مشخصات کتاب

سرشناسه:پیشوایی، فریده

عنوان و نام پدیدآور:حجاب و عفاف در سیما آسیب ها و راه کارها/ فریده پیشوایی، مریم رضایی.؛ مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما، دفتر امور زنان و خانواده سازمان صدا و سیما

مشخصات نشر:تهران: مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما: دفتر امور زنان و خانواده سازمان صدا و سیما، ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری:۶۶ ص.

فروست:مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما؛ ۱۱۹۱.

شابک:۶۵۰۰ ریال : 978-964-514-086-9

یادداشت:کتابنامه: ص.[۵۹] - ۶۰؛ همچنین به صورت زیر نویس.

موضوع:حجاب -- تاثیر

موضوع:عفت -- جنبه های مذهبی -- اسلام

شناسه افزوده:صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. مرکز پژوهشهای اسلامی

شناسه افزوده:دفتر امور زنان و خانواده سازمان صدا و سیما

رده بندی کنگره:BP۲۳۰/۱۷ /پ۹۶ح۳ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی:۲۹۷/۶۳۶

شماره کتابشناسی ملی:۱۲۴۶۱۱۲

اشاره

حجاب و عفاف در سیما «آسیب ها و راه کارها»

کد: 1191

ناشر و تهیه کننده: مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

با همکاری دفتر امور زنان و خانواده سازمان صدا و سیما

لیتوگرافی: سروش مهر

چاپ: زلال کوثر

نوبت چاپ: اول / آبان 1386

شمارگان: 3500

بها: 6500 ریال

حق چاپ برای ناشر محفوظ است

نشانی: قم، بلوار امین، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پست الکترونیکی: Email: IRC@IRIB.COM

تلفن: 2935803 و 2910602  نمابر: 2933892

شابک: 7-077-514-964-978 / ISBN:978*964-514-077-7

فهرست

دیباچه··· 1

طلیعه سخن··· 1

اهمیت رسانه های جمعی به ویژه تلویزیون در فرهنگ سازی··· 4

اهمیت نقش تلویزیون در ایران··· 6

اهمیت حجاب و عفاف و ضرورت اهتمام سیما به آن··· 7

حجاب چیست؟··· 10

عفاف··· 12

حیا··· 14

رابطه حیا، عفاف، حجاب··· 15

رابطه حجاب و فرهنگ اسلامی··· 17

نگاهی به تاریخچه ورود سکس و برهنگی به سینما··· 19

کارکردهای سیما درخصوص حجاب و عفاف··· 24

      1. الگودهی··· 24

     2. تجلیل یا تحقیر غیرمستقیم··· 25

     3. اطلاع رسانی و آموزش··· 26

     4. جریان سازی··· 27

     5. ارائه و ترویج مدل ها و الگوهای صحیح··· 28

نگاهی اجمالی به عملکرد سیما درباره حجاب و عفاف··· 29

     1. قوت ها··· 29

     2. آسیب ها و مشکلات··· 31

اهداف و سیاست های کلی سازمان برای گروه های··· 38

برنامه سازی در زمینه حجاب و عفاف··· 38

راهکارها··· 40

     الف) توجه جامع به ابعاد وجودی انسان··· 44

     ب) با توجه به اینکه ایجاد تغییر، و فرهنگ سازی در امری··· 45

     ج) مخاطب شناسی··· 46

شخصیت پردازی··· 48

     * پوشش و آرایش··· 50

مهم ترین محورهای قابل بحث (موضوعات پیشنهادی)··· 53

توصیه های اجرایی در برنامه های کارشناسی··· 55

 

دیباچه

در این نوشتار بررسی مسئله حجاب و نقش تلویزیون (سیما) در این زمینه مورد توجه است. به این منظور ابتدا اهمیت نقش رسانه های جمعی به ویژه تلویزیون و ضرورت پرداختن سیما به حجاب و عفاف بیان شده، سپس ضمن تبیین مفاهیم کلیدی، جایگاه حجاب در فرهنگ اسلامی و تاریخچه ورود برهنگی به سینما، کارکردهای سیما درخصوص حجاب و عفاف و نیز عملکرد سیما درباره حجاب و عفاف مورد بررسی قرار گرفته و در پایان راهکارهایی درباره فرهنگ سازی در زمینه حجاب و عفاف توسط سیما ارائه شده است.

