مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : پژوهشی پیرامون تدبر در قرآن: زمینه ها، کلیدها، اصول، شیوه ها، مراحل، نمونه ها/ تالیف ولی الله نقی پورفر.

مشخصات نشر : تهران: سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه، ۱۳۸۷.

مشخصات ظاهری : ۵۸۴ص.

یادداشت : چاپ دوم: ۱۳۷۴.

یادداشت : عنوان دیگر: پژوهشی پیرامون تدبر در قرآن کریم.

یادداشت : کتابنامه: ص. [۵۷۵] - ۵۸۴؛ همچنین به صورت زیرنویس

عنوان دیگر : پژوهشی پیرامون تدبر در قرآن کریم.

موضوع : قرآن-- تحقیق

شابک : ۵۸۰۰۰ ریال 964-6066-82-8 : ؛ ۱۰۰۰۰ریال

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵

رده بندی کنگره : BP۶۵/۳/ن ۷پ ۴ ۱۳۸۷

سرشناسه : نقی پور، ولی الله

شناسه افزوده : سازمان اوقاف و امور خیریه. انتشارات اسوه

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۱-۱۶۸۱۱

اشاره

پیشگفتار

کتاب حاضر، حاصل بحثهایی است که در دانشکده تربیت معلّم قرآن تدریس گردید.

این بحثها به ضرورت، به عنوان مقدمه ای بر مباحث تفسیر موضوعی و سوره ای که بر عهده اینجانب قرار داشت در فرصت یک ترم مطرح گردید، سپس بهمّت تنی چند از دانش جویان گرانقدر، جمع آوری گشته در اختیار نگارنده قرار گرفت و در طی سه دوره تدریس در دانشکده و یک دوره در قم برای عده ای از طلاب، مطالب بسیاری بر آنها افزوده گشت، سپس طرح کلّی مباحث و مطالب آن، بعضا یا کلّا، در اختیار بعضی از اساتید بزرگوار قرار گرفت که ضمن راهنمایی های سودمند روند مباحث و محتوای آن را مورد لطف و عنایت خویش قرار دادند.

این مباحث، در ابتدا، جهت معلّمان و مربیّان قرآن فراهم گشته است، تا که با فراگیری آن، به زبان ساده تر برای دانش آموزان و طالبین

فرهنگ قرآن مطرح گردد، از این رو فهم بعضی از مطالب آن، نیازمند آگاهی از اصول فقه، فقه احکام و ادبیات عرب می باشد؛ لیکن بهرحال عمده مطالب آن می تواند مورد استفاده عموم اقشار تحصیل کرده قرار گیرد.

امید است این مجموعه و مجموعه های دیگری که به عنایت الهی در دست اقدام است به سهم خویش، قدم مؤثری در گسترش فرهنگ قرآن و انس توده های مسلمان با آن، بردارد.

در پایان از دانشجویان محترمی که در تهیه این مجموعه زحمات بی شائبه ای را تقبّل فرمودند و از اساتید بزرگواری که هر یک به سهم خویش، در طرح مباحث یا محتوای آن ارشاداتی فرمودند، من جمله، از استاد بزرگوار حضرت آیت اللّه جوادی آملی و استاد دکتر سید محمد باقر حجتی و دکتر احمد بهشتی کمال تشکر را دارم، و در ضمن از صاحب نظران عزیزی که مطالب این نوشته را مورد عنایت قرار داده، تذکّرات خویش را به اینجانب ابلاغ نمایند، پیشاپیش سپاسگزاری می نمایم.

«رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» ولی اللّه نقی پورفر قم 29/ 7/ 1371

مقدمه

اشاره

1- شأن و مقام قرآن

2- ضرورت تعلیم و تعلّم قرآن

3- تدبّر در قرآن

4- شیوه های تدبّر در قرآن

5- زمینه ها و شرایط تدبّر در قرآن

6- اصول اساسی تدبّر در قرآن

7- تاریخچه تدبّر در قرآن

8- روش تحقیق و منابع بحث

9- خلاصه کلّی بحث

1- شأن و مقام قرآن

قرآن را بر دیگر سخنان رفعتی است که در وصف نمی گنجد و آنها را قیاس با قرآن نتوان نمود همچنانکه نه مخلوق را با خالق می توان سنجید و نه افعال آنان را با فعل خدا می توان مقایسه کرد:

«فضل القرآن علی سائر الکلام کفضل اللّه علی خلقه». (بخار، ج 92، ص 19) «انّ کلام الباری سبحانه لا یشبه کلام الخلق کما لا یشبه أفعاله أفعالهم» (بحار، ط بیروت، ج 89، ص 107 و ج 90، ص 90) مگر نه اینکه قرآن تجلّی خاص خداوند سبحان می باشد بی آنکه به چشم بصر بتوان مشاهده کرد، و به چشم بصیرت به کنه ذاتش پی برد:

«فتجلّی لهم سبحانه فی کتابه من غیر ان یکونوا رأوه بما أراهم من قدرته».

(نهج البلاغه، خ 147) تجلّی اعظمی که ملموس ترین و مشهودترین شهود و حضور را جلوه گر است:

«اللّهمّ انّی أسئلک بالتّجلّی الأعظم فی هذه اللّیلة من الشهر المعظّم».

(مفاتیح، دعای شب مبعث)

از این رو، آنکه شوق دیدار معشوق بسر می پروراند و در هوای وصالش، شب را به صبح می رساند و از درد هجران و لذت حضور به سجده در آمده، مهر از راز دل بر گرفته، عقده ها را گشوده، در خلوت انس محبوب به نجوا درآمده است و گریان و نالان درمان درد می جوید و سکونت در جوارش را مسئلت می نماید. ⁽¹⁾

و آنکه در بازار پر غوغای زندگی، بهشت برین را بر متاع فانی ترجیح داده، چشم امید به نعمت ابدی دوخته است.

و آنکه از خوف غضب الهی، از لذت حرام، دست شسته، به انتظار عفو و مغفرت الهی نشسته است، ⁽²⁾همه و همه باید بسوی قرآن شتاب گیرند تا بقدر توان از سفره گسترده الهی بهره مند گشته، مطلوب خویش را بدست آورند:

«الا من اشتاق الی اللّه فلیستمع کلام اللّه». (ص) (کنز العمال، خ 2472) (بهوش باشید هر که شوق دیدار خدا دارد پس به سخن خدا (قرآن) گوش فرا دهد).

«اذا أحبّ أحدکم ان یحدّث ربّه فلیقرء القرآن». (ص) (کنز العمال، خ 2258) (هرگاه یکی از شما عشق و علاقه داشت که با پروردگارش سخن تازه کند پس قرآن بخواند).

«القرآن مأدبة اللّه فتعلّموا من مأدبته ما استطعتم». بحار، ج 92، ص 19 بدون من-) (کنز، خ 2356، ان هذا القرآن ...)

(قرآن سفره گسترده الهی است پس به تعلیم از سفره گسترده اش بقدر توان برگیرید).

به پیام ملکوتی قرآن ناطق، علی علیه السلام ، گوش فرا دهیم که چه زیبا از عظمت قرآن و ضرورت أنس و تدبر در آن، سخن می گوید:

«و أعلموا أنّ هذا القرآن هو النّاصح الذّی لا یغشّ و الهادی الذّی لا یضّل و المحدّث الذی لا یکذب و ما جالس هذا القرآن أحد الّا قام عنه بزیادة او نقصان؛ زیادة فی هدی او نقصان فی عمی».

(آگاه باشید که این قرآن یگانه خیرخواهی است که تقلب و خیانت نمی کند و هدایتگری است که گمراه نمی نماید و سخنگویی است که دروغ نمی گوید، هیچ کس هم نشین با این قرآن نگشت مگر اینکه از کنار قرآن با افزایشی و یا کاهشی برخاست، افزایشی در هدایت و یا کاهشی از کوری و ضلالت).

«و اعلموا أنّه لیس علی أحد بعد القرآن من فاقة، و لا لأحد قبل القرآن من غنی، فاستشفوا من أدوائکم، و استعینوا به علی لأوائکم فإنّ فیه شفاء من أکبر الداء و هو الکفر و النفاق و الغیّ و الضلال.

فاسألوا اللّه به و توجّهوا إلیه بحبّه، و لا تسألوا به، إنّه ما توجّه العباد إلی اللّه بمثله».

(و آگاه باشید که بر کسی از پس قرآن فقری نخواهد بود و نه برای کسی قبل از قرآن غنایی حاصل است پس بجهت دردهایتان، از قرآن بهبودی طلب نمایید و بواسطه قرآن بر سختیها یاری جویید، چرا که در آن، شفایی است از بزرگترین دردها، و آن کفر است و نفاق و تباهی است و ضلالت، پس بواسطه قرآن از خدا درخواست کنید و با عشق به قرآن بسویش روی آورید و با آن از خلقش چیزی نخواهید چرا که بندگان (تاکنون) با چیزی همانند قرآن بسوی خدا روی نیاورده اند).

«و اعلموا أنّه شافع مشفّع، و قائل مصدّق، و أنّه من شفع له القرآن یوم القیمة شفّع فیه، و من محل به القرآن یوم القیمة صدّق علیه، فإنّه ینادی مناد یوم

القیمة: «ألا کلّ حارث مبتلی فی حرثه و عاقبة عمله غیر حرثة القرآن».

(و آگاه باشید که او شفاعتگری است مورد قبول و گوینده ای است مورد تصدیق، و بی شک هر که را قرآن در روز قیامت شفاعت کند بی درنگ پذیرفته خواهد شد و از هر که قرآن شکایتی نماید بلافاصله تأیید خواهد گشت چرا که فریادگری در روز قیامت ندا می کند: «بهوش باشید هر کشتکاری در کشته خود و عاقبت عملش گرفتار است مگر کشتکاران قرآن»).

«فکونوا من حرثته و أتباعه و استدلّوه علی ربّکم و استنصحوه علی أنفسکم و اتّهموا علیه آرائکم و استغشّوا فیه أهواءکم». (نهج البلاغه، خ 176) (پس از کشتکاران و پیروان قرآن باشید و از آن بسوی پروردگارتان رهنمایی طلب کنید و از آن بر جانتان خیرخواهی جویید و در برابرش نظراتتان را متّهم نمایید و در حوزه قرآن امیالتان را خیانتکار تلقی کنید).

رسول خدا صلی الله علیه و آله در خطبه ای جامع، حقیقت دنیا و جایگاه قرآن و شأن و مقامش را بیان می کند:

«أیّها الناس إنّکم فی دار هدنة و أنتم علی ظهر سفر و السّیر بکم سریع و قد رأیتم اللّیل و النهار و الشمس و القمر یبلیان کلّ جدید و یقّربان کلّ بعید و یأتیان بکلّ موعود فأعدوا الجهاز لبعد المجاز.

قال: فقام مقداد بن الأسود فقال یا رسول اللّه، و ما دارالهدنة؟

فقال: دار بلاغ و انقطاع، فإذا التبست علیکم الفتن کقطع اللّیل المظلم فعلیکم بالقرآن فإنّه شافع مشفّع و ماحل مصدّق، و من جعله أمامه قاده إلی الجنّة و من جعله خلفه ساقه إلی النار و هو الدلیل یدلّ علی خیر سبیل و هو کتاب فیه تفصیل و بیان و تحصیل و هو الفصل لیس بالهزل، و له ظهر و بطن فظاهره حکم و باطنه علم، ظاهره انیق و باطنه عمیق، له تخوم و علی تخومه

تخوم، لا تحصی عجائبه و لا تبلی غرائبه، فیه مصابیح الهدی و منار الحکمة و دلیل علی المعرفة لمن عرف الصّفة فلیجل جال بصره و لیبلغ الصّفة نظره، ینج من عطب و یتخلّص من نشب فإنّ التّفکر حیاة قلب البصیر، کما یمشی المستنیر فی الظلمات بالنور، فعلیکم بحسن التّخلّص و قلّة التّربّص». (اصول کافی، ج 2، ص 599، ح 2) (ای مردم شما در خانه صلح و آرامش بسر می برید در حالیکه بر پشت مرکب سفر قرار گرفته اید و حرکت دادن شما با سرعت انجام می پذیرد و بی شک شب و روز و خورشید و ماه را دیده اید که هر تازه ای را کهنه و هر دوری را نزدیک و هر موعودی را محقق می گردانند؛ پس وسایل سفر را جهت دوری مسیر گذر مهیّا سازید.

پس مقداد بن أسود برخاست و گفت: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله خانه صلح و آرامش (دار هدنة) چیست؟

فرمودند: خانه کسب توشه برای رسیدن به مقصد و منقطع شدن از دنیاست.

پس هرگاه فتنه ها همچون پاره های شب ظلمت افزا شما را فرا گرفت و به شبهه انداخت پس بر شما باد مصاحبت با قرآن، چرا که آن شفاعتگری مورد پذیرش و شکایت کننده ای مورد تصدیق می باشد؛ و هر که او را در پیش رویش قرار دهد، او را به سوی بهشت خواهد کشانید و هر که او را در پشت خود قرار دهد او را به سوی آتش به پیش خواهد راند.

و قرآن یگانه راهنماست که بر بهترین راه راهنمایی می کند و او کتابی است که در آن تفصیل و توضیح و برگرداندن به حاصل کلام موجود است.

و او یگانه سخن قاطع و جدی است که با شوخی همراه نیست.

و او را ظهر و بطنی است، پس ظاهرش حکم و باطنش علم می باشد، ظاهرش

بسیار جذّاب و دلربا و باطنش ناپیداست، او را نهایتها و ریشه هایی است و بر نهایتهایش، نهایتهایی است که شگفتیهای آن به شمارش در نمی آید و عجایب نامأنوسش کهنه نمی گردد، در آن چراغهای هدایت و منار حکمت قرار دارد، و (قرآن) راهنمایی برشناخت حقیقت است برای آنکه صفت قرآن را بشناسد پس باید هر محققی دیده اش را به گردش درآورد و نگاه دقیقش را به نهایت صفت قرآن رساند که در نتیجه از هلاکت نجات و از گرفتاری رهایی می یابد، چرا که تفکر در قرآن موجب حیات دل فرد بیناست همانگونه که شخص در تاریکیها با استمداد از نور گام برمی دارد. پس بر شما باد التزام به زیبا رها شدن و کمی انتظار کشیدن و معطل شدن).

قرآن را حقیقتی است ماوراء الفاظ آن که در قیامت، در زیباترین صورت، جلوه گر می شود و از نظر زیبایی و عظمت بر همه مسلمین و شهدا و أنبیا و فرشتگان مقرّب، پیشی جسته در صفّ مقدّم مقام قرب الهی قرار می گیرد و به شفاعت از اهل قرآن می پردازد ⁽¹⁾و هر مؤمنی را به اندازه أنس و عمل به قرآن به درجه ای از درجات بهشت هدایت می کند. ⁽²⁾

2- ضرورت تعلیم و تعلم قرآن

اشاره

⁽³⁾ قرآن غذای روح است و فکر، و سفره ای است گسترده و متنوع، متناسب با گستردگی و تنوّع نیاز انسان، پس تناولش بر کودک، ضروری است و حیاتی، و همچون غذای جسمش، تأمین آن بر پدر واجب است و قطعی، نه تنها کودک که مادر و پدر خود نیز به

آن محتاج و نیازمند می باشند:

«حقّ الولد علی الوالد، ان یحسّن إسمه و یحسّن أدبه و یعلّمه القرآن و یزّوّجه». (نهج، کلمه 399) (حقّ فرزند بر پدر این است که: اسم فرزند را زیبا قرار دهد و زیبا تربیتش کند و قرآن را به او بیاموزد و- در نهایت- او را به همسری دهد).

«یا معاذ، إن أردت عیش السعداء و میتة الشهداء و النّجاة یوم الحشر و الأمن یوم الخوف و النّور یوم الظلمات و الظّل یوم الحرور و الرّیّ یوم العطش و الوزن یوم الخفّة و الهدی یوم الضلالة، فأدرس القرآن فإنّه ذکر الرحمان و حرز من الشیطان و رجحان فی المیزان». (ص) (بحار، ج 92، ص 19؛ کنز، خ 2439) (ای معاذ اگر زندگی سعادتمندان و مرگ شهدا و نجات در روز جزا و امنیت در روز هراس و نور در روز ظلمت، و سایبان در روز حرارت شدید، و سیری در روز عطش، و ارزش و سنگینی در روز سبکی، و هدایت در روز گمراهی را با تلاش جویا هستی، پس قرآن را مطالعه کن چرا که آن یاد آور خدای رحمان و حافظ از شیطان و عامل برتری در ترازوی اعمال می باشد).

«خیرکم (او خیارکم) من تعلّم القرآن و علّمه». ⁽¹⁾(بحار، ج 92، ص 182؛ کنز، خ 2351) (بهترین- یا برگزیده ترین- شما کسی است که قرآن را یاد بگیرد و یاد دهد).

«من قرأ القرآن قبل أن یحلم فقد أوتی الحکم صبیّا». (کنز، خ 2452)

(هر که قرآن را بخواند، قبل از اینکه به بلوغ رسد، پس بواقع در کودکی به او حکمت عطا گشته است!).

پاداش رنج در قرائت و تعلّم قرآن:

برای سختی تعلّم و رنج و دشواری آن، پاداشی است همتراز أمر تعلّم، چرا که در راه خدا، نتایج با سعی و تلاشها و میزان امکانات سنجیده می شود: ⁽¹⁾«إنّ الذّی یعالج القرآن و یحفظه بمشقّة منه و قلّة حفظ له أجران». امام صادق علیه السلام (ب 5، ح 2) (آنکه قرآن را با سختی و مشقت و کندی حافظه یاد می گیرد و حفظ می کند، برایش دو أجر می باشد).

«من شدّد علیه القرآن کان له أجران و من یسّر علیه کان مع الأوّلین (من الأبرار)». امام صادق علیه السلام (ب 5، ح 3) (هر که قرآن برای او دشوار آید دو اجر دارد و هر که برایش آسان باشد با اولین- یا از ابرار- خواهد بود).

«من علّم ولدا له القرآن قلّده قلادة یعجب منها الأوّلون و الآخرون یوم القیمة». (ص) (کنز، خ 2386) (هر که فرزند خویش را قرآن بیاموزد به گردن او گردبندی می آویزد که از آن، اولین و آخرین در روز قیامت به شگفتی در می آیند).

شأن معلم قرآن و پاداش او

معلم قرآن شأن بسیار والایی در میان مردم دارد؛ در احادیث آمده است که:

«من علّم عبدا آیة من کتاب اللّه فهو مولاه، لا ینبغی له ان یخذ له و لا یستأثر علیه فان هو فعله قصم عروة من عری الإسلام». (ص) (کنز، خ 2384) (هر که بنده ای را آیه ای از کتاب خدا بیاموزد پس او مولای او خواهد بود که او (شاگرد) را سزاوار نیست که در نیمه راه- در میان مشکلات- او را رها کند و نه اینکه بر او مقدم شود، پس اگر او این کار را کرد، دستگیره ای از دستگیره های اسلام را شکسته و بریده است).

«ألا من تعلّم القرآن و علّمه و عمل بما فیه، فأنا له سائق إلی الجنّة و دلیل إلی الجنّة». (ص) (کنز، خ 2375) (بهوش باشید! هر که قرآن را فرا گیرد و بیاموزد و به محتوایش عمل نماید پس من سوق دهنده و راهنمای او سوی بهشت خواهم بود).

«من تعلّم للّه و عمل للّه و علّم للّه دعی فی ملکوت السّموات عظیما». (ع) (بحار، ج 2، ب علم) (هر که بخاطر خدا فرا گیرد و بخاطر خدا عمل نماید و بخاطر خدا بیاموزد در ملکوت آسمانها شخص با عظمتی خوانده می شود).

3- تدبّر در قرآن

الف: تدبّر و اهمیّت آن:

«تدبر» در لغت «ژرف اندیشی و عاقبت اندیشی» می باشد؛ ⁽¹⁾این واژه چهار بار

در قرآن بکار رفته است: در سه آیه، قرآن کریم مخاطبین خود را به تدبّر در اعماق و مقاصد پیام خویش دعوت نموده است؛ آهنگ و سیاق این آیات نوعی توبیخ و اعتراض را بهمراه دارد:

«أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ ...». (مؤمنون/ 68) (پس چرا در این سخن (قرآن)، ژرف نیندیشیدند؟).

«أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلی قُلُوبٍ أَقْفالُها». (محمد/ 24) (پس چرا در قرآن ژرف نمی اندیشند؟ مگر بر دلهایی قفلهای آن چیره گشته است؟).

«أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً».

(نساء/ 82) (پس چرا در این قرآن ژرف نمی اندیشند؟ و اگر از نزد غیر خدا می بود، در آن ناهماهنگی و تضاد بسیاری می یافتند).

مخاطبین این آیات کسانی هستند که به حقانیّت الهی این کتاب به دیده تردید نگریسته و یا منکر آن می باشند و نیز کسانی هستند که به تقلید و بدون معرفت، به آن ایمان آورده اند، و در حقایقش اندیشه نمی نمایند.

در آیه چهارم، محتوای پر خیر و برکت قرآن را بیان می کند تا بواسطه تدبّر در آن، از برکات عظیم آن بهره مند گردند:

«کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ مُبارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ». (ص/ 29) با دقت و تأمل در این آیات و سیاق آن می یابیم که: «الهی بودن قرآن» بدون «تدبر در آن» معلوم نخواهد گشت، و نیز بدون «تدبر در قرآن» نمی توان از ذخائر بیکران و پر خیر و برکت کلام خدا بهره ای جست؛ و هم چنین نمی توان از ظلمت شک و تردید و حیرت و سرگردانی نفاق، خود را رهانید و به ایمانی راسخ و یقینی استوار، دست یافت.

و نیز بدون «تدبر در قرآن» عمق و مغز آیات را نمی توان دریافت و به حقایق شگفت و حیرت آورش پی برد؛ آنکه در آیات به تدبّر می نشیند، می تواند با تمام وجود و با تمام مشاعرش، در جای جای قرآن، حضور خدا را حس کند و دل و جانش را از نور خدا سرشار نماید (تعبیر «لَوَجَدُوا» این معنی را بخوبی نشان می دهد)؛ در بیان حضرت امیر علیه السلام است که مغز و حقیقت ناب و خالص اسلام را شخص متدبّر در می یابد:

«فجعله (الإسلام) أمنا لمن علقه، و ... و فهما لمن عقل و لبّا لمن تدبّر ...».

(نهج، خ 106) (پس خداوند اسلام را امنیت قرار داد برای آنکه بدان متصل شود و ... و فهم قرار داد برای آنکه تعقل کند و مغز قرار داد برای آنکه تدبّر نماید).

این بیانات «نقش اساسی تدبّر» را در وصول به حقیقت قرآن و اسلام به ما نشان می دهد.

