود دارد که فرهنگ های دیگر از آن بی بهره اند.

آرمان شهری که با تکیه بر منابع و متون اسلامی ترسیم می گردد، جامع ترین، مفیدترین و عملی ترین آرمان شهرِ متصور برای جامعه ی بشری است. علامه جعفری(رحمهم الله) در این زمینه می فرماید:

فرهنگی را که اسلام بنا نهاد، حیات هدف داری است که ابعاد زیباجویی، علم گرایی، منطق طلبی و آرمان خواهی انسان ها را به شدت به فعالیت وا می دارد و همه ی عناصر فرهنگی را متشکل می سازد; عنصر علمی را از عنصر اخلاِ عالیه ی انسانی، و عنصر هنری را از عنصر اقتصادی تفکیک نمی کند; وحدت فرهنگ را پیرو وحدت روح آدمی قرار داده، از تجزیه و متلاشی شدن آن جلوگیری می نماید.

عناصر فرهنگ اسلامی که در منابع معتبر، با عناوین ادب، خصال، علم، اخلاِ - به مفهوم عمومی آن - و محاسن امور نامیده می شوند، همگی در یک مفهوم عالی به نام حکمت جای دارند. این حکمت، شامل هرگونه نمود و فعالیتی است که می تواند نیرو بخش حیات هدف دار، برای فرد و جامعه باشد. اولین بنیان گذار و حمایت کننده ی اصلی این فرهنگ، خداست که آدمی را با قلم، بیان، قریحه، ذوِ، کمال جویی و کشف اصول پایدار در رودخانه ی همیشه در جریان روی دادها مجهز ساخت و دو بال احساس و اندیشه ی او را به پرواز در آورد.⁽¹⁾

این فرهنگ، با فرهنگ ایرانی و خصیصه هایِ مثبت ملی، عجین شده و صحنه های بسیار زیبا و تماشایی را آفریده است; به طور مثال، در ایران قبل از اسلام، حجاب، حتی برای اعیان و اشراف، دارای اهمیت بسیاری بوده است; در اسلام نیز حجاب برای همه ی زنان مسلمانِ آزاد، لازم و ضروری است;

اما در صدر اسلام که برده داری هنوز وجود داشت، حجاب برای زنانی که کنیز بودند ضروری نبود. زمانی نه چندان دور، حجاب در جامعه ی ایران، نه تنها به عنوان یک هنجار اجتماعی، بلکه به عنوان یک «تابو» شناخته می شد، اکنون اگر، خدشه ای به این پدیده ی مبارک وارد شده، محصول هجوم فرهنگی زمان رضا شاه است.⁽¹⁾

معنای تمدن و رابطه ی آن با فرهنگ

اهمیت دادن به خانواده نیز از همین قبیل است. خانواده در فرهنگ ایرانی - اسلامی، استحکام فوِ العاده ای دارد، و این مطلبی است که همه ی فرهنگ ها نیز به شدت به آن نیاز دارند، و باید در استراتژی فرهنگی و در سیاست گذاری های کلان فرهنگی، از آن محافظت نمود.

وقتی که نوع دوستی و وطن دوستی، با حق خواهی و شهادت طلبی و ایثار، عجین شود، نتیجه آن می شود که در دفاع مقدس در طول 8 سال جنگ تحمیلی، در پیش چشمان بهت زده ی جهانیان به نمایش گذاشته شد و دوست و دشمن را به تحسین واداشت.

در این فرهنگ، از این نمونه ها بسیار است; باید به آنها توجه نمود و آنها را زنده نگه داشت.