از تلاش های بی شایبه جناب آقای دکتر محمد سلیمی و واحد پژوهش خواهران در فراهم سازی این نوشتار قدردانی می شود و امید می رود به نحو شایسته ای مورد استفاده قرار گیرد.

انه ولی التوفیق

 اداره کل پژوهش مرکز پژوهش های اسلامی

طلیعه سخن

در دو دهه اخیر، مسئله حجاب و عفاف همواره یکی از معضلات مهم فرهنگی اجتماعی جامعه بوده که مورد توجه صاحب نظران، کارشناسان و مسئولان دستگاه های فرهنگی جامعه قرار گرفته است. در این میان، وسایل ارتباط جمعی از جمله رسانه های دیداری، شنیداری (داخلی و خارجی) مطبوعات و... نقش غیرقابل انکاری در ترویج فرهنگ حجاب و عفاف یا تضعیف و محدودیت آن در سطح جامعه داشته اند.

نظر به اینکه از رسالت های انقلاب و دستگاه های فرهنگی تبلیغی جامعه از جمله سیما، گسترش و تقویت حجاب و عفاف بوده است، اکنون این سؤال مطرح می شود که با توجه به پیچیدگی ها و ظرافت های این ابزار هنری، وظایف و مسئولیت های سیما به عنوان یک نهاد فرهنگ ساز درباره فرهنگ ترویج حجاب و عفاف و مقابله با بدحجابی  چیست؟ و راهکارهای اجرای آن وظایف کدامند؟ در این نوشتار برآنیم تا ضمن بررسی عملکرد سیمای جمهوری اسلامی ایران، برای پاسخگویی به این سؤال راهکارهای مناسب ترویج فرهنگ عفاف و حجاب را بیان کنیم.

فصل اول: رسانه جمعی تلویزیون و حجاب

اهمیت رسانه های جمعی به ویژه تلویزیون در فرهنگ سازی

در جهان امروز وسایل ارتباط جمعی مانند: روزنامه، رادیو، تلویزیون و سینما و جدیداً اینترنت با انتقال اطلاعات، شکل دهی و مبادله افکار عمومی در توسعه و تغییر فرهنگ و تمدن بشری نقش بزرگی را ایفا می کنند؛ به طوری که کمتر حادثه و جریان مهم اجتماعی را می توان یافت که رسانه ها در پیدایش و شکل گیری آن هیچ نقشی ایفا نکرده یا حداقل در گسترش، نشر یا کنترل آن سهمی نداشته باشند.

برلسون «Berel son» و جان ویتس «Jan witz» درباره تأثیرات وسایل ارتباط جمعی می نویسند:

اثرگذاری وسایل ارتباط جمعی بسیار وسیع و گوناگون می باشد. این آثار ممکن است در درازمدت و یا در کوتاه مدت بروز نماید. ممکن است قوی یا ضعیف باشد. این اثرات ممکن است از جنبه های مختلفی که در محتوای ارتباطات وجود دارد، نشأت گیرد. ممکن است روانی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی باشد و همچنین احتمال دارد بر روی عقاید،  ارزش ها، مهارت ها، سلیقه ها و رفتارهای ظاهری تأثیر بگذارد.⁽¹⁾

در بین وسایل ارتباط جمعی، تلویزیون به دلیل گیرایی و جذابیت های

خاص خود نقش و سهم بیشتری در انتقال الگوهای رفتاری و فرهنگ سازی دارد و از آنجا که مخاطبین تلویزیون گروه معدودی نیستند و تمامی گروه های سنی، مخاطب پیام های تلویزیون قرار می گیرند، این رسانه در سطح بسیار کلان و بر کل جامعه تأثیر می گذارد. علاوه بر این سهولت استفاده از تلویزیون و تنوع برنامه های آن، اهمیتش را دوچندان می کند.