ب: تدبّر و تلاوت راستین قرآن:

کسانی حقیقتا به اسلام و قرآن ایمان دارند که، کتاب خدا را آنگونه که شایسته است تلاوت می نمایند:

«الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ ...». (بقره/ 121) بنابراین آنکه این تلاوت راستین و پیروی از قرآن را نداشته باشد از ایمان تهی و در زمره سرمایه باختگان خواهد بود:

«... وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ». (بقره/ 121) با مقایسه این آیه شریفه با آیه سوره ص که هدف از نزول و وسیله بهره مندی از قرآن را «تدبر در آیات» معرفی می نماید؛ در می یابیم که «تلاوت راستین»، «جریان تدبر در آیات» می باشد.

مؤید این برداشت روایت پرباری است که در بخش بعدی بیان می کنیم.

4- شیوه های تدبّر در قرآن

از آنجا که قرآن طبیب است و ما بیمار و از آنجا که قرآن طعام روح است و ما نیازمند آن؛ و از آنجا که حالات و اوضاع روحی در شرایط مختلف و اوقات شب و روز متفاوت می باشد؛ در برخورد با قرآن و تدبّر در آن، گاه نیازمند «سماع قرآن» هستیم و گاه «طالب قرائت» آن، از این رو، «تدبر در قرآن» از دو طریق «سماع یا قرائت قرآن» صورت می گیرد. ⁽¹⁾

تدبّر از طریق سماع قرآن به «شیوه استماع و انصات» و از طریق قرائت به «شیوه ترتیل» حاصل می شود:

«إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ». (اعراف/ 204) (هرگاه قرآن خوانده شود پس به آن گوش فرا دهید و ساکت باشید شاید که مورد رحمت- الهی- قرار گیرید).

«وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا». (مزمل/ 4) (و قرآن را به شیوه ترتیلی مخصوص، تلاوت نما).

«استماع» گوش فرا دادن بهمراه پذیرش، و «انصات» سکوت توأم با تمرکز فکر و آرامش باطنی، می باشد. «ترتیل»، پیروی و تبعیّت لفظی و معنوی از چینش خاص آیات و سیر فکری و روحی در فضای آن، می باشد. ⁽²⁾

شیوه مستمر و عمده در امر تدبر، شیوه «ترتیل» می باشد که در رأس برنامه های خودسازی پیامبر و یارانش در سوره مزّمل مطرح گشته است که هم مقام خلوت و أنس فردی را نظر دارد و هم در حضور مؤمنین می تواند مطرح باشد، لیکن شیوه «استماع و انصات» مقام حضور در جمع مؤمنین را نظر دارد که با قرائت آیات توسط یکفرد، دیگران باید به «استماع و انصات» بپردازند.

علاوه بر آن، اوضاع و حالات روحی، گاه اقتضاء می کند که انسان بجای «شیوه ترتیل»، «شیوه استماع و انصات» را برگزیند؛ همانگونه که این روش را در عملکرد رسول خدا صلی الله علیه و آله مشاهده می کنیم که گاه به یکی از أصحاب می فرمودند قرآن بخواند تا او استماع کند ⁽¹⁾چرا که در آن شرایط، تأثیر «استماع و انصات» بیش از «ترتیل» می باشد حتی گاه شرایط روحی بگونه ای است که انسان صرفا باید «استماع» کند و گاه بر عکس، نیازمند «شیوه ترتیل» می باشد، از این رو، باید با توجّه به اوضاع نفسانی خود و با توجّه شرایط خارجی یکی از آن دو شیوه را برگزید؛ البته گاه فقط شیوه ای خاص ضرورت می یابد:

الف: وقتی که در تنهایی بسر می بریم تنها «شیوه ترتیل» امکان پذیر است.

ب: وقتی در جمع قرار گرفته ایم و کسی قرآن را قرائت می نماید «شیوه استماع و انصات» مطرح خواهد بود.

باید به این نکته توجه کرد که «شیوه ترتیل» بنوعی «شیوه استماع و انصات» را در بردارد چرا که در واقع قاری دو کار را با هم انجام می دهد: یکی قرائت قرآن و شنواندن آن به دیگری، دو دیگر اینکه، آیات را با تمرکز باطنی به گوش دل خود می رساند، و سرزمین وجود خویش را قبل از تأثیر بر دیگران، تحت تشعشعات قرآن قرار می دهد.

بر اساس توضیح فوق روایتی جامع در تفسیر آیه «یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ ...»، تلاوت راستین را همان تلاوت به «شیوه ترتیل»، و سپس همان جریان «تدبر در آیات» معرفی می نماید: ⁽¹⁾«فی قوله تعالی: یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ: یرتّلون آیاته و یتفهّون معانیه و یعملون بأحکامه و یرجون وعده و یخشون عذابه و یتمثّلون قصصه و یعتبرون أمثاله و یأتون أوامره و یجتنبون نواهیه؛ و ما هو- و اللّه- بحفظ آیاته و سرد حروفه و تلاوة سوره و درس أعشاره و أخماسه، حفظوا حروفه و أضاعوا حدوده، و إنّما هو تدبّر آیاته یقول اللّه تعالی:

«کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ مُبارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیاتِهِ ...». (امام صادق) (میزان الحکمه، ج 8، ص 84) (در سخن خداوند که می فرماید: «... یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ ...» که به شیوه ترتیل آیاتش را می خوانند و معانیش را فهم می کنند و به احکام آن عمل می نمایند و امید به وعده الهی دارند و از عذابش در خوف و هراس بسر می برند و قصص آن را مجسم می بینند و از مثلهایش عبرت می گیرند، اوامرش را اجرا می کنند و از محرماتش دوری می گزینند؛ و آن- بخدا قسم- صرفا با حفظ آیات و چینش منظم حروف و تلاوت سوره ها و تحقیق یک دهم و یک پنجم قرآن حاصل نمی شود- آنان حروفش را حفظ و حدودش را تباه کردند-، و جز این نیست که آن (حق تلاوت) همان تدبر در آیاتش می باشد؛ چرا که خداوند

می فرماید: «آن کتابی بسیار با عظمت- که آن را بسویت فرو فرستادیم- و بسیار پر خیر و برکت است تا که در آیاتش تدبر نمایند).

در تفسیر امام از آیه شریفه می بینیم، تلاوت بحق، به ترتیل در آیات، معنی شده است؛ بیانات بعدی شرح و بسط ترتیل و آثار آن می باشد، در انتهای روایت صریحا تلاوت بحق، همان تدبر در آیات معرفی شده است، بنابراین: «تلاوت راستین»، همان جریان «تدبّر در آیات» و این خود، همان «تلاوت به شیوه ترتیل» خواهد بود. ⁽¹⁾

5- زمینه ها و کلیدهای (شرایط) تدبّر در قرآن

اشاره

تدبّر در آیات نیازمند زمینه های مناسبی می باشد تا در بستر آن «تدبّر» صورت پذیرد. شناخت و اعتراف به شأن قرآن و موقعیت خود در برابر قرآن، قدم اوّل در پیدایش زمینه مناسب می باشد، قدم بعدی در زمینه سازی، «زمانها و جایگاههای مناسب تدبّر» خواهد بود.

پس از زمینه سازی، نوبت به تحصیل «شرایط تدبّر» می رسد که این شرایط، همان «کلیدهای تدبّر در قرآن» می باشند و سه جنبه علمی، روحی و عملی را دربرمی گیرند.

این شرایط و کلیدها در دو مرتبه مطرح می باشند:

الف- کلیدها و شرایط عامّ تدبّر:

که نیازی به تحصیل ابزار و کلیدهای خاص تدبّر نیست، بلکه صرف ترجمه آیات بهمراه شرایط عام، جهت «تدبّر در آیات» کفایت می کند و این حداقل شرایطی است که اجازه می دهد همه اقشار مردم در این سطح، بتوانند در امر «تدبّر در آیات» شرکت نمایند.

ب- شرایط و کلیدهای خاص تدبّر:

که مرتبه فقه و تفسیر آیات را نظر دارد و طبعا علاوه بر شرایط عام، شرایطی خاص را طلب می کند.

این مرتبه از سطح توده های مردمی بالاتر بوده جنبه تخصصّی بخود می گیرد، و به تناسب، هر سه گروه علماء، اولیاء و معصومین را شامل می شود که خود مراتبی را در میان خود، دارا می باشند. ⁽¹⁾

این شرایط و کلیدها بطور ضمنی، «آفتهای تدبّر در قرآن» را نیز مطرح می نمایند.

نقصان در تحصیل شرایط عام یا خاص، ما را از تدبّر لازم در سطح مطلوب، محروم خواهد نمود.

6- اصول اساسی تدبر در قرآن

علاوه بر فراگیری زمینه ها و کلیدهای تدبر، قبل از آشنایی با شیوه های تدبر، شخص متدبر به اصولی نیازمند است که در پرتو آن با دیدی روشن نه مشوب به قرآن بنگرد تا مسیر کاربرد شیوه ها در آیات برایش هموار گردد.

این اصول اساسی، برگرفته از هدایتها و آموزشهای معصوم علیه السلام می باشد که بدون آموزش آن، خطر فرو غلطیدن در ورطه تفسیر به رأی و انحراف در برداشتها، متدبر در قرآن را تهدید می کند؛ این اصول اساسی، در دو بخش «محتوای قرآن» و «شخص متدبّر» مطرح است که تحت دو عنوان «اصول حاکم بر محتوای قرآن» و «اصول حاکم بر متدبر قرآن» مطرح گشته است.

مجموع این اصول اساسی، هفده اصل می باشد که هر یک را دارای اصولی فرعی می باشد. که جمعا به حدود پنجاه اصل می رسد.

علاوه بر این اصول، اصلهای دیگری نیز مطرح است که عمدتا جزء فروعات این هفده اصل اساسی خواهد بود.

7- تاریخچه اجمالی تدبّر در قرآن

⁽¹⁾ در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله ، اصحاب راستین حضرت با درک شأن قرآن که نسخه درمان فردی و اجتماعی است نه کتاب قرائت؛ شب و روزشان را با قرآن سپری می کردند و آیات را همچون مرهمی بر زخمهای جان خود نهاده، از شفایش بهره جسته، بنور قرآن جانشان را منوّر می گرداندند.

این جریان فکری و روحی ملکوتی به رهبری و ارشاد رسول خدا صلی الله علیه و آله و تبیین و توضیح حضرت، بهمراه ارائه الگوی عملی آیات به پیش می رفت.

قرائت آیات و حفظ آن، تدبر در آیات و عمل به آن، جریانی عمومی گشته، وجودهایی عاشق ارزشهای الهی و پاکباخته و جانباز در راه خدا می پرورید، بگونه ای که بسیاری، حافظ قرآن و عامل به آن گشته، تعلیم تازه مسلمانان را بر عهده گرفتند و به هنگام جنگ سر از پا نشناخته لباس رزم، پوشیده پا در رکاب، عازم جبهه جنگ شدند.

بموازات پیشرفت انقلاب اسلامی پیامبر صلی الله علیه و آله و نزدیک شدن به اواخر عمر شریف حضرت، بعلت غزوات و سریّه های بی شمار، بتدریج شمار بسیاری از این پاکباختگان، شربت شهادت نوشیدند و به دیدار خدا شتافتند؛ کار بجایی رسید که برای حفظ هسته های فرهنگی و اعتقادی انقلاب، آیه معروف «نفر» نازل گشت:

«وَ ما کانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً ...». (توبه/ 122)

(مؤمنین نبایستی همگی عازم جبهات شوند).

در پی این دستور اکید، رسالت عظیم هجرت برای «تفقّه در دین» جهت انذار مردم، با لحنی سرزنش آمیز توأم با تشویق، اعلام گردید:

«فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ». (توبه/ 122) (پس چرا از هر گروه از مؤمنین، دسته ای- سوی مدینه- عزم سفر نمی بندند تا که در امر دین به درک گسترده و عمیق دست یابند و (در پی آن) وقتی بسوی قومشان بازگشتند آنان را آگاهی بخشند و از عواقب انحراف از مسیر، هشدارشان دهند، و شاید که متوجه شوند و احساس خطر کرده، مراقبت لازم را- در فکر و روح و خانه و جامعه شان- بکار گیرند).

با وجود این دستور اکید، ضرورتهای زمان و طبیعت انقلاب عظیم اسلامی، بهمراه شوق فراوان به شهادت، بسیاری از اصحاب راستین را به جبهه کشاند و سردارانی فقیه همچون حمزه سید الشهداء، جعفر طیّار، زید بن حارثه و بسیاری دیگر شربت شهادت نوشیدند و عده ای هم در جریان کوچهای تبلیغی به شهادت رسیدند. ⁽¹⁾

انقلاب به پیش می رفت که رحلت پیامبر عظیم الشأن اسلام فرا رسید و جریان سقیفه پیش آمد؛ جریان سقیفه با قطع ارتباط بین مقام عصمت و قرآن در سطح جامعه اسلامی و اعلان بی نیازی به تفسیر و تبیین قرآن، توسط علی علیه السلام (معصوم زمان) و سردادن شعار «حسبنا کتاب الله»، ضربه سنگین و هولناکی بر پیکر جامعه نوپای اسلامی وارد کرد و جریان انس با قرآن و تدبّر در آن را به انحراف کشاند.

با دستور أکید منع نقل و کتابت حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله ⁽²⁾، زاویه مسیر انحرافی، بیشتر

گشته به سرعت آن افزوده شد؛ کار بجایی رسید که به جهت پیش آمدن مشکلات فراوان اعتقادی و اجرایی و لزوم تفسیر قرآن برای حلّ معضلات حکومت پهناور اسلامی، علمای یهودی و مسیحی بظاهر مسلمان همچون «کعب الأحبار» و «تمیم داری» بر کرسی تبیین و تفسیر قرآن تکیه زدند و در مساجد و در تریبونهای قبل از خطب نماز جمعه بر اساس «تورات و انجیل و تلمود (تفسیر عظیم تورات جعلی)» به شرح و توضیح آیات پرداختند و با تربیت «ابو هریره ها» جریان انحرافی تفسیر قرآن را براه انداختند، ⁽¹⁾قرآنی که دیگر ارتباطش را با معصوم، در سطح جامعه قطع کرده بودند، ارتباطی که بارها و بارها خصوصا در اواخر عمر، پیامبر عظیم الشأن بر لزوم آن تأکید کرده، ضامن هدایت شمرده بود:

«إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی، ما إن تمسّکتم بهما لن تضّلوا أبدا و لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض». (حدیث متواتر) ظهور بدعتها و پیروی از هواهای نفسانی و دنیا طلبی روز افزون، فتنه های عظیمی را بوجود آورد. ⁽²⁾

حضرت علی علیه السلام در محراب عبادت به شهادت رسید، امام حسن علیه السلام از حکومت بر کنار و سپس مسموم گردید و فاجعه عظیم کربلا پیش آمد؛ حادثه کربلا در حقیقت حرکتی الهی بود تا که از مسخ یکباره حقیقت اسلام توسط خلفاء جلوگیری کند و جریانی اصیل را در برابر جریان انحرافی در میان مردم پدید آورد؛ این هدف بزرگ با شهادت امام حسین علیه السلام و یاران پاکباخته و فداکاری زینب کبری علیها السلام و پیگیری آن

توسط ائمه معصومین خصوصا امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام محقق گشت. ⁽¹⁾

لکن این جریان نسبت به وسعت کشورهای اسلامی و مبارزه مستمر خلفاء با آن نمی توانست همه توده ها را زیر پوشش خود قرار دهد، از این رو توده هایی عظیم از مردم، از مکتب وحی و أهل بیت بی خبر مانده در مسیر انحرافی بریده از معصوم قرار گرفتند.

بعد از ائمه معصومین، در دوره غیبت حضرت مهدی علیه السلام علمای راستین، پرچم هدایت مردم را به نیابت از معصوم علیه السلام بر دوش گرفتند و به حفظ و تحقیق در آثار اهل بیت و نشر آن پرداختند؛ لیکن بواسطه ضیق و فشار سلاطین و خلفای جور، عمده وجهه همّتشان به توجه و پرداختن به احکام عملی و توضیح و تفسیر آیات الأحکام محدود گشت و بعد از شیخ طوسی و شاگردش شیخ طبرسی صاحبان «تبیان و مجمع البیان»، تفسیر مهّمی تا قرون أخیر عرضه نشد و جریان انس و تدبّر در قرآن به رکود جدّی کشیده شد و فقاهت و اجتهاد در دایره محدودی ادامه یافت؛ در جریان نهضت اخباریگری روایات ذیل آیات در سه تفسیر «نور الثقلین (عبد علی حویزی) و البرهان (شیخ یوسف بحرانی) و صافی (ملا محسن فیض کاشانی)» جمع آوری شد، لیکن کاری جدی در حوزه تدبّر در آیات صورت نگرفت، تا آنکه دست تقدیر الهی بزرگمردی از سلاله پاک پیامبر را برانگیخت تا نهضت عظیمی را در فهم و تدبّر در قرآن، براه اندازد این بزرگوار «علامه سید محمد حسین طباطبایی»، صاحب «تفسیر المیزان» بود.

مقدمه چینی این نهضت را مجاهد مصلح «سید جمال الدین اسد آبادی» بر عهده

داشت و این او بود که صلای «بازگشت به قرآن» را در عالم اسلام بلند کرد و در پی آن شاگردش «شیخ عبده و یارانش» در شمال آفریقا و «اقبال لاهوری» در هند و پاکستان و سپس «علامه طباطبایی، آقای طالقانی، دکتر شریعتی ⁽¹⁾و شهید مطهری» این راه را ادامه دادند.

علاوه بر ظهور و جلوه گری عظیم «المیزان» تفاسیری ارزشمند همچون «پرتوی از قرآن و تفسیر نوین» و اخیرا «تفسیر نمونه» پا به عرصه وجود گذاشتند و راه را برای انس و تدبّر امت اسلامی خصوصا شیعه هموار نمودند.

انقلاب اسلامی ایران به رهبری عبد صالح ابر مرد دوران معاصر، «حضرت امام خمینی»، شتاب بیشتری به این نهضت بازگشت به قرآن بخشیده، طلیعه انقلابی عظیم تر را نوید می دهد.

در این عصر پرچم نهضت انس و تدبّر در قرآن را شاگرد خلف علامه طباطبایی، استاد معظم «آیت الله جوادی آملی» عهده دار می باشند.

امید آنکه در بستر این نهضت با برکت، امت اسلامی خصوصا ایران اسلامی، جلوه گر کننده هر چه بیشتر عظمت اسلام و قرآن گردند و دستورات قرآن تابلوی اندیشه و گفتار و کردار مؤمنین قرار گیرد.

یادمان نرود که «سنت معصوم علیه السلام »، قرین «قرآن» بوده مکمّل و مفسر آن می باشد و معنی «بازگشت به قرآن»، بازگشت به فرهنگ اهل بیت علیهم السلام را با خود بهمراه دارد و این «دو ثقل میراث پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله » از هم جدا نخواهند شد تا که در کنار حوض کوثر بر رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شوند. ⁽²⁾

در اینجا باید متذکر شد که مقصود ما از تاریخچه تفکر و تدبّر در قرآن، تاریخ تفسیر به معنی مصطلح نیست بلکه سخن از جریان تدبر در قرآن، در میان مسلمین می باشد؛ جریانی که اهلش را به شور و حرکت و حضور در صحنه های زندگی اجتماعی می کشاند و از بی تفاوتی و غفلت از سرنوشت سیاسی- اجتماعی خود، برحذر می دارد.

از این رو حتّی تفسیر تبیان و مجمع البیان بیانگر این جریان نیست، بلکه حرکتی است در برابر تفسیر نویسی اهل سنت، تا نشان دهد شیعه از حیث تفسیر نویسی توان بالایی دارد؛ همچنانکه کتب فقهی شیخ همچون خلاف و مبسوط در جهت ردّ سخنان مخالفین نوشته شد، دلیل روشن این مطلب، تأثر شدید تفسیر نویسی تبیان و مجمع البیان از روش برخورد اهل سنت با قرآن می باشد که تفسیری، حاوی علوم مختلف قرآنی است نه یک تفسیری که با مشکلات و مسائل زمانه درگیر شده راه حلی را برای آنها ارائه دهد و جریانی فکری- تربیتی همچون صدر اسلام در مردم پدید آورد؛ به گفته علامه طباطبایی صاحب تفسیر المیزان، کار حوزه های علمیه تشیع و تسنّن به جایی رسید که یک طلبه علوم دینیّه ممکن بود تمام علوم دینی را فرا گیرد و بپایان رساند و حتی به درجه اجتهاد رسد و لیکن هرگز قرآن را نخواند و با آن مرتبط نباشد؛ از این روست که کتب تفسیر قبل از آنکه به عنوان هدایت مردم و ایجاد جریان تفکر سالم در میان آنان باشد، جهت دفاع از عقیده و مرام حق یا باطل مفسّر به رشته تحریر در می آمد؛ این است که در دوره های مختلف تاریخ مسلمین، تفسیرها رنگ جریانات حاکم بر حوزه های علمی و جوّ اجتماعی را به خود گرفته است نه اینکه مسلمین بواسطه بهره مندی از تدبّر در قرآن، جریانی اجتماعی را ایجاد کنند؛ در اوائل بعد از رحلت پیامبر بعلت هجوم افراطی به احادیث پیامبر و تقدس پیدا کردن صحابه، قرآن از مجرای نقلیات مورد توجّه واقع گشت بدون اینکه به صحت و سقم آن عنایت شود.

در ادامه این جریان با اوج گرفتن بحثهای اختلاف قرائتها و شور و هیجان فراوان در این زمینه قرآن بدان سو کشیده شد، بطوری که تلاوت راستین همان هنرنمایی در قرائت قرآن به انواع قرائتها تلقی گشت؛ در روایتی که در بحث قبل گذشت امام صادق علیه السلام با قسم و تأکید این نوع تلقی را رد می کند و این نشان می دهد تا چه حد تدبّر در قرآن به بیراهه رفته بود «و ما هو- و اللّه- بحفظ آیاته و سرد حروفه و تلاوة سوره و درس أعشاره و أخماسه حفظوا حروفه و ضیّعوا حدوده ...» با اوج گرفتن بحثهای لغوی و نحوی بر اساس قرائتهای مختلف، برخورد با قرآن جنبه ادبی افراطی را به خود گرفت تا اینکه از قرن چهارم به بعد تعادلی میان بحثهای قرائت، اعراب و لغت و معنی آیات حاصل آمد که جلوه اش را در تفسیر مجمع البیان می بینیم لیکن بهرحال فهم قرآن از طریق اقوال بر تفاسیر، حکومت غالب داشت؛ از این دوره به بعد جریانهای کلامی و تفسیرها به مذاق مذهب خویش خودنمایی کرد که «تنزیه القرآن عن المطاعن» قاضی عبد الجبار معتزلی، «کشاف» زمخشری و سپس «تفسیر کبیر» فخر رازی از آن جمله می باشد در کنار این جریان، تفسیرهای اشاری و باطنی از قرآن، متأثر از رشد جریان تصوّف و عرفان جلوه گر شد که تفسیر خواجه عبد الله انصاری، محی الدین عربی، روزبهان بقلی و عبد الرزاق کاشانی را می توان بعنوان نمونه برشمرد علاوه بر آن تفسیرهای فقهی متناسب با مذاق هر مذهبی پدید آمد که تفاسیر احکام القرآن جصاص، ابن عربی، قرطبی و محقق اردبیلی از آن جمله می باشند.

