مشخصات کتاب

سرشناسه : حسینی میلانی، علی ۱۳۲۶ -

عنوان قراردادی : محاضرات فی الاعتقادات .فارسی . برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : نگاهی به حدیث ثقلین / علی حسینی میلانی ؛ ترجمه و ویرایش هیئت تحریریه مرکز حقایق اسلامی .

مشخصات نشر : قم : حقایق ، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : ۸۰ص.

فروست : سلسله پژوهش های اعتقادی ؛ ۱۰

شابک : 978-964-2501-95-3

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتاب حاضر ترجمه بخش " حدیث الثقلین " از کتاب " محاضرات فی الاعتقادات " اثر علی الحسینی المیلانی است .

موضوع : شیعه امامیه -- عقاید

موضوع : احادیث خاص (ثقلین)

شناسه افزوده : مرکز الحقائق الاسلامیه

رده بندی کنگره : BP۲۱۱/۵/ح۵۷م۳۰۴۲۱۷ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۱۷۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۸۱۲۱۶۵

اشاره

مقدمه

سرآغاز

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

سرآغاز

... آخرین و کامل ترین دین الهی با بعثت خاتم الانبیاء، حضرت محمّد مصطفی صلّی اللّه علیه وآله به جهانیان عرضه شد و آئین و رسالت پیام رسانان الهی با نبوّت آن حضرت پایان پذیرفت.

دین اسلام در شهر مکّه شکوفا شد و پس از بیست و سه سال زحمات طاقت فرسای رسول خدا صلّی اللّه علیه وآله و جمعی از یاران باوفایش، تمامی جزیرة العرب را فرا گرفت.

ادامه این راه الهی در هجدهم ذی الحجّه، در غدیر خم و به صورت علنی، از جانب خدای منّان به نخستین رادمرد عالم اسلام پس از پیامبر خدا صلّی اللّه علیه وآله یعنی امیر مؤمنان علی علیه السلام سپرده شد.

در این روز، با اعلان ولایت و جانشینی حضرت علی علیه السلام، نعمت الهی تمام و دین اسلام تکمیل و سپس به عنوان تنها دینِ مورد

پسند حضرت حق اعلام گردید. این چنین شد که کفرورزان و مشرکان از نابودی دین اسلام مأیوس گشتند.

دیری نپایید که برخی اطرافیان پیامبر صلّی اللّه علیه وآله، ـ با توطئه هایی از پیش مهیّا شده ـ مسیر هدایت و راهبری را پس از رحلت پیامبر خدا صلّی اللّه علیه وآله منحرف ساختند، دروازه مدینه علم را بستند و مسلمانان را در تحیّر و سردرگمی قرار دادند. آنان از همان آغازین روزهای حکومتشان، با منع کتابت احادیث نبوی، جعل احادیث، القای شبهات و تدلیس و تلبیس های شیطانی، حقایق اسلام را ـ که همچون آفتاب جهان تاب بود ـ پشت ابرهای سیاه شکّ و تردید قرار دادند.

بدیهی است که علی رغم همه توطئه ها، حقایق اسلام و سخنان دُرَرْبار پیامبر خدا صلّی اللّه علیه وآله، توسّط امیر مؤمنان علی علیه السلام، اوصیای آن بزرگوار علیهم السلام و جمعی از اصحاب و یاران باوفا، در طول تاریخ جاری شده و در هر برهه ای از زمان، به نوعی جلوه نموده است. آنان با بیان حقایق، دودلی ها، شبهه ها و پندارهای واهی شیاطین و دشمنان اسلام را پاسخ داده و حقیقت را برای همگان آشکار ساخته اند.

در این راستا، نام سپیده باورانی همچون شیخ مفید، سیّد مرتضی، شیخ طوسی، خواجه نصیر، علاّمه حلّی، قاضی نوراللّه، میر حامد حسین، سیّد شرف الدین، امینی و . . . همچون ستارگانی پرفروز می درخشد; چرا که اینان در مسیر دفاع از حقایق اسلامی و تبیین

واقعیّات مکتب اهل بیت علیهم السلام، با زبان و قلم، به بررسی و پاسخ گویی شبهات پرداخته اند . . .