در جامعه ای مثل ایران که ملیت ها و اقوام متعدد، با آداب و رسوم مختلف زندگی می کنند، آیا تصور فرهنگ واحد ملی ممکن است؟

هر قدر ادیان، ملیت ها و اقوام، دارای مشترکات اصیل بیش تری باشند، امکان هم زیستی بهتری دارند; به عنوان مثال:

علی رغم این که کشور ایران از اقوام مختلفی، مثل کرد، لر، ترک، گیلک، عرب، ترکمن، بلوچ، و... تشکیل می شود; اما مشترکات اصیل دینی در بین آنان بسیار است. اکثر جمعیت ایران مسلمان هستند; در بسیاری از اصول و اعتقادات دینی اخلاقی مثل توحید، کتاب آسمانی، پیامبر، و معاد، بهشت و جهنم، ثواب و عقاب، و... مشترک اند; در اکثر اعمال و مناسک دینی، وحدت رویه دارند; در اعیاد و وفیات متعددی مشترک اند، به گونه ای که وجوه تمایز آنها نسبت به وجوه اشتراک بسیار ناچیز است.

تمام مسلمانان، در تعصبات دینی، اشتراک کامل دارند; اتفاقاتی مثل جریان سلمان رشدی، به خوبی این را نشان می دهد. ملت های مسلمان، در هرجا که باشند، احساس همدلی با مسلمانان دیگر می کنند; اگرچه ممکن است نظام های حکومتی، آن تعصب را نداشته باشند; اما با این که امور وحدت ساز فراوانی در بین مسلمانان وجود دارد، وضعیت جهان و موضوع جهانی شدن در همه ی ابعاد، از جمله فرهنگ، و ارتباطاتِ بسیار سریع و هدف دین زدایی از جهان، اقتضا می کند که مسلمانان نیز سریع به خود آیند و تلاش کنند تا فرهنگ صحیح و جامعِ اسلامی را ارائه دهند و از تأکید بر وجوه تمایز بپرهیزند.

ممکن است گفته شود که این اشتراکات دینی، مرز جغرافیایی نمی شناسد، اختصاص به ایران ندارد و فرهنگ واحد ایرانی نمی شود. پاسخ این است که بله، فرهنگ دینی در مرزها محدود نمی شود; لکن وضعیت نظام های سیاسی و حکومتی جهان، امری انکارناپذیر است و سابقه ی دیرینه دارد و در عمق وجود افراد و جوامع، جای گرفته است; از سوی دیگر، فرهنگ اسلامی و ایرانی، از دیر زمان، با هم عجین شده و یک فرهنگ ساخته اند.

فرهنگ اسلامی - ایرانی، با توجه به اقوام مختلف

مردم هر کشوری، هویت واحد کشور خود را به پرچم، زبان، نظام حکومتی، حرمت گذاری به مرزها، قوانین و مقررات یکسان کشوری، وحدت ملی و امثال این ها می دانند که اموری وحدت بخش و بسیار ارزشمندند; به عبارت دیگر، مشترکات ملی مثبت، در کشوری مانند ایران، (با تنوع قومی زیادی که دارد) بسیار زیاد و با ارزش اند و تا جایی که قابل دفاع منطقی اند، باید آنها را حفظ نمود; به عنوان مثال، مردم ایران در هر قومی که هستند، در سوغات خریدن و هدیه دادن، شهرت دارند; به حفظ حریم خانواده بسیار اهمیت می دهند; معماری و هنر ایرانی، موجب افتخار همه ی ایرانیان، و در همه ی جهان شناخته شده است; به مراسمی مانند عید نوروز و بعضی جشن های دیگر بسیار اهمیت می دهند; هر قومی زبان خاص خودش را دارد، لکن زمانی که با یکدیگر مواجه شوند با زبان مشترک فارسی سخن می گویند; غذای ایرانی بسیار معروف است; پوشش ایرانی اگرچه جلوه های متفاوتی دارد، اما همیشه بسیار کامل بوده و تمام بدن را می پوشانده است. این مشترکات ملی زیادند; زمانی خود را به وضوح نشان می دهند که در فضای یک جامعه ی اروپایی، سخن از فرهنگ ملی ایرانی به میان آید.