مک لوهان معتقد است تلویزیون ضمن آنکه همه مزایای وسایل دیگر را دربردارد با افزودن تصویر، قدرت نفوذ فوق العاده ای به دست آورده است. او بر این باور است که تلویزیون قادر است نه تنها در یک کشور بلکه در سراسر یک منطقه حتی در یک قاره جوی احساس برانگیز پدید آورد.⁽¹⁾

علاوه بر این تلویزیون چه به لحاظ آثار نمایشی و چه ازنظر ایجاد محبوبیت برای بازیگرانی که پس از ستاره شدن نه تنها آثار هنری آنان بلکه اعتقادات، ذهنیت و رفتار فردیشان برای قشر وسیعی از مخاطبان به ویژه نوجوانان و جوانان الگوساز است، حائز اهمیت می باشد.

اهمیت نقش تلویزیون در ایران

در کشور ما، ایران فاکتورهایی همچون: حجم بالای تماشای تلویزیون، افزایش کمی شبکه های تلویزیونی، تنوع برنامه ها، راه یافتن تلویزیون به دورترین و محروم ترین مناطق، و از همه مهم تر سرپرستی و نظارت ولایت فقیه بر صدا و سیما سبب شده مردم، سیما را سخنگوی حکومت اسلامی

بدانند و اعتماد عمومی به رسانه ملی به ویژه تلویزیون بیشتر جلب شود و از سوی دیگر غلبه عواطف و احساسات در خلقیات مردم ایران زمینه را برای  اثر پذیری افکار عمومی از پیام های مستقیم سیما مساعدتر کرده است. نکته مهم دیگر این است که در جامعه ما، بیش از اکثر جوامع دیگر، از این رسانه انتظار می رود که به مسائل تربیتی فرهنگی توجه کند. 

امام خمینی رحمه الله در این زمینه می فرماید:

 اهمیت رادیو و تلویزیون بیشتر از همه [وسایل ارتباط جمعی] است این دستگاه ها، دستگاه های تربیتی هستند. باید تمام اقشار ملت با این دستگاه ها تربیت شوند. این یک دانشگاه عمومی است یعنی دانشگاهی است که در تمام سطح کشور گسترده شده است.⁽¹⁾

اهمیت حجاب و عفاف و ضرورت اهتمام سیما به آن

عفاف و پاکدامنی از بارزترین نشانه های حیات و سلامت جامعه اسلامی است. حجاب اسلامی نیز یکی از مهم ترین وجه های تمایز آشکار میان جوامع اسلامی و غیراسلامی به شمار می رود. در پرتو رعایت حجاب و ملزم بودن به عفاف است که شخصیت انسانی زن حفظ شده و زمینه برای رشد و تکامل زن و مرد در عرصه های مختلف فراهم می شود. در پرتو حجاب است که پیوندها و علائق خانوادگی استحکام و تداوم یافته، امنیت و آرامش روانی به وجود می آید و حضور سالم و کارآمد زنان که

تشکیل دهنده بخش عظیمی از نیروهای فعال جامعه هستند در ابعاد مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی ضمانت می شود.

بسیاری از محققان یکی از ریشه های مهم مشکلات و نابسامانی های جوامع را فقدان یا ضعف حیا و عفاف می دانند و در یک نگاه کلی می توان از اساسی ترین علل فساد جوامع و انحراف از خط اصیل و ناب انبیاء الهی را فراموش کردن عبادات و پیروی از شهوات که هر دو با بی بندوباری جنسی و کنار گذاشتن حیا و عفاف مستقیماً ارتباط دارد، نام برد.

خداوند متعال در قرآن کریم در سوره مریم پس از اشاره ای مختصر به سرگذشت برخی از پیامبران بزرگ الهی و پیروان صالح آنان و ستایش عملکرد و رویه آنها، علت انحراف اقوام بعدی آنها را این گونه بیان می فرماید:

فَخَلَفَ مِن بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا (مریم: 59)

آن گاه پس از آنان جانشینانی به جای ماندند که نماز را تباه ساخته و از هوس ها پیروی کردند و به زودی سزای گمراهی خود را خواهند دید.

با مرور بر سرگذشت اقوام و تمدن های گذشته نیز درمی یابیم که اقوامی که از دین خدا و پیامبرشان اطاعت نکردند و غرق در شهوات و فساد اخلاقی بودند، همواره محکوم به هلاکت و نابودی هستند. نمونه روشن آن، قوم لوط هستند که طبق بیان قرآن کریم در آیه 34 سوره عنکبوت و آیه 58 سوره نمل به جهت داشتن فساد اخلاقی و پیروی از هوا و هوس با نزول عذابی سهمگین از سوی خداوند به نابودی رسیدند. همچنین به گواهی تاریخ یکی از عوامل مؤثر در افول حکومت مسلمانان در اندلس نیز

رواج می گساری، زن بارگی و خریداری کنیزکان آوازه خوان و در یک کلام رواج بی بندوباری و به فراموشی سپرده شدن ارزش های اسلامی همچون حجاب، عفاف، حیا و... از سوی فاتحان این سرزمین بود.⁽¹⁾

علاوه بر این با دقت در کیفیت وقوع بسیاری از جرایم و بزهکاری ها در جامعه همچون قتل، جنایت، دزدی و... این نکته به خوبی آشکار می شود که بسیاری از این جرایم در عدم مراعات حریم ها و بی بندو باری در روابط زن و مرد ریشه دارد.

با توجه به اهمیت و حساسیت مسئله حجاب و عفاف در جامعه اسلامی باید تمامی ابزارها و امکانات در جهت فرهنگ سازی در این زمینه به کار گرفته شود که در عصر حاضر یکی از بهترین و مؤثرترین ابزارها تلویزیون است.

توان و ظرفیت بالای تلویزیون در جهت تعمیق فرهنگ  حجاب و عفاف و جهت دهی به افکار عمومی، وظیفه دست اندرکاران و مسئولان این رسانه تصویری را بسیار سنگین و خطیر کرده، سیاست گذاری های کلان مدیریتی، برنامه ریزی های صحیح و عزم یکپارچه اصحاب رسانه را می طلبد.

نگاهی به تاریخچه ورود سکس و برهنگی به سینما

بررسی های تاریخی نشانگر این است که پیشینه رواج برهنگی و سکس در سینما به دوره رنسانس بر می گردد. با شکل گرفتن رنسانس در اروپا و

فراگیر شدن آن در نقاط مختلف و صنعتی شدن آن و به وجود آمدن ارتباطات و وسایل پیشرفته، حیا، عفت، پوشش، پاکدامنی، پارسایی و... اندک اندک از جامعه انسانی فاصله گرفت تا اینکه برهنگی در جامعه رواج یافت. این تحول سبب جدایی انسان غربی از ارزش های خدایی و معنوی شد و در بسیاری از شئون  زندگی انسان مغرب زمین انعکاس پیدا کرد. البته در اینجا مجالی برای پرداختن به علل و ریشه های سیاسی، اجتماعی یا اقتصادی این تحول فرهنگی در غرب نیست، اما آنچه مدنظر و حائز اهمیت است این است که به دنبال رنسانس سبک تازه ای در ادبیات و هنر اروپا به وجود آمد که در آن انسان اصل و محور و بنای همه چیز قرار گرفت اما نه آن انسانی که در خود حقیقتی آسمانی دارد بلکه انسان زمینی، مادی و خودبنیاد. این انسان گرایی، در ادبیات، هنر و بیش از هر چیز در دو هنر نقاشی و مجسمه سازی آشکار شد. در مجسمه سازی همه تلاش ها در این جهت به کار گرفته شد تا این احساس به بیننده القاء شود که انسان ویژگی ها و غرایز و از جمله تن او محور و معیار خوبی ها، زیبایی ها و فضیلت هاست که هنرمند باید به این ویژگی ها از جمله تن او توجه داشته باشد. مجسمه داود ساخته میکل آنژ بهترین گواه این مطلب است.⁽¹⁾

در نقاشی نیز تفاوت آشکار میان آثار این دوره و آثار قبل از آن کاملاً مشهود است و بهترین راه برای درک تفاوت دو  بینش جدید و قدیم،

مقایسه صورت هایی است که نقاشان به تخیل خود از مریم مقدس کشیده اند.⁽¹⁾

در چنین فرهنگی زن کالایی شد که ارزش آن به اندازه لذت بخشی آن بود و همه موجودیت و هستی او در این خلاصه می شد که دیده شود. بدین ترتیب کم کم عشق جای خود را به سکس داد و هنر که ترجمان عالم معنا بود تبدیل به آینه دنیای صورت شد و در این میان سینما که هنر هفتم نام گرفته بود آینه تمام نمای ابتذال شد. سرمایه داران غرب نیز سینما را با سکس پیوند دادند و تلویزیون هم سینما را هر شب به همه خانه ها به ارمغان برد⁽²⁾و اینچنین شد که هالیوود ـ مرکز تولید محصولات سینمایی آمریکا ـ برای جذب مخاطبان و کسب سود بیشتر هر روز بیش از پیش جاذبه های جنسی  زنانه را آشکارا به تصویر کشید و این روند همچنان ادامه پیدا کرد تا اینکه در دهه 1920 ـ 1910م. فیلم سازانی نظیر سیسیل ب دومیل به طور مشخص به این نتیجه رسیدند که مخاطبان به فیلم هایی با موضوعاتی همچون عشق به وطن و... دیگر علاقه ای ندارند و به فیلم های

شهوت انگیز متمایلند. بنابراین برای تضمین فروش هر چه بیشتر فیلم هایشان عیش و نوش، سکس، برهنگی و روابط غیراخلاقی را محور و موضوع فیلم های خود قرار دادند.

سیسیل ب دومیل حدود 12 فیلم ساخت که در تمام آنها شکستن مرزهای اخلاقی، برهنه شدن، استفاده از زنان زیبا و صحنه های شهوت انگیز وجود داشت و لذت جویی بی قید و شرط را ترویج می کرد. او حتی هنگامی که اداره هیز ممنوعیتِ ساختِ چنین فیلم هایی را اعلام کرد⁽¹⁾و  سازمان های زنان در سراسر آمریکا نارضایتی خود را از وفور صحنه های شهوت انگیز در فیلم ها ابراز می کردند، این مسئله را در فیلم «ده فرمان» به آسانی حل کرد. بدین ترتیب که عین ملودرام شهوت انگیز در پناه داستانی از کتاب مقدس قرار داد. صحنه های مؤثر فیلم مانند گذشتن بنی اسرائیل از دریای احمر و سرگردانی آنان در بیابان و نازل شدن وحی بر موسی در کوه سینا، فقط پوششی بود بر چیزهایی که دومیل آنها را علی رغم داد و فریاد هواداران اخلاق، عوامل اطمینان بخش برای فروش بلیط می شناخت.⁽²⁾

متأسفانه در کشور ما تلویزیون قبل از انقلاب در فضای فرهنگی کاملاً الهام گرفته از فرهنگ غرب، ظهور کرد و همان نگاه ابزاری سینمای غرب به زن به تلویزیون ایران نیز منتقل شد و به دنبال آن بسیاری از تهیه کنندگان و دست اندرکاران تولید فیلم در تولیدات خود هر روز بیش از پیش سعی کردند تا با بهره گیری از جذابیت های جنسی زنان، بر محبوبیت و موفقیت و یا درآمد خویش بیفزایند. این مسئله تا آنجا پیش رفت که تصور عمومی مردم بر این شد که بین حجاب و هنرهای نمایشی تضاد اساسی وجود  دارد و نمی توان بدون استفاده از این عامل و حتی بدون برهنگی هنرنمایی کرد.

با پیروزی انقلاب اسلامی و تحولات عمیقی که در سیاست کلان کشور و فرهنگ عمومی مردم پدید آمد، رسانه ملی نیز دستخوش تغییر شد و عمده مظاهر فساد و برهنگی از صفحه تلویزیون محو شد و فعالیت های هنری و نمایشی به دور از برهنگی و فساد شکوفا شده و گسترش یافت. ولی یک نکته مهم که از آن غفلت شد، روش ها و ابزارهای رسانه در زمینه چگونه جذب مخاطب و اثر گذاری بیشتر بر او، بود که دچار تغییر چندانی نشد. ازاین رو به تدریج در تلویزیون شاهد ورود سکس پنهان بودیم به این معنا که برخی فیلم سازان که با ممنوعیت استفاده از فیزیک و جذابیت های زنانه روبه رو شدند، برای جبران این خلأ و به جهت جذب مخاطب و فروش و سود بیشتر به فاکتورهایی همچون محوریت زیبایی چهره در انتخاب بازیگر به ویژه بازیگران جوان، پوشش های تنگ و نامناسب در عین حفظ حدود شرعی حجاب، به تصویر کشیدن روابط آزاد و صمیمانه زن و

مرد در قالب همکار، دوست یا همسایه، طرح عشق های آتشین به دنبال یک نگاه، آرایش های غلیظ و محرک به بهانه گریم و... روی آوردند و بدین ترتیب  تلویزیون به عنوان یک رسانه تصویری عمومی و اثر گذار در برخی موارد به یکی از عوامل ایجاد ناهنجاری در حجاب بانوان و عفاف در سطح عموم تبدیل شد.

فصل دوم: حجاب در فرهنگ اسلامی

اشاره

بدون تردید، حجاب و پوشش برای زنان یکی از احکام مسلّم و ضروری دین اسلام است که آیاتی از قرآن کریم و احادیث فراوانی از پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه معصومان علیهم السلام به روشنی بر آن دلالت دارد و در سخن همه فقیهان به وجوب و کیفیت انجام آن تصریح شده است.

از آیات قرآن کریم استفاده می شود که هدف از تشریع حجاب، دست یابی به تزکیه نفس، طهارت، پاک دامنی و پیش گیری از فساد است:

قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِکَ أَزْکَی لَهُمْ... (نور: 30)

... به مردان با ایمان بگو: دیده فرو نهند و پاک دامنی ورزند، که این برای آنان پاکیزه تر است..

قُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَیَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ... وَتُوبُوا إِلَی اللَّهِ جَمِیعًا أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ. (نور: 31)

بگو به زنان با ایمان: دیدگان خود را از [هر نامحرمی] فرو ببندند و پاک دامنی ورزند و زیورهای خود را آشکار نکنند... ای مؤمنان همگی به درگاه خدا توبه کنید امید که رستگار شوید.

این نکته قابل توجه است که حجاب قبل از اسلام بین زنان عرب وجود داشت و پیش از نزول آیات مبتنی بر وجوبِ حجاب، زنان مسلمان دارای پوشش بودند⁽¹⁾ولی به تدریج به فراموشی سپرده شده بود. نزول حکم حجاب موجب تحولی چشمگیر در احیاء فرهنگ حجاب شد به گونه ای که یکی از همسران پیامبر صلی الله علیه و آله پیرامون این تحول می گوید:

مرحبا به زنان انصار! همین که آیات سوره نور نازل شد یک نفر از آنان مانند گذشته بیرون نیامد.⁽²⁾

زنان مسلمان پس از نزول آیات شریفه قرآن، رعایت حجاب و عفاف را سند افتخار و کرامت انسانی خود ساختند و سیره زنان مسلمان صدر اسلام ادامه و استمرار یافت و امروز نیز حجاب نشانگر جایگاه والای زن مسلمان است.

حجاب چیست؟

ابتدا باید معلوم شود منظور از حجاب چیست؟ و حدود و ابعاد مختلف آن کدام است؟ تا در مباحث بعد جهت گیری و چارچوب مطالب روشن و مشخص شود.

ماده حجب در لغت به معنای «أَلْمَنْعُ مِنَ الْوُصُولِ» یعنی ممانعت از

رسیدن به چیزی آمده است.⁽¹⁾درباره این واژه گفته شده که حجب و حجاب هر دو مصدر و به معنای پنهان کردن و منع از داخل شدن است.⁽²⁾آیه شریفه: « وَمِن بَیْنِنَا وَبَیْنِکَ حِجَابٌ؛ و میان ما و تو پرده ای است.»⁽³⁾(فصلت: 5) شاهد بر این مدعاست.

استعمال کلمه حجاب در مورد پوشش زن یک اصطلاح نسبتا جدید است. «در قدیم و مخصوصا در اصطلاح فقهاء  کلمه «ستر» که به معنی پوشش است، به کار می رفته است».⁽⁴⁾«واژه حجاب گرچه در لغت به معنای پرده و حایل استعمال شده ولی امروزه به طور مسلم و یقینی فقط به معنای پوشش مخصوص زنان به کار می رود».⁽⁵⁾در میزان پوشش زنان، بیشتر رساله های عملیه حد واجب آن را پوشانیدن تمام بدن به جز قرص صورت و دو دست از مچ به پایین، می دانند و روشن است که این حکم فقهی کمترین حد و مرز وجوب حجاب فردی را بیان می کند و با نگرشی وسیع تر و بررسی آموزه های اجتماعی اخلاقی اسلام و نیز با توجه به تأکید اسلام بر مسئله عفاف و حیا و حفظ حریم بین زن و مرد نامحرم باید اصل

عدم تبرج را که یک اصل مهم قرآنی است به آن افزود.⁽¹⁾همان گونه که استاد مطهری خاطرنشان ساخته است: «پوشش و حجاب زن در اسلام این است که زن در معاشرت با مردان خود را بپوشاند و به جلوه گری و خودنمایی نپردازد».⁽²⁾

 بنابراین مقصود از حجاب اسلامی، آن نوع پوششی است که دارای این دو ویژگی باشد:

به عبارت دیگر، حجاب، به معنای پوشش اسلامی بانوان دارای دو بعد ایجابی و سلبی است. بعد ایجابی آن، وجوب پوشش بدن و بعد سلبی آن حرام بودن خودنمایی به نامحرم است و این دو بعد در کنار هم باید قرار گیرند تا حجاب اسلام محقق شود.

مفهوم عفاف

از مفاهیم مرتبط با حجاب، واژه عفاف است. در مورد عفاف گفته شده: «حالت نفسانی است که انسان را از غلبه شهوت باز دارد.»⁽¹⁾این واژه در قرآن به معنای «خودنگهداری» یا «خویشتن داری» آمده است:

وَ لْیسْتَعْفِفِ الَّذینَ لا یجِدُونَ نِکاحًا (نور:33)

 و کسانی که [وسیله] زناشویی نمی یابند باید عفت ورزند... .