در طول این جریان تفاسیر همواره جریان تدبر راستین قرآن توسط علمای ربّانی تداوم داشته، بذر معرفت و ایمان را در وجودهای مستعد می پروراند که سید بن طاووس، سید بحر العلوم، ملا فتح علی سلطان آبادی، سید علی آقا قاضی طباطبایی، علامه طباطبایی و حضرت امام خمینی را می توان نام برد؛ مرحوم آقای حکیم در کتاب حقائق الاصول بمناسبتی از تفسیر اعجاب آور مرحوم ملا فتح علی سلطان آبادی در

تفسیر آیه 7 سوره حجرات یاد می کند ⁽¹⁾که در مدت یکماه، هر روز حقیقتی از حقایق این آیه شریفه را جلوه گر می ساخت که باعث بهت و حیرت مراجع بزرگ و علمای طراز اوّلی بود که در خدمت تفسیرش نشسته بودند؛ این بزرگواران همان حاملین برجسته قرآن می باشند که حضرت علی علیه السلام در خلال سخن با کمیل از آنان سخن بمیان می آورد، آنان که به نور علم الهی جانشان منوّر گشته، به دفاع از دین خدا و تربیت نیروهای مستعد همت می گماشتند:

«اللّهمّ بلی لا تخلو الأرض من قائم للّه بحجّة إمّا ظاهرا مشهورا و امّا خائفا مغمورا، لئلّا تبطل حجج اللّه و بیّناته، و کم ذا و أین اولئک؟ أولئک- و اللّه- الأقلّون عددا و الأعظمون عند اللّه قدرا، یحفظ اللّه بهم حججه و بیّناته حتّی یودعوها نظراءهم و یزرعوها فی قلوب أشباههم، هجم بهم العلم علی حقیقة البصیرة و باشروا روح الیقین، و استلانوا ما أستعوره المترفون و أنسؤا بما استوحش منه الجاهلون و صحبوا الدّنیا بأبدان أرواحها معلّقة بالمحلّ الأعلی، أولئک خلفاء اللّه فی أرضه و الّدعاة إلی دینه، آه آه شوقا إلی رؤیتهم!». (نهج، ک 147) (بار خدایا آری زمین هرگز از بپا دارندگان حجت الهی به خاطر خدا خالی نمی ماند چه ظاهر مشهور باشند و چه خائف و در خفا بسر برند تا اینکه حجتها و بینات الهی از میان نرود.

و آنان چه تعداد می باشند و در کجا بسر می برند؟ آنان بخدا قسم از نظر عدد کمترین و از نظر مقام و عظمت در پیشگاه الهی در بالاترین رتبه قرار دارند که خدا بواسطه

آنان حجتها و بینات خود را حفظ می نماید تا آنکه آنها را در وجود شاگردانی نظیر خود به ودیعت می گذارند و در دلهای افرادی مشابه خود، آنها را زراعت می نمایند، علم و یقین بر اساس بینایی حقیقی یکباره بر آنان هجوم آورده است و هم آغوش روح یقین گشته اند و آسان شمرده اند آنچه را که اهل خوشگذرانی سخت و دشوار تلقّی می نمایند و انس گرفته اند به آنچه که جاهلان از آن به وحشت در آمده اند و دنیا را با بدنهایی هم صحبت شدند که ارواح آنها به ملکوت اعلی معلق گشته بود، آنان خلفای الهی در زمین و دعوت کنندگان حقیقی به دین خدا می باشند آه آه که چقدر مشتاق دیدار آنان می باشم!).

8- روش تحقیق و منابع بحث

با اعتقاد و تجربه اینکه قرآن خود راه و رسم و شیوه های انس و تدبّرش را توضیح می دهد، مکرّر در مکرّر همه قرآن مورد مطالعه و تحقیق و بررسی واقع گشت، این مطالعه و تحقیق، زمینه ها و تجربه هایی را از بیست سال پیش تاکنون، با خود بهمراه داشت که بر اثر انس با قرآن و برخورد با اساتید فن و تفاسیر معتبر حاصل آمده بود.

در این مطالعه و تحقیق، آیات مرتبط به بحث یادداشت و سپس تک تک مورد تدبر واقع گردید در این امر جهت مشخص کردن ترجمه دقیق آیات و مفاهیم آن، بارها و بارها به کتب لغت و تفاسیر معتبر مراجعه شد؛ سپس مباحث آیات، بشکلی خام دسته بندی و منظم گردید؛ در پی آن منابع روایی مورد نظر مشخص گردید، این منابع عمدتا «بحار الأنوار» ج 92، 93، «اصول کافی» ج 2، کتاب فضل قرآن، «وسایل الشیعه» ج 4 کتاب قراءة القرآن، «مستدرک الوسایل» ج 4 کتاب قراءة القرآن «میزان الحکمه» ج 8 تحت عنوان قرآن، «کنز العمال» جلدهای مختلف آن، «تفسیر

نور الثقلین»، «در المنثور» و بحثهای روایی تفسیر «المیزان» در ذیل آیات، بودند؛ این منابع در کنار منابع فرعی دیگر بارها مورد مطالعه و یادداشت قرار گرفت، و بر اساس طرحی که از روایات و آیات استفاده شده بود تنظیم گشت؛ این طرح در پی سه بار بحث و مشورت مکرر با اساتید بزرگوار، منقّح گردید و با دو بار تجدید نظر در کلّیت طرح و تجدید نظر مکرر در جزئیات بحث، بشکل کنونی در آمد؛ در این تحقیق عمده نظر به قرآن و روایات می باشد، از این رو تا قبل از مطالعه قرآن و روایات و تفاسیر و تنظیم طرح به کتب و رساله های مستقل در بحث رجوع نگشت تا مبادا ذهنیّت آنان در فهم منابع و طرح و تنظیم مباحث، اثر گذارد و در نتیجه، تفکر آزاد در قرآن و احادیث را سلب نماید.

بعد از مطالعه و تحقیق و یادداشت و طرح و تنظیم مکرر، کتب نوشته شده در موضوع بحث، مشخص گردیده، مورد مطالعه واقع گشت؛ متأسفانه، بحثهای زمینه ها، کلیدها و شیوه ها و آفات تدبر مستقلا و به طور جدی، در طول تاریخ فهم و تدبر قرآن، مورد توجه واقع نگشته است و در نتیجه کار مهمی در این زمینه صورت نگرفته است؛ این بحثها که اساس فهم و تدبر و تفسیر قرآن می باشد بطور پراکنده در لابلای بحثهای علوم قرآن و در بعضی از کتب تربیتی و اخلاقی در بخش «فضیلت قرآن و آداب تلاوت قرآن»، مورد بحث قرار گرفته است و گاهی هم در تفاسیر، ذیل بعضی از آیات، بمناسبت ذکری از آن بمیان آمده است، مهمترین بخش بحث که شیوه های تدبر می باشد بیشتر از مباحث دیگر مورد غفلت واقع شده است، غیر از قرن اخیر خصوصا در «تفسیر المیزان»، جز نکته سنجی های پراکنده در تفاسیر گذشته چیزی مشاهده نمی شود آنهم در بعضی از تفاسیری که شیوه کلی تفسیر قرآن به قرآن را مورد توجه قرار داده بودند؛ در «تفسیر المیزان» به نحو عملی نمونه های فراوان شیوه صحیح و جزیی و مشخص تدبر را مشاهده می کنیم؛ لیکن «علامّه» خود به نحو مستقل به تبیین

جزیی این شیوه و مراحل آن نپرداخته است و «ترتیل» را نیز چنانکه خواهیم دید چنان معنی کرده است که ربطی به «شیوه تدبر» پیدا نمی کند.

منابع معتبری که مقداری به موضوعات زمینه ها و کلیدها (شرایط)، شیوه ها و آفات تدبر پرداخته اند یکی «احیاء علوم الدین» غزالی (م 492 ق) می باشد که در جلد اوّل، تحت عنوان «کتاب آداب تلاوت قرآن» در چهار باب به بحث پرداخته است؛ باب اوّل، در فضل قرآن و اهل آن و ذم مقصرین در تلاوت می باشد، باب دوّم، در آداب ظاهری تلاوت، و باب سوم، در اعمال باطنی تلاوت است و باب چهارم، در فهم قرآن و تفسیر اجتهادی غیر نقلی و تفسیر برأی، بحث می نماید؛ جامع ترین بحث را برای اولین بار در همین کتاب «احیاء» می بینیم که از نظر تاریخی نیز بر کتب دیگر مقدم می باشد.

این کتاب توسط فیض کاشانی (م 1091 ق) تحت عنوان «محجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء»، تهذیب و شرح گشته است لیکن «فیض» در این بحث چیزی بر عناوین «احیاء» نیفزوده و نیز نقدی بر آن ایراد ننموده است؛ «فیض» بحثهایی را هم در مقدمه «تفسیر صافی» مطرح نموده است؛ «کیمیای سعادت» غزالی نیز به فارسی خلاصه ای از بحث آداب تلاوت را آورده است.

کتاب معتبر دیگر «التبیان فی آداب حملة القرآن» ابی زکریا یحیی بن شرف الدین نووی شافعی (م 678 ق) است که در ده باب مطالب بسیاری در بحث زمینه ها و کلیدهای عام تدبر و ترتیل در لفظ و ترجمه مطرح نموده است که مرجع عمده متأخرین می باشد.

کتاب سوم «البرهان فی علوم القرآن» زرکشی (794- 745 ق) می باشد که در جلد اوّل کتاب خود بخشی را به شیوه ها و آداب تلاوت قرآن اختصاص داده است.

کتاب چهارم «الاتقان فی علوم القرآن» سیوطی (م 911 ق) می باشد که در جلد اوّل، تحت عنوان «آداب تلاوت و تألیف قرآن» و در جلد دوّم، تحت عنوان «شروط

مفسر و آداب آن» بحث نموده است در بخشهای دیگر جلد اوّل و دوّم مباحث بسیار مفید در زمینه نکات لغوی و تفسیری مطرح شده است؛ این کتاب مهمترین و جامع ترین منبع علوم قرآنی می باشد که از دقت و متانت خاصی برخوردار می باشد و عمدتا مرجع کتب متأخر بعد از کتاب «البرهان» قرار گرفته است لیکن در زمینه شیوه تدبر راه حل اجرایی روشنی ارائه ننموده است.

«اتقان» سیوطی، سومین کتاب جامع در علوم قرآن است که بنظر می آید از دو کتاب «البرهان» زرکشی «مواقع العلوم من مواقع النجوم» جلال الدین بلقینی (م 824 ق) بهره های فراوانی برده باشد.

پس از «اتقان» سیوطی تا قرون اخیر کتاب مهم دیگری تألیف نگردید تا اینکه دوباره تلاش در زمینه تحقیق در حوزه علوم قرآن از جمله شیوه های تدبر و تفسیر اوج گرفت و بحث تازه ترجمه نیز بطور جدی و با سر و صدای زیادی مطرح گشت که در امر تدبر جایگاه مهمی را بخود اختصاص می دهد.

بعضی از کتب مهم در این زمینه ها را در اینجا ذکر می نماییم و تمامی را در پایان در بخش منابع رساله و منابع مورد مطالعه و توجه به بحث، خواهیم آورد:

«مناهل العرفان فی علوم القرآن» عبد العظیم زرقانی، مهمترین کتب در قرن اخیر می باشد که بسیار مورد نظر کتب دیگر بوده است که بحث ترجمه جایگاه مهمی را بخود اختصاص داده است.

بعد از «مناهل»، «مباحث فی علوم القرآن» مناع القطان و نیز، دکتر صبحی صالح می باشد.

کتب دیگر «المعجزة الکبری» محمد ابو زهره، «مع القرآن الکریم» دکتر شعبان محمد اسماعیل، «علوم القرآن» دکتر عبد الله شحّاته، «دراسات فی القرآن الکریم» دکتر محمد ابراهیم الحفناوی «فی رحاب القرآن الکریم» دکتر محمد سالم محسن،

«لغة القرآن الکریم» دکتر عبد الجلیل عبد الرحیم، «اللآلی الحسان فی علوم القرآن» موسی شاهین لاشینی، «التبیان فی علوم القرآن» محمد علی صابونی و ده ها کتاب دیگر می باشد.

در خصوص روشها و شرایط تدبر، «مناهج المفسرین» دکتر عبد الحلیم محمود، «المذاهب الاسلامیه فی تفسیر القرآن» علی حسن عبد القادر، «اثر التطور الفکری فی التفسیر» دکتر مساعد مسلم عبد الله آل جعفر، «منهج اهل السنّة فی تفسیر القرآن» دکتر صبری المتولی، «مذاهب التفسیر» گلدزیهر، «التفسیر و المفسرون» الذهبی و «اتجاهات التفسیر فی القرن الرابع عشر» دکتر فهد بن عبد الرحمن بن سلیمان رومی و کتب دیگر به عربی می باشد در زمینه فارسی، «قانون تفسیر» کمالی دزفولی و «مبانی و روشهای تفسیر قرآن» عمید زنجانی از کتب سودمند در این زمینه ها می باشند.

اشکال عمده و اساسی تمامی این منابع، عدم تحقیق در معنی «ترتیل» می باشد و بسیاری از آنها میان شیوه های کلی و جزیی و مراحل تدبر و مذاق های تفسیری فرقی نگذاشته اند و هیچ یک به ارائه شیوه عملی و جزیی تدبر نپرداخته اند؛ امر اخیر، مطلب بسیار اساسی است که «راه عملی تدبر» را برای همه از جمله توده های مردمی نشان می دهد، در این زمینه، فقط به چند کتاب برخورد شد، که به این مهم توجه جدی نموده اند که بترتیب تاریخ، «روش برداشت از قرآن» و «تطهیر با جاری قرآن» علی صفایی، «کیف نفهم القرآن» محمد رضا الحسینی ⁽¹⁾و «سلسله مباحث قرآن شناسی» الیاس کلانتری می باشد.

در این کتابها با طرح شیوه تدبر و ارائه نمونه های عملی از آیات، تصوری روشن و عملی را از مطلوب بدست داده اند لیکن بحث ترجمه و روش آن که در امر تدبر

توده های مردمی نقشی اساسی را بر عهده دارد مورد توجه جدی واقع نشده است و تکلیف آن روشن نگشته است که آیا همچنانکه الازهر رأی داد ترجمه حروفی قرآن محال است ⁽¹⁾و باید به ترجمه معنوی و تفسیری قرآن همت گماشت یا که نه راهی میانه وجود دارد که ترجمه ای حروفی دقیق و نزدیک به متن قرآن با تلاش و کوشش بسیار می توان، ارائه داد که از گروه گرایی و نظرات مذهبی عاری بوده، مجرای صحیحی را برای تدبر توده مردمی فراهم می نماید که اعتقاد ما با کار عملی بر همین شق سوم می باشد چرا که در غیر این صورت امر تدبر توده مردمی که قرآن به آن فرمان داده است عملا مجرای صحیحی نخواهد داشت و مطلوب قرآن حاصل نخواهد شد چنانکه تاکنون نیز حاصل نشده است.

راهنمای اصطلاحات:

حرف «ح» (حدیث) برای احادیث شیعه و «خ» (خبر) برای احادیث اهل سنت بکار رفته است؛ تعبیر «نهج» برای نهج البلاغة، «ک» برای حکم، «خ» برای خطبه ها و «نامه» برای نامه های آن بکار رفته است؛ حرف «ب» برای باب کتاب و «ج» جهت جلد کتاب و «ص» صفحه کتاب می باشد.

در ذکر منابع هر کجا ابتداء، به ذکر باب و حدیث اکتفاء شده است مقصود، «ج 4، کتاب وسائل الشیعه، کتاب قرائت قرآن» می باشد و اگر برای بار دوم به بعد چنین بود به مرجع قبلی اشاره دارد که از ذکر مجدد کتاب، جهت اختصار خودداری شده است که

گاه فقط به ذکر شماره حدیث اکتفاء شده است که نشان می دهد در همان بابی است که قبلا ذکر شده است.

حرف «ق» برای تاریخ قمری و «م» برای «مرگ» می باشد.

برای احادیث، «ص» حدیث پیامبر را نشان می دهد و «ع» حدیث ائمه معصومین را و تعبیر «معصوم» تردید انتساب به معصوم معینی را نظر دارد.

اغلب نقل قولها با حروف خاص و با فاصله دو سانتی متر از کادر صفحات آمده است تا از متن اصلی ممتاز گردد.

9- خلاصه کلی مباحث

مقدمه 1- زمینه های تدبّر در قرآن 2- کلیدهای تدبّر در قرآن:

الف- کلیدهای عام:

کلیدهای قبل از تدبر کلیدهای هنگام تدبر ب- کلیدهای خاص:

کلیدهای علمی کلیدهای روحی و عملی 3- اصول اساسی تدبّر در قرآن:

الف- اصول حاکم بر محتوای قرآن ب- اصول حاکم بر متدبّر قرآن 4- شیوه های تدبّر در قرآن و مراحل آن:

الف: شیوه ترتیل و مراحل آن:

ترتیل در لفظ ترتیل در معنی ب- شیوه استماع و انصات ت- نمونه های تدبّر

فصل اوّل زمینه های تدبر در قرآن

اشاره

بخش اول: معرفت و ایمان به شأن و مقام قرآن بخش دوّم: درک و اعتراف به شأن خود در برابر قرآن بخش سوّم: جایگاههای مناسب تدبّر در قرآن بخش پنجم: جایگاهها و زمانهای نامناسب تدبّر در قرآن

بخش اوّل: معرفت و ایمان به شأن و مقام قرآن

1- ضرورت شناخت شأن و مقام قرآن:

جهل به موقعیت قرآن موجب می شود که نتوانیم ارتباط صحیحی با قرآن بر قرار سازیم و با آن مأنوس شویم از این رو ادامه ارتباط غلط، زدگی و تنفّر را در پی خواهد داشت.

رسیدن انسان به بن بست شناخت خود و مرتبه خود و مقصد و غایت خویش و درک عدم گره گشایی غریزه، عقل، قلب و تجربه و علوم بشری از معضلات اساسی انسان، آدمی را با تواضع و فروتنی و دردمندی سوی وحی الهی می کشاند:

«وَ یَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ هُوَ الْحَقَّ وَ یَهْدِی إِلی صِراطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ». (سبأ/ 6) (آنانکه علم و آگاهی به آنها داده شده است می بینند که حقیقتا آنچه بسویت از جانب پروردگارت فرو فرستاده شده است، همان حق (مقصود) می باشد و بسوی شاهراه پر جاذبه خدای شکست ناپذیر بسیار ستوده رهنمایی می کند).

تعبیر «عزیز و حمید» اشاره به ذلت و پستی ای دارد که به سبب دور شدن از فرهنگ وحی، بشریت را فرا گرفته است.

2- قرآن طبیب فکر و روح بشر:

قرآن کریم در ارتباط با انسان، مقاماتی را داراست مقام هدایت و رهبری، تذکر و ارشاد و بشارت و انذار و غیره، از میان این مقامات، مقامی خاص وجود دارد که دو خصوصیت مهمّ را داراست:

اوّل: اغلب مقامات دیگر در این مقام، نهفته است.

دوّم: اولیّه ترین و ضروری ترین شأن و مقام، در برخورد با بشریّت گمراه و درمانده محسوب می شود؛ این کدام شأن و مقام می باشد؟ قرآن پاسخ می دهد:

«وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لا یَزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلَّا خَساراً».

(اسراء/ 82) (و پیوسته از قرآن فرو می فرستیم آنچه را که مایه شفاء و رحمت برای مؤمنین می باشد و ستمگران را چیزی جز سرمایه باختگی نمی افزاید).

این مقام، «مقام طبابت» روح و فکر بشر می باشد؛ اصلاح اندیشه فاسد و درمان فساد اخلاقی و آلودگی روح، و این مقامی است که بشر به بن بست رسیده، دربدر، بدنبال یافتن آن در جستجو و تکاپوست.

3- طبابت انحصاری قرآن:

این مقام در واقع شأن انحصاری خداوند عالم می باشد؛ این خداست که درمان کننده دردها و امراض بشر می باشد، از این رو در دعای «جوشن کبیر و کمیل» دردمندانه او را چنین می خوانیم:

«یا طبیب القلوب، یا طبیب من لا طبیب له»، «یا من اسمه دواء و ذکره شفاء ...».

(ای طبیب دلها، ای طبیب آنکه برایش طبیبی نیست)، (ای کسی که اسمش دارو و یادش شفاست).

بارزترین جلوه طبابت خداوند، از طریق کلامش، قرآن و اولیائش، پیامبر و اوصیاء پیامبر متحقق گشته است.

قرآن و معصوم علیه السلام به اذن الهی، مقام طبابت بشر را با هم بر عهده دارند بهمین جهت حضرت علی علیه السلام پیامبر اسلام را چنین معرّفی می نماید:

«طبیب دوّار بطبّه، قد أحکم مراهمه و أحمی مواسمه یضع ذلک حیث الحاجة إلیه».

(رسول خدا، طبیبی است دوره گرد بهمراه طبش، براستی مرهمها را محکم کرده و ابزار داغ را سخت گداخته است، آن را هر جایی که نیاز افتد قرار می دهد- و درمان می کند-).

«من قلوب عمی و آذان صمّ و ألسنة بکم متتبّع بدوائه مواضع الغفلة و مواطن الحیرة».

(درمان قلوبی که- از دیدن حقیقت- کور و گوشهایی که- از شنیدن سخن حق- کر و زبانهایی که- از بیان حقیقت- لال می باشند؛ او با دارویش جایگاههای غفلت و بی خبری و مکانهای حیرت و سرگشتگی را جستجو می کند- تا درمان نماید-).

«لم یستضیئوا بأضواء الحکمة و لم یقدحوا بزناد العلوم الثاقبة فهم فی ذلک کالأنعام السّائبة و الصّخور القاسیة». (نهج، خ 108) (بشریّتی که با اشعه حکمت روشنی نیافته اند و با آتش زنه علوم نافذ و رهگشا، در وجودشان جرقه ای شکل نگرفته است، پس در این شرایط، همچون چارپایان سر گشته و رها و صخره های سخت غیر قابل نفوذ می باشند- که سخت نیازمند رهنمایی و هدایت هستند-).

