مشخصات کتاب

سرشناسه:دهقانی، اکرم سادات

عنوان و نام پدیدآور:چادر و مقنعه از دیدگاه قرآن و حدیث/ اکرم السادات دهقانی.

مشخصات نشر:قم: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، مرکز پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۴.

مشخصات ظاهری:[۴]، ۱۶۲ ص.

فروست:مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما؛ ۸۶۳.

شابک:۱۰۰۰۰ ریال 9789645140111 :

وضعیت فهرست نویسی:برون سپاری.

یادداشت:کتابنامه: ص. [۱۵۷] - ۱۶۲؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:حجاب

موضوع:حجاب -- جنبه های قرآنی

موضوع:حجاب -- جنبه های مذهبی -- اسلام

موضوع:حجاب -- احادیث

شناسه افزوده:صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. مرکز پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره:BP۲۳۰/۱۷/د۹چ۲ ۱۳۸۴

رده بندی دیویی:۲۹۷/۶۳۶

شماره کتابشناسی ملی:۱۸۴۷۴۱۰

اشاره

چادر و مقنعه از دیدگاه قرآن و حدیث

کد: 863

نویسنده: اکرم السادات دهقانی

ناشر و تهیه کننده: مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

چاپ: امیران

صحافی: منتظرالمهدی

نوبت چاپ: اول / 1384

شمارگان: 1400

بها: 1000 تومان

حق چاپ برای ناشر محفوظ است

نشانی: قم، بلوار امین، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پست الکترونیکی: Email: IRC@IRIB.COM

تلفن: 2935803 و 2910602  نمابر: 2933892

شابک: 0-011-514-964

فهرست مطالب

دیباچه........................................................................................................................... 9

پیش گفتار................................................................................................................... 12

فصل اول: مفهوم شناسی............................................................................................... 17

الف) چادر........................................................................................................ 17

ب) جلباب......................................................................................................... 21

ج) ازار.............................................................................................................. 23

د) حبَرَة (حِبَرَة)................................................................................................... 24

ه) مِلْحَفَة............................................................................................................. 24

و) عبائَه............................................................................................................. 25

ز) رِداء.............................................................................................................. 25

ح) کساء............................................................................................................ 25

الف) مقنعه......................................................................................................... 26

ب) خِمار........................................................................................................... 27

ج) قِناع.............................................................................................................. 29

د) مِعجَر............................................................................................................. 29

فصل دوم: دلایل پوشش بیشتر زن نسبت به مرد............................................................. 31

الف) معراج از دامن عفیف................................................................................. 32

ب) شور جنسی.................................................................................................. 33

ج) میزان تحریک پذیری زن و مرد....................................................................... 36

د) زن، مظهر جمال و زیبایی................................................................................ 37

ه) سرکوب مطلق غریزه جنسی و نقد آن............................................................... 39

و) رها سازی مطلق و نقد آن............................................................................... 41

ز) بهترین راهکار............................................................................................... 45

الف) آمار ناامنی در کشورهای غربی.................................................................. 50

ب) پیشنهاد اسلام............................................................................................... 52

فصل سوم: مقنعه و روسری از منظر قرآن و احادیث...................................................... 72

الف) قرمز:......................................................................................................... 93

ب) زرد:............................................................................................................ 93

ج) نارنجی:........................................................................................................ 94

د) سبز:.............................................................................................................. 94

ه) آبی:............................................................................................................... 94

و) بنفش:............................................................................................................ 94

ز) سفید:............................................................................................................ 95

فصل چهارم: چادر از منظر قرآن و احادیث.............................................................. 100

آیا «جلباب» همان «خمار» است؟...................................................................... 102

فصل پنجم: پاسخ برخی شبهه ها و پرسش ها............................................................... 121

پرسش نخست: آیا چادر منشأ دینی دارد؟.......................................................... 125

پاسخ............................................................................................................... 126

پرسش دوم: آیا حکم چادر در زمان حاضر منتفی است؟................................... 129

پاسخ............................................................................................................... 129

پرسش سوم: آیا پوشیدن چادر، به علّت دست و پا گیر بودن آن، موجب منزوی شدن زنان، تعطیل شدن فعّالیت های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی آنان و در نتیجه، تضییع نیروی نیمی از پیکرِ اجتماع نخواهد شد؟.................................................. 130

پرسش چهارم: آیا پوشش چادر در اسلام اجباری است؟ در این صورت، آیا این امر، سلبِ آزادی زن و به اسارت در آوردن او به شمار نمی آید؟              137

پاسخ............................................................................................................... 137

پرسش پنجم: از آنجا که گفته اند: «................................................................... 140

پرسش ششم: آیا برای عفیف بودن باید چادری بود؟......................................... 147

پاسخ............................................................................................................... 147

پرسش هفتم: آیا پوشیدن چادرمشکی، به دلیل مکروه شمرده شدن رنگ سیاه در روایات، کراهت ندارد؟              151

پرسش هشتم: آیا پوشیدن چادر مشکی برای زنان ایجاد افسردگی نمی کند؟......... 155

ص: 155

پاسخ............................................................................................................... 156

پرسش نهم: آیا پوشیدن چادر مشکی، به بیماری های پوستی و استخوانی می انجامد؟ 159

پاسخ............................................................................................................... 159

پرسش دهم: آیا چادر مشکی به دلیل اینکه نور را جذب می کند، ایجاد گرما می کند و سرانجام اینکه پوشیدن آن همراه با سختی خواهد بود، نباید مورد توصیه و تشویق قرار گیرد؟............................................................................................ 160

پاسخ............................................................................................................... 160

سخن آخر....................................................................................................... 164

فصل ششم: رسانه و هنجارمندسازی پوشش............................................................... 167

پیشنهادهای کلّی................................................................................................... 167

پیشنهادهای برنامه ای............................................................................................. 170

پرسش های مسابقه ای............................................................................................ 183

پرسش های مردمی................................................................................................ 184

پرسش های کارشناسی.......................................................................................... 185

معّرفی مراکز و نهادهای مرتبط با موضوع................................................................ 186

کتاب نامه................................................................................................................. 187

دیباچه

لباس و پوشش یکی از نعمت ها و هدایای الهی است که با ویژگی های روحی و جسمی بشر هماهنگی دارد. ازاین رو، انسان به طور فطری به آن گرایش دارد. به گواهی تاریخ، از آغاز پیدایش انسان، زن و مرد کوشیده اند تا پوشش مناسبی برای خود تهیه کنند. آنها نخست با برگ درختان و سپس با پوست حیوانات و بعدها با دست بافته های خویش، خود را می پوشاندند. با پیشرفت صنعت و دست یافتن انسان به منابع و ابزار جدید، پوشش نیز با تغییرهای بسیاری تکامل یافت.

در میان پوشش ها، چادر و مقنعه به خاطر هم خوانی کامل با ارزش ها و الگوهای فرهنگی حاکم بر جامعه های اسلامی، بهتر می تواند به طبع زیباجویی بانوان در حوزه مصالح فردی و اجتماعی پاسخ دهد. چادر، برترین نمود حجاب اسلامی در عصر حاضر است که در سیره زنان برگزیده، به ویژه فاطمه زهرا علیهاالسلام ریشه دارد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، چادر را در شمار یکی از کالاهای ضروری برای جهیزیه دخترش زهرا علیهاالسلام قرار داد. در این میان، چادر سیاه، بهترین و سالم ترین پوشش زن مسلمان است که سراسر حجم بدن او را

می پوشاند و به او وقار و متانتی خاص می بخشد.

این پژوهش چگونگی پوشش، اندازه و رنگ مقنعه و چادر را از منظر آیات و روایات اسلامی بررسی می کند. ازاین رو، دستاوردهای این پژوهش با توجه به مستندات ارزشمند آن بسیار جالب توجه است. برخی از یافته های پژوهشی نشان از قدمت دیرینه چادر و مقنعه دارد، برخلاف تصور ابتدایی که آن را امری تازه می شمارند. همچنین پوشش بیشتر زن نسبت به مرد، بر حکمت های فراوان، دقیق و متناسب با جسم و روح زن استوار است. ناگفته نماند رنگ سیاه در چادر و مقنعه نیز مورد توجه پژوهشگر بوده و دستاوردهای پژوهشی وی حاکی است که تبادر ذهنی زنان عرب از واژه خِمار (مقنعه)، رنگ سیاه بوده، چنان که براساس شواهد لغوی و تفسیری، رنگ جلباب (چادر اسلامی) نیز رنگ سیاه بوده است. همچنین براساس ویژگی های روان شناختی، رنگ سیاه، سازگارترین رنگ با حکمت و فلسفه حجاب زن به شمار می آید.

در پایان، پس از بررسی این مسئله از دیدگاه آیات و احادیث و مستندات تاریخی، بر این نکته تأکید می شود که چادر و مقنعه کنونی بانوان مؤمن و مسلمان ایران، ارتباط محکم و بسیار وثیقی با آموزه های دین اسلام و قرآن کریم دارد.

گفتنی است این اثر حاصل همکاری مشترک علمی و پژوهشی میان اداره کل پژوهش های اسلامی صدا و سیما و مرکز جامعة الزهرا علیهاالسلام قم است که پژوهشگر محترم، سرکارخانم اکرم السّادات دهقانی آن را نگاشته است.

با سپاس از تلاش های ایشان و دست اندرکاران آموزشی و پژوهشی دو مرکز، امید است این اثر مورد استفاده مخاطبان خود به ویژه مدیران و برنامه

سازان رسانه ملی قرار گیرد. در پایان از جناب آقای محمود سوری، ویراستار اثر و دیگر همکارانمان در بخش نمونه خوانی و رایانه سپاس گزاریم.

انّه ولیّ التوفیق

اداره کل پژوهش

مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پیش گفتار

پوشش نخستین نماد فطری انسان در روی زمین، بوده است. از همان آغاز آفرینش بشر، زن و مرد کوشیدند تا به هر شیوه ممکن خود را بپوشانند، بدون اینکه پیش تر در این زمینه آموزش دیده باشند. در قرآن کریم آمده است:

فَلَمّا ذاقا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْاتُهُما وَ طَفِقا یَخْصِفانِ عَلَیْهِما مِنْ وَرَقِ الجَنَّةِ. (اعراف: 22)

چون از آن درخت تناول کردند، زشتی هایشان آشکار گردید و بر آن شدند که از برگ درختان بهشت، خود را بپوشانند.

مسئله پوشش، در ادیان و اقوام پیش از اسلام نیز مورد توجّه بوده است. اسلام نیز که منطبق بر فطرت بشر است، اهمّیت ویژه ای برای آن قائل شد. در این میان، پوشش زن به دلیل حساسیت و نقش مهم آن در تأمین امنیت، سلامت روحی و جسمی او و سلامت جامعه اسلامی، جایگاه ویژه ای دارد.

در قرآن کریم به زنان مسلمان توصیه فراوان شده است که هنگام خروج از منزل یا رویارویی با مردان بیگانه، زیبایی، زینت و اندام خویش را به وسیله پوشش از نگاه نامحرمان بپوشانند. از شمار پوشش هایی که زنان مسلمان در نقاط مختلف جهان اسلام از آن در برابر مردان نامحرم استفاده می کنند، دو پوشش «چادر» و «مقنعه» است.

 هرچند زنان مؤمن و پرهیزکار از روی عشق و علاقه چادر و مقنعه می پوشند، ولی متأسّفانه هنوز برای برخی از آنان روشن نیست که آیا این

پوشش، همان پوشش ایدئال و مطلوب دین است و آیا اسلام شکل ویژه ای برای پوشش زن در رویارویی با مردان نامحرم معرّفی کرده است یا خیر؟

از سویی، کمتر کتابی به صورت مستقل و گسترده، در مورد چگونگی پوشش، اندازه و رنگ مقنعه و چادر نوشته شده است. بیشتر کتاب های موجود، تنها به ضرورت و کارکرد حجاب پرداخته اند.

