مشخصات کتاب
سرشناسه:حسینی میلانی، علی، ۱۳۲۶ -
عنوان قراردادی:رساله فی حدیث الوصیه بالثقلین الکتاب والسنه. فارسی.
عنوان و نام پدیدآور:دستبردی در حدیث ثقلین/علی حسینی میلانی ؛ ترجمه و ویرایش هیئت تحریریه مرکز حقایق اسلامی.
مشخصات نشر:قم: مرکز حقایق اسلامی، ۱۳۸۶.
مشخصات ظاهری:۵۶ ص.
فروست:سلسله پژوهش های اعتقادی؛ ۶.
شابک:978-964-2501-83-0
وضعیت فهرست نویسی:فیپا
موضوع:احادیث خاص (ثقلین) -- نقد و تفسیر.
موضوع:احادیث اهل سنت -- نقد و تفسیر.
شناسه افزوده:مرکز حقایق اسلامی.
رده بندی کنگره:BP۱۴۵/ث۷۰۴۲۲ح۵ ۱۳۸۶
رده بندی دیویی:۲۹۷/۲۱۸
شماره کتابشناسی ملی:۱۰۸۸۸۸۲
اشاره
سلسله پژوهش های اعتقادی (6)
مقدمه
سرآغاز
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
. . . آخرین و کامل ترین دین الهی با بعثت خاتم الانبیاء، حضرت محمّد مصطفی صلّی اللّه علیه و آله به جهانیان عرضه شد و آئین و رسالت پیام رسانان الهی با نبوّت آن حضرت پایان پذیرفت.
دین اسلام در شهر مکّه شکوفا شد و پس از بیست و سه سال زحمات طاقت فرسای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و جمعی از یاران باوفایش، تمامی جزیرة العرب را فرا گرفت.
ادامه این راه الهی در هجدهم ذی الحجّه، در غدیر خم و به صورت علنی، از جانب خدای منّان به نخستین رادمرد عالم اسلام پس از پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله یعنی امیر مؤمنان علی علیه السلام سپرده شد.
در این روز، با اعلان ولایت و جانشینی حضرت علی علیه السلام ، نعمت الهی تمام و دین اسلام تکمیل و سپس به عنوان تنها دینِ مورد
پسند حضرت حق اعلام گردید. این چنین شد که کفرورزان و مشرکان از نابودی دین اسلام مأیوس گشتند.
دیری نپایید که برخی اطرافیان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله ، - با توطئه هایی از پیش مهیّا شده - مسیر هدایت و راهبری را پس از رحلت پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله منحرف ساختند، دروازه مدینه علم را بستند و مسلمانان را در تحیّر و سردرگمی قرار دادند. آنان از همان آغازین روزهای حکومتشان، با منع کتابت احادیث نبوی، جعل احادیث، القای شبهات و تدلیس و تلبیس های شیطانی، حقایق اسلام را - که همچون آفتاب جهان تاب بود - پشت ابرهای سیاه شکّ و تردید قرار دادند.
بدیهی است که علی رغم همه توطئه ها، حقایق اسلام و سخنان دُرَرْبار پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله ، توسّط امیر مؤمنان علی علیه السلام ، اوصیای آن بزرگوار علیهم السلام و جمعی از اصحاب و یاران باوفا، در طول تاریخ جاری شده و در هر برهه ای از زمان، به نوعی جلوه نموده است. آنان با بیان حقایق، دودلی ها، شبهه ها و پندارهای واهی شیاطین و دشمنان اسلام را پاسخ داده و حقیقت را برای همگان آشکار ساخته اند.
در این راستا، نام سپیده باورانی همچون شیخ مفید، سیّد مرتضی، شیخ طوسی، خواجه نصیر، علاّمه حلّی، قاضی نور اللّه، میر حامد حسین، سیّد شرف الدین، امینی و . . . همچون ستارگانی پرفروز می درخشد؛ چرا که اینان در مسیر دفاع از حقایق اسلامی و تبیین
واقعیّات مکتب اهل بیت علیهم السلام ، با زبان و قلم، به بررسی و پاسخ گویی شبهات پرداخته اند . . .
و در دوران ما، یکی از دانشمندان و اندیشمندانی که با قلمی شیوا و بیانی رَسا به تبیین حقایق تابناک دین مبین اسلام و دفاع عالمانه از حریم امامت و ولایت امیر مؤمنان علی علیه السلام پرداخته است، پژوهشگر والامقام حضرت آیت اللّه سیّد علی حسینی میلانی، می باشد.
مرکز حقایق اسلامی ، افتخار دارد که احیای آثار پُربار و گران سنگ آن محقّق نستوه را در دستور کار خود قرار داده و با تحقیق، ترجمه و نشر آثار معظّمٌ له، آن ها را در اختیار دانش پژوهان، فرهیختگان و تشنگان حقایق اسلامی قرار دهد.
کتابی که در پیش رو دارید، ترجمه یکی از آثار معظّمٌ له است که اینک "فارسی زبانان" را با حقایق اسلامی آشنا می سازد.
