مشخصات کتاب

سرشناسه : حسینی میلانی، علی، ۱۳۲۷ -

عنوان قراردادی : حدیث الاقتدا بالشیخین. فارسی

عنوان و نام پدیدآور : حدیث اقتدا به شیخین ( ابوبکر و عمر ) در ترازوی نقد/علی حسینی میلانی ؛ ترجمه هیئت تحریریه مرکز حقایق اسلامی.

مشخصات نشر : قم: الحقایق، ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری : ۱۲۶ ص.

فروست : سلسله پژوهش های اعتقادی؛ ۸.

شابک : 978-964-2501-64-9

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : فارسی - عربی .

یادداشت : کتابنامه: ص. ۱۱۷ - ۱۲۶؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : احادیث خاص (اقتدا) -- نقد و تفسیر.

موضوع : اهل سنت -- دفاعیه ها و ردیه ها.

موضوع : شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها.

موضوع : خلفای راشدین.

شناسه افزوده : مرکز الحقایق الاسلامیه.

رده بندی کنگره : BP۱۴۵ /الف۷۰۴۲۲ ح۵ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۸

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۹۲۰۷۲

اشاره

سلسله پژوهش های اعتقادی (8)

مقدمه

سرآغاز

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

... آخرین و کامل ترین دین الهی با بعثت خاتم الانبیاء، حضرت محمّد مصطفی صلی اللّه علیه و آله به جهانیان عرضه شد و آئین و رسالت پیام رسانان الهی با نبوّت آن حضرت پایان پذیرفت.

دین اسلام در شهر مکّه شکوفا شد و پس از بیست و سه سال زحمات طاقت فرسای رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و جمعی از یاران باوفایش، تمامی جزیرة العرب را فرا گرفت.

ادامه این راه الهی در هجدهم ذی الحجّه، در غدیر خم و به صورت علنی، از جانب خدای منّان به نخستین رادمرد عالم اسلام پس از پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله یعنی امیر مؤمنان علی علیه السلام سپرده شد.

در این روز، با اعلان ولایت و جانشینی حضرت علی علیه السلام ، نعمت الهی تمام و دین اسلام تکمیل و سپس به عنوان تنها دینِ مورد

پسند حضرت حق اعلام گردید. این چنین شد که کفرورزان و مشرکان از نابودی دین اسلام مأیوس گشتند.

دیری نپایید که برخی اطرافیان پیامبر صلی اللّه علیه و آله ، - با توطئه هایی از پیش مهیّا شده - مسیر هدایت و راهبری را پس از رحلت پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله منحرف ساختند، دروازه مدینه علم را بستند و مسلمانان را در تحیّر و سردرگمی قرار دادند. آنان از همان آغازین روزهای حکومتشان، با منع کتابت احادیث نبوی، جعل احادیث، القای شبهات و تدلیس و تلبیس های شیطانی، حقایق اسلام را - که همچون آفتاب جهان تاب بود - پشت ابرهای سیاه شکّ و تردید قرار دادند.

بدیهی است که علی رغم همه توطئه ها، حقایق اسلام و سخنان دُرَرْبار پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله ، توسّط امیر مؤمنان علی علیه السلام ، اوصیای آن بزرگوار علیهم السلام و جمعی از اصحاب و یاران باوفا، در طول تاریخ جاری شده و در هر برهه ای از زمان، به نوعی جلوه نموده است. آنان با بیان حقایق، دودلی ها، شبهه ها و پندارهای واهی شیاطین و دشمنان اسلام را پاسخ داده و حقیقت را برای همگان آشکار ساخته اند.

در این راستا، نام سپیده باورانی همچون شیخ مفید، سیّد مرتضی، شیخ طوسی، خواجه نصیر، علاّمه حلّی، قاضی نور اللّه، میر حامد حسین، سیّد شرف الدین، امینی و . . . همچون ستارگانی پرفروز می درخشد؛ چرا که اینان در مسیر دفاع از حقایق اسلامی و تبیین

واقعیّات مکتب اهل بیت علیهم السلام ، با زبان و قلم، به بررسی و پاسخ گویی شبهات پرداخته اند . . .

و در دوران ما، یکی از دانشمندان و اندیشمندانی که با قلمی شیوا و بیانی رَسا به تبیین حقایق تابناک دین مبین اسلام و دفاع عالمانه از حریم امامت و ولایت امیر مؤمنان علی علیه السلام پرداخته است، پژوهشگر والامقام حضرت آیت اللّه سیّد علی حسینی میلانی، می باشد.

مرکز حقایق اسلامی ، افتخار دارد که احیای آثار پُربار و گران سنگ آن محقّق نستوه را در دستور کار خود قرار داده و با تحقیق، ترجمه و نشر آثار معظّمٌ له، آن ها را در اختیار دانش پژوهان، فرهیختگان و تشنگان حقایق اسلامی قرار دهد.

کتابی که در پیش رو دارید، ترجمه یکی از آثار معظّمٌ له است که اینک "فارسی زبانان" را با حقایق اسلامی آشنا می سازد.

امید است که این تلاش مورد خشنودی و پسند بقیّة اللّه الأعظم، حضرت ولیّ عصر، امام زمان عجل اللّه تعالی فرجه الشریف قرار گیرد.