و در دوران ما، یکی از دانشمندان و اندیشمندانی که با قلمی شیوا و بیانی رَسا به تبیین حقایق تابناک دین مبین اسلام و دفاع عالمانه از حریم امامت و ولایت امیر مؤمنان علی علیه السلام پرداخته است، پژوهشگر والامقام حضرت آیت اللّه سیّد علی حسینی میلانی، می باشد.

مرکز حقایق اسلامی، افتخار دارد که احیای آثار پُربار و گران سنگ آن محقّق نستوه را در دستور کار خود قرار داده و با تحقیق، ترجمه و نشر آثار معظّمٌ له، آن ها را در اختیار دانش پژوهان، فرهیختگان و تشنگان حقایق اسلامی قرار دهد.

کتابی که در پیش رو دارید، ترجمه یکی از آثار معظّمٌ له است که اینک "فارسی زبانان" را با حقایق اسلامی آشنا می سازد.

امید است که این تلاش مورد خشنودی و پسند بقیّة اللّه الأعظم، حضرت ولیّ عصر، امام زمان عجل اللّه تعالی فرجه الشریف قرار گیرد. مرکز حقایق اسلامی

پیش گفتار

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للّه ربّ العالمین، والصّلاة والسّلام علی سیّدنا ونبیّنا محمّد وآله الطیّبین الطّاهرین، ولعنة اللّه علی أعدائهم أجمعین من الأوّلین والآخرین. پیش گفتار

یکی از احادیث معروفی که شیعه و سنّی نقل کرده اند «حدیث ثقلین» است. این حدیث در منابع بسیاری نقل شده است.

تِرمذی در کتاب صحیح به سند خود، از جابر بن عبداللّه انصاری این گونه نقل می کند: رسول خدا صلی اللّه علیه وآله فرمود:

یا أیُّهَا النَّاسُ! إنّی تَرَکْتُ فِیکُمْ ما إنْ أَخَذْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا: کِتابَ اللّهِ وَعِتْرَتِی أهْلَ بَیْتِی.⁽¹⁾

ای مردم! من در میان شما چیزی گذاشتم که اگر بدان تمسّک

کنید، هرگز گمراه نخواهید شد: کتاب خدا و عترتم که خاندان من هستند.

همچنین تِرمذی در صحیح خود با سند دیگری از زید بن ارقم نقل می کند که رسول خدا صلّی اللّه علیه وآله فرمود:

إنِّی تارِکٌ فِیکُمْ ما إنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا بَعْدی، أَحَدُهُما أَعْظَمُ مِنَ الآخَرِ: کِتابَ اللّهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّماءِ إلَی الأرْضِ، وَعِتْرَتِی أهْلُ بَیْتِی، وَلَنْ یَفْتَرِقَا حَتّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ، فَانْظُرُوا کَیْفَ تَخْلُفُونی فِیهِما.⁽¹⁾

به راستی که من در میان شما چیزی را به جا می گذارم که اگر بدان چنگ بزنید هرگز بعد از من گمراه نخواهید شد. یکی از آن دو از دیگری باعظمت تر است: کتاب خدا که ریسمانی آویخته از آسمان به زمین است، و عترت و خاندان من، و این دو هرگز از یکدیگر جدا نمی شوند تا کنار حوض کوثر بر من وارد شوند. پس دقّت نمایید که بعد از من در حقّ آن دو چگونه رفتار خواهید داشت.

این دو روایت در زمره روایاتی است که از دو صحابی

پیامبر خدا صلّی اللّه علیه وآله در کتاب صحیح ترمِذی نقل شده است.

به راستی اگر به این حدیث شریف عمل می شد و با مصادیق صحیحش تطبیق می گردید، هرگز چنین اختلافی بین اُمّت اسلام واقع نمی شد.