نبود منبع کافی یا دست کم، کمبود منبع مورد نیاز برای پاسخ گویی به این پرسش ها و نیز فراگیر بودن پرسش در ذهن بیشتر خواهران و زنان مؤمنه، هر یک زمینه ای مناسب برای دشمنان اسلام است تا فرصتی برای هجوم به دژ مستحکم افکار عمومی مسلمانان، به ویژه بانوان مسلمان و حجاب اسلامی آنان پیدا کنند و به تخطئه مبانی نظری و حتّی مبانی دینی آن بپردازند. ازاین رو، نگارنده از دیر باز به دنبال موقعیتی برای تحقیق و بررسی درباره چادر و مقنعه بود تا هم برای پرسش های خود پاسخی بیابد و هم بتواند در راه روشن شدن این مطلب گام بردارد.

اثر حاضر هفت فصل دارد که به صورت زیر تنظیم شده است:

در فصل اول، به مفهوم شناسی واژه های چادر (جلباب) و مقنعه (خمار) و نیز مترادف های آنها در لغت عرب پرداخته شده است. فصل دوم، به بررسی «ادّله لزوم پوشش بیشتر زن نسبت به مرد» می پردازد. در فصل سوم و چهارم، به ترتیب به جنبه های گوناگون و از جمله کیفیت، کارکرد، رنگ مقنعه و چادر از منظر آیات شریف قرآنی و روایات معصومان علیهم السلام پرداخته است.

در فصل پنجم، برخی شبهه های حجاب برتر مطرح و در حدّ توان علمی نگارنده پاسخ داده شده است. در فصل ششم نیز با توجه به رسالت خطیر صدا

و سیمای جمهوری اسلامی ایران، مطالبی در مورد شیوه های ایفای نقش آن رسانه در زمینه ترویج پوشش صحیح و سالم شرعی ارائه گردیده است.

البته همان گونه که برادران یوسف علیه السلام نزد آن بزرگوار عرض کردند: «وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا». (یوسف: 88) ما نیز می گوییم: ای خدای مهربان! این توشه ای ناچیز است برای عرض اخلاص و ارادت به پیشگاه کبریایی تو و رسول تو و دخت بزرگوار و همه اوصیایش. البته وقتی برخی دانشمندان می گویند: «در مسئله حجاب قدم ها می لغزد»،⁽¹⁾دیگر از بی بضاعتانی چون ما چه انتظار می رود.

ناگفته نماند که راهنمایی های گران قدر استاد محترم آقای حسین مهدی زاده در این مسیر چراغ راه بود و جای تقدیر و تشکّر خالصانه دارد. افزون بر آن، مقاله پر بار و بسیار با ارزش ایشان با نام «نقد ادلّه مخالفین چادر مشکی»⁽²⁾راه گشای بنده در گرد آوری این تحقیق بود. لازم به ذکر است که در چارچوب اصلی مباحث مطرح شده درباره مفهوم، رنگ، کارکرد و اندازه «جلباب» و مباحث مربوط به شبهه های حجاب برتر، از مقاله مذکور بهره ها گرفتم⁽³⁾و سپس مطالب، شواهد و دلیل های گوناگونی از منابع فراوان به آن افزودم.

در پایان، از خداوند متعال، نعمت هدایت و توفیق می جوییم و به ساحت مقدّسش عرضه می داریم که:

 خدایا!

تو با چندان عنایت ها که داری***ضعیفان را کجا ضایع گذاری

زما خود خدمتی شایسته ناید***که شادروان عزّت را بشاید

خلاصی ده که روی از خود بتابیم***به خدمت کردنت توفیق یابیم

در آن ساعت که ما مانیم و هویی***ز بخشایش فرو مگذار مویی

بیامرز از عطای خویش ما را***کرامت کن لقای خویش ما را

من آن خاکم که مغزم دانه توست***بدین شمعی دلم پروانه توست

تویی کاوّل ز خاکم آفریدی***به فضلم ز آفرینش برگزیدی

چو روی افروختی، چشمم بر افروز***چو نعمت دادی ام، شکرم در آموز

شناسا کن به حکمت های خویشم***بر افکن برقع غفلت ز پیشم

به هر سهوی که در گفتارم افتد***قلم در کش، کزین بسیارم افتد

حکیم نظامی گنجوی

فصل اول: مفهوم شناسی

اشاره

در این فصل، به مفهوم «چادر» و «مقنعه» و نیز مترادف های آنها در زبان عربی پرداخته می شود. البته باید گفت به دلیل کاربرد دو واژه جلباب و خمار در قرآن و نبود تحقیق گسترده ای درباره این دو نوع پوشش، در میان مترادف های چادر و مقنعه، بر تبیین این دو واژه تأکید بیشتری شده است.

1. واژه چادر و مترادف های آن

الف) چادر

در لغت نامه دهخدا ذیل کلمه «چادر» چنین آمده است: «پارچه ای که زنان برای پوشاندن چهره و دست ها و سایر اعضا و البسه بر روی همه لباس ها می پوشند».⁽¹⁾در فرهنگ فارسی معین هم برای این واژه سه معنا ذکر کرده اند: «بالا پوشی که زنان روی سر اندازند و همه اندام آنان را بپوشاند؛ خیمه، پرده بزرگ و سایبان».⁽²⁾

از این سه معنا، تنها معنای اول مورد نظر ماست. البته چادر فعلی که زنان ایران می پوشند، جز اندکی از چهره را نمی پوشاند و پوششی گسترده است که از بالا روی لباس های دیگر پوشیده شده و سر تا قدم ها را می پوشاند. در بعضی

موارد، در دو طرف پیشانی دو بند یا قطعه ای کش به چادر وصل می کنند تا بر روی پیشانی محکم گردد و دو طرف آن را که در قسمت جلوی بدن به هم می رسد، با دست به هم می گیرند تا باز نشده و لباس های زیرین نمایان نگردد. بسیاری از زنان با حجاب نیز لبه های چادر را در دو طرف صورت جمع کرده، آن را روی چانه با یک دست می گیرند و از رها شدن آن به صورت آزاد که بیشتر، موجب کنار رفتن چادر از روی لباس های زیرین و گاه نمایان شدن قسمت هایی از گریبان و اطراف آن می گردد، جلوگیری می کنند. به طور معمول، رنگ این پوشش در بیرون از منزل مشکی است و در داخل منزل، به ویژه نوعی چادر که وقت نماز پوشیده می شود و «چادر نماز» نام دارد، به رنگ های روشن و بیشتر سفید است. البته، به دلیل قرینه های تاریخی زیر، پوشش چادر در ایران، تنها به زمان حاضر اختصاص ندارد و قدمتی دیرینه داشته و حتّی به دوران پیش از اسلام باز می گردد.

بر اساس گفته کتاب زن به ظنّ تاریخ، زنان اشکانی بر بالای لباس های خود چادر می پوشیده اند.⁽¹⁾همچنین زنان عهد ساسانی، گاه چادری گشاد و پر چین به سر می کردند که تا وسط ساق پا می رسیده است. نقش هایی که از بانوان ساسانی در بشقاب های نقره ساخته شده، نشان آن است که هر یک از این بانوان، چادری به خود پیچیده دارند.⁽²⁾در شاهنامه فردوسی نیز پوشش زنان ایران باستان، توصیف شده است. آنجا که شیرین، همسر خسرو پرویز، در

بارگاه «شیرویّه» می گوید:

بدانگه که من جفت خسرو شدم***به پیوستگی در جهان نو شدم

بگفت این و بگشاد چادر ز روی*** همه روی ماه و همه پشت، موی

مرا از هنر موی بد در نهان***که آن را ندیدی کس اندر جهان

نمودم همه پیشت این جادویی***نه از تنبل و مکر و از بد خویی

نه کس موی او پیش از این دیده بود***نه از مهتران نیز بشنیده بود⁽¹⁾

پوشیدن چادر نه تنها در ایران که در دیگر مناطق نیز از دیرزمان رایج بوده است. جرجی زیدان، دانشمند معروف مسیحی، در مورد حجاب زنان اروپا می گوید: «اگر مقصود از حجاب، پوشاندن بدن به وسیله چادر، روسری و... است، این موضوع قبل از اسلام و حتّی پیش از دین مسیح در اروپا معمول بوده و مسیحیّت هم در آن تغییری نداده است».⁽²⁾

نویسنده کتاب فرهنگ البسه مسلمانان نیز از بوکینگهام که مسافرت هایی به

بین النّهرین داشته، نقل می کند: «زنان این دیار، چادر بزرگی از ابریشم مشکی، همان طور که در میان زنان توانگر قاهره مرسوم است، می پوشند.»⁽¹⁾همین نویسنده با نقل اینکه در تصویرهای سفرنامه ویت مان (سفرهایی به ترکیه آسیایی، سوریه و مصر) یک حبر (چادر ابریشمی سفید رنگ) دیده می شود، می نویسد: «این مسافر در صفحه 274 گوید: در اوقات دیگر، زنان چادر یا روپوش فراخ سیاهی می پوشند که تقریباً تمام بدن را می پوشاند و تا پاشنه های پا پایین می آید.»⁽²⁾امروزه نیز این پوشش در بیشتر کشورهای عربی، و از آن شمار عربستان، سوریه، الجزایر، عراق و بیشتر کشورهای حاشیه خلیج فارس معمول است.

 در قرآن کریم (احزاب: 59) به این گونه از حجاب اشاره شده و محققانی که در مورد لباس مسلمانان تحقیق کرده اند، از جمله شرق شناس هلندی، دُزی، اذعان دارند که در زمان خاتم پیامبران حضرت محمّد مصطفی صلی الله علیه و آله نیز مرسوم بوده است،⁽³⁾ولی در زبان عرب، این پوشش با اسم ها و اصطلاح های گوناگون و متفاوتی به کار رفته که برای آشنایی بیشتر خوانندگان، به بعضی از آنها اشاره می کنیم. البتّه، باید توجّه داشت که همه این اصطلاح هایی که در لغت عرب برای واژه چادر به کار می رود، از نظر کلّی و در اصل معنا با هم مشترکند، ولی هر یک، ویژگی های مخصوصی دارند که قابل توجه و دقت است.

ب) جلباب

ریشه لغوی «جلباب» (ج ل ب) است که کتاب های لغوی مختلف، از جمله منتهی الارب فی لغة العرب،⁽¹⁾لسان العرب⁽²⁾و العین،⁽³⁾آن را به: سیاهی شب، ابر بی آب یا ابر متراکمی که به کوه می ماند، معنا کرده اند.

ابن فارس نیز در معجم مقاییس اللّغة⁽⁴⁾برای آن دو معنا نقل کرده است: «آوردن شی ء از جایی به جایی» و «چیزی که شی ء دیگر را می پوشاند.» او سپس ادامه می دهد: «اصل، معنای  دوم و جلباب نیز از این معنا مشتق شده است».⁽⁵⁾

جمع واژه جلباب «جلابیب» است. در برخی کتاب های لغت از جمله اقرب الموارد نقل شده که: زنی از قبیله «هزیل» در ماتم مردی که در جنگ کشته شده بود، چنین نوحه سرایی می کرد:

تمشی النُّسورُ إلیه و هی لاهیة

 مَشیَ العَذاری عَلیهنّ الجَلابیب⁽⁶⁾

کرکس ها به آنجا که او از پا درافتاده می روند و از دیدنش شادی می کنند،

مانند راه رفتن دوشیزگان پوشیده در جلباب های خود.