مرکز حقایق اسلامی

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للّه ربّ العالمین، و الصلاة و السلام علی خیر خلقه و أشرف بریّته محمّد و آله الطیّبین الطاهرین، و لعنة اللّه علی أعدائهم أجمعین، من الأوّلین و الآخرین.

پیش گفتار

بر کسی پوشیده نیست که سنّت نبوی، دومین منبع از منابع احکام اسلامی نزد مسلمانان است - گرچه بین آن ها در نحوه رسیدن به سنّت آن حضرت اختلاف نظر وجود دارد - از این رو پس از قرآن کریم، احکام الهی و اصول عقاید دینی و معارف بی نظیر اسلامی و اخلاق کریمه از سنّت نبوی استخراج می گردد.

فراتر این که سنّت نبوی بیانگر مطالبی است که در قرآن به صورت اجمال بیان شده است و همان مفسّر ابهامات موجود در قرآن،

مقیّد مطلق های آن و توضیح مطالب سربسته آن است.

بنا بر این، ما وظیفه داریم از سنّت - از بخشی که ثابت شده و به ما رسیده است - تبعیّت کرده و به آن عمل کنیم. ما در تمام شئون و مراحل زندگی فردی و اجتماعی به آن نیازمندیم، امّا دست های گنهکار بر اساس هوی و هوس و اهداف خود، سنّت شریف نبوی را به بازی گرفته اند... و این مطلبی است که حقیقت آن به ثبوت رسیده است و همه به آن اعتراف دارند.

بنا بر این دلایل و موارد دیگر، علما و دانشمندان حدیث شناس به احادیثی که به دستشان رسیده پرداخته اند و به تشخیص درست از نادرست و حق از باطل اقدام کرده اند. و بدین ترتیب کتاب های صحاح (که حاوی احادیث صحیحند) و کتاب های موضوعات (که حاوی احادیث جعلی هستند) به وجود آمد.

ولی حقیقت این است که اغراض و انگیزه های جعل و تحریف، در معیارهایی که برای جداسازی و پیرایش اتّخاذ شده نیز رخنه کرده است... از این رو کتاب های «صحاح» نیز از احادیث جعلی و اباطیل خالی نیستند. از طرفی حقایق و احادیث صحیحی در کتاب های «موضوعات» نیز یافت می شود... و همین موضوع عدّه ای را به تألیف کتاب هایی واداشته است که در آن ها، درباره اشکالاتی که در کتاب های

«صحاح» آمده است سخن گویند، و عدّه دیگر را واداشته است تا در کتاب های «موضوعات» به کنکاش پرداخته و آن ها را بررسی نمایند...

البتّه ما در برخی از سلسله پژوهش های اعتقادی منتشر شده، به این موضوع پرداخته ایم.

اینک موضوع دیگری را در این زمینه بررسی می نماییم.

عدّه ای از نویسندگان کتاب های صحاح اهل سنّت، حدیثی را از پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله نقل کرده اند که آن حضرت فرمود:

اقتدوا باللذین من بعدی - أبی بکر و عمر - ؛

پس از من به ابو بکر و عمر اقتدا کنید.

و افراد دیگری نیز به تبعیّت از آن ها این را صحیح دانسته اند... از این رو علمای آن ها در مباحث علمی به این حدیث استناد کرده اند.

آنان در کتاب های عقاید، و در بحث امامت این را از قوی ترین دلایل بر امامت ابو بکر و عمر پس از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله قرار داده اند.

در فقه نیز با استدلال به این حدیث فتوای شیخین را در موارد اختلافی، بر نظر دیگر صحابه ترجیح داده اند.

همچنین در اصول، در بحث اجماع... به این حدیث احتجاج و استدلال می کنند؛ چرا که اتّفاق نظر آن دو را حجّت می دانند

و مخالفت با آن دو را در موردی که بر آن اتّفاق نظر دارند، جایز نمی دانند.

اینک این پرسش مطرح است: آیا به راستی این حدیث صحیح است؟

ما در پاسخ به این پرسش، به بررسی و نقد این حدیث پرداختیم و در کتاب های عامّه در اسانید آن تتبّع نمودیم و در پرتو کلام علمای بزرگشان در این اسانید دقّت نظر کردیم و در این راستا، به تصریحاتی از گروهی از بزرگان و پیشوایان آن ها در مورد آن حدیث دست یافتیم.

آنگاه در متن و معنای آن اندیشیدیم و نظریّاتی را در این زمینه ارائه دادیم.

کتابی که فراروی شما است در بردارنده تحقیقی درباره این حدیث است که در سه بخش تنظیم شده و به دانشمندان و پژوهشگران تقدیم می گردد.

از خدای سبحان می خواهیم که ما را به صراط مستقیم خود راهنمایی کند و اعمال ما را برای خودش خالص گرداند. به راستی که او بهترین درخواست شونده است.

علی حسینی میلانی

بخش یکم: دقّت ها و تأمّلاتی در اسناد حدیث اقتدا

تأمّلاتی در اسناد حدیث اقتدا

اشاره

یکی از احادیث مشهوری که در فضایل ابو بکر و عمر نقل شده، حدیث اقتدا است. اهل تسنّن این حدیث را از تعدادی از صحابه، و با سندهای گوناگون نقل کرده اند؛ ولی بُخاری و مسلم آن را در صحیح خود نقل نکرده اند.