4- ایمان به طبابت انحصاری و قطعی قرآن:

از آنجا که قرآن کریم سمت طبابت را از خداوند عالم اخذ کرده است، پس نسخه اش منحصر بفرد و قطعی است:

«یا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْکُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ شِفاءٌ لِما فِی الصُّدُورِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ». (یونس/ 57) (ای مردم از جانب پروردگار شما بسویتان محتوایی سراسر انذار و بشارت و یکپارچه بهبودی بخش امراض مستقر در سینه هاست و سراسر هدایت و رحمتی گسترده برای مؤمنین است).

قرآن کریم به تمام حوزه های معارف انسانی، در آنچه که به درمان و هدایت و رشد فکر و روح بشر مربوط می شود، نظر داشته، روشنگریها و ضوابط و احکام آنها را بیان فرموده است و هیچ مسأله ای نیست که قرآن آن را فرو گذاشته و نظر قطعی خود را در آن زمینه بیان نکرده باشد؛ این وسعت برخورد و قاطعیت در حکم، از استحکام پایگاه قرآن، ناشی می شود، که سخن خالق عالم است و محیط بر همه عوالم، و آگاه بر مصلحت بشر است و در حلّ معضلات ⁽¹⁾خبرگی دارد:

«وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ ءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ ⁽²⁾».

(نحل/ 89)

(و بتدریج بر تو کتاب را فرو فرستادیم در حالیکه بیانگر هر چیزی است و سراسر هدایت و رحمت و مژده ای است برای تسلیم شدگان).

بر این اساس قرآن کریم تمام مکتبها و مدّعیان هدایت و ارشاد بشر را به مبارزه طلبیده می فرماید:

«قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً». (اسراء/ 88) (بگو ای پیامبر اگر تمام انس و جنّ اجتماع کنند بر اینکه همانند این قرآن را ارائه دهند- هرگز- همانندش را نمی توانند بیاورند اگر چه گروهی از ایشان مددکار گروه دیگر شوند).

این هجوم و جسارت قرآن با وجود کبر و غرور مدّعیان، تاکنون بدون پاسخ مانده است، و جرأت رویارویی مستقیم با قرآن را در خود ندیده به کذب و افترا و تهمت متوسل شده اند تا شاید از این طریق، با ستمگری، جلو نفوذ گسترده قرآن را بگیرند.

بنابراین آنکه روی به این طبیب می آورد باید از طبابت مدعیان به یأس رسیده باشد؛ تا این یأس حاصل نشود و امیدی بجای ماند، نمی توان از طبابت قرآن بهره مند شد چرا که نسخه های قرآن، همه با هم مرتبط بوده، در پیوند با هم تأثیر خود را می گذارد، کنار گذاردن بعضی از آنها، موجب اختلال در تأثیر نسخه های دیگر گشته، هلاکت را بدنبال می آورد.

5- عواقب انکار شأن قرآن:

انکار شأن قرآن هلاکتی توأم با خفت و خواری و رسوایی را باعث می شود:

«أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ؟! فَما جَزاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذلِکَ مِنْکُمْ إِلَّا خِزْیٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا؟ وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ یُرَدُّونَ

إِلی أَشَدِّ الْعَذابِ ...». (بقره/ 85) (پس آیا به بعضی از کتاب خدا ایمان می آورید و به بعضی دیگر کفر می ورزید؟

پس چیست مجازات کسی از شما که چنین عمل می کند جز رسوایی بزرگ در زندگی پست دنیا در حالیکه در روز قیامت بسوی سخت ترین شکنجه باز گردانده خواهند شد).

این شدت عمل و خشونت مجازات از آنجاست که فی الواقع، چنین افرادی دین را سپر بلا و پلی برای رسیدن به امیال پست حیوانی شان قرار داده و آیات خداوند را به بازی گرفته اند که هر چند وقت یکبار، حکمی از احکام خدا را مردود اعلام کرده، دوره اش را گذشته تلّقی نموده، خلق عظیمی را به گمراهی می کشانند.

6- شیوه یهود و منافقین در انکار شأن قرآن:

روش یهود همواره چنین بود که در برخورد با احکام خدا تا آنجایی زیر بار احکام خدا می رفتند که با اهداف دنیاشان مطابقت کند در این مسیر تا بدانجا پیش رفتند که هر پیامبری بر خلاف دلخواهشان سخن می گفت تکذیبش می کردند و یا اینکه به شهادت می رساندند:

«أَ فَکُلَّما جاءَکُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوی أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ وَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ». (بقره/ 87) تاریخ یهود مملّو است از این جنایتها و کشتارهای بیرحمانه؛ هر که به این وضع اعتراض می کرد بیدرنگ بیرحمانه اعدام می شد:

«إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ یَقْتُلُونَ الَّذِینَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ». (آل عمران/ 21) توجّه به عملکرد سران نفاق و سرنوشت شومشان همچون قوم یهود، از آیات

بزرگ خداوندی در این باره می باشد که به چه رسوایی و ذلّتی هولناک دچار گشته اند که برای کسب عزّت چاپلوسی جنایتکارانی چون صدام را باید مرتکب شوند تا صباحی چند به زندگی نکبت بار خود ادامه دهند:

«بَشِّرِ الْمُنافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِیماً الَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکافِرِینَ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ، فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِیعاً». (نساء/ 139- 138) (به منافقین مژده بده که نصیبشان شکنجه ای است دردناک، آنانکه کفّار را با کمال میل، در برابر مؤمنین، دوست و سرپرست گرفته اند، آیا اینان نزد کفار عزت و سربلندی را می جویند؟! پس- بدانید- عزت و سربلندی بتمامی از آن خداست).

همه آنانکه عبادات قرآن را می پذیرند، لکن، روانشناسی یا جامعه شناسی، اقتصاد و یا مدیریت اسلام را زیر سئوال برده، به غرب روی می آورند و یا اینکه دید اسلام نسبت به زن و حجاب و مسائل دیگر را رد می کنند، همه اینها در مسیر این راه شوم و ذلت بار حرکت می کنند.

7- افراط علم زده ها در شأن قرآن:

در مقابل این عدّه، کسانی دیگر به افراط دچار گشته مدعی شده اند که هر چه در علوم تجربی مطرح است قرآن آن را بیان کرده است و دلیلشان آیه «تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ ءٍ» می باشد.

اینان نیز از صراط مستقیم به انحراف گراییده و اهداف قرآن را گم کرده اند.

اهداف قرآن: هدایت بسوی رشد، ⁽¹⁾شکوفاندن بذر ایمان، تقوی و احسان و

غیره، ⁽¹⁾حرکت در شاهراه عبودیت الهی ⁽²⁾و رسیدن به قلّه معرفت و بندگی او می باشد، قلّه ای که جلوه گاه علم بیکران و قدرت عظیم الهی است؛ ⁽³⁾این اهداف بطور مستقیم به قوانین تجربی نیازی نداشته بدون آن می تواند بخوبی حاصل شود.

بنابراین اگر در مواردی، قرآن به حقیقتی علمی- تجربی اشاره دارد از این روست که با یک حقیقت هدایتی و ارشادی پیوند نزدیکی داشته، با آن گره خورده است، مانند پیش گویی نهایت عالم هستی (انهدام و فرو ریختن کلّ نظام هستی) که با امر قیامت و سرنوشت بشر مرتبط می باشد؛ در غیر این موارد قرآن کریم متعرض قوانین تجربی نشده به راه خود ادامه می دهد.

8- تفسیر به رأی و جریان علم زدگی:

جریان علم زدگی نمونه ای از موارد بی شمار فرو غلطیدن در ورطه خطرناک «تفسیر به رأی» می باشد که از دیر باز تاکنون در برخورد با قرآن، صورت گرفته است.

آنانکه مقهور فلسفه یونان شده آیات را بدنبال آن نظریات کشاندند و اهل کلامی که «جبر یا اختیار» را مبنا گرفته بر اساس آن آیات مخالف را توجیه نمودند و عرفایی

که متأثر از فرهنگ زهد برهمایی، بودایی و عرفان یونانی- مسیحی، سخن از بطون قرآن به میان آورده، ظواهر قرآن را به کناری نهادند و آنانکه تحت تأثیر علوم روز و هیئت بطلمیوسی به تطبیق آیات بر آن نظریات پرداختند همه و همه در این غرقاب گرفتار آمده به انحراف کشیده شدند.

در دو سه قرن اخیر، درخشش چشمگیر و خیره کننده غرب در زمینه علوم تجربی و تکنولوژی، چهره های جدیدی از این جریان نامبارک را در حوزه تفسیر قرآن و تدبّر در آن بوجود آورد.

اولین چهره روشنفکر غرب زده و مدّعی تفسیر قرآن «سید احمد خان هندی» بود که بپاس خدمات شایانش، از طرف امپراطوری انگلیس به لقب «سر» سرافزار گشت! وی در تفسیرش به توجیه مادی امور غیبی، وحی- ملک- جن و غیره، پرداخته، حقایق دینی را تحت تأثیر شدید بینش دئیسم (خداشناسی طبیعی) توجیه و تأویل می نمود از جمله منکر جریان نزول وحی و وجود جبرئیل بود و اثر نبوت را جریانی باطنی مطرح می کرد و امر معجزه و دعا را خلاف سنت قطعی خدا می دانست! و فرشته را همان نیروی رشد در موجودات، جریان الکتریسیته، جاذبه و غیره قلمداد می کرد و وجود خارجی شیطان را نفی نموده، امری درونی تلقی می کرد! ⁽¹⁾سید جمال الدین اسد آبادی در یکی از تبعیدهای خود به هند با افکار سید احمد خان روبرو گشته با شامّه تیز خود به دهریگری (اصالت طبیعی بودن) سید احمد خان عمیقا پی برد؛ از این رو رساله «نیچریه» را، به اعتقاد بسیاری از صاحب نظران، در ردّ افکار و عقاید او و همفکران قدیمش، نگاشت؛ سید جمال الدین در مقاله مهم

«تفسیر مفسر» در مورد تفسیر سید احمد خان ⁽¹⁾چنین می گوید:

«... پس از آن همت خود را بر این گماشته است که هر آیه ای که در آن ذکری از ملک و یا جن و یا روح الأمین و یا وحی و یا جنت و یا نار و یا معجزه ای از معجزات انبیاء علیهم السلام می رود آن آیه را از ظاهر خود برآورده به تأویلات بارده زندیقهای قرون سابقه مسلمانان تأویل نماید! فرق همین است که زنادقه قرون سالفه مسلمانان، علماء بودند و این مفسر بیچاره! بسیار عوام است لهذا نمی تواند که اقوال ایشان را بخوبی فرا گیرد! ... و عجب تر این است که این مفسّر رتبه مقدسه الهیه نبوت را تنزل داده به پایه «رفارمر» ⁽²⁾فرود آورده و انبیاء علیهم السلام را چون «واشنگتن و ناپلئون ...» گمان کرده است! چون تفسیر را بدینگونه دیدم حیرت مرا فرا گرفت و در فکر شدم که این مفسّر را از اینگونه تفسیر چه مقصود باشد و مراد این مفسّر چنانچه خود می گوید اگر اصلاح قوم خویش باشد پس چرا سعی می کند در ازاله اعتقاد مسلمانان از دیانت اسلامیّه خصوصا در این وقت که سایر ادیان از برای فرو بردن این دین دهان گشوده است.

اینک «نهلیست» تأمل نما! اگر بی اعتقادی موجب ترقی امم می شد می بایست که عربهای زمان جاهلیّت در مدنیّت گوی سبقت را ربوده باشند! چونکه ایشان غالبا رهسپر طریقه دهریه بودند ... پس از این خیالات و تصورات گوناگون مرا بخوبی معلوم شد که: «نه این مفسر مصلح است و نه تفسیر آن از برای اصلاحات و تربیت مسلمانان نوشته شده است! ...» ⁽³⁾

با وجود یک چنین دفاع سخت و قهرمانانه از حریم وحی و قرآن و اعتقادات الهی در برابر عقل گرایی و طبیعت گرایی غربی مسلمان نماها، روشنفکران خوش نیت و دلسوز مسلمان، شدیدا تحت تأثیر پیشرفت علمی غرب در پرتو عقلگرایی بریده از وحی قرار گرفته، گرایشی التقاطی از دین و فرهنگ مهاجم غرب را پذیرفتند و به ترویج آن همت گماشتند.

سلطله قاهر این علم گرایی حتی در تفسیر «شیخ محمد عبده» شاگرد سید جمال الدین بخوبی نمایان است که شیخ را وادار به توجیه مادی اعتقادات دینی می نماید: فرشته را قوه خاص در موجودات، سجده فرشتگان را تسخیر ارواح مدبره عوالم هستی به دست انسان و سرکشی ابلیس را تمثیلی از ناتوانی انسان در رام کردن روح شر، می داند! و در بسیاری از موارد سعی در توجیه مادی معجزات الهی دارد که بعنوان نمونه عذاب «اصحاب فیل» را کنایه از سرایت میکرب حصبه و آبله می داند! ⁽¹⁾تأثیر این علم گرایی را در افکار مصلحان مسلمان بعد از «عبده» کم و بیش مشاهده می نماییم؛ اغلب شاگردان و پیروان عبده در حوزه تفسیر در این راستا حرکت کرده نقطه اوجش را در تفسیر «الجواهر» طنطاوی مشاهده می نماییم که با وجود اصالت دادن به دین در برابر علم، بسیار علم زده می باشد.

متفکران و اندیشمندان شیعی در قرن اخیر نیز از تأثیر این جریان بر کنار نبوده، رگه های ناآگاهانه این گرایش در فهم قرآن را در افکار آنان می بینیم؛ ⁽²⁾رگه انحرافی شدید این جریان در اندیشه های گروههای نفاق و ارتداد مشاهده گردید که نقطه

اوجش در تفاسیر گروه فرقان جلوه گر گشت؛ ⁽¹⁾این جریان بسیاری از نیروهای آگاه جامعه را به انحراف کشانده عده زیادی را تباه نمود.

این جریان طیف وسیعی است که از اندیشمندان شیفته علم و مصلح دین گرفته تا عناصر مغرض مادیگرا را دربر می گیرد که اوّلی به خطا و دوّمی به عمد و غرض در ورطه علم زدگی فرو غلطیده اند:

«فلیس من طلب الحقّ فأخطأکمن طلب الباطل فأدرکه». علی علیه السلام (نهج، خ 61) (پس آنکه حق را طلب نمود پس به خطا افتاد مانند کسی نیست که باطل را طلب کرد پس بدان رسید).

«للمصیب أجران و للمخطی ء أجر واحد». معصوم علیه السلام (برای آنکه- تلاش کرد و- بحق رسید دو پاداش و برای آنکه- تلاش کرد و- بحق نرسید یک پاداش می باشد).

9- «راسخان در علم» و تعبد فوق علمی به قرآن:

باید در برابر قرآن همچون «راسخان در علم» بود که بی چون و چرا و با آرامش کامل به تمامی قرآن أعمّ از «محکم و متشابه» ایمان آورده اند چه حقیقت آن را دریابند و چه در حجاب قرار گیرند، چرا که اینان ریشه در سرزمین علم دوانده، از آن تغذیه نموده، همچون درختانی تنومند به غلظت و استحکام رسیده اند و در نتیجه بیش از هر کس دیگر به حجم عظیم مجهولات و ناچیزی علم بشری پی برده اند.

اینان بر اساس علم و معرفت عمیق و ریشه دارشان خدا را شناخته، عاشقانه به او رو آورده اند و با کلامش مأنوس گشته اند و در این انس و رفاقت بارها و بارها به معراج

رفته حضور حق را به چشم دل شهود کرده، از لذّت دیدار جمالش سرمست گشته اند، چرا که قرآن تجلّی خدای رحمان و دریای بیکران علم خداست.

درک حجم عظیم مجهولات و ناچیزی علم بشر، در کنار چشیدن قطره ای از حقیقت قرآن، کافیست که کوههای سر به فلک کشیده علم بشری را در برابر حقایق قرآن به زانو در آورده، تسلیم نماید و در برابر حوزه های ناشناخته متشابهات قرآن به اعتراف به جهل و عجز کشاند تا که با اضطرار و ابراز بندگی، کشف حقیقتش را طلب نمایند و به عنایت حق به درک و شهود آن نایل آیند:

«وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ، رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ». (آل عمران/ 78) (و کسی تأویل متشابه را جز خدا نمی داند و ریشه داران در علم می گویند به قرآن ایمان آورده ایم چرا که هر یک از آنها (محکم و متشابه) از نزد پروردگارمان می باشد، و جز صاحبان عقل عاری از شهوت به آن متذکر نمی شوند، پروردگارا دلهایمان را منحرف ننما بعد از آنکه رهنمایمان کردی، و از پیشگاه خود، به ما رحمتی- بی حد و حصر و غیر قابل وصف- بخش، چرا که فقط تو یگانه بخشنده ای).

در این حوزه رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز مأمور به تأنی و عدم شتاب می باشد تا که وحی الهی پایان پذیرد و دریچه ای از حقایق را بر او مکشوف گرداند:

«وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی إِلَیْکَ وَحْیُهُ وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْماً».

(ص/ 114) (به قرآن- یا به قرائت- شتاب ننما قبل از آنکه وحی آن بسویت پایان پذیرد و بگو پروردگارا مرا از علم بیفزا).

و این تعبدی است فوق علم که فقط «اولوا الألباب» به آن متذکر می شوند و الا آنکه علمی ناقص و قلبی مبتلا به مرض دارد به خود مغرور شده به توضیح و تشریح آلوده متشابهات می پردازد و تعیین مصداق نموده فتنه ای بپا می کند و خلقی را به گمراهی می کشاند:

«... فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ ...». (آل عمران/ 7) (پس کسانی که در دلهایشان مرضی مستقر گشته است پس به انگیزه طلب فتنه گری و آشوب و طلب تأویل متشابه، پیروی می کنند آنچه را که از قرآن مشتبه می نماید).

نمونه کوچک از این دسته، فردی است که نزد امیر مؤمنان می آید و از او درخواست می کند خدا را با صفات محسوس چنان توصیف نماید تا که عشق و معرفت به او فزونی یابد، حضرت علیه السلام با غضب طی سخنانی بسیار عمیق از توحید، خطاب به آن مرد می فرماید:

«فانظر أیّها السّائل فما دلّک القرآن علیه من صفته فائتمّ به، و استضی ء بنور هدایته و ما کلّفک الشّیطان علمه ممّا لیس فی الکتاب علیک فرضه، و لا فی سنّة النّبی صلی الله علیه و آله و أئمة الهدی أثره فکل علمه إلی اللّه سبحانه، فإنّ ذلک منتهی حقّ اللّه علیک، و اعلم أنّ الراسخین فی العلم هم الذّین أغناهم عن اقتحام السّدد المضروبة دون الغیوب الإقرار بجملة ما جهلوا تفسیره من الغیب المحجوب، فمدح اللّه إعترافهم بالعجز عن تناول ما لم یحیطوا به علما وسمّی ترکهم التّعمّق فیما لم یکلّفهم البحث عن کنهه رسوخا». (نهج، خطبه اشباح 91) (پس ای پرسشگر با دقت بنگر پس آنچه را که قرآن تو را بر آن چیز از صفت خدا دلالت نمود پس به آن اقتدا نما و به نور هدایت آن- قرآن- روشنی بدست آور و آنچه را که شیطان تو را بردانستن آن وادار نمود، از آنچه در کتاب بر عهده تو

وجوبش نیست و نه در سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه هدایت اثرش موجود نمی باشد، پس علمش را به خدای سبحان واگذار، چرا که آن (عمل) نهایت حق خدا بر تو می باشد.

و بدان که «راسخان در علم» همان کسانی هستند که اقرار به همه آنچه که تفسیرش را نمی دانند- که غیب محجوب است- آنها را از سرعت و شتاب و هجوم بر سدهای زده شده در برابر غیبها، بی نیاز نموده (کفایت نموده) است، پس خدا اعتراف آنان را بر ناتوانی از دسترسی به آنچه به آن احاطه علمی ندارند، ستوده است و ترک تعمق آنها را در آنچه که خداوند تحقیق از حقیقتش را برایشان تکلیف نکرده است، «رسوخ» نامیده است ...). ⁽¹⁾

این توضیح به مناقشه عظیم میان مفسرین در معنی آیه پایان می دهد و دیگر ناچار نخواهیم بود که خطبه قطعی نهج البلاغه را طرد و یا توجیه نماییم چرا که بلاغت کلام و نظارت صریح بیان حضرت به آیه شریفه و عدم احتمال تقیّه، راه را بر هر طرد و توجیه دیگری می بندد.

در پایان خطاب، حضرت می فرمایند:

«پس بر آن حد و مرز اکتفا کن و عظمت خدای سبحان را با اندازه عقلت اندازه مگیر که از هلاک شدگان خواهی گردید».

10- تعبد دون علم توده مردم به قرآن:

اکثریت توده های مردمی مسلمان به تقلید و پیروی از آباء و اجداد و محیط تربیتی خویش به تمامی قرآن ایمان دارند و کوچکترین شبهه ای بخود راه نمی دهند، لیکن این

ایمان تا با نور معرفتی همراه نشود در فکر و روح آنان کارساز نبوده از برکات قرآن در محرومیّت بسر خواهند برد، از این رو با استفاده از عشق آنان به قرآن باید کوشید مردم را به حقایق قرآن آشنا کرد و حد و مرزهای ارتباط با قرآن را به آنان آموخت تا از برکات قرآن بهره مند گردیم و شرمسار شکایت رسول خدا صلی الله علیه و آله در قیامت نباشیم:

«وَ قالَ الرَّسُولُ یا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً». (فرقان/ 30) (و رسول خدا فرمود: پروردگارا به یقین قوم من این قرآن را مطرود از زندگی تلقی نمودند).

در غیر این صورت چنین ایمانی در برابر هجوم سخت فرهنگ بیگانه از دست خواهد رفت و دیگر نه مشمول شکایت پیامبر که محکوم غضب خدا و رسولش خواهیم بود.

به هشدار قرآن گوش فرا دهیم که می فرماید:

«فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِی شِقاقٍ ...».

(بقره/ 137) (پس اگر به همانند آنچه شما به آن ایمان آوردید، ایمان آورند، پس هدایت شده اند و اگر اعراض کردند پس جز این نیست که ایشان در تفرقه جویی و سرکشی بسر می برند ...).

بخش دوّم: درک و اعتراف به شأن خود در برابر قرآن

1- اعتراف به مرض خود:

قرآن طبیب است و ما بیمار و درمند؛ این حقیقت بزرگ را تا واقف نشویم و به آن معترف نگردیم از خوان گسترده قرآن بهره مند نخواهیم شد.