امید است که این تلاش مورد خشنودی و پسند بقیّة اللّه الأعظم، حضرت ولیّ عصر، امام زمان عجل اللّه تعالی فرجه الشریف قرار گیرد.
مرکز حقایق اسلامی
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
الحمد للّه ربّ العالمین و الصلاة و السلام علی سیّدنا محمّد و آله الطاهرین المعصومین و لعنة اللّه علی أعدائهم أجمعین من الأوّلین و الآخرین
پیش گفتار
حدیث ثقلین از جمله احادیث معروف و مشهوری است که عامه و خاصه آن را نقل کرده اند. این حدیث را صدها پیشوا و حافظ حدیث از قرون مختلف، از حدود چهل زن و مرد صحابی از پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله به طرق زیادی نقل کرده اند.
از آن جا که در ثبوت سند این حدیث و محتوای آن تردیدی نیست؛ برخی از مغرضان به جعل روایت وصیّت به کتاب و سنّت پرداخته و آن را به عنوان حدیث ثقلین مطرح کرده اند. در این راستا روایتی از اهل تسنّن نقل شده که پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:
«من در میان شما دو چیز گران بها را باقی می گذارم: کتاب خدا و سنّتم».
گفتنی است که در برخی از کتاب ها آمده است که پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله این سخن را در سخنرانیش در حجّة الوداع گفته است.
نوشتاری که پیش رو دارید پژوهشی در مورد اصل روایت و راویان آن است که ما آن را بررسی و نقد نموده و حقیقت امر را برای حقیقت جویان روشن ساخته ایم.
بخش اول: راویان خبر و روایات آنان
بررسی راویان خبر و روایات آنان
اشاره
تردیدی نیست که روایت ثقلین به صورت: «کتاب اللّه و سنّتی» تنها در چند کتاب حدیثی و سیره نقل شده است. اکنون ما به بررسی آن ها می پردازیم.
1- روایت مالک بن انس
بر اساس تحقیقات انجام شده قدیمی ترین راوی این خبر مالک بن انس (متوفای سال 179 هجری قمری) است. او در کتاب الموطّأ این گونه نقل کرده است که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله (1)فرمود:
1) 1) علی رغم این که در منابع اهل سنّت درود و صلوات پس از نام مبارک پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله به صورت ناقص (ابتر) آمده است، ما طبق فرمایش حضرتش، درود و صلوات را به صورت کامل آورده ایم.
«من در بین شما دو امر را باقی می گذارم ، مادامی که به آن دو چنگ زنید، گمراه نخواهید شد: کتاب خدا و سنّت پیامبرش».
2- روایت ابن هشام
یکی دیگر از افرادی که این روایت را نقل کرده است ابن هشام (متوفای سال 218) است. وی در کتاب السیرة النبویه که تهذیب کتاب سیره محمّد بن اسحاق است می نویسد:
رسول خدا صلی اللّه علیه و آله در حجة الوداع خطبه ای را ایراد کرد و در آن خطبه فرمود:
« . . . و در بین شما چیزی را باقی گذاشتم که اگر بر آن چنگ زنید هرگز گمراه نخواهید شد، آن امری روشن است: کتاب خدا و سنّت پیامبرش».
3- روایت حاکم
حاکم نیشابوری (متوفای سال 405) نیز در نقل این روایت نقش داشته است. وی این حدیث را در المستدرک نقل کرده است و در مورد آن اظهار نظر می کند. او می گوید:
ابو بکر احمد بن اسحاق فقیه از عبّاس بن فضل اسقاطی از اسماعیل بن ابی اویس و او از محمّد بن فضل شعرانی از جدّش از
ابن ابی اویس از پدرش از ثور بن زید دیلی از عکرمه از ابن عبّاس این گونه نقل کرده است که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله در حجّة الوداع سخنانی ایراد کرد و فرمود:
«شیطان از اینکه در سرزمین شما پرستیده شود، مأیوس شده است، ولی او راضی شده که در اعمالی غیر از عبادت که آن ها را کوچک و کم می شمارید، مورد اطاعت شما قرار گیرد. پس بر حذر باشید.
ای مردم! من در بین شما دو چیز را به یادگار گذاردم که اگر به آن ها چنگ بزنید هرگز گمراه نخواهید شد: کتاب خدا و سنّت پیامبرش.
به راستی که هر مسلمانی برادر مسلمان است، و مسلمانان با هم برادرند. بر کسی مال برادرش حلال نیست مگر آن را با رضایت خاطر ببخشد.
و ستم نکنید و مبادا بعد از من به حالت کفر برگردید و به کشتن یکدیگر بپردازید».
حاکم نیشابوری پس از نقل این روایت به سند آن می پردازد و می نویسد: بُخاری در نقل احادیث، به احادیث عکرمه احتجاج کرده است. مسلم نیز به ابن ابی اویس احتجاج کرده است. البته در مورد
راویان دیگر همه علما اتّفاق نظر دارند.