به طور کلی، انسان نیاز به زندگی اجتماعی دارد و منطقی است که از امور وحدت بخش اجتماعی استفاده کند و جامعه ی مورد نظر خود را بسازد; لکن این امور وحدت بخش، در سطوح مختلف با هم متفاوت اند. انسان در ابتدا، احساس هویت فردی می کند، سپس با بعضی از امور وحدت بخش، در جمع خانواده قرار گرفته، احساس هویت خانوادگی خواهد داشت و نیز خانواده ها با امور وحدت بخش دیگری با احساس هویت های قبیله ای، شهری، کشوری، دینی و جهانی، روبه رو می شوند. این مسیر - از فرد به اجتماع - مادامی مطلوب و قابل دفاع است که از یک سو، معقول و منطبق بر فطرت پاک و نیازهای فطری انسان باشد و از سوی دیگر، با هویت سطح قبلی افراد سازگار باشد.

اسلام، بیش از هر چیز، به امور وحدت بخش دینی تأکید می کند; هم چنین هویت های فردی، خانوادگی، قبیله ای و ملی را مادامی که خلاف احکام الهی نباشند، حرمت می نهد و از آنها در پیش بردِ اهداف مشترک استفاده می کند; مسلمانان در موارد متعددی این را تجربه کرده اند.

خلاصه این که اولا، فرهنگ واحد ملی، متصور و صحیح است; ثانیاً، فرهنگ واحد دینی، فوِ فرهنگ ملی است و فرهنگ ملی را در خود جای می دهد و از آن به خوبی در جهت پیش بردِ اهداف مشترک استفاده می کند.

2

تهاجم فرهنگی، زمینه ها و عوامل

فصل دوّم: تهاجم فرهنگی، زمینه ها و عوامل

تهاجم فرهنگی، زمینه ها و عوامل

غالب صاحب نظران علوم اجتماعی به پدیده تهاجم فرهنگی توجه داشته و درباره ی پیشینه، زمینه ها و عوامل آن بحث کرده اند.

در این فصل درباره ی آنچه که اکنون در جامعه ی ایران اسلامی، تحت عنوان تهاجم فرهنگی، معرکه ی آرای اندیشمندان فرهنگی، و اجتماعی و سیاسی قرار گرفته است و هم چنین، زمینه ها، علل و عوامل گوناگونی که در آن دخیل اند و نیز مسائلی نظیر تبادل فرهنگی، فرهنگ واحد جهانی و مانند این ها بحث می شود.

مقصود از تهاجم فرهنگی چیست; آیا می توان فعالیت های فرهنگی را مانند فعالیت های نظامی، تهاجم نامید؟

همواره بین انسان ها بر سر قدرت و جابه جایی آن نزاع هایی بوده است; این نزاع ها به منظور به دست آوردن بیش ترین منافع و تحمل کم ترین آسیب ها، همواره تغییر شکل داده اند و به ترتیب تاریخی، به شکل نزاع های بدنی، اقتصادی، نظامی، فرهنگی و اطلاعاتی بروز کرده اند.

اگرچه برای هر یک از این مراحل، مرزبندی دقیق تاریخی انجام نشده است; اما برای هر کدام، شواهد تاریخی فراوانی یافت می شود; ما از بین این نزاع ها، فقط به نزاع فرهنگی اشاره می کنیم.

چیستی تهاجم فرهنگی

نزاع فرهنگی، به صورت رسمی و برنامه ریزی شده و تعمیم یافته، از بیش از یک قرن پیش شروع شده است، و علت آن احساس عدم هماهنگی بین دخل و خرج نزاع های نظامی و اقتصادی بوده است; زیرا جنگ نظامی، خرابی ها، از بین رفتن انسان ها، فجایع عاطفی و احساسی فراوان و مانند این ها را به دنبال داشت. نزاع اقتصادی (محاصره ی اقتصادی) نیز پیامدهایی از قبیل: از دست دادن بازار فروش، اشغال بازار توسط رقیب، شکوفایی استعدادها در کشورهای مورد تحریم و غیره را در بر داشت; لذا به مسائل فرهنگی پرداختند، تا جلوی ضررها گرفته شود. از ابتدا آن را تبادل فرهنگی معرفی کردند; اما در واقع، در بسیاری از کشورها، هجوم فرهنگی صورت می پذیرد.⁽¹⁾

تهاجم فرهنگی از حیث هدف، دارای سه مرحله است: تحمیل فرهنگی، تخریب فرهنگی و تسلیم فرهنگی.