من وقتی جهلی در خود نبینم و درد و مرضی نشناسم و حس نکنم نیازی به قرآن نخواهم داشت و رجوعم به قرآن بی معنی خواهد بود و نه تنها قرآن جلوه ای نخواهد داشت، بلکه مطالعه اش زدگی و تنفّر و گریز از قرآن را نتیجه خواهد و به آنجا منتهی خواهد شد که «قرآن سخنان وارونه و دروغ و افسانه خیالی است که عمرش بسر رسیده است»:

«وَ إِذْ لَمْ یَهْتَدُوا بِهِ فَسَیَقُولُونَ هذا إِفْکٌ قَدِیمٌ». (احقاف/ 11) (و چون به حقیقت قرآن راه نیافتند پس خواهند گفت این سخنی وارونه و دروغی کهنه است).

2- برخورد ما با قرآن:

وقتی خود را مریض یافتیم از درد به خود پیچیده، دربدر سراغ طبیب را خواهیم گرفت.

در این جستجو باید به این درک و معرفت رسید که همه همچون ما مریض و درمانده اند و عاجز از طبابت؛ تا به این درک و تجربه نرسیم و از طبابت دیگران مأیوس نشویم عشق به قرآن و طبابتش نخواهیم داشت عشقی که شرط درمان و بهبودی است.

درک و تجربه اینکه دیگر مدعیان طبابت، چه روزگار سیاهی برای بشریّت فراهم ساخته، دردها را افزون و غیر قابل علاج نموده، تا چه اندازه بشریّت را به خاک مذّلت نشانده اند، سر از پا نشناخته و بی قرار، ما را به ساحت مقدس قرآن می کشاند و در برابرش به گریه و زاری وادار می نماید تا دردمان را درمان نماید.

در اینجا، با حرص و ولع شدیدی، توأم با اشتیاق فراوان نسخه های حیات بخش قرآن را به گوش جان شنیده بکار خواهیم بست.

در اینجا دیگر خجالت را کنار گذاشته، هر چه بیشتر، ضعفها و امراض خود را شناسایی کرده بر این طبیب بزرگوار و منحصر بفرد عرضه کرده، تا شفایمان بخشد و ما را از درد و ناراحتی برهاند همانگونه که، اگر طبیبی حاذق و منحصر بفرد، در مورد بیماریی سخت علاج، بیابیم حاضریم ماهها، با سعی و تلاش فراوان، نوبتی برای خود بگیریم و قبل از روبرو شدن، تا آنجا که ممکن است ناراحتیها و دردهایمان را لیست نماییم مبادا که چیزی ناگفته مانده، درمان ناقص صورت گیرد.

3- رابطه قرآن و معصوم:

اشاره

فراموش نکنیم که این طبیب، مستقیما با ما سخن نخواهد گفت و باید توسط طبیب ناطقی او را به سخن در آورد و این همان نیاز به معصوم می باشد که تمام طبابت قرآن را اخذ کرده و در عمق جانش نشانده به مقام همترازی با قرآن رسیده و صلاحیّت تفسیر را پیدا کرده است:

«وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ ...» (نحل/ 44) «ذلک القرآن فاستنطقوه و لن ینطق و لکن أخبرکم عنه». (نهج، خ 158) (آن قرآن عظیم الشأن است پس او را به سخن در آورید در حالیکه هرگز سخن نخواهد گفت لیکن من از جانب قرآن شما را آگاه می کنم).

دقت در آیات و روایات و سیره پیامبر ما را به حقیقت شأن قرآن و معصوم علیه السلام رهنمایی می کند؛ رسول خدا صلی الله علیه و آله ، طبیب دوّار و قرآن، نسخه شفا بخش در دست رسول صلی الله علیه و آله می باشد و طبیب مستقل از رسول صلی الله علیه و آله بحساب نمی آید.

در قرآن عامل اخراج بشر از ظلمات کفر و فساد بسوی نور هدایت و صلاح را به خداوند اصالتا و به پیامبر تبعا نسبت داده است و در این رابطه قرآن را وسیله اخراج معرّفی کرده است نه عامل اخراج!:

الف: اللّه عامل اخراج:

«هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلائِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ ...»

(احزاب/ 43) «هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلی عَبْدِهِ آیاتٍ بَیِّناتٍ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ ...» (حدید/ 9) «اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ ...» (بقره/ 257) «... قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً رَسُولًا یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیاتِ اللَّهِ مُبَیِّناتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ ..». (طلاق/ 11)

ب: رسول خدا صلی الله علیه و آله عامل اخراج:

«کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ

رَبِّهِمْ ...». (ابراهیم/ 1) در آیه قبل نیز ممکن است فاعل اخراج رسول خدا صلی الله علیه و آله باشد همانگونه که فاعل «یَتْلُوا» رسول خدا صلی الله علیه و آله می باشد.

در آیه سوره ابراهیم شأن اخراج با قید اذن الهی به پیامبر نسبت داده است یعنی که صاحب اختیار مردم خداست پس هیچ کس حق ندارد بدون اجازه خدا ادّعای هدایت بشر را اعلان کند و بر عهده گیرد.

ت: قرآن وسیله اخراج:

در سوره مائده آیه 15 و 16 بخوبی شأن رسول خدا صلی الله علیه و آله و شأن قرآن را در ارتباط با هم بازگو می کند:

«یا أَهْلَ الْکِتابِ قَدْ جاءَکُمْ رَسُولُنا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثِیراً مِمَّا کُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْکِتابِ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ، قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبِینٌ یَهْدِی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ یَهْدِیهِمْ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ» ⁽¹⁾. (مائده/ 15- 16) (ای اهل کتاب بی شک رسول ما سراغ شما آمده است در حالیکه بسیاری از آنچه را که از کتاب پنهان می کردید، برایتان آشکار می کند و از بسیاری اغماض می نماید؛ بی شک از جانب خدا نوری عظیم و کتابی روشنگر به سراغتان آمده است،

خداوند «بوسیله قرآن» هر که را که از رضوانش تبعیت نماید در راههای سلامتی هدایت می نماید، و (رسول خدا) آنان را از ظلمات بسوی نور به اذن خدا خارج می نماید و بسوی شاهراه پر جاذبه با استقامت هدایت می نماید).

بخش سوم: جایگاههای مناسب تدبّر در قرآن

1- خانه:

اشاره

در روایات تأکیدات فراوان بر لزوم انس با قرآن، در منزل وارد شده است تا آنجا که از فقدان آن، هشدار داده، آثار بسیار شومش بکرات گوشزد گردیده است و در مقابل از برکات عظیم ارتباط قرآن سخن بمیان آمده است:

1- تاثیر شگرف بر اهل خانه

قرآن تأثیر فراوان در خانواده همسر و فرزندان و وابستگان نزدیک دارد، صوت نافذ و زیبای قرآن در فضای خانه، روح و روان اهل بیت، خصوصا کودکان و نوجوان را تحت تأثیر قرار داده آنان را بسوی حقیقت طلبی و انس با قرآن سوق می دهد: ⁽¹⁾«من قرأ القرآن و هو شابّ مؤمن إختلط القرآن بلحمه و دمه و جعله اللّه مع السّفرة الکرام البررة و کان القرآن حجیزا عنه یوم القیمة ...». (ب 6 ح 1)

(هر که قرآن را بخواند در حالیکه جوانی است مؤمن، قرآن با گوشت و خونش عجین گشته و خداوند او را با سفیران بزرگوار و نیکو رفتارش قرار دهد و قرآن روز قیامت از او دفاع خواهد کرد ...).

2- دفع شرور و آفات و فزونی برکات

قرائت قرآن مایه دفع شرور و آفات و وسوسه های شیاطین و جلب برکات و رحمت الهی می باشد وقتی که صوت زیبای قرآن در خانه بلند می شود، روح ایثار- محبت، صدق و صفا و سلامتی نیت را در افراد خانه می دمد و بد اخلاقی- کشمکش و ناراحتی را که زاییده فضای آلوده و مسموم شیطانی می باشد از محیط خانه دور می کند و نور الهی در خانه جلوه گر شده همه را تحت تأثیر قرار می دهد:

«البیت الذّی یقرأ فیه القرآن و یذکر اللّه عزّ و جلّ فیه تکثر برکته و تحضر الملئکة و تهجره الشّیاطین و یضیی ء لأهل السّماء کما تضیی ء الکواکب لأهل الأرض؛ و إنّ البیت الّذی لا یقرأ فیه القرآن و لا یذکر اللّه عزّ و جلّ فیه تقلّ برکته، و تهجره الملائکة و تحضره الشیاطین». (ب 16 ح 1، 2 و 6) امام صادق علیه السلام از امیر مؤمنان علیه السلام (آن خانه ای که قرآن در آن خوانده می شود و خداوند عزیز و جلیل در آن یاد می شود برکتش فراوان می گردد و فرشته ها در آن حضور می یابند و اهریمنان آن را ترک می کنند و- خانه- به اهل آسمان روشنی می بخشد همانگونه که ستاره ها برای اهل زمین روشنی می بخشد؛ و بی تردید آن خانه ای که قرآن در آن خوانده نمی شود و خداوند عزیز و جلیل در آن یاد نمی شود برکتش کم می شود فرشته ها آن را ترک می کنند و اهریمنان در آن حضور می یابند- و پیوسته فضای روابط را مسموم و مملو از شر و فساد می گردانند-).

3- تعظیم شعائر الهی

انس و تدبر و تلاوت قرآن، موجب تعظیم شعائر الهی در جامعه و اعلان موجودیت اسلامی در برابر دیگران می باشد،- همانگونه که اهل دنیا با بساط لهو و لعب و موسیقی فاسد، اعلان موجودیت می کنند- و این امر باعث جلوه گر شدن عظمت قرآن، در چشم دیگران خواهد بود. ⁽¹⁾

4- دفع عذاب

قرائت قرآن در خانه کودکان را مشتاق کرده به تعلّم می کشاند، تعلّم قرآن توسط کودکان مایه رفع عذاب از اهل خانه و از جامعه می شود، در این مورد اصبغ بن نباته از امیر مؤمنان علیه السلام نقل می کند:

«إنّ اللّه لیهمّ بعذاب أهل الارض جمیعا حتّی لا یحاشی منهم أحدا إذا عملوا بالمعاصیّ و اجترحوا السیّئات؛ فاذا نظر إلی الشیب ناقلی أقدامهم إلی الصّلوات و الولدان یتعلّمون القرآن رحمهم فأخّر ذلک عنهم». (ب 7 ح 2) (خداوند قصد عذاب همه اهل زمین را می نماید تا آنجا که احدی را مستثنی نمی گرداند وقتی که به گناهان عمل می کنند و آلودگیها را مرتکب می شوند.

پس وقتی به پیرمردان می نگرد که بسوی مساجد برای نماز قدم برمی دارند و کودکان را می بیند که قرآن را فرا می گیرند بر ایشان رحمت آورده، آن را (عذاب را) از ایشان بتأخیر می اندازد).

از امام رضا علیه السلام روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

«اجعلوا لبیوتکم نصیبا من القرآن، فإنّ البیت إذا قرء فیه القرآن تیسّر علی أهله و کثر خیره و کان سکّانه فی زیادة، و إذا لم یقرء فیه القرآن ضیّق علی أهله و قلّ خیره و کان سکّانه فی نقصان». (ب 16 ح 5) (برای خانه هایتان سهمی از قرآن قرار دهید. چرا که خانه وقتی در آن قرآن خوانده شود بر اهلش موجب آسانی و راحتی خواهد شد و خیرش فراوان و ساکنین آن رو به زیادی خواهند رفت و اگر قرآن در آن قرائت نشود بر اهلش تنگ گرفته و خیرش اندک گشته و ساکنین آن رو به کمی خواهند گذارد).

5- روش یهود و نصاری

عادت یهود و نصاری چنین بود که، عبادتها را در معابد انجام داده، خانه ها را واگذاشته بودند، در مذمّت عمل آنان و تشویق بر عبادت و تلاوت قرآن در منزل، رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید:

«نوّروا بیوتکم بتلاوة القرآن و لا تتّخذوها قبورا کما فعلت الیهود و النصاری، صلّوا فی الکنائس و عطّلوا بیوتهم، فإنّ البّیت إذا کثر فیه تلاوة القرآن کثر خیره و اتّسع لأهله و أضاء لأهل السّماء کما تضی نجوم السّماء لأهل الدّنیا». (ب 16، ح 4) (خانه هایتان را با تلاوت قرآن نورانی کنید و آنرا همچون گورستان قرار مدهید آنگونه که یهود و نصاری، مرتکب شدند در کنیسه ها و معابدشان نماز خواندند و خانه هاشان را معطّل گذاشتند. چرا که خانه هرگاه در آن تلاوت قرآن أفزون گردد، خیرش فراوان گشته و أهلش به وسعت می رسند (وسعت مالی و روحی، فضایی مملوّ از صمیمیّت و محبّت) و برای اهل آسمان روشنی می بخشد، آنگونه که ستارگان آسمان برای اهل دنیا روشنی می بخشند).

2- مسجد و مکانهای آموزشی:

اشاره

مسجد خانه خداست و زیارتگاه مخصوص او، و مؤمنین، با هم نه تنها برادرند و أهل یک خانه، خانه اسلام و ایمان، بلکه اعضای یک پیکرند و دارای روحی واحد؛ ⁽¹⁾پس مسجد، تجلی گاه نور خداست و خانه مؤمنین؛ خانه ای که به برکت نور خدا در دل ساکنین آن، منوّر گشته از آن بانگ توحید و صلای ایمان بگوش می رسد؛ مردانی که معشیت زندگی، آنان را از یاد محبوب و توجه به حال برادران باز نداشته، دلهاشان از خوف روز قیامت، در تلاطم و اضطراب بسر می برد:

«فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إِیتاءِ الزَّکاةِ، یَخافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ». (نور/ 37 و 36) (- نور خدا- در خانه هایی مستقر است که خدا اجازه داده است رفعت یابد و نامش در آن یاد شود، برایش در آن، صبحگاه و شامگاه به تسبیح مشغول هستند مردانی که تجارت و خرید و فروش آنان را از یاد خدا و اقامه نماز و دادن زکات باز نمی دارد در حالیکه از روزی که دلها و دیدگان دگرگون می شود، پیوسته در هراس بسر می برند).

نوری که در دل مؤمنین پرتو افشانی می کند نور وحی است و عقل، نور ایمان است و علم، نوری است اعظم که بر فراز نوری عظیم جلوه گر، شده است: «نُورٌ عَلی نُورٍ».

(نور/ 35)

در پرتو این دو نور است که خداوند هر که را شایسته بیند رهنمایش می گردد:

«یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشاءُ» (نور/ 35) پس «مسجد» کانون تلاقی نور عقل و نور وحی است و محیط رشد فکر و تحوّل دل و محل کسب علم و توشه تقوی؛ و از این رو است که در صدر اسلام، معبد عالم بود و مدرسه عابد! محکمه قضاوت بود و محل شور حکومتی! پایگاه کوچ به جبهه بود و پذیرنده سفراء! یعنی که علم و دین، سیاست و عبادت، اجتماع و عزلت و بالأخره، دنیا و آخرت از هم جدا نبوده، اوّلی مقدمه دوّمی است، اینها همه و همه، اموری است که قرآن بدان رهنمایمان می شود و از انس با قرآن بدست می آید: ⁽¹⁾«... من کان القرآن حدیثه و المسجد بیته، بنی اللّه له بیتا فی الجنّة ...». ⁽²⁾

(ب 3، ح 7) (هر که قرآن سخنش و مسجد خانه اش گردد (باشد) خدا برایش خانه ای در بهشت بنا می کند).

«ما جلس قوم فی مسجد من مساجد اللّه تعالی یتلون کتاب اللّه و یتدا رسونه بینهم، إلّا تنزّلت علیهم السّکینة و غشیتهم الرّحمة و ذکرهم اللّه فیمن عنده ...».

(ص) (ب 3، ح 20) (هیچ قومی در مسجدی از مساجد خدا در حالیکه کتاب خدا را تلاوت می کنند و

آن را میان خود بحث می کنند، جلوس نکردند مگر آنکه آرامش الهی بر آنان بتدریج نازل گشت و رحمت خدا آنان را فرا گرفت و خدا آنان را در زمره مقربین درگاهش یاد نمود!).

در حدیثی مشابه (ح 21) آنان را میهمانان خدا می نامد که فرشتگان با بالهایشان بر آنان سایه افکنده اند مادامی که در مسجد به بحث و تلاوت در قرآن بسر می برند.

«فأمّا مروّة الحضر فتلاوة القرآن و حضور المساجد». (ب 3، ح 3) (... پس مروت در وطن تلاوت قرآن و حضور در مساجد می باشد).

مروّت و مردانگی نسبت به مؤمنین را قرآن احیا می کند و «حضور در مساجد» به آن جامه عمل می پوشاند:

«المساجد بیوت المتّقین و من کانت المساجد بیته ضمن اللّه له بالروح و الرّاحة و الجواز علی الصّراط».

(مساجد خانه متقین است و هر که مساجد خانه اش باشد، خدا برایش نسیم رحمت و راحتی و عبور بر پل صراط را ضمانت کرده است).

مسجد خانه ایمان و تقواست پس آرامش و راحتی روح را موجب می شود، و خانه بندگی است پس براحتی از صراط می گذرد. ⁽¹⁾(ب 3، ح 18) «... أحبّ البقاع إلی اللّه المساجد و أبغضها إلیه الأسواق، المساجد مجالس الأنبیاء». (ص) (ب 3، ح 18) (محبوبترین مکان به خدا، مساجد و مبغوضترین آن بازارها می باشد، مساجد مجالس انبیاء خداست).

مسجد، جلوگاه خرید متاع آخرت، و بازار، محل عرضه کالای دنیای فانی است از رو بقدر ضرورت، باید در بازار دنیا قدم نهاد.

«یقول اللّه تعالی: (ألا إنّ) بیوتی فی الارض المساجد تضی ء لأهل السّماء کما تضی ء النّجوم لأهل الأرض، ألا طوبی لمن کانت المساجد بیوته، ألا طوبی لمن توضّأ فی بیته ثمّ زارنی فی بیتی، ألا إنّ علی المزور کرامة الزّائر، ألا بشّر المشّائین فی الظّلمات إلی المساجد بالنّور السّاطع یوم القیمة». حدیث قدسی (ب 3، ح 19) (خانه های من در زمین، مساجد می باشد که برای اهل آسمان روشنی می بخشد همانگونه که ستاره ها برای اهل زمین پرتو افشانی می کنند، بهوش باشید خوشا بحال آنکه مساجد خانه اش می باشد، بهوش باشید خوشا بحال آنکه در خانه اش وضو بگیرد، سپس مرا در خانه ام دیدار کند، بهوش باشید بی شک بزرگداشت دیدار کننده بر عهده دیدار شونده می باشد! بهوش باشید، آنانی را که در تاریکیها بسوی مسجد روانند، به نور گسترده در روز قیامت مژده بده). ⁽¹⁾

در حدیثی، رسول خدا صلی الله علیه و آله رابطه مستحکم میان «عترت، قرآن و مسجد» را بیان می کند:

«من أحبّ اللّه فلیحبّنی، و من أحبّنی فلیحبّ عترتی، إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی و من أحبّ عترتی فلیحبّ القرآن، و من أحبّ القرآن فلیحبّ المساجد، فإنّها أفنیة اللّه و أبنیته أذن فی رفعها، و بارک فیها، میمونة، میمون أهلها، مزیّنة، مزیّن أهلها، محفوظة، محفوظ أهلها ...». (ب 1، ح 2)

(هر که خدا را دوست دارد پس باید مرا دوست بدارد و هر که مرا دوست دارد پس باید خاندانم را دوست بدارد، چرا که من در میان شما دو گوهر گرانبها را وا گذاشتم، کتاب خدا و خاندانم، و هر که خاندانم را دوست دارد پس باید قرآن را دوست بدارد و هر که قرآن را دوست داشت پس باید مساجد را دوست بدارد، چرا که مساجد درگاههای خدا و بناهای او می باشد که در رفعت آن، اجازه داده و در آن، برکت نهاده است خود مبارک، اهلش نیز مبارک است خود آراسته، اهلش نیز آراسته- به زیور الهی- است، خود محفوظ و اهلش نیز محفوظ است ...).

اساسا حبّ خدا، حبّ هر آنچه را که نشان از خدا دارد، بدنبال می آورد: عاشقم بر همه عالم، که همه عالم از اوست.

در حدیثی دیگر، علی علیه السلام شیعیان زمان حضرت حجت علیه السلام را ترسیم می کند:

«کأنّی أنظر إلی شیعتنا بمسجد الکوفة و قد ضربوا الفساطیط یعلّمون النّاس القرآن کما أنزل ...». (ب 8، ح 4) (گویا به شیعیان خود در مسجد کوفه می نگرم در حالیکه خیمه ها را برپا کرده اند به مردم قرآن می آموزند همانگونه که نازل شده است ...).

در حدیثی از علی علیه السلام رفع عذاب از اهل زمین را منوط به آبادی مساجد می نماید:

«یقول اللّه عزّ و جلّ و تبارک و تعالی إذا أردت أن أصیب أهل الأرض بعذاب، لولا رجال یتحابّون جلالی ⁽¹⁾و یعمرون مساجدی و یستغفرون بالأسحار لولا هم لأنزلت عذابی». (ب 6 ح 4) (خداوند عزیز و جلیل و تبارک و تعالی می فرماید هرگاه اراده می کنم که عذابی را

به اهل زمین وارد کنم اگر نبودند مردانی که به جلال و عظمت من عشق می ورزند و مساجد مرا آباد می کنند و در سحرگاهان به استغفار می پردازند، اگر اینان نبودند عذابم را نازل می کردم).

رسالت حوزه ها

با توجه به اینکه امروزه عموما مدارس آموزشی از مساجد جدا گشته اند تعلیم قرآن و تدبّر در حقایق آن باید جزء درسهای آموزشی قرار گیرد و برای تحقق آموزش قرآن باید معلمینی با تقوی و آگاه به مفاهیم قرآن تربیت شوند تا بار رسالت عظیم تعلیم قرآن را به قشر نوجوان و جوان، بر دوش گیرند چرا که حفظ و تداوم انقلاب در گرو بارور شدن فکر و روح جوانان بر اساس فرهنگ قرآن می باشد؛ جهت این امر سرمایه گذاری فراوان و عنایت جدّی و فوری، برای تقویت و گسترش دانشکده قرآن و تأسیس مراکز متعدد در این جهت، بسیار ضروری است و غفلت از آن، خطراتی عظیم را متوجه انقلاب و قشر پویای جامعه، خواهد نمود؛ و در واقع این از رسالتهای مهم حوزه های علمیه می باشد که چنین مراکزی را بنیاد نهند و به پرورش این نیروهای قرآنی همت گمارند.