فرهنگ لغت عربی ـ فارسی منتهی الارب فی لغة العرب، جلباب را چنین معنا می کند: «جلباب: پیراهن و چادر زنان و معجر یا چادری است که زنان لباس خود را بدان از بالا بپوشند».⁽¹⁾

مجدالدّین محمّد بن یعقوب فیروز آبادی در کتاب قاموس المحیط در مورد معنای این واژه می نویسد: «پوشش گسترده ای است برای زنان، کوتاه تر از ملحفه، یا آن چیزی است که زن به واسطه آن، لباس هایش را از بالا می پوشاند، مانند ملحفه، یا اینکه مقنعه است.»⁽²⁾کتاب های لغت معتبر لسان العرب⁽³⁾و العین⁽⁴⁾هم در مورد این واژه می نویسند: «لباسی است گسترده تر از مقنعه و کوتاه تر از ردا که زن به واسطه آن، سر و سینه اش را می پوشانیده است».

فیومی در مصباح المنیر می نویسد: «جلباب، لباسی است گسترده تر از مقنعه و کوتاه تر از رداء.»⁽⁵⁾اقرب الموارد⁽⁶⁾نیز نخست آن را به لباسی گسترده برای زن که از ملحفه کوتاه تر است معنا کرده و آن گاه به نقل گفته های دیگری همچون: «آنچه زن به واسطه آن، لباس هایش را می پوشاند» و اینکه «جلبات همان ملحفه است» می پردازد.

 بیشتر واژه شناسان به اینکه جلباب پوشش گسترده ای برای زنان است

اشاره کرده اند؛ پوشش فراگیری که زنان بر سر می انداخته و بر بالای لباس های خویش می پوشیده اند. چیزی بسیار شبیه به چادری که زنان امروزی بر سر می اندازند.

دُزی، مستشرق هلندی نیز در کتاب فرهنگ البسه مسلمانان می نویسد: «بخاری، کلمه جلباب را مرادف ازار به کار برده است. با این حال، باید به معنای همان چادر بزرگی باشد که در شرق، زنان هنگام بیرون شدن از خانه سر تا پای خود را در آن می پوشانند».⁽¹⁾

ج) ازار

ریشه لغوی این واژه «أَزَرَ» و به معنای دور چیزی را گرفتن و احاطه کردن است. این واژه در فرهنگ القاموس المحیط⁽²⁾به «ملحفه، هر آنچه تو را بپوشاند (ماسترک)، عفاف، زن و میش» ترجمه شده است. البته امروزه این واژه، بیشتر در مورد چادر و شلوار به کار می رود. فرهنگ عربی - فارسی منتهی الإرب⁽³⁾نیز همین دو معنا را آورده است. دزی می گوید: «در تمام ادوار اسلام، از زمان پیامبر تا کنون، این کلمه همیشه در معنای چادر بزرگ یا روپوشی که زنان شرق با آن خود را می پوشانند، به کار رفته است».⁽⁴⁾

در کتاب فرهنگ البسه مسلمانان، ازار به صورتی که در حال حاضر زنان مصری می پوشند، از زبان یک شاهد انگلیسی به نام لَیْن که بر اساس نوشته

مؤلّف، به داشتن دقّت نظر معروف است، چنین توصیف می شود: «قطعه پارچه نخی است که زنان عرب، عموماً هنگام ظاهر شدن در انظار عموم می پوشند... یک طرف آن را از پشت سر روی پیشانی می اندازند و با نواری که در داخل آن دوخته شده می بندند و بقیّه آن، از پشت و اطراف بدن تا نزدیک یا روی زمین آویزان می شود و تقریباً بدن را به طور کامل می پوشاند؛ زیرا طوری آن را مرتّب می کنند که دو طرف آن در قسمت جلوی بدن به هم می رسد. بدین طریق، این لباس، غیر از حجاب صورت و قسمت کوچکی از یک پیراهن گشاد،... تمامی البسه دیگر را می پوشاند».⁽¹⁾

د) حبَرَة (حِبَرَة)

بر اساس کتاب فرهنگ البسه مسلمانان،⁽³⁾پوشیدن این نوع چادر در کشورهای ترکیه، سوریه، مصر، عربستان و شهر قاهره معمول بوده و هنوز نیز در کشورهای عربستان، سوریه و الجزایر رایج است.

ه) مِلْحَفَة

چادری است که زن بر خود می پیچد.⁽⁴⁾فرهنگ عربی ـ فارسی منتهی

الارب⁽¹⁾نیز «ملحفه» را بر وزن «مِکنَسَة» چادر، معنا کرده است. البته، این واژه در زبان عربی به مطلق لباس رو و روانداز نیز گفته می شود.⁽²⁾

و) عبائَه

نوعی چادر است که خطوط سیاه بزرگی داشته باشد.⁽³⁾عبائه، از حریر سیاه و لطیف بافته می شود و زن آن را از بالای سر می پوشد.⁽⁴⁾

#### ز) رِداء

فرهنگ لغت منتهی الإرب، این واژه را چادر معنا کرده است.⁽⁵⁾«مرداة» نیز به همین معناست.⁽⁶⁾به طور کلی، می توان گفت رداء لباسی است که بر بالای لباس ها پوشیده می شود، البته اگر آستین و دوخت نداشته نباشد، همان ازار است که مورد استعمال زنان و مردان است، ولی برای مردان «بث» و برای زنان «عبائه» نامیده می شود.⁽⁷⁾

ح) کساء

از ریشه کسا، به معنای پوشیدن و به مطلق لباس و جامه گفته می شود.⁽⁸⁾با

مراجعه به متن های عربی، به ویژه به قرینه حدیث شریف کساء، روشن می شود که بیشتر در مورد جامه ای فراگیر به کار می رود که بر روی لباس ها پوشیده می شود. چیزی شبیه عبا که مورد استفاده مردان و همچنین زنان قرار می گیرد. البته با توجه به شواهد موجود، کِساء مورد استفاده بانوان، همان عبائه یا چادر زنانه است.

2. واژه مقنعه و مترادف های آن

الف) مقنعه

«مقنعه» در اصل، واژه ای عربی از ریشه قَنَع است که به زبان فارسی منتقل گردیده است. زنان عرب از زمان های پیش از اسلام از این پوشش استفاده می کردند.⁽¹⁾دهخدا در فرهنگ لغت،⁽²⁾واژه مقنعه را مترادف چارقد می داند که: «پارچه مربع شکلی است مخصوص زنان که آن را دولا کرده، به شکل مثلث در آورند  و سپس آن را در وسط، طوری بر روی سر اندازند که طرف زاویه قائمه در پشت سر و دو زاویه حادّه در طرفین واقع شود. سپس آن را در زیر گلو محکم کنند».⁽³⁾

مِقْنَعَة یا مِقْنَعْ، پارچه ای است که زنان سر خود را بدان بپوشانند.⁽⁴⁾فرهنگ لغت دهخدا برگرفته از اقرب الموارد در توضیح این واژه آورده است: «آنچه

زنان سر خود را بدان بپوشانند».⁽¹⁾

بر این اساس، واژه مقنعه، جامه ای است که زنان، مو و سر خود را با آن می پوشانند. برخی از مترادف های این واژه در زبان فارسی عبارت است از: دامنی، دامنک، (دامک)، روپاک، معجر، نصیف، روسری، باشمه، ربوسه، ربوشه، سرآویزه، گواشمه، ورپوشه، لچک و سرپوش.⁽²⁾

این پوشش، از لباس های سنّتی زنان ایرانی بوده که انواع مختلفی از آن در منابع مربوط⁽³⁾دیده می شود. امروزه نیز زنان ایرانی از این نوع سرپوش استفاده می کنند، ولی آن را مقنعه نمی نامند، بلکه مقنعه فعلی زنان ایران، جامه ای است مخروطی شکل، شبیه به چارقدی که قسمت جلوی آن، جایی که گردن و سینه را می پوشاند، به هم دوخته باشد. این پوشش تمام سر، موها، زیر گلو، گردن، سینه و شانه ها را به غیر از گردی صورت می پوشاند. البتّه زنان پرهیزکاری که به حجاب خود مواظبت بیشتری دارند، به مقنعه خویش در دو طرف صورت، بند یا قطعه ای کش وصل می کنند تا این سرپوش به سر محکم گردد و افزون بر آن، در پایین شکافی که جلوی مقنعه برای گردی صورت است، قطعه پارچه ای مثلث شکل می دوزند تا قسمت های زیر زنخدان و چانه شان به طور کامل پوشیده گردد.

سرپوش در لغت عرب نیز مترادف هایی دارد که به چند مورد از آن اشاره می کنیم.

ب) خِمار

اصل این واژه (خ م ر) است. ابن فارس که در ریشه یابی واژه ها همّت عظیمی به کار بسته و از این جهت اثرش بسیار مهم است، می نویسد: «خمر بر پوشش و ملازمت آن دلالت می کند».⁽¹⁾

ابن عبّاس، صحابی معروف رسول اکرم صلی الله علیه و آله و مفسّر بزرگ کلام اللّه مجید نیز می گوید: «شراب را از آن جهت خمر نامیده اند که عقل را می پوشاند.»⁽²⁾همچنین ابن منظور از ابن الاعرابی نقل می کند که: «الخمرة، به معنای پنهان کردن است».⁽³⁾

در کتاب التحقیق فی کلمات القرآن الکریم است».⁽⁴⁾

در هر صورت، خمار، لباسی است که زن با آن سرش را می پوشاند.⁽⁵⁾فرهنگ های معتبر لغت، مثل اقرب الموارد⁽⁶⁾و منتهی الارب⁽⁷⁾نیز خمار بر وزن کتاب را به مقنعه و معجر زنان که سر خود را به آن می پوشانند و همچنین هر آنچه چیز دیگری را بپوشاند، معنا کرده اند. فرهنگ معروف لسان العرب نیز می نویسد: «خمار زن، همان مقنعه است و گفته شده که خمار هر آن چیزی است که زن با آن سر خود را بپوشاند».⁽⁸⁾

ج) قِناع

لغت نامه های المنجد الطلاّب⁽¹⁾و فرهنگ لاروس⁽²⁾آن را به «مقنعه، روسری زنان و آنچه زنان با آن سر را بپوشانند» معنا کرده اند. فرهنگ عربی ـ فارسی منتهی الارب فی لغة العرب در تعریف آن می نویسد: «پرده پوشی که بر بالای مقنعه پوشند».⁽³⁾لغت نامه معروف العین⁽⁴⁾نیز تنها به این مطلب که: «قناع گسترده تر از مقنعه است» اشاره می کند، ولی کتاب الملابس و الزّینة فی الاسلام آن را چنین توصیف می کند: «چیزی است که زن به وسیله آن مو و سرش را پوشانده و طوری آن را در زیر زنخدان گرد می کند که صفحه صورت بیرون می ماند».⁽⁵⁾

د) مِعجَر

واژه ای است عربی که در فارسی نیز به کار می رود. لغت نامه های لاروس⁽⁶⁾و ترجمه المنجد⁽⁷⁾آن را به روسری و چارقد معنا کرده اند. لغت نامه العین که به طور معمول به جزئیّات نیز اشاره دارد، در توصیف آن می نویسد: «جامه ای

است که زن بر سر می اندازد. از رداء کوتاه تر است و از مقنعه بزرگ تر.»⁽¹⁾با این توصیف، معجر، سرپوشی است شبیه به قناع. مولا علی علیه السلام در بیان شگفتی رنگ آمیزی پرهای طاووس، سیاهی اطراف گردن آن را به معجر سیاه تشبیه کرده، می فرماید: «کَاَنَّهُ مُتَلَفِّحُ بِمِعْجَرٍ أَسْحَمَ؛ گویا به دور گردنش معجری سیاه افکنده است».⁽²⁾

پس مترادف های عربی واژه مقنعه، همچون مترادف های واژه چادر، در عین هم معنایی و اشتراک در اصل معنا، تفاوت های ظریفی دارد که قابل توجّه است.

فصل دوم: دلایل پوشش بیشتر زن نسبت به مرد

اشاره

فصل حاضر، درصدد پاسخ گویی به این پرسش است که دلایل پوشش بیشتر زن نسبت به مرد چیست؟

بی تردید، در اسلام، بخشی از احکام مانند احکام پوشش در مورد زنان و مردان با هم متفاوت است. مقدار پوششی که در اسلام برای زنان واجب شده، بسیار بیشتر از مقداری است که بر مردان واجب شده است. البته، زنان و مردان مسلمان و پرهیزکار، از روی تعبّد و بدون چون و چرا به این احکام عمل می کنند، ولی ممکن است در نگاه نخست، در ذهن افراد، به ویژه ذهن فعّال و جست وجوگر جوانان، این پرسش پیش بیاید که چرا اسلام در این زمینه بین زن و مرد متفاوت عمل کرده است؟ آیا این امر اجحاف در حقّ زن نیست؟ آیا ظلم نیست که زنان مجبور باشند در هر شرایطی حتّی هوای گرم و در مقابل مردان نامحرم، خود را بپوشانند؟... و ده ها پرسش از این دست.

پیش از ورود به مباحث اصلی،⁽¹⁾به عنوان مقدمه به پاره ای از ادلّه لزوم پوشش بیشتر زن نسبت به مرد اشاره می کنیم.

1. حفظ عفت عمومی جامعه اسلامی

الف) معراج از دامن عفیف

اهداف و آرمان های جامعه اسلامی به واسطه نوع نگرش و بینش آحاد این جامعه نسبت به دیگر جوامع بشری بسیار متفاوت است. در چنین جامعه ای آنچه مدّ نظر تک تک افراد است، تنها تأمین منافع مادّی، مانند رفاه، آزادی و امنیّت صرف نیست، بلکه هدف کلّی بارور ساختن استعدادهای انسانی برای رسیدن به تعالی، تکامل، قرب حق تعالی و رسیدن به لقای اوست که فرمود:

ای انسان، حقّا که تو به سوی پروردگار خود به سختی در تلاشی و او را ملاقات خواهی کرد. (انشقاق: 6)

به یقین، دست یابی به این اهداف بلند، شرایط و زمینه های اجتماعی مناسبی می طلبد. طیّ طریق در صراط کامل و فتح قلّه رفیع انسانیت، نیازمند مجهّز بودن به ابزارهای لازم از یک سو و رفع موانع بازدارنده از سوی دیگر است. به پرواز درآوردن روح بشر برای رسیدن به کمال مطلق در جامعه ای سرشار از فساد، آلودگی و هرزگی قطعاً میسر نخواهد بود. در محیطی که تمام توجّه انسان به گرایش های نفسانی و خواسته های شهوانی معطوف است، بی گمان غفلت چنان بال و پر می گستراند که دیگر مجالی برای تلاش در رسیدن به کمالات معنوی نخواهد ماند. ازاین رو، عفاف و پاکی از ویژگی های جامعه اسلامی است که ضامن حفظ سلامت روحی آحاد جامعه برای درنوردیدن پلکان سعادت است.

نه تنها جامعه اسلامی منهای عفّت و پاکی از رسیدن به اهداف والای خویش محروم می شود که دیگر جوامع نیز بدون این رکن اساسی پایداری و

ثبات خویش را از دست خواهند داد. به قولِ ابراهام لینکُلن: «اساس جامعه که قایم [بر پا] نشود بر عفّت و عفاف که مفتاح آن ستر و حجاب است، محکوم به زوال می باشد».⁽¹⁾

 این عفاف و پاکی در هر جامعه ای با عملکرد زنان آن جامعه رابطه مستقیم دارد و به طور کلّی، پاسداری از آن، به عهده این قشر است. در رهنمودهای بزرگان نیز، این زن است که در راه حفظ این سرمایه عظیم جامعه سفارش می شود. امام خمینی رحمه الله که از تبحّر، ژرف اندیشی و دقت قابل توجّهی در فقه اسلامی و مسائل اجتماعی برخوردار است، در توصیه به زنان درباره انجام وظایف اجتماعی می فرماید:

امروز خانم ها وظایف اجتماعی خودشان را و وظایف دینی خودشان را باید عمل بکنند و عفّت عمومی را حفظ بکنند و روی آن عفّت عمومی کارهای اجتماعی و سیاسی را انجام بدهند.⁽²⁾

ممکن است در ذهن خواننده این پرسش مطرح شود که چرا زنان تا این حدّ در حفظ عفت عمومی یک جامعه مؤثّرند؟ این دقیقاً همان پرسشی است که ما قصد داریم با روشن کردن پاسخ آن، لزوم پوشش بیشتر زن نسبت به مرد را اثبات کنیم.

ب) شور جنسی

بی شک، جاذبه ای که میان زن و مرد وجود دارد، یکی از شاهکارهای بزرگ آفرینش به شمار می آید که توانسته است بقای نسل بشر را با وجود تنوّع و تکرار عوامل مرگبار تضمین کند تا سیر تکاملی جامعه بشری همچنان

ادامه یابد. جاذبه ای که بشر را بر آن می دارد تا با تشکیل نهاد خانواده و پرورش مسجود فرشتگان، انسان های فرشته خویی تربیت کرده، فرشتگان فراوانی را به خدمت بگیرد و بدین سان، از بسیاری از اسرار آفرینش پرده بردارد. البته در این جذب و  انجذاب، میان جنس زن و مرد نیز اسراری نهفته است.

غربیان، ساختمان طبیعی مرد را  اکتیو⁽¹⁾و ساختمان طبیعی زن را پاسیو⁽²⁾گفته اند که تعبیر دیگر و بهتر آن است که سرشت طبیعت مرد، طالب بودن و طبعیت زن مطلوب بودن است.⁽³⁾

غریزه مرد بر عشق ورزیدن به زن و طالب بودن استوار است، ولی به قول توماس هاردی: «گاهی عشق زن به معشوق بودن، خاطر او را بیشتر به خود مشغول می سازد.»⁽⁴⁾مقاومت هر دو جنس نیز در مقابل این کشش و جاذبه، دارای اختلاف های ظریفی است.

حساسیت روحیِ مرد به زن، یکی از پیچیده ترین مسائل روحی است که تاکنون نظر بسیاری از دانشمندان و صاحب نظران را به خود جلب کرده است و هر کدام تا حدّی توانسته اند از پیچیدگی آن پرده برداشته و سرانجام به مشکل مقاومت نکردن مرد در برابر زن، به ویژه در صورت تنوّع در افراد و جمال

اعتراف کنند.⁽¹⁾علی علیه السلام می فرماید:

خداوند شهوت را ده جزء خلق کرد. نُه جزء آن را در زنان و یک جزء را در مردان قرار داد و اگر در زنان به قدر اجزای شهوت، حیا قرار نداده بود، هر آینه بر هر مردی نُه زن متعلّق بود.⁽²⁾

 امروزه تحقیقات روان شناسی نیز گواهی می دهد که زنان در برابر غریزه جنسی بسیار مقاوم هستند، به عکس مردان که به سرعت و به شدت در برابر مناظر تحریک آمیز دچار طغیان شهوانی و فشار روانی می شوند، عنانِ صبر و مقاومت خویش از کف می دهند و تسلیم تند باد هوس شده، از هر راه می کوشند خود را از انرژی فشرده و قدرتمند شهوت جنسی برهانند.⁽³⁾

متفکر شهید، استاد مرتضی مطهّری در کتاب نظام حقوق زن در اسلام می نویسد: «زن بیش از مرد قادر است بر شهوت خود مسلّط شود. شهوت مرد ابتدایی و تهاجمی است و شهوت زن، انفعالی و تحریکی.»⁽⁴⁾این همان چیزی است که فروید از آن به «شور جنسی» تعبیر کرده، می نویسد: «شور جنسی زن، به مراتب ضعیف تر از شور جنسی مرد است».⁽⁵⁾

ج) میزان تحریک پذیری زن و مرد

نکته دیگر اینکه براساس تحقیقات علمی در زمینه تفاوت های جسمی و روحی زن و مرد، مردان نسبت به محرک های شهوی بصری یا تخیّلی، حساس تر از زنانند، بر خلافِ زنان که در مقابل محرک های لمسی حساسیت بیشتری از خود نشان می دهند.

آستانه حس و لمس و درد در زنان از زمان تولد پایین تر از مردان است؛ یعنی زنان به درد و لمس حساس ترند... در عوض، مردان بینایی بهتری دارند.⁽¹⁾به طور کلّی، مردان در مقایسه با زنان، در هنگام نگاه کردن، دقّت و ریزنگری بیشتری دارند. پرفسور روژه پیره، از روان شناسانی که در زمینه اختلافات روان شناسانه زن و مرد تحقیقاتی دارد، می نویسد:

اگر پیدا کردن تصویر ساده ای در درون یک طرح پیچیده مطرح باشد، زنان دیرتر از مردان موفق شده و اشتباهات بیشتری مرتکب می شوند. در اینجا زنان بیشتر تحت تأثیر سازمان طرح که تصویر مورد نظر را در بر گرفته است، قرار می گیرند. این نتیجه گیری، مورد تأیید عدّه ای از عالمان روان شناسی قرار گرفته است.⁽²⁾

فردی به نام کینزی نیز در مورد اختلاف زن و مرد در تحریک پذیری، تحقیقاتی دارد که نتیجه این تحقیقات مورد تأیید روان کاوان قرار گرفته است. از آنچه کینزی در قالب آمار و ارقام ارائه داده، چنین برمی آید که از اساس، آنچه مردان را بیشتر به هیجان و تحریک وا می دارد، داده های شهوت انگیز

محرکی است که از راه چشم دریافت می دارد یا توسّط قوّه مخیّله پردازش می گردد، در صورتی که مطالعه متون ادبی رمان، شعر و... که عشق و محبّت موقعیت مهمی را درآن اشغال کرده باشد، زنان را بیشتر از مردان تحریک می کند. این مسئله درباره فیلم ها نیز صدق می کند.⁽¹⁾

د) زن، مظهر جمال و زیبایی

زن موجودی ظریف و یکی از مظاهر جمال آفرینش است. این زیبایی و ظرافت اندام و حرکات، از سرمایه های وجودی اوست و در عین حال، دارای غریزه ای است که قرآن کریم از آن به «تبرّج» تعبیر می کند. به زبان ساده تر، زن ذاتاً مایل به خودنمایی، خودآرایی و جلب توجّه است. به قول استاد شهید مرتضی مطهّری، «آفرینش، مرد را مظهر طلب و عشق و تقاضا و زن را مظهر محبوبیّت و معشوقیت قرار داده است. احساسات مرد، نیازآمیز و احساسات زن، نازخیز و مطلوبانه است».⁽²⁾

آری، آفرینش زن، زیبا و فطرت او مایل به جلوه کردن و مطلوب واقع شدن است و میل دیدن زیبایی قهری است، به ویژه برای مرد که مهارت عمیقی در این زمنیه دارد. در موقع دیدن، مرد حرف اول را می زند و چون چشم دید، دل نیز مایل می گردد و همین که پای دل به میان آمد، قضیّه رنگ دیگری به خود خواهد گرفت. در این عرصه است که پای مرد می لغزد و قدرت مقاوت از او سلب می گردد. حالا دیگر مرد نیست که دیده را هدایت

می کند، بلکه اسب چموش دل است که او را به دنبال خود می کشد. اینجاست که آتش هوس در درون او شعله بر می فروزد و هرچه واردات مشتعل کننده بیشتری از ورودیِ چشم به دل سرازیر گردد، شعله این آتش نیز بر افروخته تر خواهد شد، تا آنجا که اگر این حریق به زودی مهار نشود، نه تنها وجود مرد، که دامن زن را نیز خواهد بلعید.

به طور کلّی، این دو غریزه را می توان به دو رشته سیم مثبت و منفی تشبیه کرد که در کنار هم قرار گرفتن آنها، با یک سری ضوابط و شرایط، چنان قدرتی به آنان می بخشد که قادرند ظلمات شب را دریده، به روشنایی چون روز تابنده سازند. البته همین دو رشته سیم اگر بدون هیچ ضابطه و حایلی در مجاورت هم قرار گیرند، نتیجه ای جز جرقّه، آتش و انفجار نخواهد داشت. به راستی در جامعه ای سرشار از بدن های عریان و نیمه عریان زنان و چشم های خیره مردان، این جرقّه ها چه شعله های خانمان سوزی را برخواهد افروخت؟ آیا در بازار گرم این جذب و انجذاب دایمی، فرصتی برای گام برداشتن در راه کسب ملکات اخلاقی و رشد صفات انسانی برای زن و مرد وجود خواهد داشت؟ در این صورت، پاکی و عفاف عمومی جامعه چه وضعی خواهد داشت؟

آیا این وضع، مستلزم مفاسد اجتماعی گسترده ای همچون رخوت و سستی نیروی کارآمد جامعه، افزایش آمار طلاق، قتل، تجاوز، خودکشی های ناشی از ناکامی، کاهش رشد آمار ازدواج، رشد شدید تعداد کودکان بی خانمان و بی هویت و افزایش انواع بیماری های روحی و روانی نخواهد بود؟

در اسلام، کانون گرم خانواده از محوری ترین و حسّاس ترین محیط ها برای

پرورش انسان های الهی و تکامل یافته است. آیا در شرایط پیش گفته، هیچ کانون گرم خانوادگی ای وجود خواهد داشت؟ چه رسد به کانونِ سرشار از مهر و عطوفتی که باید مهد پرورش مسجود فرشتگان قرار گیرد! آیا یک جامعه با اهداف بلند و عالی، با این وضع به آرمان های خویش خواهد رسید؟

ویل دورانت می گوید:

سر و سامان بخشیدن به روابط جنسی، همیشه مهم ترین وظیفه اخلاقی به شمار می رفته است؛ زیرا غریزه تولید مثل، نه تنها در حین ازدواج، بلکه قبل و بعد از آن نیز مشکلاتی فراهم می آورد و در نتیجه شدّت وحدّت همین غریزه و نافرمان بودن آن نسبت به قانون و انحرافاتی که از جادّه طبیعی پیدا می کند، بی نظمی و اغتشاش در سازمان های اجتماعی تولید می شود.⁽¹⁾

با این حال، پرسش این است که سرانجام برای سامان بخشیدن به این روابط و فرونشاندن شعله های خانمان برانداز غریزه جنسی چه باید کرد؟!

ه) سرکوب مطلق غریزه جنسی و نقد آن

شاید به گمان برخی، چون شعله های این آتش از درون مرد شعله ور می شود، اگر قرار باشد چیزی مهار و کنترل گردد، غریزه سرکش مرد است. ازاین رو، باید در صدد سرکوب این میل سرکش درونی بر آمد.

این عقیده تا آنجا پیش رفته که حتّی بعضی مکتب ها و آیین ها، علاقه جنسی را امری ذاتاً پست و پلید می دانند و برخی، توجّه به این میل را حتّی اگر به صورت ازدواج مشروع و قانونی باشد، موجب تباهی و سقوط به شمار

می آورند.⁽¹⁾

این گروه از چند نکته غفلت ورزیده اند:

به راستی، نظام اعصاب مرد تا چه اندازه می تواند بار هیجان ناشی از این تحریک ها را تحمّل کند، حال آنکه صاحب نظران، بر ناتوانی مقاومت مرد در این زمینه اذعان دارند.

بی شک، در اختیار گرفتن عنان تمایلات نفسانی و چیرگی سپاه عقل بر حریف قدرتمندی چون نفس، کاری بس دشوار است که تحمل سخت ترین ریاضت های مشروع را می طلبد و به یقین، تمام مردان درآن درجه از ایمان و تزکیه قرار ندارند که بتوانند از عهده این ریاضت ها برآیند.

وخیم و ناگواری به همراه خواهد داشت. سرکوب این میل، ناکامی و محرومیّت در پی دارد و در نتیجه، موجب انواع اختلال های روانی و بیماری های روحی می گردد.

روان شناسان، ریشه بسیاری از عوارض ناراحت کننده عصبی و بیماری های روانی و اجتماعی را، احساس محرومیّت، به ویژه در زمینه امور جنسی می دانند و می گویند محرومیت ها، سرچشمه تشکیل عقده هاست که گاه به صورت صفت هایی خطرناک، مانند میل به ظلم و جنایت، کبر، حسادت، انزوا و گوشه گیری، بدبینی و... بروز می کند. این اصل در موضوع زیان هایِ سرکوب غریزه ها، کشف روانی با ارزشی بوده و در ردیف ارزنده ترین موفقیت های بشر به شمار می آید.⁽¹⁾

و) رها سازی مطلق و نقد آن

ضررهای ناشی از منع مطلق میل جنسی، گروهی را بر آن داشته تا این نظریّه را به شدّت رد کرده، طرفدار آزادی بی حدّ و حصر غریزه ها گردند. از شمار این افراد، فروید است که می گوید: «تا ممکن است باید غریزه را آزاد گذاشت تا ناکامی و عوارض ناشی از آن پیش نیاید».⁽²⁾

برتراند راسل نیز طرفدار آموزه آزاد گذاشتن غریزهاست. به نظر او، باید غریزه ها را به حال خود رها کرد تا پس از ارضا و اشباع، تسکین یابد.⁽³⁾بر

اساس این دیدگاه، باید  زنان را آزاد گذاشت تا غریزه مطلوب واقع شدن و جلوه گری خویش را با نمایش دادن ظرایف و زیبایی های خود و با هر عشوه و شیوه دلخواهی اقناع سازند. همچنین باید به مردان نیز اجازه داد تا با نگاه آزاد و به دنبال آن لذّت جویی روحی و جسمی و بهره وری کامل از جنس مخالف، غریزه جنسی خویش را ارضا کنند. این چیزی نیست جُز بی بند و باری در منش و پوشش زن، و گفتیم که چنین چیزی، به معنای تحریک بدون ضابطه و نامحدود غریزه جنسی است. اگر جامعه ای این مسئله را پذیرفت، به ناچار باید رفع هرگونه محدودیت در رابطه جنسی را نیز پذیرا باشد؛ زیرا تحریک بی ضابطه غریزه جنسی، ارضای بی ضابطه آن را می طلبد وگرنه،سیل بیماری های روحی و روانیِ ناشی از محرومیت هاست که به سوی افراد چنین جامعه ای سرازیر خواهد شد. البته با پذیرفتن این ارضای بی ضابطه، بزرگ ترین جنایت در حقّ زنان روا داشته شده و ظریف ترین موجود بشری، در کثیف ترین منجلاب ها فرو خواهد رفت.

در این آزادی جنسی یا به عبارتی رهاسازی جنسی، بازنده نهایی زن است؛ چنان که در دوره های ترویج حرم سرا، آسیب نهایی متوجّه زن بود. البته با اندکی تفاوت، «دنیای امروز کاری کرده است که مرد عیّاش این قرن، نیازی به تشکیل حرم سرا با آن همه خرج و زحمت ندارد. برای مردِ این قرن از برکت تمدن غرب، همه جا حرم سراست... برای مرد این قرن، داشتن یک اتومبیل سواری و [درآمد اندک ماهانه]، وسیله عیاشی و بهره برداری از جنس زن را فراهم می کند که هارون الرشید هم در خواب ندیده است. اگر قهرمان هزار و یک شب سر از خاک بردارد،... بی درنگ اعلام خواهد کرد تعدد زوجات و

ازدواج موقت ملغی؛ زیرا اینها برای مردان در برابر زنان تکلیف و مسئولیت ایجاد می کند. اگر بپرسید برنده این بازی دیروز و امروز معلوم شد، پس بازنده کیست؟ متأسّفانه باید گفت: موجود خوش باور و ساده دلی است که به نام جنس زن معروف است».⁽¹⁾

 از سوی دیگر، باید توجّه داشت که بی تردید تقاضای نامحدود، انجام ناشدنی بوده و همواره با نوعی احساس محرومیّت همراه است. ازاین رو، دوباره همان مشکل پیشین رخ می نمایاند؛ محرومیت، ناکامی، عقده های روحی و روانی و... . امام صادق علیه السلام چه زیبا می فرماید:

نگاه ناپاک، تیری از تیرهای مسموم و آلوده ابلیس است و چه بسیار نگاهی که موجب عقده و حسرت طولانی می گردد.⁽²⁾

از این گذشته، طرفداران این دیدگاه، یک مسئله را فراموش کرده اند و آن اینکه همه غریزه های انسانی، همانند غریزه خوردن و خوابیدن نیست که سطحی، محدود و قابل سیر شدن باشد، بلکه گروهی از این غریزه ها همچون مال پرستی و جاه طلبی، سیری ناپذیر و دریا صفتند. مَثَل این غریزه ها، مَثَل آتش دوزخ است که سیری نمی پذیرد. خداوند در قرآن کریم می فرماید: «به جهنّم می گوییم اشباع شدی؟ می گوید: آیا باز هم هست؟» (ق: 30)

غریزه جنسی دو جنبه دارد: از نظر حرارت جسمی از نوع اول است، ولی از نظر تمایل روحی چنین نیست، بلکه از این نظر، هرچه ارضا گردد، عطش روحی آن بیشتر می گردد. سعدیِ شیرین سخن می گوید:

مراد هر که بر آری، مطیع امر تو گشت***خلاف نفس که فرمان دهد چو یافت مُراد

خود راسل نیز اعتراف دارد که عطش روحی در مسائل جنسی، غیر از حرارت جسمی است. آنچه با ارضا تسکین می یابد، حرارت جسمی است، نه عطش روحی.⁽¹⁾به قول استاد مطهری «به طور کلی، در طبیعتِ انسان از نظر  خواسته های روحی، محدودیّت در کار نیست. انسان روحاً طالب بی نهایت آفریده شده است.»⁽²⁾حتّی فروید که طرفدار سرسخت آزادی غریزه جنسی بود، متوجّه شد که خطا رفته است. ازاین رو، پیشنهاد کرد که باید آن را از راه خاص خودش به مسیر دیگری منحرف کرد و به مسائل علمی و هنری مانند نقّاشی و... منعطف ساخت و به اصطلاح طرفدار تصعید (والاگرایی) شد.⁽³⁾

درست است که سرکوب غریزه ها و به ویژه غریزه جنسی، پی آمدهای ناگواری دارد، ولی برداشتن قید و بندهای اجتماعی و آزاد گذاشتن آن نیز نه تنها مشکلی را حل نمی کند که بر شدّت آن می افزاید. چنان که آمار خودکشی و مشکلات روحی در کشورهایی که محدودیت روابط جنسی در آنها نسبت به سرزمین های دیگر پایین تر است، از دیگر کشورها بیشتر است.

از این گذشته، آیا ارضای بی ضابطه این غریزه، مانع از ارضای غریزه های طبیعی دیگر، همچون غریزه پدری، مادری، فرزندی، همسری و سرانجام

خویشاوندی نخواهد بود؟ به یقین، پاسخ، مثبت است.

به طور کلّی، از آنجا که قوانین و مکتب های بشری، از ذهن موجودی محدود برمی خیزد، از اساس یک سویه نگرند، به ویژه آنجا که پای موجود پیچیده ای به نام «انسان» در میان باشد که قضاوت ها در این مورد، همراه با افراط و تفریط است.

ز) بهترین راهکار

تنها قانونی که می تواند حیات این موجود پیچیده را اداره کند و بر همه زوایای زندگی او حکومت نماید، قانونی است که از طرف ذات متعالی باشد که او را با این  همه ظرافت و دقّت آفریده است ؛ زیرا تنها اوست که بر همه جنبه های پیدا و پنهان او آگاهی دارد و از همه مهم تر، ذات پاکش عین عدل و عدالت بوده، از هرگونه ظلم و تبعیض به دور است.

دین مبین اسلام، برخلاف مکتب های مادّی و بشری، به صورتی جامع و همه سویه به غریزه های بشر می نگرد. از نظر این مکتب الهی، سرکوب این میل، همانند میدان دادن بی حدّ و حصر به آن، به شدّت نکوهش و نفی شده است. دین اسلام در هر زمینه، افراط و تفریط را مردود دانسته، این دو را شیوه جاهلان معرفی می کند و در زمینه غریزه های انسانی نیز، راه میانه روی را پیشنهاد می کند.

غریزه طالب بودن مرد و مطلوب واقع شدن و جلوه گری در زن، از تدبیرهای دقیقی است که بر اساس حکمت الهی، در وجود هر دویِ آنها به ودیعه نهاده شده است. به این ترتیب که در مرحله اول، برای ارضای مشروع و طبیعی این دو میل، امر مقدّس ازدواج را قرار داده و آن را از آیات و نشانه های

الهی شمرده است.⁽¹⁾در احادیث نبوی و همچنین احادیث رسیده از ائمه معصومان علیهم السلام نیز در مورد ازدواج، تأکید و تشویق های فراوانی صورت گرفته است.

رسول اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید:

هر کس می خواهد از سنّت من پیروی کند، باید ازدواج کند.⁽²⁾هر کس ازدواج کند، نصف دینش را حفظ کرده است.⁽³⁾

از امام صادق علیه السلام هم روایت شده است که:

دو رکعت نمازی را که افراد متأهل بخوانند، از هفتاد رکعت نمازی که افراد مجّرد بخوانند، برتر است.⁽⁴⁾

 اسلام، جولانگاه این دو غریزه را به محیط خانواده محدود کرده و ارضای این دو را به کانون گرم و سرشار از اُلفت زوجین اختصاص می دهد. با امر مقدّس ازدواج، حس مطلوب واقع شدن زن و بُعد جسمی غریزه جنسی مرد در حدّ اعتدال ارضا می گردد، البته عطش روحی او و بُعد آتشین این غریزه، تنوّع پذیر و اشباع ناشدنی است. با وجود این، باز هم مرد از دیدن زیبایی و ظرافت های جنس مخالف لذّت می برد و به آن گرایش پیدا می کند. پس هنوز هم پنجره ای رو به ناکامی ها برای او گشوده است و عفاف و پاکی جامعه نیز همچنان مورد تهدید است.

این میل سرکش، به مهار و تعدیل نیاز دارد و اسلام، تدابیری برای رام کردن آن اندیشیده است. البته برخلاف مکتب های مادّی و بشری، این تدابیر، دور از هرگونه یک سویه نگری و جُزئی نگری است. اسلام در این زمینه، هم برای زنان و هم برای مردان تکلیف معیّن کرده است. زن و مرد هر دو وظیفه دارند از تحریک و تشدید این میل و شعله ور ساختن آن بپرهیزند. در این زمینه، تکلیف عمومی زن و مرد، کنترل نگاه است که دریچه گناه به شمار می آید. اول از همه، مرد که عامل تحریک پذیر است و به ویژه بینایی اش حساسیت بیشتری در این زمینه دارد، موظّف شده تا ورودی چشم خویش را با چشم پوشی از منظره های محرک و شهوت انگیز و به ویژه اندام جنس مخالف کنترل کند. خداوند تعالی در آیات حجاب، پیش از هر چیز به مردان دستور مراقبت از نگاه می دهد:

قُلْ لِلْمُؤمِنینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ ... ؛ ای رسول ما، به مردانِ مؤمن بگو تا چشم ها را (از نگاه ناروا) بپوشانند» (نور:30)

البته همان طور که گفتیم، روان شناسان، دانشمندان و صاحب نظران اذعان دارند که مقاومت مرد در این زمینه ضعیف بوده و کنترل این میل به صورت یک جانبه وبدون مراعات از سوی زنان، کاری بسیار دشوار است که هر مردی توان آن را ندارد. اینجاست که نقش مهم زن در حفاظت از عفت عمومی جامعه نمایان می گردد.

 در جامعه ای که زنان از نظر تجمل و تبرّج آزادند، مردان تا چه حد می توانند نگاه خویش را کنترل کنند؟ آیا این امر فعالیت اجتماعی آنان را مختل نمی کند و نیمی از نیروی انسانی جامعه را فلج نمی سازد؟ آیا این تکلیف

به مردان، برخلاف عدالت نیست؟ بدون تردید، پاسخ مثبت است.

بدین ترتیب، آشکار می گردد که غریزه خودنمایی و تبّرج زن، به تعدیل و کنترل نیازمند است. به همین دلیل، اسلام پس از آنکه به مردان دستور کنترل نگاه می دهد، بی درنگ زنان را موظّف می کند تا زیبایی های وجود خویش (مگر آنها را که به طور قهری آشکار است) از دید مردان بیگانه نهان ساخته و از خود نمایی بپرهیزند:

... وَ لا یُبْدینَ زینَتَهُنَّ إِلاّ ما ظَهَرَ مِنْها وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلی جُیُوبِهِنَّ ... (نور: 31)

... (ای رسول، زنان مؤمن را بگو) زینت و آرایش خود، جُز آنچه قهراً ظاهر می شود، بر بیگانه آشکار نسازند و باید سینه و بر و دوش خود را به مقنعه⁽¹⁾بپوشانند... .

بر این اساس، اگر وظیفه پوشش در مورد زن از تأکید بیشتری برخوردار است، بدان سبب است که ملاک آن مخصوص زن است.⁽²⁾به قول صاحب تفسیر الفرقان:

هر چند حکم حجاب درباره زنان شدیدتر و وجوب پوشش برای آنان محکم تر است، ولی همانا مفاتن بدن زنان و زیبایی های اندام آنان نیز تحریک کننده تر است.⁽³⁾

 زن، مظهر جمال و مایل به خودنمایی است. ازاین رو، طبیعی است که به

زن بگویند که خود را در معرض نمایش قرار ندهد؛ نه به مرد. همان گونه که مردان به دلیل گرایش به نگاه و چشم چرانی، پیش از دستور پوشش برای زن، به چشم پوشی موظّف شده اند.

البتّه نباید فراموش کرد که اگر حجاب ظاهری زن، با حجابِ باطنی اش همراه نشود و او نتواند بر اساس باورهای مذهبی اش حایلی میان افکار و عقاید و غریزه هایش پدید آورد، بدون تردید، حجاب ظاهری به تنهایی نمی تواند در پیش گیری از گسترش فساد و حفظ عفاف عمومی جامعه نقش قابل توجهی ایفا کند، بلکه زن باایمان بر اساس آیه 59 سوره احزاب، موظف به رعایت حجابی است که توأم با حرکات و سکنات متین او، معّرف هویّت ایمانی اش باشد و بدین وسیله، از زنان هرزه و مورد طمع فاسقان و اهل شهوت جدایش گرداند.

2. حفاظت از امنیت زن

اشاره

زن به عنوان موجودی لطیف و جذّاب، همیشه مورد طمع مردان هوس ران و هرزه بوده و هست و در این راه، خسارت های روحی و جسمی فراوانی بر پیکر ظریف و روح لطیف او وارد شده است.

امروزه یکی از معضلات اجتماعی جوامع متمدّن که سنگ آزادی زن را به سینه زده و او را به نام آزادی، با پیکری عریان و بزک کرده در صحنه اجتماع وارد می سازند، مسئله امنیّت زنان است. سیل تجاوزهای به عنف و حتّی تجاوز به محارم و انواع خیانت ها و جنایت های دیگر، دنیا را برای زن نا امن و امنیت را برای او به آرمانی دست نایافتنی بدل کرده است.

الف) آمار ناامنی در کشورهای غربی

گزارش های ناگوار و تکان دهنده ای که از رسانه های گروهی دنیا در این زمینه در اختیار افکار عمومی قرار داده می شود، نیز این مطلب را تأیید می کند و از بحرانی روحی و جنسی در جوامع امروزی خبرمی دهد که هر دو، دست در دست هم، امنیّت زن را خدشه دار ساخته و آسایش خاطر او را سلب کرده اند. روزنامه معروف فرانسوی (لوموند) در شماره 20 اکتبر 1984، از قول «نهضت زنان ایتالیا» آمار تجاوزها به زنان را چنین گزارش می دهد: «در ایتالیا، سالیانه تعداد بیست هزار زن مورد تجاوز قرار می گیرند که به ندرت یک دهم از آنها به علّت بی فایده بودن شکایت، درصدد شکایت به مقامات قضایی برمی آیند».

در تاریخ 18 اوت 1984، کانال اول تلویزیون فرانسه، در ساعت یک بعد از ظهر به وقت پاریس، ضمن گزارش در مورد گسترش روزافزون تجاوزها در فرانسه اعلام کرد: «در فرانسه، سالیانه سیصد هزار نفر، مورد حمله و تجاوز قرار می گیرند».⁽¹⁾

این تهدیدها و نا امنی ها، زنان غربی را بر آن داشته تا هنگام خروج از منزل، همراه خود وسیله های دفاعی همچون اسلحه های سرد و گرم و اسپری های مخصوصی که از گاز اشک آور پُر شده حمل کنند. همچنین آنها به تقویت قدرت بدنی خود می پردازند. ازاین رو، بر خلاف آسیب پذیری و ظرافت اندام خود، با اشتیاق، در کلاس های فراگیری «آموزش های رزمی» که

ورزشی مردانه و خشن است، شرکت می جویند. در این کلاس ها، آموزش های ژاپنی مخصوص دفاع زنان آموخته می شود. به گزارش نشریه معروف آلمانی اشتوتکارتو، «چهار درصد زنان آلمانی در سطح کشور، شیوه های مختلف دفاع از خود را در این کلاس ها فرا گرفته اند که این رقم، در شهرهای بزرگ تا ده درصد رسیده است. در حال حاضر، آموزشگاه های یادگیری فنون دفاع از خود، در اغلب شهرهای مختلف آلمان غربی تشکیل و مشغول به کار شده است».⁽¹⁾

البته این تدابیر نیز نتوانسته از اضطراب و دلهره زن غربی بکاهد و امنّیت او را تضمین کند. شاهد این مدّعا، افزایش آمار تجاوزهای ناجوان مردانه به زنان است. روزنامه جمهوری اسلامی به نقل از همان نشریه که به گزارش ها و طرح و بررسی مسائل و مشکلات زندگی زنان اختصاص دارد، می نویسد: «دویست فقره تجاوز به زن در یک روز. هر روز در کشور آلمان غربی، دویست فقره تجاوز به عنف صورت می گیرد و زنان، قربانیان اصلی این فاجعه می باشند. اخیراً روزنامه آلمانی اشتوتکارتو، ضمن بررسی پی آمدهای افزایش مفاسد اخلاقی و جنسی در آلمان غربی نوشت: سالیانه، هفتاد و پنج هزار تجاوز به عنف به زنان در این کشور صورت می گیرد».⁽²⁾

این آمار، مربوط به بیست سال قبل است، ولی آمار مربوط به دهه پایانی سال 2000 (دو هزار) میلادی وحشتناک تر است. با تأسف باید گفت فقط در

کشور امریکا، تعداد فرزندان نامشروع، 440/257/1 نفر در سال 1997 بوده که رقم قابل توجهی از آن، ناشی از تجاوز به عنف است. رقم تجاوز به عنف روزانه در سال 1996 نیز، 52 مورد گزارش شده است.⁽¹⁾

 با مرور گزارش های مستند یاد شده و دیگر آماری که هر روزه به وسیله رسانه های گروهی و دیگر منابع معتبر ارائه می گردد، این پرسش به ذهن می رسد که آیا به راستی زنان در این اوضاع و احوال، چه تکلیف و وظیفه ای دارند؟ آن گاه که به دلیل نیاز یا اقتضای شرایط زندگی اجتماعی، ناچارند در هر گام با مردان تماس داشته باشند و پناه بردن به مأمنِ امن خانه و خانواده نیز برایشان ناممکن است. آیا در صورت خودآرایی و تحریک مردان بیگانه، از امنیت بیشتری بهره مند خواهد بود یا با پوشانیدن خود و آنان را از زیبایی ها و آرایه های پنهان خویش با خبر نکردن و به تبع، امیال خفته شان را بیدار نکردن؟ زن در مقام پیش گیری از این تهدیدها و ناامنی ها، چه باید بکند؟

ب) پیشنهاد اسلام

دین مبین اسلام که هیچ یک از پرسش ها و نیازهای بشر را بدون پاسخ نگذاشته، در این مورد، تدبیر حجاب و پوشش را به زن پیشنهاد می کند. در قرآن کریم، حفظ امنیّت و آرامش زنان، از فلسفه های حکم حجاب معرّفی شده است:

یا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ ِلأَزْواجِکَ وَ بَناتِکَ وَ نِساءِ الْمُؤمِنینَ یُدْنینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذلِکَ أَدْنی أَنْ یُعْرَفْنَ فَلا یُؤذَیْنَ وَ کانَ

اللّهُ غَفُورًا رَحیمًا. (احزاب: 59)

ای پیامبر، به زنان و دختران خود و زنان مؤمنان بگو که خویشتن را به چادر فرو پوشند که این کار برای اینکه آنها (به عفّت و آزادگی) شناخته شوند تا از تعرّض و جسارت (هوس رانان) آزار نکشند، بر آنان بسیار بهتر است و خدا (در حق خلق) آمرزنده و مهربان است.

در تفسیر کاشف ذیل این آیه آمده است: «این امر، نزدیک تر است به اینکه این زنان به عفّت و پاکی و خویشتن داری شناخته شوند. پس همانا حجاب، زن با حجاب را از زنانی که مورد طمع و آزار اهل فسق و شهوتند، جدا می کند. بنابراین، زنان با حجاب به واسطه سخنان شهوت انگیز و نگاه های هرزه این گونه افراد، مورد اذیت و آزار قرار نخواهند گرفت».⁽¹⁾

آری، زن با حجاب و با عفّت، با پوشانیدن اندام و زیبایی های خویش، افزون بر تحریک نکردن شهوت مردان بیگانه، دزدان عفّت و مردان هرزه و شهوت پرست را از طمع در کالای وجود خویش ناامید می سازد و در حقیقت، به آنان پیام می دهد که من، زنی هرزه و هرجایی نیستم. حجابم از درون پاک و ایمان استوارم خبر می دهد و گل خوشبویی هستم که عطر و طراوتم را، به گلستان خانواده ام ارزانی می دارم و با خار حجاب، چشم ناپاک دلان را کور می سازم. ولی هنگامی که زن با چهره ای نقّاشی شده و لباس هایی جذّاب، بدون حجاب و پوشش در اجتماع ظاهر گردد، کالای وجود خویش را بهتر در معرض دستبرد دزدان شرف و اخلاق قرار می دهد و خواه ناخواه، نگاه های آلوده و هرزه جوانان و مردانِ بیماردل را به سوی خویش می کشاند و با این

جرقّه ها، آتش خفته شهوت آنان را شعله ور می سازد، غافل از اینکه زبانه این شعله، پیش از هر کس، دامن خود او را فرا خواهد گرفت و نخستین طعمه این حریق، عفّت، سلامت و امنیّت خود او خواهد بود. به قول شاعر:

ای دختر پری وش و ای ماه نازنین***ای مه ز باغ حُسن تو گردیده خوشه چین

تو در حجاب هم چو گلِ نو شکفته ای*** کو را هزار آفت وی بود در کمین

 زینهار بر مگیر ز صورت، نقاب را***تا از غبار پاک بماند تو را جبین

آن کس که گفت خیرِ تو اندر حجاب نیست*** بی شک نباشد همچو کسی ناصح و امین

او برخلاف عقل و طبیعت زند سخن***حرص مگس کجا و کجا شهد انگبین

تنها حجاب نیست تو را مانع از نظر***صد نکته ای است غامض و پیچیده اندر این

این پرده لطیف که اسمش حجاب شد***بر دفع دشمن از تو بود سدّ آهنین

گر سدّ شکست لشکر دشمن به نام دوست***هم از یسار حمله ات آرد هم از یمین

پامال راه جهل شود اعتبار تو***شادی ندیده ای بت زیبا، شوی غمین

چون رفع شد حجاب، ره فتنه باز شد***باید شدن به مردم چون دیو و دد قرین⁽¹⁾

مهر منیر

البّته نباید فراموش کرد که به طور معمول مفسده ها و معضلات اجتماعی، تک علّتی نیستند. ازاین رو، خداوند تعالی پس از اینکه در آیه 59 سوره احزاب برای جلوگیری از مزاحمت های افراد هرزه، به زنان دستور می دهد که بهانه ای به دست آنان ندهند، بی درنگ در آیه بعد روی سخن را به طرف اراذل و اوباش گردانیده با لحنی تهدیدآمیز می فرماید:

اگر منافقان و کسانی که در دل هایشان مرضی هست و شایعه افکنان در مدینه، [از کارشان] باز نایستند، تو را سخت بر آنان مسلّط می کنیم تا [مدتی] اندک در همسایگی تو نپایند. از رحمت خدا دور گردیده و هرکجا یافته شوند گرفته و سخت کشته خواهند شد. (احزاب: 60 و 61)⁽²⁾

آن گاه می افزاید: این دستور تازه ای نیست، بلکه:

این سنّت خداست که در همه دوره ها و امت های گذشته برقرار بوده و بدان که سنت خدا هرگز مبدّل نخواهد شد. (احزاب: 62)

در جامعه ای که نگاه، آزاد و بی ضابطه باشد، ارضا نیز باید نامحدود باشد؛ زیرا نگاه بی ضابطه، ارضای بی ضابطه می طلبد. البته، به یقین ارضای نامحدود ناممکن است و محرومیّت به دنبال خواهد داشت. غریزه جنسی، از قوی ترین غریزه هاست و محرومیّت ناشی از ارضا نشدن آن نیز، شدیدترین محرومیّت ها خواهد بود. در روایتی نقل شده که: «چه بسیار نگاهی که موجب عقده و حسرت

طولانی می شود.»⁽¹⁾چشم، عضو متمرکز کننده امواج برخاسته از اقیانوس عظیم حسرت، محرومیّت، مکنت و ناکامی هاست؛ همان گونه که ذرّه بین، اشعه های جداشده از اقیانوس های نورانی خورشید را متمرکز ساخته و می سوزاند. به راستی این امواج سوزنده، با بدن لطیف، ولی عریان زنی که در معرض این نگاه ها قرار خواهد گرفت چه خواهد کرد و چه تأثیری بر زیبایی او خواهد گذاشت؟! اینجاست که عمق تعبیر لطیف امیرمؤمنان علی علیه السلام جلوه می نماید که فرمود: «زکوةُ الجَمالِ العِفاف؛⁽²⁾زکات زیبایی، عفاف است».

 زکات از ریشه زکی، به معنای رشد و نمو است. در اسلام برای سرمایه های مختلف، همچون مال، علم و... زکات، مایه رشد و ازدیاد بیان گردیده است. برای مثال، زکات مال، صدقه دادن و زکاتِ علم، آموزش به دیگران است. آنچه هم مایه رشد و فزونی سرمایه زیبایی زن معرفی شده، برخلاف موارد دیگر، بذل و بخشش آن نیست، بلکه عفّت ورزیدن است. کلید عفاف، ستر و پوشش است؛ چنان که در آیه 6 سوره نور، آنجا که به زنان پیر و سالخورده که امید ازدواج بر آنان نمی رود رخصت برداشتن چادر⁽³⁾داده شده، در پایان پوشیدن این لباس ها را برابر با عفّت ورزیدن معرفی می کند و می فرماید:

وَ الْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاّتی لا یَرْجُونَ نِکاحًا فَلَیْسَ عَلَیْهِنَّ جُناحٌ أَنْ یَضَعْنَ ثِیابَهُنَّ غَیْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزینَةٍ وَ أَنْ یَسْتَعْفِفْنَ خَیْرٌ لَهُنَّ. (نور:

و زنان سال خورده که از ولادت و عادت بازنشسته اند و امید ازدواج و نکاح ندارند، بر آنان باکی نیست اگر اظهار تجملات و زینت خود نکنند که جامه های اولی خود نزد نامحرمان از تن برگیرند و اگر باز هم عفّت و تقوای بیشتر گزینند، بر آنان بهتر است.

خلاصه آنکه:

آینه بی حجاب به طبع گیرد غبار***خوش بود آیینه را پرده بر او داشتن

غنچه به باغ ایمن است تا بود اندر حجاب***آفتِ جان و دل است چهره عیان داشتن

وافی عراقی

 گل تا آن زمان که در پوشش کاسبرگ خود پنهان است و رخ عیان ننموده، شاداب و باطراوت است، ولی همین که از ورای کاسبرگ، سر برآورد، در عمل پایانِ گل بودن را برای خویش اعلام کرده است. زیبایی و طراوت زن نیز تا آن زمان پابرجاست که در پوششی پنهان باشد. جهانِ غرب هم امروز به این مطلب رسیده است و به ناچار از شیپورهای تبلیغاتی خویش فریاد بر می آورد که معدّل زیبایی زن، در برابر برهنگی رو به کاهش است، غافل از اینکه دین مبین اسلام چهارده قرن پیش به این مطلب اشاره کرده و درباره آن هشدار داده است. یکی از حکمت های الزام شرع مقدس اسلام به پوشیدگی زنان، آن هم به حد قابل توجهی بیشتر از مردان، می تواند همین امر باشد. به هر حال، تهدیدی که برهنگی نسبت به زیبایی زن دارد و ضرری که از این جهت

متوجّه اوست، اگر قطعی و صددرصد هم نباشد، محتمل است و رفع ضرر محتمل نزد عقلا واجب است؛ زیرا اگر کودکی به عاقلی خبر دهد که فلان آب مسموم است، او هرگز از آن آب نخواهد نوشید. اگر کسی هم گوهر باارزشی داشته باشد و آن را در معرض دستبرد قرار دهد، عاقلان او را نکوهش می کنند. همچنین است حکم پوشش که اگر زن، پای بند به اصول مذهبی هم نباشد، عقل بر او حکم می کند که خود را در مقابل نگاه مردان بیگانه بپوشاند، وگرنه مورد سرزنش عقلا واقع خواهد شد.

3. حفاظت از حقوق شخصی زن

انسان افزون بر قوای شهوی، غضبی و بهیمی، از قوّه عقلانی نیز برخوردار است و همین امر، او را از دیگر حیوانات متمایز می سازد. محدوده لذت بری و تمتّع آدمی نیز به واسطه همین قوّه نکته سنج و لطیف، نسبت به دیگر حیوانات گستردگی بیشتری دارد.