نزاع فرهنگی در هر مرحله ای که باشد دارای چند ویژگی بسیار مهم است که نزاع های نظامی و اقتصادی فاقد آن هستند:

الف) دراز مدت است. چه بسا باید قرن های گذشته و آینده در آن لحاظ شود; مثلا اختصاص به یک یا دو دوره ی ریاست جمهوری ندارد، باید یک استراتژی مورد وفاِ ملی، با پشتوانه های سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، و اجتماعی قوی داشته باشد.

ب) بنیادی و ریشه ای است. به مسائل مهم توجه دارد; مثلا در هجوم به فرهنگ ما، مهم ترین و ریشه ای ترین عوامل فرهنگی که هدف قرار می گیرند، عبارت اند از: اصل دین، رابطه ی دین با سیاست، روحیه ی تقوا و معنویت مسلمانان; و به همین ترتیب به مسائل فرعی تر نیز منتقل می شوند.

ج) نامحسوس و نامرئی است. از آن جا که قرار است مضرات نزاع های قبل را نداشته باشد، باید نامحسوس باشد، به همین جهت از علوم انسانی، به ویژه از روان شناسی، بسیار استفاده می شود.

د) آرام و بی سر و صداست. نزاع فرهنگی، واقعاً باید فرهنگی باشد; هر یک از طرفین که آن را به نزاع فیزیکی و ظاهری تبدیل کند، در دراز مدت بازنده می شود; چون اذهان و افکار عمومی مورد هدف است نه بدن ها و ظواهر آنها; و طرف زیرک تر،با ترفندهای ویژه ای، از نزاع فیزیکی خصمْ سود می برد.

ه-) غیر مستقیم و غیر محرک است. چه بسیارند فرهنگ هایی که به واقع با هم در نزاع اند، اما سردم داران آنها به ظاهر صمیمی هستند، در چارچوب های مشخص و متقابل، به یکدیگر بهره می رسانند و بهره می برند، معاهدات امضا می کنند و روابط سیاسی و اقتصادی و اجتماعی دارند; اما در لابلای این ها، نزاع فرهنگی خود را فراموش نمی کنند.

و) سازمان یافته است. برای نزاع فرهنگی برنامه لازم است. باید مراحل کاری و امکانات را محاسبه، تغییرات احتمالی آینده را پیش بینی، و تشکیلات و نیروهای متخصص را فراهم نمود; و باید افکار عمومی ملت خود را جهت داد و حساسیت های مثبت و منفی را شناسایی کرد.⁽¹⁾

واقعیت این است که کشور و فرهنگ ما نیز، به شدت درگیر نزاع فرهنگی است. ما نباید از اصل نزاع فرهنگی ناخرسند باشیم; بلکه باید از کیفیت ورود و خروج خود در این نزاع، از غفلت و بی برنامگی خود، رشد نیافتگی احتمالی توده های مردم، عدم شناخت صحیح آنان نسبت به فرهنگ قرآنی، انفعالی برخورد کردن و از کف دادن ابتکار عمل در نزاع فرهنگی، اسیر شدن مسئولین و حاکمان رده های مختلف در چنگال دشمن ترین دشمنان، یعنی هواهای نفسانی و دنیاخواهی و زیاده طلبی آنان و مانند این ها نگران باشیم.

یکی از تجربه های نزاع فرهنگی، حدود چهار قرن قبل، در آندلس رخ داد. اگر کتاب خاطره ی سقوط آندلس، تألیف احمد رائف را بخوانید، بی اختیار خواهید گفت: راستی چقدر امروز به دیروز شباهت دارد! امروز بیش تر به یک فاجعه شبیه است. شما همراه آقای رائف، تاریخ امروز را مرور خواهید کرد و خواهید دید که تاریخ چگونه تکرار می شود. این سنت جاوید خداوند است که پیوسته، مانند چراغی

روشن، فرا راه خردمندان قرار گرفته است. «خداوند سرنوشت ملتی را تغییر نمی دهد، مگر این که آنها خود را از درون تغییر دهند.»⁽¹⁾

باید گفت مسلمانان، هیچ سرزمینی را جز با یاد خدا فتح نکردند و سقوط مرزهایشان، یکی پس از دیگری نیز، جز به خاطر غفلت نبود; غفلتی که در اثر آن، خدا را فراموش کردند و در نتیجه، اهل باطل بر آنان چیره و وسیله ی عقوبت و عذاب آنان شدند.

مردم آندلس گرفتار نزاع داخلی، راحت طلبی و لذت خواهی فراوان شدند; به ویژه در برهه ای از زمان، آن قدر از خدا غافل و غرِ لذت طلبی شدند که مونتگمریوات، مؤلف اسپانیای اسلامی، در خصوص وضعیت شعرِ مبتذل در آن جا می گوید:

محور اصلی این اشعار، طبع مشکل پسند، تجمل پرستی و لذت جویی بود; سایر اندیشه های ادبی نیز سخن گویانی داشت; لکن مانند شعر اوج نداشت; در عوض، سخن از شب های پر گل و ریحان، در نسیم خنک شب یا به هنگام صبح، بسیار است; سخن از دلبران غزال مانند، با شرابی که در جام می ریزند و با نگاه هایی که نثار می کنند و بوسه هایی که ارزانی می دارند، بسیار است...⁽²⁾

در قرن اخیر، ایده ی تعامل میان فرهنگ ها، جای خود را در بین علوم پیدا کرد; و هدفش حرکت به سوی یک فرهنگ جهانی است که برای منادیان آن، نتایج بسیار مطلوبی را در بر دارد.⁽³⁾

چگونه کشور تاریخی و باستانی ایران با فرهنگ ملّی و اسلامی قدرتمند، دست خوشِ هجوم فرهنگی شده، و چه زمینه ها و عواملی باعث آن گردیده است؟

تهاجم فرهنگی، معمولا مخفیانه صورت می گیرد. در ایران نیز این تهاجماتِ ناپیدا، کم نبوده اند. استاد علی دوانی معتقد است که خط سیر هجوم فرهنگی غرب علیه ایران و فرهنگ اسلامی را، باید از ابتدای قاجاریه و حتی قبل از آن پیدا کرد. ایشان نمونه هایی از این تهاجمات را شمارش، و به ریشه ها و کارگردانان پشت صحنه ی آن نیز اشاره می کنند:

وهابی گری که توسط محمد بن عبدالوهاب نجدی در حجاز شروع شد، تا آن جا پیش رفت که اماکن مقدسه، حرم ها و قبور ائمه(علیهم السلام) را تخریب کامل کردند; حتی تصمیم به تخریب مرقد منوّر حضرت رسول (ص) نیز داشتند، که با تهدید علمای مسلمان هندی به حکم جهاد، از این اقدام منصرف شدند و وهابی گری در حجاز متوقف ماند; والاّ، قصد انتشار در تمام کشورهای اسلامی را داشتند.

احیای صوفی گری توسط معصومعلی شاه دکنی - که می گفتند از شاگردان و مریدان شاه علیرضا دکنی است - نیز در همین ردیف قرار می گیرد. شیوخ صوفیه از کربلا به ایران آمدند و نفراتی را جذب کردند; حدود سه هزار درویش با کشکول و تبرزین به دنبال آنها به راه افتادند و در شهرهای ایران حرکت می کردند و برای خود شعری ساخته بودند و می خواندند: معصومعلی است شاهِ درویش / سلطانِ