خودنگهداری هم در مورد گرایش های شهوانی صدق می کند. مانند آنچه در آیه شریفه فوق آمده و هم در مورد استفاده از مال حرام یا شبهه ناک مانند در آیه شریفه که می فرماید:

وَ مَنْ کانَ غَنِیا فَلْیسْتَعْفِفْ.(نسا:6)

آن کس که توانگر است [از خوردن مال یتیمی که تحت سرپرستی اوست] خودداری ورزد.

همچنین قرآن کریم در سوره بقره در وصف عفت ورزی بعضی فقرا می فرماید:

یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التّعَفّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسیماهُمْ لا یَسْئَلُونَ النّاسَ إِلْحافًا وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنّ اللّهَ بِهِ عَلیمٌ. (بقره: 273)

فرد بی اطلاع، آنان را [از شدت خویشتن داری] توانگر می پندارد. آنها را از سیمایشان می شناسی با اصرار چیزیاز مردم نمی خواهند.

بنابراین دایره معنای عفاف گسترده است، اما مصداق روشن عفاف در تعامل میان زن و مرد مطرح می شود و منظور از آن داشتن حجاب اسلامی، مهار کردن نگاه و پرهیز از خودنمایی در برابر نامحرمان و ارتباط جنسی با آنان است و این اختصاص به زنان ندارد، بلکه امری درونی است که شامل مردان هم می شود. البته چون زنان مظهر زیبایی، جمال و جاذبه هستند، حفظ عفت از آنان بیشتر انتظار می رود.

عفاف، امری فطری

اشاره

عفاف یک امر فطری است که ریشه در درون آدمی دارد. روح عفت و پروا پیشگی از بدو خلقت آدمی تا کنون بر وی حاکم بوده است.

قرآن کریم در داستان آفرینش آدم و حوا از این خصلت فطری چنین یاد می کند:

پس [شیطان آن دو را با فریب به سقوط کشانید پس چون آن دو از [میوه] آن درخت [ممنوع] چشیدند برهنگی هایشان بر آنان آشکار شد و به چسباندن برگ [های درختان] بهشت بر خود آغاز کردند...⁽¹⁾

طبق این آیه شریفه، حضرت آدم و حوا قبل از خوردن از درخت ممنوعه

دارای لباس بودند ولی بر اثر وسوسه شیطان، با خوردن از آن درخت، لباس خود را از دست دادند و بلافاصله به پوشاندن خود اقدام نمودند.

این احساس شرم از برهنگی حتی بدون حضور ناظر بیگانه و سرعت در پوشاندن خود به وسیله برگ ها ـ ولو به طور موقت ـ از آن جهت که تحت هیچ آموزش یا فرمانی از جانب خداوند یا فرشته وحی یا تذکر یکی به دیگری صورت نگرفته، بیانگر فطری بودن پوشش و عفت در انسان است.⁽¹⁾

دامنه عفاف

اشاره

دامنه عفت ورزی در ارتباط با نامحرم ابعاد مختلفی دارد که عبارتند از:

1. عفت در فکر

گرانبهاترین سرمایه ای که خداوند به انسان هدیه کرده، گوهر فروزان قوه تفکر و تعقل است. تمامی اعمال و رفتار انسانی، چه خیر و چه شر از فکر انسان سرچشمه می گیرد. بنابراین می توان گفت بالاترین مرحله عفت ورزی در ارتباط با نامحرم این است که انسان حتی فکر گناه را نکند و تمایلات قلبی و اندیشه خود را از گناه حفظ کند.

روزی حواریون حضرت عیسی علیه السلام از او خواستند آنها را ارشاد کند. حضرت عیسی علیه السلام فرمود: «موسی علیه السلام به شما گفت سوگند دروغ نخورید من به شما می گویم سوگد راست هم نخورید. موسی علیه السلام به شما گفت: زنا نکنید، من به شما می گویم حتی فکر زنا هم نکنید، هرکس فکر زنا و گناه