در پایان حدیثی را از علی علیه السلام در ثمره حضور در مسجد ذکر می نماییم ⁽¹⁾:

«من اختلف إلی المسجد أصاب إحدی الثّمان: أخا مستفادا فی اللّه، أو علما مستطرفا، او آیة محکمة او رحمة منتظرة او کلمة تردّه عن ردی، او یسمع کلمة تدلّه علی هدی، او یترک ذنبا خشیة او حیاء». (ب 3، ح 4) (هر که به مسجد رفت و آمد کند- لااقل- یکی از این هشت فایده به او اصابت

خواهد کرد: برادری بسیار مفید در راه خدا، یا دانشی بسیار تازه، یا آیه ای محکم- از قرآن- یا رحمتی مورد انتظار، یا سخنی که او را از سقوط باز دارد، یا بشنود سخنی را که او را بر هدایتی رهنمایی کند یا گناهی را از ترس عظمت خدا یا شرم از او واگذارد).

در حدیثی «آیة محکمة، فریضة مستعملة و سنّة قائمة» با هم آمده است ⁽¹⁾که می تواند به اصول عقاید، احکام و اخلاق نظر داشته باشد. ⁽²⁾

بخش چهارم: زمانهای مناسب تدبّر در قرآن

اشاره

قرآن دیدار با خداست، از این رو، باید زنده ترین حالات و اوقات را به قرآن اختصاص داد و در خدمت قرآن بسر برد؛ برای زنده ترین حالات، وقت خاصی را نمی توان معیّن کرد، لیکن با توجّه به تحوّلات شب و روز، اغلب می توان با کمی دقت در برنامه ریزی روزانه، مناسب ترین حالات را با مناسب ترین اوقات طبیعت، همزمان نمود.

وقت طلوع و غروب خورشید، دو وقت مهم، در تحولات شبانه روزی است که یکی جانشین دیگری می گردد و اوضاع و شرایط جوّی خاصی را پدید می آورد که با قبل از خود، بسیار متفاوت است؛ این جریان طبیعی بر وجودهای لطیف و حساس، تأثیرات عمیقی را می تواند بجای گذارد و به انسان، طلوع و غروب زندگی و گذر سریع عمر را هشدار دهد و انسان را سخت به اندیشه در عاقبت زندگی و مقصد حرکتش وادار نماید؛ از این رو، آغاز تحوّل تا حصول تحوّل در این دو وقت، جهت تدبّر در قرآن، خلوت و مناجات با پروردگار و محاسبه و مشارطه ⁽¹⁾با نفس بسیار

تأکید شده است:

«وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ، وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ وَ لا تَکُنْ مِنَ الْغافِلِینَ، إِنَّ الَّذِینَ عِنْدَ رَبِّکَ لا یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَ یُسَبِّحُونَهُ وَ لَهُ یَسْجُدُونَ». (اعراف/ 206، 204) (و هرگاه قرآن خوانده شود پس به آن گوش فرا دهید و ساکت باشید شاید شما مورد رحمت واقع شوید.

و پروردگارت را در وجودت با حالت ناله و زاری، و خوف و هراس، و بدون آشکار کردن سخن در صبحگاه و بعد از عصر، یاد نما و از بی خبران مباش، زیرا کسانی که نزد پروردگارت بسر می برند بهیچ وجه از عبادتش سرپیچی نکرده و بزرگی نمی ورزند و او را از هر عیب و نقص تنزیه و تقدیس می نمایند و صرفا به او سجده می کنند).

این دو وقت، از اوقات استجابت دعاست، از این رو شیطان، سعی فراوان در اغفال انسان از این دو وقت دارد؛ ⁽¹⁾در روایات نیز همچون، آیه شریفه، تأکید شده است مبادا از این اوقات غفلت شود:

«إذا تغیرت الشّمس فأذکر اللّه عزّ و جلّ و إن کنت مع قوم یشغلونک فقم وادع». ⁽²⁾امام صادق علیه السلام (هر وقت خورشید مغیّر گشت پس خدای عزیز و جلیل را یاد کن و اگر با قومی

هستی که تو را سرگرم می کنند پس- از میانشان- برخیز و دعا نما).

در وقت قبل از طلوع در زمینه نشاط صبحگاهی طبیعت، انسان از فراغت فکری و حداکثر نشاط روحی برخوردار بوده، فرصت می یابد که جهت فعالیت روزانه و سلامتی معاشرتها و ارتباطات، با قرآن و دعا، تغذیه روحی شود.

وقت قبل از غروب زمان مناسبی است که حاصل کار روزانه، جمع بندی گشته، با معیارها و ضوابط الهی محاسبه شود، شفق و اضطراب طبیعت با حکایتگری گذر عمر و از دست رفتن فرصتها، شور و اضطرابی را بر جان انسان، فرو می ریزد که خود زمینه بسیار مناسبی را برای اندیشناک شدن از سرنوشت خود و تدبر در حقایق دنیا و آخرت، بوجود می آورد:

«فَلا أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ وَ اللَّیْلِ وَ ما وَسَقَ وَ الْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ لَتَرْکَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ فَما لَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ وَ إِذا قُرِئَ عَلَیْهِمُ الْقُرْآنُ لا یَسْجُدُونَ». (انشقاق/ 21، 16) (پس نه، قسم به شفق و به شب و آنچه که جمع کند و به ماه وقتی که جلوه گر شود که بی شک مرحله و حالتی عظیم و هولناک را خواهید رهسپرد، در حالیکه از مرحله ای عظیم گذر نموده اید، پس آنها را چه شده است که ایمان نمی آورند و هرگاه قرآن بر آنان خوانده می شود تواضع و فروتنی نمی نمایند- سجده نمی کنند-).

وقت مهم دیگر، کمی از دو ثلث آخر شب، خصوصا ثلث آخر می باشد که از ارزشمندترین و مؤثرترین اوقات مناجات و انس و تدبر در قرآن می باشد که در سوره مزّمل بر آن تأکید شده است. ⁽¹⁾

آرامش شب، سکوت مرموز و الهام بخش آن بهمراه خلوت و تنهایی، تمرکز و حضوری را سبب می شود که در اوقات دیگر کمتر بدست می آید؛ آمادگی و نشاط

روحی در این وقت نیاز به تمرین و برنامه ریزی دقیق دارد، و مهم تر از آن نیازمند درک و معرفت به شأن ربوبی و درک و احساس فقر و نیاز خود، می باشد. ⁽¹⁾

در آیات بی شماری، بر خصوص این سه وقت، جهت کسب توان روحی تأکید شده است: ⁽²⁾«وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ بُکْرَةً وَ أَصِیلًا وَ مِنَ اللَّیْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَ سَبِّحْهُ لَیْلًا طَوِیلًا».

(انسان/ 26، 25) (نام پروردگارت را صبح زود و بعد از عصر یاد نما و در پاره ای از شب او را سجده کن و او را شبی طولانی تسبیح نما).

اصل تبدیل در اوقات و جبران در عبادات

گاه شرایط روحی و وضعیت کاری، چنان است که انسان، امکان بهره وری از اوقات یاد شده را نمی یابد، پس ناگزیر وقتی دیگر ضرورت می یابد تا از دست رفته ها، جبران شود.

این موضوع، اصلی کلی در زمینه جبران عبادات می باشد مگر آنکه مقیّد به وقتی خاص بوده باشد و جبرانش نفی گردد؛ ⁽³⁾این معنی در قرآن و روایات وارد شده است، مثل جبران نماز شب، در روز و در صورت عدم جبران، بوسیله صدقه، تدارک ثواب می شود و جبران نمازهای واجب، روزه در وقت دیگر، حج در سالهای بعد در وقت

مخصوص و غیره:

«وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ یَذَّکَّرَ أَوْ أَرادَ شُکُوراً».

(فرقان/ 62) (و اوست آنکه شب و روز را جانشین یکدیگر قرار داد برای آن کسی که با سعی و تلاش می خواهد متذکر- حقایق- شود یا اینکه شکر نعمتی را بجای آورد).

شکر، مناسب روز است و تذکر، مناسبت با شب دارد، در صورت عدم توفیق، بر عکس معمول، عمل خواهد شد.

«کلّ ما فاتک باللّیل فاقضه بالنّهار، قال اللّه تبارک و تعالی: «وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ ...» یعنی أن یقضی الرّجل ما فاته باللّیل بالنّهار و ما فاته بالنّهار باللّیل». امام صادق علیه السلام (تفسیر نور الثقلین ذیل آیه شریفه) (هر آنچه که در شب از تو فوت شد پس آن را در روز بجای آور، چرا که خداوند تبارک و تعالی فرمود: «وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ ...» یعنی که شخص در روز بجای آورد آنچه را که در شب از او فوت شده است و در شب- بجای آورد- آنچه را که در روز از او فوت شده است).

«من فاته شی ء من اللّیل أن یعمله، أدرکه بالنّهار و من فاته شی ء من النّهار أن یعمله، أدرکه باللّیل». ( «ابن عباس» تفسیر درّالمنثور ذیل آیه شریفه) (هر که را چیزی از شب فوت شود از اینکه آنرا عمل کند، در روز آنرا جبران می نماید؛ و هر که را چیزی از روز فوت شود از اینکه آنرا عمل کند، در شب آنرا جبران می نماید):

بخش پنجم: جایگاهها و زمانهای نامناسب تدبر در قرآن:

1- عریان بودن در حمام

قداست و خصوصیت قرآن اقتضای آن دارد که انسان در حالتی سزاوار و در مکانی مناسب به تلاوت و تدبر بپردازد، از این رو در احادیث آمده است که در حمام، در حالت عریان بودن، از خواندن قرآن خودداری شود:

«عن محمّد بن مسلم قال سألت أبا جعفر علیه السلام : کان أمیر المؤمنین علیه السلام ینهی عن قراءة القرآن فی الحمّام؟

فقال: لا، إنّما نهی أن یقرأ الرّجل و هو عریان، فأمّا إذا کان علیه إزار فلا بأس».

(ج 1، آداب حمام، ب 15، ح 1) (محمد بن مسلم: از امام باقر علیه السلام سؤال کردم آیا امیر مؤمنان علیه السلام از خواندن قرآن در حمام نهی می نمود؟

پس فرمودند: نه، فقط نهی نمود از اینکه شخص قرآن بخواند در حالیکه عریان است امّا، وقتی که بر او لنگی باشد پس اشکالی ندارد).

«عن أبی بصیر قال: سألته عن القراءة فی الحمّام فقال: إذا کان علیک إزار فاقرء القرآن ان شئت کلّه». (ح 7)

(ابی بصیر می گوید از امام، خواندن قرآن در حمام را پرسیدم پس فرمودند هرگاه بر تو لنگی باشد پس همه قرآن را- اگر خواستی- بخوان).

در احادیثی دیگر، جواز قرائت قرآن در حمام، بنحو مطلق مطرح شده است ⁽¹⁾که:

یا بر احادیث مقید مذکور تطبیق می شوند و یا اینکه کراهت قرائت در حالت عریانی را می رسانند که به معنی ثواب کمتر می باشد و یا اینکه زمانی را نظر دارد که انسان در معرض رؤیت دیگران نبوده، هنگام قرائت به عریان بودنش توجّه ندارد. ⁽²⁾

2- هنگام قضای حاجت

در روایتی از امیر مؤمنان علیه السلام از قرائت در محل قضای حاجت نهی گردیده است:

«سبعة لا یقرؤون القرآن: الرّاکع و السّاجد و فی الکنیف و فی الحمّام و الجنب و النفساء و الحائض». امام صادق از علی علیه السلام (ج 4، ب 47، ح 1) (هفت دسته قرآن نمی خوانند- نباید بخوانند- رکوع و سجده کننده، و در توالت و در حمام و جنب و نفساء و حائض).

از این مسأله «آیة الکرسی» و آیه «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ» استثناء گردیده است:

«عن عمر بن یزید قال سألت أبا عبد اللّه علیه السلام عن التّسبیح فی المخرج و قراءة القرآن، قال علیه السلام : لم یرخّص فی الکنیف فی أکثر من آیة الکرسی و یحمد اللّه و آیة الحمد للّه ربّ العالمین». (ج 1، احکام خلوت، ب 7، ح 7) در حدیثی صحیح از امام صادق علیه السلام اجازه بیش از آن داده شده است که کراهت را می رساند و بر معنی ثواب کمتر، حمل می شود:

«عن عبید اللّه بن علیّ الحلبی عن أبی عبد الله علیه السلام قال: أتقرأ النّفساء و الحائض و الجنب و الرّجل یتغوّط، القرآن؟

قال علیه السلام : یقرءون ما شاءوا». (ح 8) (حلبی می گوید از امام صادق علیه السلام پرسیدم آیا نفساء و حائض و جنب و شخص در حال قضای حاجت، قرآن می خوانند؟

فرمودند: هر چه بخواهند قرآن می خوانند).

ذکر خدا و نیز «تسمیه و استعاذه» بر خلاف قرائت قرآن، حتی در محلّ قضای حاجت، نیز مستحب می باشد: ⁽¹⁾«مکتوب فی التّوریة التّی لم تغیّر أنّ موسی علیه السلام سأل ربّه فقال: إلهی إنّه یأتی علیّ مجالس أعزّک و أجلّلک أن أذکرک فیها، فقال: یا موسی علیه السلام إنّ ذکری حسن علی کلّ حال». امام باقر علیه السلام (ح 1) (در توراتی که تحریف نشده، مکتوب است که موسی علیه السلام از پروردگارش پرسید:

خدایا بر من جایگاههایی پیش می آید که تو را عزیزتر و جلیل تر از آن می دانم که در آنها یادت نمایم، پس خدا فرمود: ای موسی علیه السلام یاد من بر هر حالتی زیباست!).

«لا بأس بذکر اللّه و أنت تبول، فإنّ ذکر اللّه حسن علی کلّ حال فلا تسأم من ذکر اللّه». امام صادق علیه السلام (اشکالی به یاد نمودن خدا نیست در حالیکه ادرار می کنی، چرا که یاد خدا بر هر حالتی زیباست پس از یاد خدا، هرگز خسته و دلتنگ مباش).

3- هنگام زناشویی

در وصیت پیامبر صلی الله علیه و آله به امیر مؤمنان، بشدت از قرائت قرآن با حال جنابت، در بستر زناشویی، نهی شده است:

«یا علیّ من کان جنبا فی الفراش مع أمرأته فلا یقرء القرآن فإنی أخشی أن تنزّل علیهما نار من السّماء فتحرقهما». (ج 1، جنابت، ب 19، ح 3) (ای علی! هر که جنب در رختخواب با همسرش باشد پس نباید قرآن بخواند چرا که من می ترسم که آتشی از آسمان بر آن دو فرود آید، پس آنها را بسوزاند!).

با توجه به روایات، استفاده می شود: «هر کجا که قرائت قرآن، وهن و یا هتک و بی حرمتی به قرآن تلقّی شود باید از قرائت خودداری نمود؛ ⁽¹⁾«وهن»، نظر به قصد اهانت نزد عامل دارد و «هتک» نظر به انعکاس عمل در نظر دیگران می باشد، و لو اینکه عامل قصد اهانت نداشته باشد.

با این توجّه، گاه خستگی مفرط، چنان انسان را فرا می گیرد که اگر دراز کشد، توان قرائت یک جزء قرآن را بدست خواهد آورد و اگر بنشیند، کشش قرائت بیش از آیاتی چند را نخواهد داشت، در این صورت اگر نزد دیگران هتک و بی حرمتی تلقّی نشود، اشکالی نخواهد داشت:

«الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِهِمْ ...». (آل عمران/ 191) (آنانکه خدا را پیوسته در حال قیام و نشسته و بر پهلوهایشان- دراز کشیده- یاد می نمایند).

عدم توجه به این نکته، تکلّف و محرومیّت از انس بیشتر با قرآن را بدنبال می آورد که: «وَ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ». (حج/ 78)

فصل دوّم کلیدهای (شرایط) تدبر در قرآن

اشاره

مقدمه بخش اول: کلیدهای عام تدبر:

الف- کلیدهای قبل از تدبر:

1- مسواک زدن 2- طهارت داشتن ب- کلیدهای هنگام تدبر:

1- استقبال قبله 2- از رو خواندن 3- دعای شروع و ختم 4- پناهندگی به خدا (استعاذه) 5- استمداد و یاری جستن از خدا (تسمیه) بخش دوّم: کلیدهای خاص تدبر:

مقدمه 1- کلیدهای علمی 2- کلیدهای روحی و عملی

مقدمه

کلیدهای تدبر در قرآن دو قسم می باشند: «کلیدهای عام، کلیدهای خاص» «کلیدهای عام»، حداقل شرایطی است که برای تدبّر در قرآن مورد نیاز می باشد و همه اقشار از هر صنف و گروه را در بر می گیرد؛ در این سطح که اولین مرتبه تدبّر در قرآن است، تنها شرط ضروری علمی، آگاهی به ترجمه آیات و یا استفاده از ترجمه ای معتبر می باشد.

آنکه فاقد سواد و یا نابیناست، باید در تلاوت آیات و ترجمه آن، از فردی آگاه به ترجمه و یا قادر به استفاده از ترجمه، کمک گیرد، در غیر این صورت، حداقل مرتبه تدبر، امکان پذیر نخواهد بود.

باید به این نکته مهم توجه داشت، مخاطب قرآن کسی است که بی واسطه یا با واسطه موثّقی با قرائت آیات و معنی آن آشناست؛ از این رو، آنکه فاقد این شرط اساسی است و صرفا به قرائت آیات بدون فهم آن، اقدام می نماید دستور قرآن، «فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ» ⁽¹⁾را اجرا نکرده، هنوز در مقدمات قرائت بسر می برد؛ چرا که مخاطبین

زمان نزول آیات، زبانشان عربی بوده، به مجرّد سماع قرآن پیام آیات را می فهمیدند؛ پس دستور به قرائت قرآن در سوره مزّمل، صرف تلفظ آیات نبوده، فهم معنی را نیز در بر دارد.

در روایتی از امام حسین علیه السلام ، مراتب فهم و تدبر قرآن، بهمراه نکته فوق، مطرح گشته است:

« «کتاب اللّه عزّ و جلّ علی أربعة أشیاء علی العبارة و الإشارة و اللّطائف و الحقایق فالعبارة للعوام، و الإشارة للخواصّ، و اللّطائف للأولیاء و الحقائق للأنبیاء». (بحار، چاپ بیروت، ج 89، ص 20) (کتاب خدای عزیز و جلیل بر چهار چیز مستقر گشته است: بر عبارت و اشارت، و لطائف و حقایق، پس عبارت قرآن برای توده مردم و اشارت آن برای خواص، و لطائف آن برای اولیاء خدا و حقایق آن برای انبیای الهی است).

مقصود از «عبارت» همان حدّ «ترجمه» می باشد که سهم توده های مردمی است، و مقصود از «اشارت قرآن» با توجّه به قید خواصّ، حد «تفسیر» را نظر دارد که در حوزه صلاحیّت متخصصّین قرآن و مجتهدین تفسیر می باشد که به ابزار و «کلیدهای مخصوص» تفسیر قرآن، مجهّز می باشند که در بخش دوّم، شرح آن خواهد آمد.

مقصود از لطائف قرآن. نکات و برداشتهایی است که از حدّ فهم نوع علمای تفسیر فراتر بوده، شرط «ولایت الهی» را طلب می کند.

آنانکه دل به خدا سپرده اند و سرپرستی فکر و دل و جوارحشان را خدا بر عهده گرفته است و از حواریّون معصومین علیهم السلام بشمار می روند، به حوزه لطائف قرآن راه یافته از آن بهره مند می گردند، از نمونه این بزرگواران، می توان «سید علی آقا قاضی طباطبایی (استاد تفسیر علّامه طباطبایی)، علامه طباطبایی و حضرت امام خمینی» را نام برد.

مقصود از حقایق قرآن، ذات قدسی و مکنون ملکوتی قرآن می باشد که اتصال و تماس با آن، معصوم علیه السلام را سزد و دست دیگران از آن حوزه «لدی اللّهی» کوتاه می باشد:

«لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ». (واقعه/ 79) (آن- حقیقت قرآن- را جز پاک شدگان، مسّ نمی نمایند- در نمی یابند-).

تعبیر «مطهّر» بجای «متطهّر»، مقام عصمت را نظر دارد؛ آنانکه، خدا عهده دار تطهیرشان گشته است:

«إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً».

(احزاب/ 33) (جز این نیست که خدا می خواهد اختصاصا از شما اهل بیت، پلیدی را بزداید و بگونه غیر قابل وصفی تطهیرتان نماید).

تعبیر «یمسّ»، تماس تنگاتنگ را می رساند و ضمیر مفعولی «ه» به «قرآن» یا «کتاب مکنون» برمی گردد که حقیقت قرآن را نظر دارد:

«وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتابِ لَدَیْنا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ». (زخرف/ 4) (و بی شک آن- حقیقت قرآن- در حالیکه در مرجع کتاب- سرچشمه کتاب- در پیشگاه ماست، بسیار والایی عمیق و فرزانه می باشد).

با توجه به مطالب گذشته، شرایط یا کلیدهای تدبر در قرآن را در دو بخش کلی مطالعه می کنیم.

بخش اوّل: کلیدهای عام تدبر بخش دوّم: کلیدهای خاص تدبر «کلیدهای عام»، توده های مردمی، را نظر دارد.

«کلیدهای خاص»، مراتب علماء و اولیاء و معصومین را در بر می گیرد.

تعبیر «کلیدها» از آیه تدبر (محمد/ 24) استفاده شده است: «أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلی قُلُوبٍ أَقْفالُها؟» این آیه بخوبی نشان می دهد:

تدبّر، امری قلبی است نه صرفا ذهنی و علمی؛ عواملی قفل دل بوده، مانع تدبر می گردند؛ این قفلها کلیدهایی دارند که باید آن را تحصیل کرد؛ کلیدهای اساسی تدبر عمدتا قلبی هستند نه ذهنی و علمی!

بخش اوّل: کلیدهای عام تدبر در قرآن:

الف- کلیدهای قبل از تدبر:

1- مسواک زدن

اشاره

مسواک زدن، قدم اوّل، در تحصیل شرایط می باشد، از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است:

«نظّفوا طریق القرآن، قیل یا رسول اللّه و ما طریق القرآن؟، قال: أفواهکم، قیل بماذا؟ قال: بالسّواک». (ج 1، ابواب السواک، ب 7، ح 1) (مسیر قرآن را پاک نمایید، سؤال شد: مسیر قرآن کدام است؟ فرمودند: دهانتان، سؤال شد: با چه چیزی؟ فرمودند: با مسواک زدن).