 قوّه شهوی حیوان برخلاف انسان، بدون دیگر قوای او و به طور جداگانه اعمال می گردد. برای مثال، گوسفند هنگام آمیزش، هیچ گاه درباره زشتی، زیبایی، آرایش و رعنایی طرف مقابل نمی اندیشد و از این امور لذت نمی برد. امّا انسان افزون بر آن لذت مختص به حیوانات، از تمام حرکات، سکنات، صداها، اشاره ها و دیگر ویژگی های طرف مقابل و در یک کلام از تمام بدن او متمتع گردیده، لذّت می برد.⁽¹⁾تمتّعات از حقوق شخصی هر فرد است. زن در

بُعد انسانی همتای مرد است، حقوقی دارد و باید از حقوق خود بهره مند گردد.

«حق» از زیباترین و پسندیده ترین واژه های آفرینش است و در تمام ادیان و جوامع بشری مورد توجّه است. حقوق و ادای آنها، فراتر از زمان ها، مکان ها، اشخاص و ادیان است. در واقع، انسان از هر طبقه اجتماعی و با هر دین و مکتبی، به ادای حقوق دیگران حساسیت نشان می دهد و این مطلب، حق و حقوق را فرا زمانی و فرا مکانی جلوه گر می سازد.⁽¹⁾از سویی دیگر، حفظ حقوق شخصی، از نظر اخلاقی و عقلی لازم است.

به یقین، پاسبانی از این حقّ شخصی، با بی حجابی ممکن نخواهد بود. زن بی حجاب شاید بتواند از کام جویی هایی که جنس مخالف توسطّ دیگر حواس پنج گانه از او دارد جلوگیری کند، ولی هرگز نمی تواند از لذّت جویی مرد با حسّ قدرتمند بینایی درامان بماند. بر این اساس است که شرع مقدّس اسلام، دژی محکم در اختیار زن قرار داده تا به وسیله آن، از این حق نگهبانی کند و آن قلعه مستحکم، چیزی نیست جز حجابی که بر او واجب کرده است. نه برای اینکه او را محدود کند، بلکه، برای اینکه به او قدرت بخشد و در او مصونیت ایجاد کند.

 این حقّ زن است که با پوشانیدن و مخفی داشتن جاذبه های ظاهری خویش، به هیچ مردی اجازه لذت جویی و بهره برداری گناه آلود از آن را ندهد. پس پوشش بیشتر زن نسبت به مرد، نه تنها حافظ حقوق شخصی او که عین حقّ اوست.

4. حفظ ارزش و کرامت والای زن

مسئله ارزش ها و ضدّ ارزش ها در هر مکتب، یکی از مسائلی است که با جهان بینی آن ارتباطی مستقیم دارد و از جمله این ارزش ها، ارزش و اهمیّت زن است که در طول تاریخ و در جوامع مختلف بشری، بسته به نوع جهان بینی هر قوم، قبیله و جامعه ای دارای نوسانات مختلفی است و اشاره به گوشه ای از آن خالی از حُسن نیست:

در یونان [باستان]، زن جزو کالاهای تجاری در بازارها خرید و فروش می شد، بدون شخصیّت حقوقی و اجتماعی بود و بعد از وفات شوهرش حقّ زندگی نداشت. مرد می توانست زنِ خود را به هر که بخواهد قرض دهد یا به دوستانش هدیه کند.⁽¹⁾

در استرالیا زنان به مثابه حیوانات اهلی بودند و در مسافرت ها حمل تمام اثاثیه خانه و بچّه توسط زنان انجام می گرفته است. همچنین در مواقع قحطی و گرسنگی، زنان را می کشتند و گوشت آنها را می خوردند.⁽²⁾

مجامع مسیحی ایتالیا و اسپانیا، پس از مناظرات زیاد معتقد شدند که در میان زنان جهان فقط حضرت مریم علیهاالسلام انسان بوده و دارای روح جاوید است؛ بقیّه زنان دارای صفت انسانی نبوده، علاوه بر آنکه روح جاوید ندارند، برزخ بین انسان و حیوان محسوب می گردند.⁽³⁾

در آفریقا اهمیّت زن و دختر از یک تخم مرغ کمتر بود. چه آنکه اگر سبد تخم مرغ از دست دختر یا زن آفریقایی می افتاد و تخم مرغ های آن

می شکست، به اعدام محکوم و کشته می شد؛ در مجلس جشن یا میهمانی از گوشت دختران استفاده می کردند و آنها را می کشتند و گوشتشان را کباب کرده، برای میهمان می آوردند.⁽¹⁾

ارزش و اعتبار زن در میان اعراب جاهلی پیش از اسلام نیز تفاوت چندانی با موقعیّت او در میان دیگر اقوام نداشت. زنده به گور کردن دختران در زمان جاهلیّت عرب، معروف است. قرآن در این باره می فرماید:

چون یکی از آنها را به فرزند دختری مژده آید، از شدّت غم و حسرت رخسارش سیاه شده و سخت دلتنگ می شود و از این عار، روی از قوم خود پنهان می نماید. به فکر افتد که آیا آن دختر را با خواری نگهدارد یا زنده به گور کند. (نحل: 58 و 59)

مقام و موقعیّت زن در جاهلیّت نوین غرب نیز دست کمی از موقعیّت او در جاهلیّت عرب و دیگر اقوام و تمدن های گذشته ندارد. در جهان بینی مادّی و بدون معنویت غرب، مادیت حرف اول را می زند. براساس این جهان بینی، انسان جُز «تن» چیز دیگری نیست و این «تن» یکی از مهم ترین آبشخورهای لذّتِ اوست و او در فرصت محدودی که تا مرگ دارد، باید تا می تواند از همه لذت ها بهره مند شود. در چنین جامعه ای، زن دیگر آن انسانی نیست که امانت دار الهی باشد و بتواند تا آنجا والامقامی یابد که به دیدار پروردگار خویش برسد. او فقط «تن» است و ارزش او در این جامعه، تنها به اندازه ارزش «تن» اوست.

در این جهان بینی، زن تنها یک ارزش دارد و آن ارزش زنانگی اش است.

او تا وقتی در جامعه اعتبار دارد که بتواند بیشترین لذّت بخشی را با «تن» و اندام زنانه خویش داشته باشد و پس از نابود شدن این جاذبه به هر دلیل و علّتی، همه موجودیّت، هستی، ارزش و اعتبار خویش را در جامعه از دست خواهد داد. در بینش مادیّ و دنیایی غرب، انسان باید بیشترین لذت جسمی را از جهان و هر آنچه در آن است ببرد. پس طبیعت، حیوانات و حتّی انسان ها نیز باید به مصرف او درآیند و از سویی، باید مصرف کنندگان خوبی برای کالاهایی باشند که او برای افزونی سرمایه، تولید کرده است. این جهان بینی بی معنویّت، نظام اقتصادی متناسب با خویش را می طلبد که همان نظام «سرمایه داری» است و وظیفه دارد جهان و هر آنچه در آن است را به هرچه بیشتر مصرف شدن و مصرف کردن⁽¹⁾وادارد. زن که فقط جسم و تَن است، برای آنکه در چنین نظامی که غیر از مصرف شدن و مصرف کردن، هیچ ارزش دیگری را به رسمیّت نمی شناسد، موقعیتی بیابد، باید مصرف کننده و مصرف شونده مناسبی باشد. افزون بر این، او نیروی کارآمد و کم توقعی است که برای تولید کالا بسیار مناسب است. اسف انگیزتر اینکه، جاذبه جنسی و ظواهر جسمی او، وسیله خوبی است برای مصرف هرچه بیشتر دیگر کالاهای مصرفی. اینجاست که دست قدرتمند سرمایه دار، زن را چون طعمه ای برای گرمی بازار خویش برمی گزیند و او افزون بر هرچه بیشتر مصرف شدن و مصرف کردن، باید وسیله ای گردد برای مصرف هرچه بیشتر هر چیز دیگر.⁽²⁾

 در این راستا، زن باید بیشترین استفاده را از اندام و ظواهر جسمی و زنانه

خویش بنماید. او هرچه عریان تر گردد، جذّاب تر می شود و هرچه جذّاب تر گردد، به کارآیی خویش می افزاید. زن عروسکی است زیبا و پرجاذبه در دست کارگزاران قدرت و سرمایه داران بزرگ که برای رسیدن به منفعت های خویش، او را با سر و اندام عریان به نمایش می گذارند و وقتی کهنه و فرسوده گشت، به راحتی به دور می اندازند.

در چنین جامعه ای که ارزش های والای انسانی زن رنگ باخته، او ناچار است تنها با تکیه بر ارزش زنانگی خویش جایی برای خود باز کند و شخصیت و ارزشش، به اندازه عروسک یا کالایی بی ارزش و مصرفی پایین می آید. البته مسئله در همین حد تمام نمی شود و این ارزشِ اندک و دروغین نیز برای زن ماندگار نخواهد بود. طبیعت آدمی چنین است که اشیای کمیاب هرچند کم فایده، برای او ارزشمند و اشیای فراوان هرچند پرفایده برایش بی ارزش خواهد بود. مثال روشن این قضیّه، نعمت عظیم آب است. همه می دانند که زندگی بشر بدون آب محکوم به نابودی است و هیچ موجود زنده ای بدون آن، امکان ادامه حیات ندارد، ولی می بینیم که به دلیل وفور و در دسترس بودن این نعمت حیاتی، چه اندازه بی اعتنا و پراسراف با آن برخورد می شود و در عین حال، نگرش انسان به طلا که نقش چندانی هم در زندگی او ایفا نمی کند، به علّت کمیاب بودنش به گونه ای دیگر است.

این مسئله عمومیّت دارد و اگر زن اندام و زیبایی های جسمی و جاذبه های جنسی خویش را رایگان و بی حدّ و مرز به نمایش بگذارد، پس از مدتی دامنه این عمومیّت، او را نیز شامل خواهد شد. اندکی بعد این جاذبه ها، به دلیل وفور و همه جایی شدن رنگ می بازد. به گفته ویل دورانت: «آنچه بجوییم و نیابیم،

عزیز و گران بها می گردد. زیبایی یک شی ء چنان که خواهیم دید، بستگی به قدرت میل به آن شی ء دارد؛ میلی که با ارضا و اقناع ضعیف می شود و با منع و جلوگیری قوی می گردد».⁽¹⁾«دامن های کوتاه بر همه جهانیان به جز خیاطان، نعمتی است و تنها عیبشان این است که قدرت تخیّل مردان را ضعیف تر می کند. شاید اگر مردان قوّه تخیّل نداشته باشند، زنان نیز زیبا نباشند».⁽²⁾

آلفرد هیچکاک، فیلم ساز معروف غربی که براساس شغل خویش تجربه های فراوانی از زنان دارد، می گوید: «من معتقدم که زن هم باید مثل فیلمی پرهیجان و پُرآنتریک باشد؛ بدین معنا که ماهیّت خود را کمتر نشان دهد و برای کشف خود، مردان را به نیروی تخیّل و تصوّر زیادتری وادارد. باید زنان، پیوسته بر همین شیوه رفتار کنند؛ یعنی کمتر ماهیّت خود را نشان دهند و بگذارند مرد برای کشف آنها بیشتر به خود زحمت دهد.»⁽³⁾البته نه تنها زنانِ غربی به نصایح این فیلم ساز بها ندادند که متأسفانه زنان شرقی نیز به این آفت دچار شدند. هیچکاک ادامه می دهد: «زنان شرقی تا چند سال پیش به خاطر حجاب و نقاب و روبندی که به کار می بردند، خود به خود جذّاب می نمودند و همین مسئله، جاذبه نیرومندی به آنها می داد. به تدریج، با تلاشی که زنان این کشورها برای برابری با زنان غربی از خود نشان می دهند، حجاب و پوششی که دیروز بر زنان شرق کشیده بود، از میان رفت و همراه آن، از جاذبه جنسی آنها هم کاسته