این حدیث در هیچ یک از صحاح جز از حذیفه و عبد اللَّه بن مسعود نقل نشده است. بیشتر بزرگان اهل سنّت به پذیرش مناقبی که بُخاری و مسلم آن را نقل نکرده اند اعتقاد ندارند و بیشتر آن ها معتقدند که آن چه صاحبان صحاح از آن اعراض کرده اند صحیح نیست.

بنا بر این، حدیث اقتدا یا به طور کلّی از درجه اعتبار ساقط است، و یا حد اقل روایاتی که از غیر از حذیفه و ابن مسعود نقل شده است بی اعتبار خواهد بود.

ما در این مجموعه، تمام سندهایی را که از صحابه نقل شده است به دقّت بررسی می کنیم. البتّه بیشتر به سندهایی که از حذیفه و ابن مسعود نقل شده است اهتمام خواهیم ورزید، و در مورد دیگران به قدر ضرورت اکتفا می کنیم.

حدیث اقتدا از این افراد نقل شده است:

1 - حذیفة بن یمان؛

2 - عبد اللَّه بن مسعود؛

3 - ابو الدّرداء؛

4 - انس بن مالک؛

5 - عبد اللَّه بن عمر؛

6 - مادر بزرگ عبد اللَّه بن ابی هذیل.

در این بخش ضمن معرفی اسناد مختلف این حدیث، راویان آن را به دقّت مورد بررسی قرار می دهیم.

1- روایت حذیفه

سند احمد بن حنبل

حدیث اقتدا را احمد بن حنبل این گونه روایت می کند:

سُفیان بن عُیَیْنَه، از زائده، از عبد الملک بن عمیر، از ربعی بن

خراش، از حذیفه برای ما نقل می کند که پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:

«پس از من از ابو بکر و عمر پیروی کنید» ⁽¹⁾.

وی هم چنین می گوید:

وکیع از سُفیان، از عبد الملک بن عمیر، از فردی که مولای ⁽²⁾ربعی بن خراش بود، از ربعی بن خراش، از حذیفه برای ما نقل می کند که ما در حضور پیامبر صلی اللّه علیه و آله ⁽³⁾نشسته بودیم که حضرتش فرمود:

«نمی دانم چه قدر در میان شما هستم. به آن دو فردی که پس از من هستند اقتدا کنید - و به ابو بکر و عمر اشاره کرد - و به پیمان عمّار تمسّک کنید و آن چه را که ابن مسعود برای شما نقل کرد، تصدیق کنید» ⁽⁴⁾.

سند تِرمذی

تِرمذی نیز این حدیث را روایت می کند، آنجا که می گوید:

حسن بن صباح بزّاز از سُفیان بن عُیَیْنَه از زائده از عبد الملک بن عمیر از ربعی از حذیفه برای ما نقل می کند که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:

«پس از من به ابو بکر و عمر اقتدا کنید».

وی این حدیث را در همان بخش از ابن مسعود نقل می کند، آنگاه در ذیل آن می نویسد: ابو عیسی گوید: این حدیث، «حدیث حَسَن» ⁽¹⁾است.

تِرمذی در ادامه می گوید: سُفیان بن ثوری نیز این حدیث را از عبد الملک بن عمیر از فردی که مولای ربعی بود، از ربعی، از حذیفه از پیامبر صلی اللّه علیه و آله روایت کرده است.

هم چنین می گوید: احمد بن مَنیع و عدّه دیگری برای ما نقل کردند که نظیر این روایت را سُفیان بن عُیَیْنَه از عبد الملک بن عمیر، روایت کرده است. سُفیان بن عُیَیْنَه در این حدیث تدلیس می کرد. گاهی حدیث را از زائده، از عبد الملک بن عمیر نقل کرده است و گاهی نیز از

زائده نقل نکرده است. از طرفی، این حدیث را ابراهیم بن سعد، از سُفیان ثوری، از عبد الملک بن عمیر، از هلال مولای ربعی، از ربعی از حذیفه از پیامبر صلی اللّه علیه و آله نقل کرده است ⁽¹⁾.

تِرمذی ادامه می دهد که محمود بن غیلان، از وکیع، از سُفیان، از عبد الملک بن عمیر، از مولای ربعی، از ربعی بن خراش، از حذیفه برای ما نقل کرد و گفت: «نشسته بودیم...» ⁽²⁾.

این حدیث را ابن ماجه نیز با سند خود این گونه نقل کرده است:

از عبد الملک بن عمیر، از مولای ربعی بن خراش، از ربعی بن خراش نقل شده که حذیفة بن یمان می گوید: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:

إنّی لا أدری ما قدر بقائی فیکم... ⁽³⁾.

نمی دانم چه قدر در میان شما هستم... .

اسناد حاکم

اشاره

حاکم نیز با اسناد خود چنین نقل کرده است:

از عبد الملک بن عمیر از ربعی بن خراش نقل شده که حذیفه رضی اللّه عنه می گوید: از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله شنیدم که می فرماید:

«بعد از من به آن دو؛ یعنی ابو بکر و عمر اقتدا کنید، و از روش عمّار پیروی نمایید و راه یابید، و به دستور و سفارش ابن امّ عبد تمسّک کنید».

هم چنین وی از ربعی نیز نقل کرده است که حذیفه رضی اللّه عنه می گوید که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:

«پس از من به ابو بکر و عمر اقتدا کنید، و از روش عمّار پیروی نمایید و راه یابید، و هرگاه ابن امّ عبد برای شما حدیث گفت، تصدیقش کنید».