«أفواهکم طریق من طرق ربّکم، فأحبّها إلی اللّه أطیبها ریحا فطیّبوها بما قدرتم علیه». (ح 2) (دهانتان راهی از راههای پروردگار می باشد، پس محبوبترین راهها بسوی خدا خوشبوترین آنهاست، پس آنها را با آنچه که بر آن قدرت دارید، خوشبو نمایید).

از روایت اخیر معلوم می شود مقصود از «طرق» راههای ظاهری و باطنی می باشد، آنکه ظاهر و باطنش هر دو خوشبوست محبوبتر است.

در روایت دیگر از امیر المؤمنین علیه السلام و حضرت رسول صلی الله علیه و آله آمده است:

«إنّ أفواهکم طرق القرآن (فطّیبوها) فطهّروها بالسّواک». (ح 3) (دهانتان راههای قرآن می باشد پس آنها را با مسواک زدن- خوشبو- پاکیزه نمایید).

آثار مسواک زدن

از تأکیدات شدیدی که در بیان معصومین در امر مسواک زدن آمده است معلوم می شود که علاوه بر بهداشت ظاهری، در بهداشت روحی نیز اثر دارد، بطوری که فرشته ها را مونس انسان قرار می دهد و آیه ای از قرآن، تلاوت نمی شود مگر اینکه آن آیه را از دهان مؤمن، أخذ می کنند ⁽¹⁾لیکن اگر مسواک نزده باشد کنار می ایستند و به قرآن گوش می دهند و نزدیک نمی شوند چرا که باعث اذیت فرشته ها می گردد. ⁽²⁾

ثواب دو رکعت نماز با مسواک از هفتاد رکعت بدون مسواک بالاتر است ⁽³⁾که در مورد قرآن هم طبعا چنین است.

عطر و مسواک، از هدایایی است که خداوند به انبیاء خود عطاء نموده است ⁽⁴⁾و از خصوصیات انبیاء و سنت آنان، مسواک زدن می باشد: ⁽⁵⁾«من أخلاق الأنبیاء السّواک».

از آثار مسواک زدن روشنی چشم و فزونی عقل و حافظه می باشد. ⁽⁶⁾

کمترین حد مسواک زدن، ساییدن دندانها با انگشت شست و سبّابه می باشد. ⁽¹⁾

2- طهارت داشتن:

اشاره

طهارت، شرط تلاوت و تدبّر راستین قرآن می باشد همانگونه که شرط اساسی نماز بشمار می رود، ⁽²⁾

«اتْلُ ما أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنَ الْکِتابِ وَ أَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ». (عنکبوت/ 45) (آنچه را که بسویت وحی می شود تلاوت و پیروی نما و نماز را بپای دار چرا که نماز از کارهای ناشایست و زشت باز می دارد، و بی شک یاد الله (بالاتر) بزرگتر است).

1- طهارت ظاهر و باطن

نظافت بدن و لباس، قدم اوّل است سپس نظافت دهان که مسیر قرآن می باشد قدم دوم بحساب می آید، قدم سوم طهارت شرعی است: وضو یا غسل و در صورت فقدان آب، تیمّم؛ این طهارت، سمبل طهارت روحی است ⁽⁴⁾

«ما یُرِیدُ اللَّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ». (مائده/ 6) (خدا نمی خواهد تا بر شما حکمی سخت، قرار دهد و لیکن می خواهد- بواسطه وضوء، غسل و تیمم- تا اینکه شما را پاک نماید و برای اینکه نعمتش را بر شما تمام

روی آوردن به گناه، طهارت از آلودگی چشم و زبان، طهارت از آلودگی دست مرتکب شده به گناه و دست آخر، طهارت قدمهای آلوده به گناه. ⁽¹⁾

این طهارت موجب نورانیت روح مؤمن است و سرآغاز روشنی دل، به نور حق و بار یافتن به حضور کمال قدس و طهارت و نزاهت می باشد.

«لا صلوة إلّا بطهور». (ج 1، الوضوء، ب 1، ح 1 و 7) (نماز جز به طهارت محقق نمی شود- جز به طهارت نمازی وجود ندارد-).

«الوضوء شطر الایمان». (ب 1، ح 5) (وضوء جزیی از ایمان است).

«إفتتاح الصّلوة الوضوء و تحریمها التّکبیر و تحلیلها التسلیم». (ح 4 و 7) (سرآغاز نماز، وضوء و إحرام بستن آن، گفتن الله اکبر، و خروج از احرام نماز، سلام دادن می باشد).

«الوضوء علی الوضوء نور علی نور». (ب 8، ح 8) (وضوء روی وضوء، نوری بر فراز نوری دیگر است).

«الصّلوة ثلاثة أثلاث: ثلث طهور و ثلث رکوع و ثلث سجود». (ب 1، ح 8) (- حقیقت- نماز سه بخش است: یک سوّم طهارت و یک سوّم رکوع و یک سوّم سجود می باشد).

از آنجا که عالم، محضر خدا و محلّ نزول رحمت و عنایت خداوندی است، برای بهره مند شدن از عنایت خدا، سزاوار است این طهارت را نه تنها هنگام نماز و انس و تدبر در قرآن و نه حتی هنگام نیازمندی و برآورده شدن حاجت (که در روایت آمده است) ⁽¹⁾بلکه در تمام حالات استمرار بخشیده ⁽²⁾، دلهامان را مستعد رشد و تعالی بگردانیم.

این طهارت شرعی تنها به زدودن آلودگیها و رفع موانع روحی، نظر ندارد؛ بلکه از روایات زیادی خصوصا روایات شب معراج، استفاده می شود مایه کسب ارزشهای معنوی نیز می باشد. ⁽³⁾

آیه 6 سوره مائده در بیان علت و فلسفه طهارت بخوبی این معنا را، می نمایاند؛ با این همه تأکیدات معلوم می شود انس و رفاقت با قرآن و تدبّر راستین در آن بدون طهارت حاصل نخواهد شد:

«لا یقرء العبد القرآن إذا کان علی غیر طهور حتّی یتطهّر». ⁽⁴⁾

«من أحدث و لم یتوضّأ فقد جفانی ...». حدیث قدسی (ج 1، ب 11، ح 2) (هر که حدثی از او سرزند و وضوء نگیرد پس به من جفا نموده است).

(بنده خدا، در شرایطی که بر غیر طهارت باشد، قرآن نمی خواند- نباید بخواند- تا آنکه طهارت را بدست آرد).

آثار فراوان و عمیق طهارت، تلاوت راستین قرآن و نماز، در روح و روان انسان،

موجب گشته است که بالاترین پاداش تلاوت قرآن به وقت نماز در حال قیام، اختصاص یابد که یکصد حسنه می باشد.

پاداش تلاوت قرآن، در نماز به حالت نشسته، پنجاه حسنه می باشد، و به خارج از نماز، بشرط طهارت، بیست و پنج حسنه تعلق می گیرد، و در صورت عدم طهارت، ده حسنه عطا می شود؛ این مقدار از پاداش نه برای یک سوره و نه برای یک آیه و نه حتی برای یک کلمه، بلکه به هر حرفی که تلاوت شود! ⁽¹⁾این پاداش عظیم در مقایسه با دیگر اعمال خیر، حکایت از آثار عظیم نماز و قرآن در رشد و تعالی روح انسان و جامعه بسری دارد و صرف پاداش قراردادی نیست، بلکه واقعیت نماز و قرآن را بیان می کند، چرا که آنچه مایه رشد و پرورش استعدادهای انسانی و مایه رسیدن به ارزشهای والا می باشد اتصال با خداوند، کمال زیبائیها، خوبیها و ارزشهاست از این رو، اعمال خیر، به قصد تقرب بسوی خداوند، با واسطه، موجب ارتباط با خداوند می باشد، حال آنکه نماز و قرآن عین حضور در برابر خداوند است و بی واسطه ما را مفتخر به شرفیابی می نمایند.

نماز، ملاقات مخصوص با خداوند و گفتگوی رسمی عبد با خالقش، می باشد، شرافت و حضوری که شکوه و جلال و عظمتش در وصف نمی گنجد:

«الصّلوة معراج المؤمن».

(نماز- عین- معراج مؤمن می باشد).

«الصّلوة قربان کلّ تقیّ». (ج 3، ص 30، ب 12، ح 1، 2 و 3) (نماز- عین- تقرّب هر با تقوایی است).

قرآن، ملاقات با خداوند و حضور در جلسه سخنرانی ربوبی و گفتگوی غیر رسمی

با خداوند است. نماز بواسطه اشتمالش بر اذکار و اعمال مخصوص، علاوه بر دو سوره قرآن (حمد و یک سوره دیگر) در میان عبادات و در مقایسه با قرآن موقعیّت خاصّی یافته است، بهرحال هر دو، بار یافتن بحضور خداوند سبحان می باشد؛ و در واقع بالاترین پالایش و تطهیر و تغذیه روح مؤمن، با نماز و تلاوت قرآن صورت می گیرد.

در بیانات رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز به آب و غذای روح و به چشمه آبگرمی تشبیه گشته است که حداقل پنج بار مؤمن روح خود را در آن می شوید و قرآن به سفره طعام گسترده ای مثل زده شده است (که تمام گرسنگی هایمان را برطرف می نماید). ⁽¹⁾

از آداب مهمّ تحصیل طهارت، آغاز آن با ذکر «بسم الله» می باشد که تأثیر طهارت را به نهایت خود می رساند. ⁽²⁾

2- بانوان و مشکل طهارت

مسأله مهمّی که در ارتباط با بانوان مطرح است عذر ماهیانه آنان بمدت 7 الی 10 روز می باشد، بی توجهی خانمها به بدل نماز در این مدّت از یک طرف و توهم ناپاکی روح و ممنوعیّت قرآن از طرف دیگر موجب گشته، بکلّی از برکات این دو گنج عظیم روحی فاصله بگیرند و در محرومیّت تغذیه روحی بسر برند.

این دوری، موجب رکود روحی و صدمه قابل توجه در فرصت قریب به یک چهارم عمرشان می باشد که خسارتی بس عظیم و جبران ناپذیر می باشد؛ چگونه می شود، انسان از دو بعد جسم و روح برخوردار باشد و هر دو بعد نیازمند تغذیه و رشد،

و قرآن و نماز هم دو غذای اصلی روح انسان باشد و در عین حال یک چهارم عمر، در محرومیّت از آن بسر برد! ⁽¹⁾آیا خداوند رئوف رحیم به این محرومیت رضایت داده است؟

رئوف رحیمی که حاضر نشده است ما در أمر دنیایمان به مشقّت و سختی طاقت فرسا، دچار شویم پس وسایل راحتی و آسایش جسمی مان را فراهم نموده است. ⁽²⁾چگونه می شود او به این محرومیت رضایت داده باشد! اهمیت مسأله آنگاه روشن می شود که به دشمن خطرناک و قسم خورده بشریت، ابلیس و دار و دسته اش نظر افکنیم که چگونه در کمین فرزندان آدم هیچ فرصت و موقعیّتی را از برای به اسارت کشیدن انسان از دست نمی دهد و همچون خون در وجود انسان در رفت و آمد می باشد.

شیطانی که قسم یاد کرده است تا انسان را اسیر نکند و تا افسار به دهان او نزند و به زیر اطاعت خود در نیاورد و تا مانند راکب بر انسان مسلّط نشود آرام نخواهد گرفت. ⁽³⁾

کدام سلاح نیرومندی است که انسان را در هجوم بی امان شیطان و دار و دسته اش یاری دهد و رشد و سلامتی و شکوفایی او را تضمین نماید؟

اعمال شبانه روزی انسان بدون عنصر نماز و قرآن، ضعیف تر از آن است که

جلوگیر هجوم شیطان باشد.

خداوند سبحان آن رئوف رحیمی است که بارها و به تأکید خطر شیطان را به ما گوشزد نموده است:

«یا بَنِی آدَمَ لا یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطانُ کَما أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ، یَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِیُرِیَهُما سَوْآتِهِما، إِنَّهُ یَراکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لا تَرَوْنَهُمْ ...».

(اعراف/ 27) (ای فرزندان آدم مبادا شیطان، شما را فریب دهد و به عذاب گرفتارتان نماید، همانگونه که پدر و مادرتان را از بهشت بیرون کرد در حالیکه لباس آنها را از ایشان جدا می نماید تا عیبشان را به آنها بنمایاند- در معرض دیدشان قرار دهد- چرا که او و دار و دسته اش شما را می بینند از جایی که آنان را نمی بینید!).

حاشا از اینکه، آن مهربان به چنین محرومیّتی رضایت داده باشد.

نماز، چون دیداری است مخصوص و طهارت لازم می طلبد در ایام عذر ماهانه امکان تحقق ندارد از این رو جانشینی برایش در نظر گرفته شده است، از این قرار که حائض در اوقات نماز خود را پاک کند و وضو بگیرد و در جایگاه نماز رو به قبله بنشیند و به مقدار نماز ذکر بگوید. ⁽¹⁾

عمده منع نماز برای خانمها به جهت ترکیب خاص اذکار و اعمال آن می باشد چرا که اگر این ترکیب و نظم بهم بریزد دیگر منعی نخواهد داشت.

قرآن چون خصوصیّت نماز را ندارد و چون بدلی برای آن متصوّر نیست خود رزق روحی خانمها می باشد:

«تتوضّأ المرأة الحائض إذا أرادت ان تأکل و إذا کان وقت الصّلوة، توضّأت

و استقبلت القبلة و هلّلت و کبّرت و تلت القرآن و ذکرت اللّه عزّ و جلّ». (ج 2، النجاسات، ب 40، ح 5) (زن حائض وقتی خواست- چیزی- بخورد وضوء می گیرد و هرگاه وقت نماز شد وضوء می گیرد و رو به قبله می نشیند و «لا اله الا الله» و «الله اکبر» می گوید و قرآن تلاوت می کند و خداوند عزیز و جلیل را یاد می نماید).

در مقدمه گذشت که برتری قرآن بر دیگر کتب و اندیشه ها بمانند برتری خداوند بر کل مخلوقات می باشد، بنابراین از رزق قرآن نمی شود محروم شد و باید از آن بهره گرفت: ⁽¹⁾

از این آیه فهمیده می شود مصلح بودن دو شرط اساسی دارد: 1- ارتباط مستحکم با قرآن 2- بپای داشتن نماز «اقامه نماز» یعنی که عمود و چوب خیمه دین را بپای داشتن، یعنی احیای ارزشهای الهی در جامعه که نماز، سمبل آن محسوب می شود چرا که مهمترین و اساسی ترین جلوه ارزشهای الهی می باشد (خیمه بدون عمود، برپا نمی شود) «قربان» و «معراج» بودن نماز نشان می دهد تکالیف دیگر از لوازم و مقدمات و شرایط تحقق نماز بشمار می آید، نه همتراز با آن:

«إن قبلت، قبل ما سواها و إن ردّت، ردّ ما سواها». امام باقر علیه السلام (میزان الحکمه، ج 5، ص 374)

3- سیر و سلوک و احکام شرعی

اشاره

⁽²⁾ آنچه مایه رشد روح و سلامتی قلب می باشد از نظر الهی در پنج صورت جلوه گر است: انجام واجبات و مستحبّات، دوری از محرّمات و مکروهات، انجام مباهات به قصد قرب الهی.

امر اوّل و سوّم را خداوند خود بر عهده ما به نحو الزام قرار داده است که همگی بدون استثناء با حصول شرایط، موظّف به اجرای آن می باشیم.

امر دوّم و چهارم به اختیار ما نهاده شده است؛ در امر سیر و سلوک انسان، با توجه به رزق روح و سلامتی آن نمی توان اینگونه مطرح کرد که «مستحب» یعنی آنچه که انجامش پاداش دارد و عدم انجامش ضرری به انسان نمی زند.

و بر عکس «مکروه»، عملی که انجامش ضرر اخروی نداشته و عدمش پاداش دارد؛ اینگونه نمی شود با «مستحبّات و مکروهات» روبرو شد، زیرا، عملی که در رشد روحی ما بسیار مؤثر است (همچون قرآن)، چگونه انجامش مستحب امّا عدمش ضرری به روح نمی زند؟! عدم انس و مصاحبت با قرآن، زمینه مساعدی برای تخم ریزی شیطان و وسوسه های او فراهم می آورد؛ وقتی ما خود را شناختیم و به وسعت و عمق و پیچیدگی روح انسانی خویش واقف شدیم و به حسّاسیت و لطافت و آسیب پذیری شدید روح، پی بردیم دیگر چگونه می توانیم بگوییم امری که برای سلامتی روح ضروری می باشد مستحبّ است؟

انسانها با توجه به میزان درک و فهم و ایمانشان دارای مراتب متفاوتی می باشند.

«واجبات و محرّمات» نظر به پایین ترین مرتبه انسانی دارد و برای مراتب بالاتر لازم هستند اما کفایت نمی کنند و باید بتدریج به میزان رشد فکری و روحی از مستحبات و مکروهات بعنوان امر ضروری به اختیار خود به واجبات و محرمات افزود این افزایش، با درک حقیقت روح و مرتبه اش، درک مسئولیّت سنگین انسانی، وسعت راه، خطر دشمن و نیاز روحی، ارتباط مستقیمی دارد؛ این افزایش تا به آنجا می رسد که دیگر در زندگی انسان مکروه و مستحب بعنوان امور غیر ضروری وجود نخواهد داشت، حتی مباحات (آنچه انجام و عدم انجامش از نظر خداوند یکسان است) با

ضمیمه شدن نیت، به امور مطلوب در نزد خدا مبدل می شوند. ⁽¹⁾

نکته دیگر اینکه انجام مستحبّات، نباید به امور لازمه صدمه وارد کند و الا باید ترک گردد، چرا که هیچگاه نمی تواند جای امر واجب یا ترک حرامی را پر کند:

«إذا اضرّت النّوافل بالفرائض فارفضوها». (نهج، ک 279) «انّ للقلوب إقبالا و ادبارا فإذا اقبلت فاحملوها علی النّوافل و إذا أدبرت فاقتصروا بها علی الفرائض». (نهج، ک 312)

با این دید می توانیم دریابیم که چرا در مورد پیامبر بزرگوارمان نماز شب و ترتیل قرآن در شب، امری واجب می گردد و در این مورد فرمان سوره مزّمل صادر می شود.

از این نظر، آنکه به وسعت و بالا رفتن درجه روحی خود پی برد در می یابد که باید به تناسب، رزق روحی اش را افزایش دهد و دیگر نمی تواند به رزق روحی سابق قانع شود وگرنه صدمه خواهد خورد.

این معنی را سوره مزّمل اشاره دارد: در پاسخ به اینکه چرا قیام در شب و ترتیل قرآن ضروری است؟ می فرماید، سه دلیل عمده دارد:

دلیل اوّل:

ما می خواهیم بار سنگین رسالت را بر دوش تو بگذاریم و این معنی بدون توان روحی امکان ندارد و آن با قیام در شب و ترتیل قرآن حاصل می شود:

«إِنَّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلًا ثَقِیلًا». (مزمل/ 5)

دلیل دوّم:

شب انتخاب شده به دلیل اینکه خلّاقیّت و تأثیر شب در ثبات روحی، و در تأثیر قرآن و نماز بر روح، بسیار شدید است:

«إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِیلًا». (مزمل/ 6)

دلیل سوّم:

شما در فعالیت روزانه برخوردها و مشغله های بسیاری خواهی داشت که برای برخورد مناسب و مؤثر، نیازمند آمادگی روحی خواهی بود و این جز در شب حاصل نخواهد شد: ⁽¹⁾«إِنَّ لَکَ فِی النَّهارِ سَبْحاً طَوِیلًا». (مزمل/ 7) پس اگر می دیدیم که رهبر بزرگ انقلاب اسلامی ایران، قیام در شب جزء لا ینفک زندگی اش بود نه اینکه امر مستحبی را ملتزم باشد، بلکه اگر آن قیام در شب را نداشت، نمی توانست با استحکام و صلابت روحی و با حفظ اصول و موازین الهی، نظام اسلامی را بدون خوف و هراس و اضطراب، اداره نماید.

انسانها در سیر و سلوک و مراحل حرکتشان به وسائط نقلیه شبیه می باشند:

«دوچرخه» را می بینیم، پیچیدگی ندارد، بردش هم محدود بوده، نیازی هم به سوخت خاصی ندارد.

«موتور» پیچیده تر و سریعتر از دوچرخه حرکت می کند و در نتیجه نیاز به سوخت خاصی با ترکیبی خاص دارد؛ «ماشین» دارای پیچیدگی بیشتری است، سوخت آن

لطیف تر و خالصتر از موتور می باشد با سرعت بیشتر و امکانات وسیعتر و در نتیجه از احکام و قوانین گسترده تر و لازم الاجرایی برخوردار است.

«هواپیما» را که در نظر می گیریم، از پیچیدگی و گستردگی دستگاه ها و سیستمهای بی شمار، سوخت خالصتر از ماشین با مصرف بالاتر و قدرت حرکت و پرواز بیشتری بهره مند است.

این پیچیدگی و گستردگی دستگاه ها، احکام و قوانین بسیاری را بدنبال دارد که برای سلامتی هواپیما و سلامتی حرکت پروازش بسیار ضروری است و کوچکترین غفلت از آن هواپیما و خلبان و دیگر سرنشینان را به کام هلاکت فرو خواهد برد.

امر «موشک و سفینه فضایی» مسائل عظیم تری را با خود به همراه دارد؛ بطوری که گاه سوخت آن هفت برابر حجم خود سفینه است و سرعت قدرتی بسیار بالاتر از موشک هواپیما را داراست، در نتیجه اداره یک چنین دستگاهی و سلامت پروازش نیازمند مجموعه احکام و قوانین متنوع و گسترده ای است به همراه سازمان عظیم فضایی، دارای مغزهای دانشمندی که هر دسته ای، کنترل و تنظیم و اداره بخشی از سفینه را عهده دار می باشند.

به کار انداختن این دستگاه عظیم با هدف عالی و متعالی بدون این احکام و مقررات و قید و بندهای فراوان و دقت بسیار و بدون مغزهایی دانشمند، امکان ندارد.