حاکم پس از بررسی سند حدیث به متن آن می پردازد و می گوید:
این حدیث که از خطبه پیامبر صلی اللّه علیه و آله است، همه در نقل آن در صحیح اتّفاق نظر دارند که آن حضرت فرمود: ای مردم! من در میان شما چیزی را باقی گذاردم که بعد از من در صورتی که به آن چنگ زنید، هرگز گمراه نخواهید شد: کتاب خدا که شما در مورد آن از من بازخواست خواهید شد، پس [در آن موقع] چه خواهید گفت؟
البته ذکر «اعتصام به سنّت» (تمسک و چنگ زدن به سنّت) در این خطبه سخنی غریب است و به راستی به آن نیاز است.
حاکم پس از این می گوید:
البته من بر این موضوع شاهدی از حدیث ابو هریره یافتم که ابو بکر بن اسحاق فقیه از محمّد بن عیسی بن سکن واسطی از داوود بن عمرو ضبّی از صالح بن موسی طلحی از عبد العزیز بن رفیع از ابی صالح از ابو هریره نقل می کند که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:
«من در میان شما دو چیز را باقی می گذارم که بعد از آن ها هرگز گمراه نخواهید شد: کتاب خدا و سنّتم و این دو هرگز از یکدیگر جدا نخواهند شد تا در کنار حوض نزد من آیند» (1).
1) 1) المستدرک: 1 / 93.
4- روایت بیهقی
ابو بکر بیهقی (متوفای سال 458) نیز با دو سند به نقل این حدیث پرداخته است:
سند یکم
ابو عبد اللّه حافظ از اسماعیل بن محمّد بن فضل شعرانی از جدش از ابن ابی اویس از پدرش از ثور بن زید دیلی از عکرمه از ابن عباس رضی اللّه عنهما نقل می کند که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله در حجّة الوداع خطبه ای خواند و در آن خطبه فرمود:
«ای مردم! بی شک من در میان شما چیزی را باقی می گذارم که اگر به آن چنگ زنید هرگز گمراه نخواهید شد: کتاب خدا و سنّت پیامبرش».
سند دوم
ابو الحسین بن بشران العدل در بغداد، از ابو احمد حَمزة بن محمّد بن عباس از عبد الکریم بن هیثم از عبّاس بن هیثم از صالح بن موسی طلحی از عبد العزیز بن رفیع از ابی صالح از ابو هریره نقل می کند که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:
«بی تردید من در میان شما پس از خود چیزی را به جا گذاشتم که مادامی که آن دو را بگیرید یا به آن دو عمل کنید، هرگز گمراه
نخواهید شد: کتاب خدا و سنّتم. این دو از یکدیگر جدا نخواهند شد تا کنار حوض بر من وارد شوند» (1).
5- روایت ابن عبد البرّ
یکی دیگر از افرادی که این روایت را نقل کرده است ابن عبد البرّ قرطبی (متوفای سال 463) است که با دو سند این روایت را نقل کرده است (2).
سند یکم
در این سند ابن عبد البرّ این روایت را از داوود بن عمرو ضبّی از صالح بن موسی طلحی از عبد العزیز بن رفیع از ابی صالح از ابو هریره . . . نقل می کند.
این روایت همان روایتی است که حاکم نیشابوری در کتابش آورده است و ما در ادامه بررسی درباره آن سخن خواهیم گفت.
1) 1) السنن الکبری: 10 / 114.
2) 2) گفتنی است که ابن عبد البرّ، در مورد احادیث کتاب الموطّأ و سندهای آن، دو کتاب نگاشته است. نویسنده کشف الظنون هر دو کتاب را متذکر شده است. رجوع شود به کشف الظنون: 2 / 1907. یکی از آن دو کتاب التمهید لما فی الموطّأ من المعانی و الاسانید است. حدیثی که در اینجا نقل کردیم، سی و دومین حدیث از احادیثی است که تحت عنوان «بلغنی» از نسخه ای خطی نقل شده است. البته برای ما امکان نداشت که سند آن را به طور کامل قرائت نماییم.
سند دوم
در این سند ابن عبد البرّ روایتی را به خبر کتاب الموطّأ پیوند داده و این گونه گفته است که عبد الرحمن بن یحیی از احمد بن سعید از محمّد بن ابراهیم از علی بن زید عرایضی از حنینی از کثیر بن عبد اللَّه بن عمرو بن عوف از پدرش از جدّش نقل می کند که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:
«من در میان شما دو امر را باقی گذاردم که مادامی که به آن چنگ بزنید هرگز گمراه نخواهید شد: کتاب خدا و سنّت پیامبرش».
6- روایت قاضی عیاض
قاضی عیاض یحصبی (متوفای سال 544) نیز این روایت را این گونه نقل کرده است:
من این روایت را در حضور قاضی ابو علی حسین بن محمّد رحمه اللّه قرائت کردم، او گفت: من این روایت را از شیخ امام ابو الفضل احمد بن احمد اصفهانی از ابو نعیم احمد بن عبد اللَّه حافظ از عبد اللَّه بن محمّد بن جعفر از بنان بن احمد قطّان از عبد اللَّه بن عمر بن ابان از شعیب بن ابراهیم از سیف بن عمر از ابان بن اسحاق اسدی از صباح بن محمّد از ابو حازم از ابو سعید خدری نقل می کنم که وی می گوید:
رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود: