جلسه 1386/08/08

بسم الله الرحمن الرحیم



مرحوم شیخ انصاری پنج دلیل اقامه کرده بر اینکه قید نمی تواند بر هیئت بر گردد، بلکه حتماً باید  به ماده برگردد (که همان صلات است). سه دلیل  شیخ روشن است، ولی دلیل چهارم و پنجم مقداری مشکل دارد ولذا نیاز به توضیح مجدد دارد. علامت ونشانه ی دلیل چهارم این است که: اگر «قید» به هیأت بر گردد، تعلیق انشاء لازم می آید «یلزم تعلیق الانشاء، و الانشاء ایجادٌ والایجاد امره دائرٌ بین الوجود والعدم غیر قابل للتعلیق»یعنی تعلیق انشاء محال است، «انشاء» یا  هست و یا انشاء نیست فلذا تعلیق انشاء معنا ندارد »، پس علامت ما برای دلیل چهارم، عنوان تعلیق الانشاء است،

ما در جواب گفتیم که: شما بین تعلیق انشاء و تعلیق المنشأ خلط کرده اید،ما نیز قبول داریم که انشاء  تعلیق بردار نیست «لأنّ الانشاء عبارةٌ عن استعمال اللفظ فی المعنا»،یعنی  جمله ی انشائیه را در معنایش به کار می برند، این انشاء تعلیق بردار نیست. ولی آنچه که از این انشاء متولد می شود، آن  بر دو قسم است

1) طلبٌ مطلق، مانند: «اقم الصلاه»

2) طلب مقیّد.  مانند: «اقم الصلاة لدلوک الشمس»، پس آنکه تعلیق بردار نیست همان انشاء است  و ما هم او را معلَّق نکردیم، بلکه  فقط مُنشأ را معلق کردیم. به عبارت دیگر: طلب  ومنشأ غیر از انشاء است،«الانشاءُ استعمال اللفظی فی المعنی إما لغایة الاخبار او لغایة الایجاد» این تعلیق ندارد، تعلیق در مُنشأ است که مُنشأ هم  بر دو قسم ا ست

 الف) طلب مطلق

 ب) طلب معلّق.

إن قلت: همانطور که ایجاد قابل تعلیق نیست، وجود هم قابل تعلیق نیست، «االإیجاد امره دائرٌ بین الوجود والعدم» وجود همان ایجاد است،منتها با این تفاوت که اگر به فاعل نسبت بدهیم،اسمش ایجاد است.اما  اگر به ماهیت نسبت بدهیم، اسمش وجود است نه ایجاد. هما نطور که ایجاد تعلیق بردار نیست، وجود هم تعلیق بردار نیست،بلکه «وجود» یا هست یا نیست؛ عین همین مطلب را  در مانحن فیه هم بگویید، یعنی همانطور که «انشاَء» تعلیق بردار نیست، مُنشأ (که همان طلب است) نیز تعلیق بردار نیست بلکه طلب یا هست یا نیست.

طلب معلّق همانند وجود معلّق است، یعنی همانطور که وجود معلّق محال است، طلب معلّق هم محال است.

قلت: مورد ما از همان مواردی است که تکوین و اعتبار با هم مخلوط شده است، درست است که  در عالم تکوین هر دو محال است، یعنی هم ایجاد معلّق محال است و هم وجود معلّق محال است. «خلق الله آدم»، هم ایجادش تعلیق بردار نیست و هم وجودش،ولی در عالم اعتبار ممکن است که انشاء تعلیق بردار نباشد،چون انشاء یا هست و یا نیست، اما منشأ چون امر اعتباری است ولذا چه مانعی دارد که در عالم اعتبار طلب و منشأ را  دو جور فرض کنیم: الف) طلب مطلق، ب) طلب مقید ومعلق؛عالم  اعتبار خفیف المؤنه است، «والاعتبار قلیل المئونه». بله!  در اعتباریات دو چیز شرط است:

1)ترتب الأثر

٢) عدم التناقض فی الاعتبار

 در مانحن فیه هر دو هست، بله! اگر طلب از قبیل امور تکوینی بود، امور تکوینی تعلیق بردار نیست بلکه یا هست یا نیست، اما چون طلب وبعث از امور اعتباری  است فلذا قابل تعلیق می باشد و می توانیم بگوییم: یا طلب ندارد، یا طلب مطلق دارد و یا طلب معلق دارد. فائده اش این است که هر موقع «معلقٌ علیه»حاصل شد، دیگر نیاز به انشاء جدید نیست. علامت دلیل پنجم این بود که: «یلزم تفیکیک المنشأ عن الانشاء»، اگر بگوییم: قید  به انشاء برمی گردد، به هیئت برمی گردد، معنایش این است که انشاء حالا است، اما منشأ چند ساعت بعد است «یلزم تفکیک المنشأ عن الانشاء»، این علامت  دلیل پنجمی است.

یلاحظ علیه: ما گفتیم

 تفکیک نیست، بلکه «انشاء» همراه منشأ است، منشأ چیست؟ منشأ عبارت است از: طلب معلَّق، و این همراه انشاء است،یعنی همان موقعی که جبرئیل بر قلب پیامبر نازل شد و گفت: «اقم الصلاة لدلوک الشمس» هم انشاء کرد و هم منشأ. «طلب معلّق» منشأ است که همراه انشاء است، بله! «طلب» مطلق نیست. «طلب» منجّز نیست، «منشأ و  طلب» معلّق است نه طلب مطلق و منجز، بلکه طلب معلَّق، منشأ است و این طلب معلق همیشه همراه انشاء است، یعنی همانطورکه  «انشاء» هست، «منشأ» هم در کنار او هست، ما قبلاّ طلب معلّق را معنا کردیم و گفتیم: مولا  وقتی  به مکلفین نگاه می کند، می بیند بعضی غنی هستند، بعضی فقیرند، همه را تحت پوشش طلب قرار می دهد و می فرماید: «حجّوا إن استطعتم»، این انشاء نسبت به تمام  مکلفین معلق هست ، منتها  کسی که فعلاً مستطیع است،در حق او منجز می شود. ولی آدمی که فعلاً استطاعت ندارد، این انشاء معلّق را دارد، طلب معلّق را  دارد، فائده انشاء معلق چیست؟ فائده اش این است که بعد از ده سال اگر غنی و ثروتمند شد، دیگر لازم نیست که مولا  انشاء مجدد  کند، پس انشاء معلّق بعد از انشاء هست، منشأ معلّق بعد از انشاء هست، طلب معلّق  بعد از انشاء هست، «فلیس هیهنا تفکیکٌ بین الانشا ء والمنشأ»، بلکه منشأ در کنارش هست.

پس معلوم شد که اشکالات مرحوم شیخ وارد نیست،و قید هم به طلب بر می گردد نه به صلات، منتها «طلب»« مقید است، در مقابل طلب منجز.آنچه تا کنون بیان کردیم، تکرار بحث قبلی بود، دوتا بحث دیگر در اینجا باقی مانده که باید بیان کنیم:

١_ «هل البعث موجودٌ قبل حصول الشرط اولاَ؟»؛ به عبارت دیگر: «هل البعث قبل حصول الشرط فعلیٌّ أو انشائیٌ؟»، مولاء که الآن انشاء معلّق کرد،یعنی قضیه ی شرطیه را بیان کرد. آیا بعثش انشائی است یا بعثش فعلی می باشد؟

٢_ «ما فائدة هذا البعث التعلیقی؟» فائده ی این بعث تعلیقی چیست؟ اینکه مولا می فرماید: «اقم الصلاة لدلوک الشمس»، فایده ی این بعث تعلیقی چیست؟ ولذا ما در اینجا  دو تا بحث داریم که بحث اول را الآن بیان خواهیم کرد، اما بحث دوم را در جلسه ی  آینده تقریر خواهیم نمود.

بررسی بحث اول: بحث اول این است که آیا قبل از حصول شرط، بعث فعلی است یا انشائی (هل البعثُ- قبل حصول الشرط-  فعلیٌ أو انشائیٌ»؟ از نظر موازین ادبی، مسلماً  «بعث» انشائی است نه فعلی. چرا؟چون مادامی که «معلّق علیه» حاصل نشده است ما  نمی توانیم بگوییم: ما طرف را  الآن به دنبال کار حرکت می دهیم.کسی که الآن  فقیر و افتاده است، اگر  به او بگوییم: «حج إن استَطَعتِ»، مسلماً الآن بعث فعلی نیست، چون  بعث فعلی به آن بعثی می گویند که « علی کل تقدیر»  باشد. بله! اگر بعث علی کل تقدیر شد، فعلی خواهد بود، مانند: «معرفة الله»  که (خدا را بشناس؛) بعثش «علی کل تقدیر» است ولذا فعلی است. اما «اذا کان البعث علی تقدیرٍ دون تقدیرٍ» و فرض هم  این است که «معلقٌ علیه» حاصل نشده است، ما  در این گونه موارد  نمی توانیم بگوییم: با اینکه «معلَّق علیه» حاصل نشده است، ولی همین الآن هم بعث فعلی هست و همین الآن مولا بنده ی فقیر و غیر مستطیع خود  را هل می دهد به سوی حج. (مرحوم آقای داماد، بعث را  به «هل دادن» معنا می کرد،بعث یعنی هل دادن)، بنابراین؛ مادامی که شرط حاصل نشده، بعث انشائی است نه فعلی. چرا؟ چون بعث فعلی،آن بعثی است که در تمام تقادیر بعث کند  «لأنّ البعث الفعلی هو البعث علی کل تقدیرِّ». مانند: «معرفة الله ». « و اما ذا کان البعث علی تقدیر دون تقدیر»،مثل اینکه مولا بفرماید: اگر  زید آمد، اکرامش کن،در اینجا تا موقعی که زید نیامده است، معنا ندارد که  بگوییم: بعث فعلی است.

« فهیهنا البعث انشائیٌ و لیس البعث فعلی اً لأنّ المیزان فی البعث الفعلی أن یکون البعث علی کل تقدیرٍ»، چون بعث فعلی آن است که  در همه ی موارد و «علی جمیع التقادیر» طرف را هل بدهد و تحریکش کند، مانند: «معرفة الله». اما اگر هل دادن طرف محدود، مشروط و معلق  باشد، قهراّ تا دامی که  آن شرط و «معلق علیه» حاصل نشده است، بعث فعلی  نخواهد شد.

بله! «بعث» انشائی هست، به این معنا که متکلم انشائی کرده و یک طلب معلَّق را فرض کرده است که اگر روزی آن «معلَّق علیه» حاصل شد، دیگر دو مرتبه نیازی به انشاء مجدد پیدا نکند.

سؤال: آیا در قضایای شرطیه مادامی که شرط حاصل نشده است، بعث فعلی است یا انشائی؟

جواب: «بعث» انشائی است، چرا انشائی است نه فعلی؟ چون «میزان» در فعلی بودن بعث این است که « علی کلِّ تقدیر» بعث کند، وحال آنکه در اینجا «علی کلِّ تقدیر» بعث  نمی کند، بلکه  علی تقدیر است.بنابراین؛  اگر «بعث» محدود شد، دیگر نمی تواند فعلی باشد،یعنی الآن نمی تواند انسان را هل بدهد و تحریکش کند، بلکه هنگامی هل می دهد و تحریک می کند که قید و بندی نداشته باشد،و چون قید و بند دارد، فلذا  الآن تحریک و هل دادنش به صورت انشائ است نه به صورت فعلیت.

کلام محقق عراقی: مرحوم عراقی در کتاب(بدایع الأفکار) فرموده است که: در قضایای شرطیه، بعث فعلی است نه انشائی. ولذا به آن قاعده که: «البعث الفعلی هو البعث علی کل تقدیرٍ» توجه نکرده است،ایشان می فرماید: همین الآن که اول آفتاب است، همین الآن بعث نسبت به صلات ظهر و عصر فعلی است، یعنی مولا که فرموده است: «اقم الصلاة لدلوک الشمس»، همین الآن که موقع طلوق آفتاب است، بعث نسبت به صلات ظهر و عصر فعلی است، یا مولا که الآن  فرموده: «حجّوا إن استطعتم»  نسبت به آدم فقیری که چیزی ندارد، این بعث فعلی است.

دلیل مرحوم عراقی: دلیلی که ایشان برای مدعایش اقامه می کند، این است که «حکم» عبارت است از آن اراده ای که آشکار بشود، اراده که آشکا شد،اسمش می شود حکم؛«الحکمٌ هو الارادةٌ المْظهَرة»، انسان کی اراده می کند؟ «اذا التفت الی شیئٍ»،یعنی انسان وقتی به چیزی التفات پیدا کرد  و در آن مصلحت دید، شوق مؤکّد حاصل می شود، دفع موانع می کند، آنگاه  اراده حاصل می شود، این اراده را وقتی که اظهار کرد،حکم فعلی می شود «صار الحکم فعلیاً». ایشان می فرماید: ما دو تا حکم نداریم، تا یکی انشائی باشد و دیگری فعلی. بلکه حکم عبارت است از اراده ی مظهرة و فرض این است که مولا اراده را اظهار کرده، یعنی فرموده: «اقم الصلاة لدلوک الشمس»، مولای عرفی، اراده را اظهار کرد و فرموده: «صلّ» یا فرمود:«اکرم زیداً إن جاء غداً» این اراده را ظاهر کرده، فالحکم عبارة عن الارادة المظهرة و قد اظهر المولاء ارادته فصار الحکم فعلیاً و لیس قسمان، أعنی الإنشائی  والفعلی، بل یکون قسماً واحداً». این حاصل بیان مرحوم عراقی است.

یلاحظ علیه بوجهین:

١)  اینکه ایشان فرموده: «الحکم عبارة عن الارادة المظهرة» درست نیست، به عبارت دیگر: اینکه مرحوم عراقی  اراده را حکم، یا از ازجزاء حکم می داند، خواه به عنوان جزء و یا به عنوان شرط، درست نیست،

فرق جزء و شرط: «جزء» چیزی است که هم تقید داخل است و هم قید،اما شرط آنست که «قید» خارج است،« تقیّد» داخل است، فلذا اینکه ایشان اراده را حکم یا از جزاء حکم گرفته اند، صحیح نیست،یعنی «اراده» حکم نیست، بلکه  اراده از مراتب تکوین و از مبادی و مقدمات حکم است، نه خود حکم، است، و حکم از مراتب اعتبار است، نه از مراتب تکوین. اراده از مبادی و مقدمات حکم است، نه خود حکم، یعنی اراده ی که مولا در ذهن دارد، این حکم نیست (هر چند اراده المظهرة باشد). بلکه اراده از مبادی ومقدمات حکم می باشد نه خود حکم. ولذا عرفاً وقتی آمری امر  می کند، انسان توجه ندارد که در دل اراده ای دارد که این اراده را اظهار کرد، حکم همان مرحله ی انشاء، است، منتها گاهی با اشاره ی سر انشاء می کند ومی فرماید: برو! گاهی با اشاره انشاء نمی کند، بلکه با لفظ انشاء می کند و می فرماید: إضرب، اُخرج؛

بنابراین؛ اگر بگوییم: اراده از اجزاء حکم است(جزءاً أو شرطاً) این صحیح نیست، بلکه اراده از مقدمات و مبادی حکم است. دلیلش این است که بسیاری از اوقات انسان توجه به احکام مولا می کند ، اما توجه به اراده ی مولا نمی کند، هم چنین است در احکام وضعیه، یعنی در احکام وضعیه، مانند:«زوّجت هذه بهذا، ملَّکت هذا بهذا» انسان هیچ توجه به این ندارد که مولا اراده اش را اظهار کرد«اظهر إراته». اگر (واقعاً) واقعیت  حکم همان اظهار اراده بود، ما باید در این گونه «موارد» به این اراده توجه می کردیم، وحال آنکه  ما ده هاحکم را (اعم از وضعی و  تکلیفی) با گوش خود می شنویم، بدون اینکه اصلاً توجه به اراده مولا  داشته باشیم که «صدر عن ارادة المولاأ»،

بله! «صَدَرَ عن ارادة المولاء» و اما این «صَدَرَ» مبادی است نه واقعِ حکم، «هکذا» در احکام وضعیه، مانند:« زوججتُ هذا بهذا و ...، هیچگاه انسان در این جاها به غیر از  زوجیت و ملکیت توجه نمی کند، بلکه  تمام توجهش به انشاء است نه به اراده ی مولا، بنابراین، طبق بیانی که کردیم، «حکم» فعلی نشد، مگر اینکه  مرحوم آقا ضیاء عراقی در فعلیت حکم یک اصطلاح دیگری داشته باشد و بگوید: «الحکم الفعلی عبارة عن الحکم المبین من جانب الشارع، أعنی الحکم الصادر من الشارع حکمٌ فعلیٌ»، بله!  اگر ایشان  این حرف  را بگویند، آنوقت  هم و«اجب مطلق» فعلی است و هم «واجب مشروط» فعلی است.یعنی هر حکمی که از ناحیه ی شارع صادر می شود، فعلی  است. در مقابل آن احکامی که «لم یصدر من الشارع»، اما باید توجه داشت که  این اصطلاح ایشان است، نه اصطلاحی که میان علما رایج می باشد، چون اصطلاح مشهور (در فرق میان حکم  انشائی و فعلی) این است که: «إذا کان البعث علی کل تقدیرٍ، فهذا فعلیُّ»  این فعلی است، «و اذا کان البعث علی تقدیرِ دون تقدیر»، یعنی هنوز «معلق علیه» و شرط حاصل نشده، به این می گویند: بعث انشائی.

إن قلت: مستشکلی اشکال می کند که شما می گویید، «بعث» تعلیقی و انشائی است. ما از شما سؤال می کنیم که  آیا مولا اراده کرده یا  اراده نکرده، به عبارت دیگر؛ آیا  اراده ی مولا فعلی هست یا فعلی نیست ؟ اگر بگویید که اراده ی مولا فعلی است،پس  چطور مرادش (بعث) فعلی نیست، آیا این همان تفکیک مراد از اراده نیست «هل هذا الا تفکیکٌ المراد عن الاراده»؟ فلذا اگر اراده ی مولا فعلی است (کما اینکه فعلی هست) حتماً باید به دنبالش مرادش هم فعلی باشد، یعنی  اگر مرادش فعلی است، پس بعث هم باید انشائی نباشد بلکه بعث هم باید فعلی باشد.

خلاصه ی اشکال: این است  که «الارادة فعلیٌ» چون مولا که بعث وانشاء می کند، قبل از «انشاء» اراده هست، اراده که فعلی شد قهراً مرادش هم فعلی است والاّ «یلزم تفکیک المراد عن الارادة»؛ اگر مرادش فعلی است معنی ندارد که بعثش تعلیقی باشد، نه فعلی.یعنی فعلیت  اراده مستلزم فعلیت مراد است، فعلیت مراد هم مستلزم فعلیت بعث است نه انشائیت بعث «فعلیة الارادة یستلزم فعلیة المراد و فعلیة المراد یستلزم فعلیة البعث، لا انشائیة البعث»

قلت: در پاسخ این اشکال باید بگوییم که متعلّق اراده ی مولا فعل الغیر نیست، یعنی محال است  که  اراده ی انسان به فعل غیر تعلّق بگیرد، چرا اراده ی انسان به فعل غیر متعلق نمی شود؟  چون اراده به امر اختیاری  تعلّق می گیرد، وحال آنکه  فعل غیر  در اختیار من نیست، بنابراین؛ یکی از اشتباهات  در «علم اصول» این است که می گویند: اراده ی مولا به فعل غیر تعلق می گیرد، و حال آنکه این چنین نیست، بلکه اراده به امر اختیاری تعلق می گیرد و فعل غیر  خارج از اختیار ما می باشد.

پس باید نگاه کنیم که متعلّق اراده چیست، یعنی مولا که الآن به صلات  امر می کند و می فرماید: «اقم ا الصلاة لدلوک الشمس» و هنوز دلوک نشده است، آیا  متعلّق اراده ی مولا: «البعث علی تقدیرٍ» است؟ اگر این  متعلّق اراده باشد، این بعث و طلب (که مراد است) فعلی است، همانطور که «اراده» فعلی است، مراد هم فعلی است، چون مراد عبارت است: «البعث علی تقدیرٍ» ، «الصلاة علی تقدیر الدلوک، الاکرام علی تقدیر المجئی، «الارادة فعلیةٌ والمراد (یعنی البعث علی تقدیر) ایضاً فعلی» بعث «علی تقدیر» به یک معنی فعلی است، یعنی عدم نیست، بعث الآن موجود است، منتها هنگامی که درباره ی افراد پیاده بشود، کسی که «معلّق علیه» هنوز در حقش حاصل نشده، به او می گوییم: انشاء، اما کسی که «معلَّق علیه» وشرط  نسبت به او حاصل شده، می گوییم: فعلی، ولی در مقام جعل و تشریع کلی، هم اراده ی فعلی است و هم مراد فعلی است، مراد کدام است؟ «البعث علی کل تقدیرٍ»، این فعلی است، یعنی موجود است، منتها «عند الانطباق علی الافراد» نسبت به کسی که واجد شرط است، فعلی است «یکون فعلیاً»، اما نسبت به کسی که غیر واجد شرط است، انشائی است. پس اراده فعلی است یعنی موجود است، مراد هم  فعلی است یعنی «متعلّق» امر موجود و امر محققی است، ولذا اینکه می گوییم:  الآن موجود است، این منافات ندارد که در مقام انطباق بر مکلّفین یکی فعلی بشود، دیگری انشائی.