آری فراخوانی و دعوت به وحدت اسلامی و کنار گذاشتن اختلافات موجود میان فرقه های اسلامی، از اموری است که مورد اهتمام اندیشمندان اصلاح گر مسلمان قرار گرفته است.

در این راستا آنان برای دست یابی به این هدف، راه ها، پیشنهادها و نظریه هایی ارائه کرده اند; ولی حدیث شریف ثقلین بهترین وسیله برای اتّفاق و گرد هم آمدن مسلمانان می باشد; چرا که این حدیث از طرفی مورد پذیرش همه فرقه های اسلامی است; و از طرف دیگر مدلول و معنای آن واضح و روشن است.

این کتاب پژوهشی در این زمینه است که در چهار بخش به بررسی و تحقیق این حدیث شریف پرداخته است:

بخش یکم: پژوهشی در واژگان حدیث ثقلین

واژه «ثقل» از نظر لغوی

بخش یکم

پژوهشی در واژگان حدیث ثقلین واژه «ثقل» از نظر لغوی

این حدیث شریف، به «حدیث ثَقَلیْن» مشهور است. واژه ثَقَلَیْن تثنیه «ثَقَل» است، و کلمه ثَقَل در لغت به معنای متاعی است که مسافر با خود حمل می کند.

البتّه عدّه ای از محدّثان و لغویان، این کلمه را «ثِقْلَیْن» ـ یعنی به کسر ثاء و سکون قاف ـ قرائت کرده اند، که در این صورت تثنیه «ثِقْل» خواهد بود، و ثِقْل در لغت به معنای بار سنگین و گنج آمده است.

ولی به نظر می رسد کلمه «ثقلین» در این حدیث شریف، به فتح ثاء و قاف باشد.

فیروزآبادی در کتاب القاموس المحیط می نویسد:

ثَقَل (به حرکت قاف) به معنای متاع و کالای مسافر و نیز هر چیز نفیسی را که پنهان و محفوظش می دارند می باشد; و حدیثی که از پیامبر خدا صلی اللّه علیه وآله نقل شده است که فرمود: «إِنِّی تارِکٌ فِیْکُمُ

الثَّقَلَیْنِ: کِتابَ اللّهِ وَعِتْرَتِی» از همین لغت است.⁽¹⁾

این که ما ضبط نخست را بر ضبط دوم ترجیح دادیم به این جهت است که تناسب ضبط نخست (ثَقَلَیْن) با موقعیّتی که این حدیث شریف از رسول خدا صلی اللّه علیه وآله صادر گردیده بیشتر است; چرا که مسافری که از شهری به شهر دیگری کوچ می کند ـ به خصوص که هرگز قصد بازگشت به آن شهر را نداشته باشد ـ اسباب و اثاثیه زندگی خود را می برد، و از آن جا که حمل و نقل در آن زمان به سختی و مشقّت انجام می گرفت و انسان نمی توانست تمام لوازم و اثاثیه زندگی را از جایی به جایی ببرد، ناگزیر در هنگام کوچ، به برداشتن گران بهاترین و نفیس ترین دارایی خود اکتفا می کرد.

رسول خدا صلی اللّه علیه وآله در حدیث ثقلین می فرماید:

إنّی قد دعیت فأجبت.

به راستی که من فرا خوانده شده ام و به این فراخوانی پاسخ گفته ام.

در نقل دیگری آمده است که فرمود:

یوشک أن اُدعی فاُجیب.

نزدیک است که فرا خوانده شده و به آن پاسخ مثبت دهم.

آن حضرت با این سخنان، از نزدیکی رحلت جانگدازش خبر می دهد; از این رو فرمود:

وإنّی تارکٌ.

همانا باقی گذاردم.

آری، قرار گرفتن آن حضرت در موقعیّت سفر آخرت، اقتضا می کند که عزیزترین و گران بهاترین اشیای خود را که قرآن و عترت است با خود ببرد; ولی به مقتضای رأفت و لطفی که بر امّت دارد، و از آن جایی که بر ماندگاری این دین حرص میورزد، این گران بهاترین اشیای خود را که در طول حیات پربرکتش، نهایت اعتنا و توجّه به آن ها داشت، در بین امّت باقی گذاشت. بنا بر این آن چه را که به جهت مسافرت باید از این دار فانی با خود ببرد، به جهت رأفت و محبّت بی دریغی که به امّت دارد در بین آن ها باقی گذارده و می فرماید:

إنّی تارک فیکم الثَّقَلَیْن: کتاب اللّه وعترتی أهل بیتی.

من دو چیز گران بها در بین شما می گذارم: کتاب خدا و عترت و خاندانم.

آن گاه حضرتش این گونه توصیه می فرماید:

ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا.

مادامی که به آن ها تمسّک کنید، هرگز گمراه نخواهید شد.

از این رو غرض این است که دو گوهر نفیس و گران بها در میان امّت باقی بماند تا امّت پس از آن حضرت گمراه نشوند.

پس با توجّه به قراین و تناسب های موجود در حدیث واژه «ثَقَلین» بر «ثِقْلَین» ترجیح دارد.

بررسی واژگان دیگر

بررسی واژگان دیگر

همچنان که ملاحظه نمودید، در نقل نخست این گونه آمده است که پیامبر خدا صلی اللّه علیه وآله فرمود:

ما إنْ أَخَذْتُمْ بِهِما لَنْ تضلّوا.

و بنا بر نقل دوم آن حضرت فرمود:

ما إنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لن تضلّوا.

این دو متن در کتاب های دیگری نیز غیر از تِرمذی موجود است.

با توجه به تحقیقی که انجام شده است، عبارت «ما إنْ أَخَذْتُمْ» و یا عبارتی که مشتمل بر واژه «اَخْذ» باشد در مدارک زیر آمده است:

مسند احمد بن حنبل، مسند ابن راهویه، طبقات ابن سعد، صحیح تِرمذی، مسند ابی یَعْلی، المعجم الکبیر طبرانی، مصابیح السنّه بغوی، جامع الاصول ابن اثیر و مصادر دیگر.⁽¹⁾

و واژه «تمسّک» در مسند عبد بن حمید، تفسیر الدرّ المنثور، الجامع الصغیر و احیاء المَیْت موجود است.⁽¹⁾

با مراجعه به کتاب های لغت درمی یابیم که منظور از واژه «اَخْذ» و یا کلمه «تمسّک» در چنین مواردی، تبعیّت و پیروی است. علاوه بر آن کلمه «الإتّباع» نیز که در متن روایات ابن ابی شیبه در کتاب المصنَّف آمده است، به معنای همان «تبعیّت و پیروی» است.⁽²⁾

در ادامه نقل واژگان حدیث ثقلین، با نقل دیگری رو به رو می شویم و آن وجود واژه «الإعتصام» به جای واژه «الأخْذ» و «التمسّک» است. خطیب بغدادی این حدیث را این گونه نقل می کند که پیامبر خدا صلی اللّه علیه وآله فرمود:

إنّی ترکت فیکم ما لن تضلّوا بعدی إن اعتصمتم به: کتاب اللّه وعترتی.⁽³⁾

من در بین شما چیزی را باقی گذاردم که اگر پس از من به آن تمسّک کردید، هرگز گمراه نخواهید شد: کتاب خدا و خاندانم.

واژه «اعتصام» در قرآن، حدیث، لغت عربی و استعمالات فصیح همان معنای تمسّک است.⁽¹⁾

شاهد بر این که «اعتصام» در قرآن و حدیث به معنای «تمسّک» است، روایتی است که در کتاب های شیعه و سنّی آمده است که امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه مبارکه ای که می فرماید:

(وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَلاَ تَفَرَّقُوا).⁽²⁾

همگی به ریسمان خدا تمسّک کرده و پراکنده نشوید;

فرمود:

نَحْنُ حَبْلُ اللّهِ.

ما همان ریسمان خداوند هستیم.

این تفسیر امام صادق علیه السلام در منابع اهل تسنّن; از جمله تفسیر ثعلبی و الصواعق المحرقه آمده است⁽³⁾و آن گاه که به التفسیر الکبیر فخر رازی در ذیل این آیه مبارکه، و نیز به تفسیر الخازن و تفاسیر دیگر مراجعه کنیم،

مشاهده خواهیم کرد که آنان در هنگام تفسیر این آیه، حدیث ثقلین را متذکّر می شوند.⁽¹⁾

البته حاکم نیشابوری نیز در المستدرک به سندی صحیح همین گونه نقل کرده است.⁽²⁾

بنا بر این، «اعتصام» همان «تمسّک»، و «تمسّک» به معنای «اتّباع و پیروی» است، و با وجوب تبعیّت و پیروی که مفاد «حدیث ثقلین» است، بدون هیچ تأمّل و نزاعی امامت و خلافت ثابت خواهد شد; در نتیجه علی و اهل بیت علیهم السلام خلفای رسول خدا صلی اللّه علیه وآله بعد از آن حضرت می باشند.

نکته ای جالب

نکته ای جالب

نکته جالب این که در بعضی از متون حدیث ثقلین، به جای «ثقلین»، «خلیفتین» آمده است. این واژه «خلیفه»، صریح در مدّعای شیعه امامیّه می باشد. این متن را احمد بن حنبل در مسند، ابن ابی عاصم در کتاب السنّه و طبرانی در المعجم الکبیر آورده اند.⁽³⁾

حافظ هیثمی، بعد از نقل این حدیث از کتاب المعجم الکبیر طبرانی می گوید: همه رجال سند آن مورد وثوق و اعتماد هستند و جلال الدّین سیوطی نیز پس از نقل روایت، به صحّت سند آن تصریح می نماید.⁽¹⁾

نکته لطیف تر این که: عبدالرؤوف مَناوی مصری، در کتاب فیض القدیر فی شرح الجامع الصّغیر، در شرح کلمه «عِتْرَتی» می گوید:

«عترت رسول خدا صلی اللّه علیه وآله همان اصحاب کسائی هستند که خداوند متعال هر گونه پلیدی را از آن ها دور کرده و آنان را به طور کامل پاک فرموده است».⁽²⁾

ملاحظه می فرمایید که نتیجه الفاظ مختلف حدیث ثقلین، تعیین امام و خلیفه بعد از رسول خدا صلی اللّه علیه وآله و بیان گر منصب خلافت و امامت خواهد بود.

نتیجه بحث

نتیجه بحث

نتیجه سخن این که حدیث ثقلین گرچه به متن های گوناگون نقل شده است; ولی تمامیِ آن ها مفید یک معنا بوده و آن «امامت و خلافت» است; و در بین این متون، دلالت کلمه «خلیفتین» از همه صریح تر است

که هیچ اختلافی در این مورد نیست.

به راستی چه متنی در دلالت بر امامت و خلافت از این متن صریح تر است، آن جا که پیامبر خدا صلی اللّه علیه وآله فرمود:

إنّی تارک فیکم خلیفتین ]الخلیفتین[: کتاب اللّه وعترتی. ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا بعدی.

به راستی که من در بین شما دو جانشین گذاردم: کتاب خدا و خاندانم. مادامی که به آن دو تمسّک کنید، هرگز گمراه نخواهید شد.

آری از این جا درمی یابیم که قرآن کریم و روایات صادره از رسول خدا صلی اللّه علیه وآله چگونه یکدیگر را تصدیق می نمایند. قرآن کریم می فرماید:

(وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَلاَ تَفَرَّقُوا).⁽¹⁾

و همگی به ریسمان خدا تمسّک کنید و پراکنده نشوید.

و رسول خدا صلی اللّه علیه وآله نیز در حدیث ثقلین می فرماید:

إنّی تارک فیکم الثّقلین: کتاب اللّه وعترتی أهل بیتی، ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا بعدی أبداً.

من دو چیز گران بها در بین شما می گذارم: کتاب خدا و عترت

و خاندانم. مادامی که به آن ها تمسّک کنید، هرگز گمراه نخواهید شد.

آن چه را که قرآن کریم به عنوان «حبل اللّه» به تمسّک به آن امر می فرماید، رسول خدا صلی اللّه علیه وآله به عنوان «عِترتی أهل بیتی» به تمسّک به آن دستور می دهد.

بخش دوم: نگاهی به راویان حدیث ثقلین

راویان حدیث ثقلین

بخش دوم

نگاهی به راویان حدیث ثقلین

راویان حدیث ثقلین

حدیث معروف و مشهور ثقلین، توسط راویان بسیاری نقل شده است. در میان اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه وآله، بیش از سی نفر حدیث ثقلین را از آن حضرت نقل کرده اند که ما عدّه ای از آن ها را نام می بریم:

1 ـ امیرالمؤمنین علیه السلام;

2 ـ امام حسن مجتبی سبط اکبر علیه السلام;

3 ـ سلمان فارسی;

4 ـ ابوذر غفاری;

5 ـ جابر بن عبداللّه انصاری;

6 ـ ابوالهیثم بن تیهان;

7 ـ حذیفة بن الیمان;

8 ـ ابوشرحه ـ یا ابو سریحه ـ حذیفة بن اُسَیْد;

9 ـ ابوسعید خُدْری;

10 ـ خزیمة بن ثابت;

11 ـ زید بن ثابت;

12 ـ عبدالرّحمان بن عوف;

13 ـ طلحه;

14 ـ ابوهریره;

15 ـ سعد بن ابی وقّاص;

16 ـ ابوایّوب انصاری;

17 ـ عمرو بن عاص;

18 ـ فاطمه زهرا علیها السلام، پاره تن رسول خدا صلی اللّه علیه وآله;

19 ـ امّ سَلَمه، امّ المؤمنین;

20 ـ امّ هانی، خواهر امیرالمؤمنین علیه السلام.

حدیث ثقلین به روایت پیشوایان مشهور اهل تسنّن

حدیث ثقلین به روایت پیشوایان مشهور اهل تسنّن

البتّه در طول قرون متمادی، صدها نفر از مشاهیر، مفسّران، محدّثان، مورّخان و راوی شناسان اهل تسنّن، حدیث ثقلین را به اسانید خود از اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه وآله نقل کرده اند که به نام پنجاه نفر از آنان اکتفا می شود:

1 ـ سعید بن مسروق ثوری;

2 ـ سلیمان بن مهران اعمش;

3 ـ محمّد بن اسحاق، نویسنده سیره;

4 ـ محمّد بن سعد، نویسنده الطبقات الکبری;

5 ـ ابوبکر ابن ابی شیبه، نویسنده المصنَّف;

6 ـ ابن راهویه، نویسنده المسند;

7 ـ احمد بن حنبل (پیشوای حنابله) نگارنده المسند;

8 ـ عبد بن حُمید، نگارنده المسند;

9 ـ مسلم بن حَجّاج قُشیری، نگارنده الصحیح;

10 ـ ابن ماجه قزوینی، نگارنده سنن المصطفی، یکی از صحاح ششگانه;

11 ـ ابوداوود سجستانی، نگارنده السّنن، یکی از صحاح ششگانه;

12 ـ تِرمذی، نگارنده الصحیح;

13 ـ ابن ابی عاصم، نگارنده کتاب السنّه;

14 ـ ابوبکر بزّار، نگارنده المسند;

15 ـ نَسائی، نگارنده السنن;

16 ـ ابویعلی موصلی، نگارنده المسند;

17 ـ محمّد بن جریر طبری، نویسنده تاریخ و تفسیر;

18 ـ ابوالقاسم طبرانی، نویسنده المعجم الکبیر، المعجم الأوسط