او هم چنان از هلال مولای ربعی ، از ربعی بن خراش از حذیفه نقل می کند که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:

«بعد از من به ابو بکر و عمر اقتدا کنید».

وی با سند خود از عبد الملک بن عمیر، از ربعی بن خراش نقل می کند که حذیفة بن یمان می گوید که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:

«بعد از من به ابو بکر و عمر اقتدا کنید، و از روش عمّار پیروی نمایید و راه یابید، و به دستور و سفارش ابن امّ عبد تمسّک کنید».

حاکم پس از نقل این حدیث می گوید:

این حدیث، از جمله گرانقدرترین احادیثی است که در فضایل شیخین روایت شده است. این سند را یحیی حمّانی از ثوری و مسعر تقویت کرده است. و وکیع و حفص بن عمر الاُبّلی ⁽¹⁾نیز از مسعر تقویت کرده اند. آنگاه حمیدی و دیگران فقط به روایتش از ابن عُیَیْنَه اکتفا کرده اند، و همچنین اسحاق بن عیسی بن طبّاع نیز این اسناد را از ابن عُیَیْنَه تقویت کرده است. با توجّه به آن چه ذکر کردیم، صحّت این حدیث بر ما ثابت می شود، گرچه آن دو (بُخاری و مسلم) این حدیث را ذکر نکرده باشند ⁽²⁾.

نقد سند

اکنون که حدیث اقتدا از طریق حذیفة بن یمان و از منابع متفاوت نقل شد، اینک سند این حدیث را بررسی می نماییم. این چند سند از دو محور نقد می شود:

1 - مشهورترین طریق این حدیث از حذیفة بن یمان است، و خواننده گرامی ملاحظه می نماید که همه سندها به: «عبد الملک بن عمیر» منتهی می شود.

عالمان رجالی او را فردی مُدَلّس ⁽¹⁾، پراشتباه، مضطرب الحدیث ⁽²⁾و بسیار ضعیف دانسته اند. احمد می گوید: با وجود نقل

روایات اندک، مضطرب الحدیث است. از او بیش از پانصد حدیث ندیدم که در بسیاری از آن ها خطا و اشتباه کرده است ⁽¹⁾.

اسحاق بن منصور، عبد الملک را این گونه توصیف می کند و می گوید: احمد او را واقعاً ضعیف می داند ⁽²⁾.

احمد بن حنبل در مورد دیگری نیز گفته است: او ضعیف است و خطا می کند ⁽³⁾.

به راستی عجیب است که احمد بن حنبل در مسند ؛ خود حدیث اقتدا و احادیث دیگری را از عبد الملک که خودش او را به «ضعف» و «اشتباه و خطا داشتن در نقل حدیث» وصف کرده است نقل می کند و با این حال این کتاب را بین خود و خدا حجّت قرار داده است!.

ابن مَعین در مورد او می گوید: مخلّط ⁽⁴⁾است ⁽⁵⁾.

ابو حاتِم می گوید: عبد الملک حافظه قوی نداشت، حفظ او

دستخوش تغییر شد ⁽¹⁾.

وی در مورد دیگری می گوید: او را به داشتن حافظه قوی وصف نکرده اند ⁽²⁾.

ابن خراش می گوید: شعبه او را نمی پسندید ⁽³⁾.

ذهبی می گوید: ابن جوزی نام او را ذکر کرده و در موردش از دیگران جرح ⁽⁴⁾را حکایت کرده است؛ ولی درباره توثیق ⁽⁵⁾او چیزی ذکر نکرده است ⁽⁶⁾.

ابن حجر عسقلانی در وصف عبد الملک می گوید: او مدلِّس بود ⁽⁷⁾.

از طرفی همین عبد الملک کسی است که عبد اللَّه بن یقطر - یا قیس بن مسهّر صیداوی - را که فرستاده امام حسین علیه السلام به کوفه بود، سر برید.

در تاریخ آورده اند که وقتی به فرمان ابن زیاد، فرستاده و سفیر امام حسین علیه السلام را از بالای قصر به پایین انداختند، هنوز رمقی در جان او بود؛ عبد الملک بن عمیر کنار بدن او حاضر شد و سر او را برید.

وقتی به او ایراد گرفتند، گفت: من فقط می خواستم او را راحت و آسوده نمایم!! ⁽¹⁾.

2 - عبد الملک بن عمیر این حدیث را از ربعی بن خراش نشنیده است و ربعی نیز از حذیفة بن یمان نشنیده است.

این مطلب را مَناوی ذکر کرده و گفته است که ابن حجر می گوید:

به خاطر عبد الملک در این حدیث اختلاف است. ابو حاتِم آن را دارای اشکال دانسته است و بزّار نیز مانند ابن حزم می گوید: این حدیث صحیح نیست؛ زیرا عبد الملک آن را از ربعی و ربعی از حذیفه نشنیده است؛ امّا برای حدیث شاهدی وجود دارد ⁽²⁾.

آری، اگر شاهد حدیثِ ابن مسعود است - همان طور که حاکم نیشابوری و مَناوی بر آن تصریح کردند - به زودی اشکال آن را مطرح خواهیم کرد؛ و اگر شاهد حدیث، طبق سند دیگری از ربعی، حذیفه

است، آن حدیث را تِرمذی این گونه نقل می کند:

سعید بن یحیی بن سعید اموی، از وکیع، از سالم بن علاء مرادی، از عمرو بن هرم، از ربعی بن خراش، از حذیفه نقل می کند که می گوید:

حضور پیامبر صلی اللّه علیه و آله نشسته بودیم حضرتش فرمود:

«نمی دانم چقدر در میان شما خواهم بود».

آنگاه در حالی که اشاره به ابو بکر و عمر می کرد فرمود: «پس از من به آن دو اقتدا کنید» ⁽¹⁾.

این روایت را ابن حزم این گونه نقل می کند:

این حدیث را از یکی از اصحابمان، از قاضی ابی ولید بن فرضی، از ابن دخیل، از عُقَیلی، از محمّد بن اسماعیل بن فضیل، از وکیع، از سالم مرادی، از عمرو بن هرم، از ربعی بن خراش و ابی عبد اللَّه - مردی است از اصحاب حذیفه - از حذیفه اخذ کرده ایم ⁽²⁾.

نگاهی به سند این حدیث

در سند این حدیث نام سه تن از راویان وجود دارد که قابل بررسی و دقّت نظر است. اکنون آن ها را طبق نظر رجال شناسان

بررسی می نماییم:

1 - سالم بن علاء مرادی

این راوی محور حدیث است. ابن حزم پس از نقل آن روایت - همان طور که پیش از این آمد - می گوید: سالم از نظر نقل حدیث ضعیف است.

ذهبی در میزان الاعتدال درباره وی می گوید: ابن مَعین و نَسایی او را ضعیف دانسته اند ⁽¹⁾.

در کتاب الکاشف در شرح حال او آمده است: سالم ضعیف شمرده شده است ⁽²⁾.

صاحب کتاب تهذیب التهذیب نیز درباره او این گونه گفته است:

دُوری از ابن مَعین نقل می کند که سالم ضعیف الحدیث است ⁽³⁾.

در کتاب لسان المیزان آمده است: عُقَیلی او را ذکر کرده و ابن جارود وی را ضعیف دانسته است ⁽⁴⁾.

2 - عمرو بن هرم

یکی دیگر از راویان حدیث مزبور عمرو بن هرم است که قَطّان او را ضعیف دانسته است ⁽¹⁾.

3 - وکیع بن جَرّاح

سومین راوی وکیع بن جَرّاح است که رجال شناسان او را مورد طعن و عیب قرار داده اند ⁽²⁾.

غیر از این سه راوی، در بیشتر طرق سند حدیثی که از حذیفه نقل شده است، فردی با عنوان «مولای ربعی بن خراش» وجود دارد که طبق تصریح ابن حزم فرد مجهولی است.

البتّه در بعضی از طرق از این مولی با نام «هلال» اسم برده شده که او نیز مجهول است. ابن حزم در این مورد می گوید:

برخی این فرد را با نام هلال، مولای ربعی ذکر کرده اند در حالی که این شخص مجهول و ناشناخته است و اصلاً معلوم نیست که او کیست ⁽³⁾.

2- روایت ابن مسعود

اشاره

تِرمذی روایت ابن مسعود را این گونه نقل می کند:

ابراهیم بن اسماعیل بن یحیی بن سلمة بن کهیل برای ما روایت کرد: پدرم، از پدرش، از سلمة بن کهیل، از أبی الزّعراء، از ابن مسعود نقل کرد که ابن مسعود می گوید: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:

«پس از من به آن دو صحابی من؛ یعنی ابو بکر و عمر اقتدا کنید و از روش عمّار پیروی نمایید و به دستور و سفارش ابن مسعود تمسّک کنید» ⁽¹⁾.

حاکم پس از نقل این حدیث از حذیفه می گوید:

شاهدی برای این حدیث با سند صحیح از عبد اللَّه بن مسعود یافتیم که ابو بکر بن اسحاق، از عبد اللَّه بن احمد بن حنبل، از ابراهیم بن اسماعیل بن یحیی بن سلمة بن کهیل برای ما روایت کرد که گفت: برای ما پدرم، از پدرش، از ابی الزّعراء، از عبد اللَّه بن مسعود رضی اللّه عنه روایت کرد که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:

«پس از من به آن دو؛ یعنی ابو بکر و عمر اقتدا کنید و از روش عمّار پیروی نمایید و به دستور و سفارش ابن مسعود تمسّک کنید» ⁽²⁾.

نقد و بررسی این سند

این روایت نیز مانند روایت حذیفه، از چند جهت قابل نقد و بررسی است:

1 - تِرمذی این سلسله سند را ناشناخته می داند و می گوید: این سند را فقط از طریق حدیث یحیی بن سلمة بن کهیل می شناسیم.

تِرمذی پس از بیان این سخن، یحیی را با این تعبیر ضعیف می شمرد و می گوید:

این حدیث از طریق ابن مسعود «غریب» ⁽¹⁾است. ما آن حدیث را تنها از طریق یحیی بن سلمة بن کهیل می شناسیم و یحیی بن سَلَمه در حدیث تضعیف شده است ⁽²⁾.

2 - طبق نظر رجال شناسان، یحیی بن سلمة بن کهیل در این اسناد، فردی ضعیف، متروک، منکر الحدیث ⁽³⁾و بی اهمیّت است.

تِرمذی درباره او می گوید: یحیی در حدیث تضعیف شده است.

مَقْدِسی نظر دیگران را در مورد او این گونه بیان می کند:

ابن مَعین، یحیی را ضعیف می داند. ابو حاتِم در مورد او می گوید: قوی نیست. بُخاری می گوید: در احادیث او احادیث منکر وجود دارد.

نَسایی می گوید: یحیی ثقه نیست. تِرمذی می گوید: او در نقل حدیث ضعیف است ⁽¹⁾.

ذهبی نیز از او سخن به میان می آورد و می گوید: یحیی از نظر نقل حدیث ضعیف است ⁽²⁾.

ابن حجر سخنان رجال شناسان را در مورد یحیی مطرح کرده و می گوید: ابن حِبّان نیز او را در میان ضعفا ذکر کرده و گفته است: وی بسیار منکر الحدیث است و به احادیث او احتجاج نمی شود. نَسایی در الکنی در مورد او می گوید: یحیی متروک الحدیث است. ابن نُمیر درباره او این گونه ابراز نظر می کند: یحیی از کسانی نیست که حدیثش نوشته شود. دارقُطْنی در دو مورد از او سخن می آورد و می گوید: یحیی متروک است؛ و در مورد دیگر می گوید: ضعیف است. عجلی نیز درباره او می گوید: او از نظر نقل حدیث ضعیف است... ⁽³⁾.

3 - در این سلسله سند، نام اسماعیل بن یحیی بن سَلَمه نیز به چشم می خورد که او فردی ضعیف و متروک ⁽¹⁾است. دارقُطْنی، ازدی و دیگران در مورد او می گویند: روایات اسماعیل متروکند ⁽²⁾.

4 - فرد دیگری که در این سند قابل بررسی است، ابراهیم بن اسماعیل بن یحیی است. او در نقل حدیث سهل انگار، متروک، ضعیف و مدلِّس است.

ذهبی او را این گونه معرفی کرده و می گوید: ابو زُرعه او را در نقل حدیث سهل انگار دانسته و ابو حاتِم او را متروک دانسته است ⁽³⁾.

ابن حجر درباره ابراهیم می گوید: ابن ابی حاتِم گفت: پدرم حدیث او را نوشت؛ ولی چون علاقه ای به او نداشت، به نزد او نمی رفت و مرا نیز به نزد او نمی برد. من از ابو زُرعه درباره او سؤال کردم. او پاسخ داد: گفته می شود که او احادیث را از پدرش نقل می کرد؛ سپس پدرش را رها کرد و آن احادیث را به عمویش نسبت داد؛ زیرا عمویش نزد مردم مشهورتر بود.

ابن حجر به نقل از عُقَیلی در مورد او می گوید: از مطیّن نقل شده است که ابن نُمیر او را نمی پسندید و ضعیف می شمرد. و نیز می گفت:

او احادیث منکر روایت می کرد.

عُقَیلی در مورد ابراهیم می گوید: احادیثی که او نقل می کرد ارزشمند نبود ⁽¹⁾. حافظ ابن عدی به همین دلیل یحیی بن سلمة بن کهیل را در کتاب الضعفاء الکبیر آورده است و سخنان عدّه ای از بزرگان را همانند بُخاری، یحیی بن مَعین و نسایی در جرح و تضعیف او ذکر کرده است. سپس آن حدیث را از او با همان سندی که در صحیح تِرمذی آمده است ذکر می کند. متنی که او نقل کرده چنین است:

علی بن احمد بسطام، از سهل بن عثمان، از یحیی بن زکریّا، از ابن ابی زائده، از یحیی بن سلمة بن کهیل، از پدرش، از ابی الزّعراء از عبد اللَّه بن مسعود نقل کرده است که پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود: اقتدا کنید... ⁽²⁾.

حافظ ذهبی با اشاره به حدیثی که حاکم آن را صحیح دانسته است می گوید: سند آن واهی و بی ارزش است ⁽³⁾.

حافظ سیوطی به نقل از تِرمذی، حاکم نیشابوری و طبرانی از

ابن مسعود این گونه نقل می کند:

«پس از من به دو صحابی من - ابو بکر و عمر - اقتدا کنید و از روش عمّار پیروی نمایید و به دستور و سفارش ابن مسعود تمسُّک کنید».

تِرمذی در ذیل این حدیث می نویسد: این حدیث غریب و ضعیف است. البتّه طبرانی و حاکم نیشابوری آن را از ابن مسعود نقل کرده اند. این تذکّر لازم است که این حدیث مورد اشکال قرار گرفته است.

جای شگفتی است که حاکم و مَناوی این حدیث را صحیح دانسته و به آن استشهاد کرده اند ⁽¹⁾.

شگفت تر این که حاکم گفته است: تِرمذی آن را از طریق ابن مسعود نقل کرده و روایت را حسن دانسته است ⁽²⁾.

البتّه می توان این گونه اشکال کرد که فایده نقل تِرمذی چه سودی دارد، با آن که در کتابش - که به صحّت وصف شده است - بر ضعف آن تصریح کرده است؟!

به نظر نگارنده، شاید تِرمذی تنها بدین جهت آن را نقل کرده و به ضعفش تصریح کرده که هیچ کس فریب نخورد و توهّم صحّت آن را

نکند. با وجود این که کتابش - به خصوص در بخش مناقب - مشتمل بر احادیث جعلی است. آن سان که ذهبی در شرح حال او در سیر اعلام النبلاء و دانشمندان بزرگ اهل تسنّن تصریح می کنند ⁽¹⁾.

3- روایت ابی الدّرداء

اشاره

یکی دیگر از راویان حدیث اقتدا، ابی الدّرداء است. ابن حجر مکّی این روایت را از طبرانی این گونه نقل می کند:

حدیث هفتاد و دوم: طبرانی از ابی الدّرداء نقل می کند که پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:

«پس از من به ابو بکر و عمر اقتدا کنید؛ زیرا آن دو ریسمانی الهی هستند که به سمت اهل زمین کشیده شده اند. هر کس به آن دو چنگ زند، در واقع به دستگیره محکمی تمسّک کرده است که گسستن برای آن نیست» ⁽²⁾.

تأمّلی در سند روایت ابی الدّرداء

سند این روایتی که از طریق ابی الدّرداء نقل شده از سه جهت قابل نقد و بررسی است:

1 - حافظ هیثمی این حدیث را از طبرانی روایت می کند و می گوید: در سند آن افرادی هستند که من آن ها را نمی شناسم.

عبارت او چنین است: ابی الدّرداء می گوید که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:

«پس از من به ابو بکر و عمر اقتدا کنید. آن دو ریسمانی الهی هستند که به سمت اهل زمین کشیده شده اند، هر کس به آن دو چنگ زند، در واقع به دستگیره محکمی تمسّک کرده است که گسستن برای آن نیست».

این روایت را طبرانی نقل کرده است و در آن افرادی هستند که من آن ها را نمی شناسم ⁽¹⁾.

2 - معاجم طبرانی از کتاب هایی نیستند که به صحّت وصف شده باشند، حتّی از کتاب هایی هم به شمار نمی آیند که نویسندگان آن ها بر خود لازم کرده باشند که فقط احادیث صحیح را نقل کنند.

بنا بر این، به مجرّد این که حدیثی در یکی از معاجم سه گانه طبرانی (معجم الکبیر، الاوسط و الصغیر) وجود دارد، نمی توان به آن حدیث استناد کرد.

3 - در مسند ابی الدّرداء در حدیث صحیحی چنین آمده است:

ام الدّرداء می گوید: روزی ابو الدّرداء در حالی که خشمگین بود، نزد من آمد. گفتم: از چه چیز به خشم آمده ای؟

گفت: به خدا سوگند! چیزی از کارهای محمّد صلی اللّه علیه و آله نمی دانم جز این که به صورت دسته جمعی نماز می خوانند.

اگر به راستی ابو الدّرداء این کلام رسول خدا صلی اللّه علیه و آله را که «به ابو بکر و عمر اقتدا کنید...» شنیده بود، قطعاً این سخن را بیان نمی کرد.

4- روایت انس بن مالک

اشاره

یکی دیگر از راویان این روایت، انس بن مالک است.

جلال الدین سیوطی این روایت را این گونه نقل می کند که پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:

«پس از من به دو صحابی من؛ ابو بکر و عمر اقتدا کنید و از روش عمّار پیروی نمایید و به دستور و سفارش ابن مسعود تمسّک کنید».

سیوطی پس از نقل این روایت می گوید: این روایت را تِرمذی از ابن مسعود، و رویانی از حذیفه نقل کرده اند. ابن عَدی نیز آن را در الکامل از انس نقل کرده است ⁽¹⁾.

تأمّلی در سند روایت انس

اشاره

همان گونه که روشن شد، سندهای روایاتی که حدیث اقتدا را بازگو می کردند، قابل نقد و بررسی بودند؛ چرا که تِرمذی بعد از نقل حدیث ابن مسعود آن را ضعیف می داند.

از طرفی ضعف حدیث حذیفه با تمام طرق آن ثابت شده است.

اینک حدیث انس را در ترازوی نقد قرار می دهیم. این حدیث در کتاب الکاملِ ابن عَدی این گونه آمده است:

ابو زید حَمّاد بن دلیل (قاضی مدائن)، از علی بن حسن بن سلیمان، از احمد بن محمّد بن مُعَلّی آدمی، از ابو رجاء مسلم بن صالح، از حَمّاد بن دلیل، از عمر بن نافع نقل می کند که عمرو بن هرم گوید: من و جابر بن زید نزد انس بن مالک رفتیم. انس گفت: پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:

«به آن دو که بعد از من هستند؛ یعنی ابو بکر و عمر اقتدا کنید و به دستور و سفارش ابن امّ عبد تمسّک کنید و از روش عمّار پیروی نمایید».

نظیر همین روایت را با همان اسناد، محمّد بن عبد الحمید فرغانی، از صالح بن حکیم بصری، از ابو رجاء مسلم بن صالح، از ابو زید حَمّاد بن دلیل (قاضی مدائن)، از عمر بن نافع برای ما نقل کرده است.

محمّد بن سعید حرّانی، از جعفر بن محمّد بن صباح، از مسلم بن

صالح بصری نیز نظیر همین روایت را با همان اسناد برای ما نقل کرده است.

همچنین علی بن حسن بن سلیمان، از احمد بن محمّد بن مُعَلّی آدمی، از مسلم بن صالح، از حَمّاد بن دلیل، از عمر بن نافع، از عمرو بن هرم، از ربعی، از حذیفه، از پیامبر صلی اللّه علیه و آله همین روایت را برای ما نقل کرد.

ابن عَدی می گوید: حَمّاد بن دلیل که یکی از راویان این حدیث است، روایات کمتری نقل کرده است. وی برای این حدیث دو سند ذکر کرده است که آن دو را جز او کسی ذکر نکرده است ⁽¹⁾.

نقد سند

اکنون که این اسناد را با تفصیل نقل کردیم، جا دارد که راویان آن را نیز نقد و بررسی نماییم.

در همه این اسانید این عبارت آمده است: مسلم بن صالح، از حَمّاد بن دلیل، از عمر بن نافع، از عمرو بن هرم.

این راویان از نظر رجال شناسان قابل قبول نیستند. در مورد عمرو بن هرم دانستید که او مورد طعن و قدح واقع شده است.

از طرفی یحیی بن مَعین درباره عمر بن نافع می گوید: حدیث عمر اهمیّت ندارد ⁽¹⁾.

از ابن سعد نقل شده که در مورد او گفته است: به حدیث او احتجاج نمی شود ⁽²⁾.

در مورد حَمّاد بن دلیل نیز رجال شناسان این گونه اظهار نظر کرده اند: ابن عَدی نام او را در کتاب الکامل فی الضّعفاء آورده است.

ذهبی نیز او را در المغنی فی الضّعفاء ⁽³⁾و در میزان الاعتدال فی نقد الرّجال آورده و می افزاید: ابو الفتح ازدی و دیگران او را ضعیف دانسته اند ⁽⁴⁾.

ابن جوزی نیز نام او را در الضعفاء آورده است ⁽⁵⁾.

امّا در مورد مسلم بن صالح باید بگوییم که تا کنون او را نشناخته ایم.

5- روایت عبد اللَّه بن عمر

اشاره

عبد اللَّه بن عمر نیز از راویان حدیث اقتدا به شمار می آید. ذهبی روایت او را این گونه نقل می کند:

احمد بن صلیح، از ذو النون مصری، از مالک، از نافع نقل می کند که ابن عمر می گوید: پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود: «پس از من به آن دو اقتدا کنید».

ذهبی پس از نقل این روایت می گوید: این روایت اشتباهی است که از احمد سر زده و قابل اعتماد نیست ⁽¹⁾.

ذهبی در موردی دیگر، این روایت را نقل می کند که عُقیلی، پس از ذکر نام محمّد بن عبد اللَّه بن عمر بن قاسم بن عبد اللَّه بن عبید اللّه بن عاصم بن عمر بن خطّاب عدوی عمری می گوید: حدیث او صحیح نیست و این راوی به نقل حدیث شناخته نشده است.

ذهبی در طریق دیگری می گوید: احمد بن خلیل، از ابراهیم بن محمّد حلبی، از محمّد بن عبد اللَّه بن عمر بن قاسم، از مالک، از نافع نقل می کند که ابن عمر در روایت مرفوعه ای می گوید: پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود: «بعد از من به آن دو اقتدا کنید».

چنین حدیثی ارتباطی به روایات مالک ندارد.

دارقُطْنی در این زمینه می گوید: همین عُمَری از مالک، اباطیلی را نقل می کند. ابن منده می گوید: او احادیث منکری دارد ⁽¹⁾.

این روایت را ابن حجر نقل می کند و می گوید که عُقَیلی بعد از نقل این حدیث می گوید: این حدیث منکر است و اصلی ندارد.

این روایت را دارقُطْنی نیز از احمد بن خلیل بصری با سندش نقل می کند و سند او را همان گونه ذکر کرده، سپس می گوید: این سند مسلّم نیست و همین عُمَری از نظر نقل حدیث ضعیف است... ⁽²⁾.

همچنین ذهبی و ابن حجر این حدیث را در شرح حال احمد بن محمّد بن غالب باهلی آورده اند و پس از نقل گفتار علما در سرزنش و جرح او می گویند:

از جمله روایات مصیبت بار او این است که می گوید: محمّد بن عبد اللَّه عمری، از مالک، از نافع، از ابن عمر نقل می کند که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود: «پس از من به آن دو نفر یعنی ابو بکر و عمر اقتدا کنید».

آن ها پس از این سخن می گویند: این حدیث به دروغ به مالک نسبت داده شده است.

ابو بکر نقّاش می گوید: این حدیث بی ارزش و واهی است ⁽¹⁾.

تأمّلی در سند حدیث عبد اللَّه بن عمر

از سخنان ذهبی، ابن حجر و دیگران معلوم شد که حدیث عبد اللَّه بن عمر از همه طرق آن باطل است. به همین جهت و برای رعایت اختصار، از آوردن سخنان دیگران در مورد رجال این اسانید خودداری می کنیم و به همین مقدار بسنده می نماییم.

جای شگفتی است که حافظ ابن عساکر ⁽²⁾و امثال او کتاب هایشان را با این احادیث منکر و نظایر آن پر کرده و صفحات آن ها را سیاه کرده اند!!

6- روایت جدّه عبد اللَّه بن ابی هذیل

اشاره

راوی دیگری که به نقل حدیث اقتدا به شیخین پرداخته، جدّه عبد اللَّه بن ابی هذیل است. روایت او را ابن حزم این گونه نقل می کند:

احمد بن محمّد بن جسور، از احمد بن فضل دینوری، از