گذشته از بکار انداختن، مسأله کنترل در طول حرکت، مهمتر از بکار انداختن دستگاه می باشد که هوشیاری، دقت و آگاهی و خبرگی فراوانی را می طلبد. ⁽¹⁾

ما می بینیم تکه پارچه ای جا مانده در یک ماشین مسأله ای بوجود نمی آورد ولی

همان پارچه بجا مانده در موشک، باعث انهدام کل آن می شود. ⁽¹⁾

موشک را نمی شود بدون قانون پیچیده و گسترده و سوخت عظیم به فضا پرتاب کرد پس چگونه می تواند کسی که خود خالق این موشک است و دارای مراتب وجودی غیر قابل وصف و بسیار گسترده و عمیق و با توان عظیم تسلط بر آسمانها و زمین، ⁽²⁾بدون قانون و بدون توجه به شأن و مرتبه سیر و سلوک خویش، سالم حرکت کند؟ ⁽³⁾گذشته از اینکه این قوانین و مقررات را جز خداوند، خالق انسان نمی تواند وضع کند، ⁽⁴⁾و گذشته از اینکه نوع سوخت و تعیین کیفیّت آن از عهده مخلوق خارج می باشد؛ کنترل سلامت حرکت و پرواز روح انسان، بدون اتصال و ارتباط با خداوند عالم، و بدون لطف و عنایت او و بدون کسب راهنمایی مداوم از او، ابدا امکان ندارد، خدایی که کمال عزت و رحمت ⁽⁵⁾و عهده دار زندگی صالحین می باشد. ⁽⁶⁾

گسسته شدن ارتباط، سرنوشت محتوم سقوط و هلاکت، و به آتش کشیده شدن تمام امکانات وجودی انسان را بدنبال می آورد.

آیا در این شرایط جز سوختن و نابود شدن، امید دیگری هست؟

«ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ؟».

(چه چیز شما را در مسیر آتش دوزخ قرار داد؟).

«قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ».

(- با حالت درماندگی- گفتند: ما از نمازگزاران نبودیم).

«وَ لَمْ نَکُ نُطْعِمُ الْمِسْکِینَ».

(و بیچارگان را اطعام نمی کردیم).

«وَ کُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِینَ».

(و با افراد پوچ و یاوه گو بسر می بردیم- بدون انگیزه ای والا و بدون کسب ارزشهایی انسانی، با کسانی که رزق روحی شان دروغ و استهزاء و یاوه بود- «وَ کُنَّا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ».

و- دست آخر- روز گردنسپاری را دروغ جلوه می دادیم، (از مقصد حرکت غافل شده به استهزاء آن می پرداختیم).

نتیجه یک چنین حرکت و سلوکی چه می تواند باشد؟ جز روبرو شدن با واقعیت وحشتناک جهنّم و سوختن در آتش که خود به دست خود افروختیم؟:

«حَتَّی أَتانَا الْیَقِینُ». «فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِینَ».

(پس اکنون- دیگر- شفاعت شفاعت کنندگان، آنها را سودی نمی بخشد).

«فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْکِرَةِ مُعْرِضِینَ کَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ».

(پس ایشان را چه شده است که از این محتوای یکپارچه یادآوری روی گردان- و گریزان- می باشند گویا آنها همچون گورخرانی فراری هستند که از برابر شیری ژیان می گریزند).

«کَلَّا بَلْ لا یَخافُونَ الْآخِرَةَ». (مدثر/ 53- 42) (هرگز چنین نخواهد بود، بلکه حقیقت این است که از آخرت باکی به خود راه نمی دهند).

عالم دنیا، این خصوصیت را دارد که ما ضربه های وارد شده بر روح را همانند زخمها و صدمه های جسمی براحتی در نمی یابیم و شکستگی خود را در فضای سرگرمیهای دنیا حس نمی کنیم، وقتی پرده ها کنار رفت و دردهای روح ظاهر گشت از شدت زخمهای کاری روح، ناله هایمان به آسمان بلند می شود:

«وَ إِذا أُلْقُوا مِنْها مَکاناً ضَیِّقاً مُقَرَّنِینَ دَعَوْا هُنالِکَ ثُبُوراً، لا تَدْعُوا الْیَوْمَ ثُبُوراً واحِداً وَ ادْعُوا ثُبُوراً کَثِیراً». (فرقان/ 14 و 13) شدیدترین دردها، درد روح و قلب آلوده می باشد ⁽¹⁾

«إنّ من النعم سعة المال و أفضل من ذلک صحّة البدن و أفضل من ذلک تقوی القلوب». (بح، ج 70، ص 61- 51، نهج، ک 388) (از جمله نعمتها وسعت مالی و برتر از آن سلامتی جسم و برتر از آن تقوای دل می باشد).

«لا وجع أوجع للقلوب من الذّنوب». (بح، ح 73، ص 342) (برای دلها، دردی، دردناکتر از گناهان، وجود ندارد).

درد روح از ضیق و محدودیت آن در حصار غرایز و شهوات حیوانی، ناشی می شود.

«وَ جاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذلِکَ ما کُنْتَ مِنْهُ تَحِیدُ». (ق/ 19) (بیهوشی و مستی مرگ حقیقت را آورد- بهمراه حق آمد- آن همانی است که تو پیوسته خود را از آن کنار می کشیدی).

4- روایات بحث

«قال زرارة قلت له: الحائض و الجنب هل یقرآن من القرآن شیئا؟، قال نعم ما شآء إلّا السّجدة، و یذکران اللّه علی کلّ حال». (ج 1، ابواب الجنابة، ب 19، ح 4) (زراره می گوید به امام باقر علیه السلام گفتم: آیا حائض و جنب می توانند چیزی از قرآن بخوانند؟ فرمودند: بله هر چقدر که بخواهند مگر آیه سجده را ⁽¹⁾، و خدا را در هر حالتی یاد می کنند).

«لا بأس ان تتلوا الحائض و الجنب القرآن». از امام باقر علیه السلام (ح 5) (اشکالی ندارد جنب و حائض قرآن تلاوت کنند).

«قال الحلبّی سئلته، أتقرأ النفساء و الحائض و الجنب و الرّجل یتغوّط، القرآن؟

قال علیه السلام : یقرؤون ما شاؤوا». (ح 6) (حلبی می گوید از امام علیه السلام پرسیدم: آیا نفساء و حائض و جنب و شخصی که در حال قضای حاجت است، ⁽²⁾می توانند قرآن بخوانند؟ فرمودند: قرآن می خوانند هر قدر بخواهند).

«محمّد بن مسلم: قال أبو جعفر علیه السلام : الجنب و الحائض یفتحان المصحف من وراء الثّوب و یقرآن من القرآن ما شاء إلّا السّجدة ...». (ب 11، ح 7) (محمد بن مسلم می گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: جنب و حائض قرآن را از پشت پیراهن می گشایند و از قرآن هر چه بخواهند می خوانند مگر آیه سجده را ...).

تذکر: این روایت، هم بر قرائت قرآن تأکید دارد و هم برای جلوگیری از ارتکاب امر مکروه (تماس با اوراق قرآن) و حرام (تماس با خطوط قرآن)، گشودن از پشت لباس را توصیه می نماید تا بهانه ای برای محروم ماندن از قرآن، در میان نباشد.

«و کنّ نساء النّبیّ صلی الله علیه و آله لا یقضین الصّلوة اذا حضن و لکن یتحشّین حین یدخل وقت الصّلوة، و یتوضّین ثمّ یجلسن قریبا من المسجد فیذکرن اللّه عزّ و جلّ».

امام صادق علیه السلام (ج 2، ابواب الحیض، ب 40، ح 1) (و زنان پیامبر صلی الله علیه و آله وقتی حائض می شدند نماز را بجا نمی آوردند و لیکن هنگامی که وقت نماز می رسید خود را پاک می کردند و وضوء می گرفتند، سپس نزدیک نمازگاهشان می نشستند، پس خدای عزیز و جلیل را یاد می نمودند).

«عن زرارة عن أبی جعفر علیه السلام : اذا کانت المرأة طامثا فلا تحلّ لها الصّلوة و علیها ان تتوضّأ وضوء الصّلوة عند وقت کلّ صلوة ثمّ تقعد فی موضع طاهر فتذکر اللّه عزّ و جلّ و تسبّحه و تهلّله و تحمده کمقدار صلوتها ثمّ تفرغ لحاجتها». (ح 2) (زراره از امام باقر علیه السلام نقل می نماید: هرگاه زن حایض شد پس نماز بر او جایز نیست و بر اوست که هنگام وقت هر نماز، مشابه وضوی نماز، وضوء بگیرد، سپس در جایگاهی پاک بنشیند، پس خدای عزیز و جلیل را به قدر نمازش یاد کند و تسبیح و تهلیل و حمد گوید سپس بجهت حاجتش- از عبادت- فارغ شود).

تعبیر «علیها» اشاره به الزامی دارد که انسان با توجه به شأن الهی خود، با میل و اختیار، بر خود بار می کند.

معاویة بن عمّار از امام صادق نقل می نماید:

«تتوضّأ المرأة الحائض اذا أرادت أن تأکل و اذا کان وقت الصّلوة، توضّأت و استقبلت القبلة و هلّلت و کبّرت و تلت القرآن و ذکرت اللّه عزّ و جلّ». (ح 5)

(زن حائض هرگاه خواست چیزی بخورد، وضوء می گیرد و هرگاه وقت نماز شد وضوء می گیرد و رو به قبله می نشیند و تهلیل و تکبیر می گوید و قرآن را تلاوت می نماید و خدای عزیز و جلیل را یاد می کند).

تذکر: تعبیر «تتوضّأ» به شکل مضارع، بجای امر، مبالغه را می رساند، یعنی آن قدر زن حائض، با شخصیّت و با شعور است که حتی برای خوردن چیزی وضوء می گیرد و طبعا بدل نماز را نیز، بجای می آورد. ⁽¹⁾

در این روایت همراهی قرآن در پی بدل نماز، همان ارتباط مستحکم نماز و قرآن را نشان می دهد.

اگر در روایات، ایمان زن را ناقص می شمارند به جهت یک هفته تعطیلی عبادت در عرض یکماه می باشد که نوع خانمها به آن تن در داده اند و از بدل نماز و انس و تدبر در قرآن غافل مانده اند و این اختصاصی به خانمها ندارد، هر کسی در امر عبادات، بخود تعطیلی دهد گرفتار نقصان در ایمان خواهد شد و با جبران آن از نقصان ایمان، نجات خواهد یافت.

خانم مؤمنه با شعور، از نقصان ایمان بر کنار بوده، به وظیفه خود در این مدت بخوبی آشناست.

«معاویة بن عمّار از امام صادق علیه السلام نقل می نماید:

«الحائض تقرأ القرآن و تحمد اللّه». (ب 38، ح 1) (زن حائض قرآن می خواند و خدا را حمد می گوید).

تعبیر افعال به شکل مضارع، قابل توجه است، یعنی احتیاجی به امر کردن نیست، بدون آن فعل تحقق می پذیرد! حکم تحریر الوسیله: در تحریر حضرت امام خمینی، حکم به کراهت قرائت قرآن

توسط حائض شده است؛ کراهت در مستحبّات بمعنی نقصان ثواب می باشد نسبت به زمانی که عذر برطرف شده است، نه اینکه بمعنی ناخشنودی خدا تلقی گردد، همچون کراهت نماز جمعه برای فرد مسافر که ثواب شرکتش در نماز، کمتر از فرد مقیم می باشد، لیکن قطعا ثوابش از حال نماز انفرادی بیشتر است، چه ثوابی بالاتر از شرکت در جماعت مسلمین در نماز جمعه!

5- بحث فقهی در قرائت حائض

مشهور میان فقهای امامیه، حکم به کراهت قرائت قرآن برای حائض می باشد ⁽¹⁾و امر حائض حتی نسبت به جنب، شدیدتر ذکر شده است؛ بطوری که قرائت 7 آیه برای جنب جائز و بیش از آن مکروه تلقی شده است، حال آنکه همین 7 آیه نیز برای حائض مکروه اعلام شده است.

بررسی ادله روایی علاوه بر دلیل قرآنی ناظر به «ضرورت انس دائمی با قرآن»، ما را به تأمل و تردید در حکم مذکور، وادار می نماید.

مستند حکم به کراهت (بلکه حرمت، نزد سلار و ابن برّاج) چند روایت از رسول خدا صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین می باشد که همگی بجز یکی مرسله می باشند و آن یکی هم موثقه سکونی است که خود عامی است و مورد طعن بعضی از فقهاء ⁽²⁾حال آنکه در مقابل، احادیث صحیح السند بسیاری آنهم از اصحاب اجماع و فقهاء وارد گشته است که حائض را مطلقا به نحو مبالغه آمیزی تشویق به قرائت قرآن می نماید، مگر آیات

سجده (یا سور عزائم) ⁽¹⁾که استثناء شده است.

با توجه به این مقدمه به چند دلیل، مستند حکم قابل خدشه است:

1- احادیث مجوّزه بلکه مشوّقه به قرائت، اکثر صحیح السند می باشند: (14 صحیحه و 3 مرسله ⁽²⁾) که همه راویان ثقه امامی و بسیاری جزء اصحاب اجماع می باشند که در برابر، تنها یک موثقه سکونی با تعدادی مرسله مطرح است که یارای تعارض با صحیحه های فوق حد استفاضه را ندارند.

2- روایت سکونی موافق عامه است و خود نیز عامی است ⁽³⁾در حالیکه صحیحه ها، مخالف عامه و موافق کتاب می باشند که مطلقا مؤمنین را امر به قرائت می نماید: «فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ» و میان زن و مرد در اوامر فرقی نمی گذارد: «إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِماتِ وَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ». (احزاب/ 35)، «مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً». (نحل/ 97)، «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ».

(حجرات/ 13).

«شافعی و احمد بن حنبل» مطلقا به حرمت قرائت حائض فتوی داده اند، «ابو حنیفه» تنها به جواز کمتر از یک آیه و «مالک» به جواز مطلق قرائت حائض حکم کرده اند که نظر غالب فقهای اهل سنت، حرمت می باشد. ⁽⁴⁾

3- بر فرض تکافؤ دو دسته روایات و تعارض آنها حکم به تساقط کرده رجوع به

مطلقات اوامر و تکالیف می شود که نتیجه، جواز قرائت حائض و استحباب آن خواهد بود نه کراهت قرائت.

4- در میان احادیث علاوه بر مطلقات مجوّزه، «صحیحه معاویة بن عمار» ⁽¹⁾می باشد که مقیّده است و در صورت تعارض، اطلاق روایات ناهیه را قید می زند به موردی که حائض وضوء نگیرد و این مورد نیز نهی اش کراهت خواهد بود نه حرمت، بدلیل اینکه احادیث صحیحه دیگری، نهی مطلق روایت سکونی را در مورد قرائت در حمام و در بیت الخلاء منتفی می کنند که در اولی، نهی به حالت عریانی تعلق دارد و در دوّمی، حداقل یک آیه و آیة الکرسی اجازه داده شده است ⁽²⁾و همچنین بسیاری از فقهاء مطلق ذکر را در رکوع و سجود جایز دانسته اند ⁽³⁾

ممکن است گفته شود که آیات ذکر به قصد ذکر در رکوع و سجود، مطرح می شود نه به عنوان قرآن؛ در این صورت از بحث ما خارج است.

به این ترتیب نهی در روایت سکونی موهون بوده نه تنها از ظهور در حرمت بلکه ظهور در کراهت نیز خارج می شود صرفا (در فرض عدم کنار گذاشتن) نظر به مقدار ثواب قرائت خواهد داشت که از حال طهر کمتر خواهد بود که آنهم با وضوء گرفتن حائض جبران خواهد شد چنانکه صحیحه معاویة بن عمار دلالت دارد.

5- لسان اکثر احادیث مجوّزه، تشویق می باشد که به صیغه فعلی مضارع آمده اند که ابای از تقیید، و ابای از دلالت بر کراهت دارند و این نحوه بیان را در تعارض نمی توان به این نحو جمع نمود که روایات ناهیه بر احادیث مجوّزه، مقدم گردد و مطلقات جواز، به کراهت حمل گردد.

6- ضعف روایات ناهیه را شهرت و یا اجماع مورد ادعا، جبران نمی نماید چرا که اجماع مذکور مدرکی و یا لااقل محتمل المدرک بوده، شهرت فتوایی نیز نمی تواند روایت موافق عامه را در مقابل مطلقات کتاب و احادیث صحیحه یاری دهد و از اجماع ادعایی نیز ضعیفتر می باشد.

7- نهی شدید عامه از قرائت حائض با توجه به ذهنیت ناپاکی و نجاست حیض که در اذهان مسلمین از صدر اسلام تا زمان معصوم علیه السلام مطرح بود سوء ظن را تشدید می کند چرا که فکر نجاست حائض و تصور احکام غلاظ و شداد در مورد حائض، از یهودیان منشأ می گیرد؛ در تورات در سفر لاویان، به کرّات، در مواضع مختلف آمده است که:

«هر زنیکه مرد با او بخوابد و انزال کند به آب غسل کنند و تا شام نجس باشند!؛ و اگر زنی جریان دارد و جریانیکه در بدنش است خون باشد هفت روز در حیض خود بماند و هر که او را لمس نماید تا شام نجس باشد! و بر هر چیزیکه در حیض خود بخوابد نجس باشد، و بر هر چیزیکه بنشیند نجس باشد، و هر که بستر او را لمس کند رخت خود را بشوید و بآب غسل کند و تا شام نجس باشد، و هر که چیزیرا که او بر آن نشسته بود لمس نماید رخت خود را بشوید و بآب غسل کند و تا شام نجس باشد، و اگر آن بر بستر باشد یا بر هر چیزیکه او بر آن نشسته بود چون آنچیزی را لمس کند تا شام نجس باشد، و اگر مردی با او هم بستر شود و حیض او بر وی باشد تا هفت روز نجس خواهد بود، و هر بستریکه بر آن بخوابد نجس

خواهد بود!؛ و زنیکه روزهای بسیار غیر از زمان حیض خود، جریان خون دارد یا زیاده از زمان حیض خود، جریان دارد تمامی روزهای جریان نجاستش، مثل روزهای حیضش خواهد بود او نجس است! و هر بستریکه در روزهای جریان خود بر آن بخوابد مثل بستر حیضش برای وی خواهد بود و هر چیزیکه بر آن بنشیند مثل نجاست حیضش، نجس خواهد بود! ... پس بنی اسرائیل را از نجاست ایشان جدا خواهید کرد مبادا مسکن مرا که در میان ایشان است نجس سازند و در نجاست خود بمیرند این است قانون کسیکه جریان دارد ...». (سفر لاویان، باب 15/ 32- 18) «بنی اسرائیل را خطاب کرده بگو چون زنی آبستن شد پسر نرینه بزاید آنگاه هفت روز نجس باشد، موافق ایام طمث حیظش نجس باشد ... و سی و سه روز در خون تطهیر خود بماند و هیچ چیز مقدس را لمس ننماید و بمکان مقدس داخل نشود تا ایام طهرش، تمام شود و اگر دختری بزاید دو هفته بر حسب مدت طمث خود، نجس باشد و شصت و شش روز در خون تطهیر خود بماند ...». (ب 12/ 6- 2) در بابهای قبل، شخص دارای بیماری «برص» نیز همچون «حائض» نجس می باشد که باید از میان بنی اسرائیل خارج شود که همچون حیوانات حرام گوشت، نجس می باشند ⁽¹⁾! (ب 13، 14 و 11) این ارتکاز ذهنی فاسد متأثر از یهود را در مسلمین می بینیم که در احادیث اهل سنت و اهل بیت علیهم السلام منعکس می باشد:

«سألت النّبیّ صلی الله علیه و آله عن مواکلة الحائض، فقال: و اکلها». (کنز، ح 27704)

(عمر می گوید از پیامبر در مورد هم غذا شدن با حائض پرسیدم پس فرمود: با او هم غذا شو).

«عن عائشة أنّ رسول اللّه صلی الله علیه و آله قال لها: ناولینا الخمرة من المسجد، فقالت:

إنّی حائض قال صلی الله علیه و آله : انّ حیضتک لیست فی یدک». (کنز، 26748) (از عایشه نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: «قطعه بافته شده از حصیر را از سجده گاه برداشته به ما برسان» پس گفت من حائض هستم، حضرت فرمود: به یقین حیض تو در دستت نمی باشد!).

«عن أبی عبد اللّه علیه السلام قال: سألته عن الحائض تناول الرّجل الماء؟ فقال: قد کان بعض نساء النّبیّ صلی الله علیه و آله تسکب علیه الماء و هی حائض و تناوله الخمرة».

(ج 2، الحیض، ب 45، ح 1) (از امام صادق علیه السلام در مورد حائض پرسیدم که آیا آب را به دست مرد برساند؟

پس فرمود: بی شک بعضی از همسران پیامبر در حالیکه حائض بود آبرا بر پیامبر می ریخت و قطعه بافته شده برای سجده گاه را به دست او می داد).

«محمّد بن علیّ بن الحسین قال: قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله لبعض نسائه: ناولینی الخمرة، فقالت أنا حائض، فقال لها: أحیضک فی یدک؟!». (ح 2) (امام باقر علیه السلام فرمود که رسول خدا صلی الله علیه و آله به بعضی از همسرانش فرمود: قطعه بافته شده را به من بده پس گفت که من حائض هستم پس حضرت به او فرمود: مگر حیض تو در دستت می باشد؟!).

«عن علیّ علیه السلام قال سألت رسول اللّه صلی الله علیه و آله عن الجنب و الحائض یعرقان فی الثّوب حتّی یلصق علیهما، فقال: انّ الحیض و الجنابه حیث جعلهما اللّه عزّ و جلّ لیس فی العرق فلا یغسلان ثوبهما». (ج 2، النجاسات، ب 27، ح 9) (از علی علیه السلام نقل شده که فرمود از رسول خدا صلی الله علیه و آله در مورد جنب و حائض

پرسیدم که در لباس خود عرق می کنند تا آنکه لباس به (بدن) آنها می چسبد، پس فرمود: بی شک حیض و جنابت در جائی است که خدای عزیز و جلیل آن دو را قرار داده است، در عرق وجود ندارند پس آن دو لباسشان را نمی شویند).

مضمون این احادیث و احادیث فراوان دیگری در باب 28 و ابواب دیگر بخوبی، ذهنیت غلط را نشان می دهد که از جوّ عامه متأثر است و عامّه نیز بجهت پیروی و روی آوردن به تفسیر و توضیحات «کعب الاحبار و تمیم داری و وهب بن منبه و دیگران» در ورطه اسرائیلیات فرو غلطیدند امری که رسول خدا صلی الله علیه و آله بارها از آن هشدار داده بود. ⁽¹⁾

در کنار حکم به کراهت قرائت حائض، تشدید حکم در مقایسه با جنب، خود امر شگفت دیگری است که باید به آن توجه نمود بر این امر اگر «موثقه سماعه» مستند باشد باعتراف صاحب جواهر، ⁽²⁾«قیاسی است محرّم، بلکه بر فرض صحت قیاس، فارقی در میان می باشد ⁽³⁾بلکه گفته شده است ظواهر امر چنین بوده است که «حائض و نفساء» چه بسا به بیوت معصومین علیهم السلام داخل می شدند تا از مشکلاتی که بر آنان وارد می شد سؤال نمایند» ⁽⁴⁾و از این جهت منعی از جانب معصوم علیه السلام گزارش نشده است حال آنکه در مورد جنابت می بینیم که چگونه امام علیه السلام با غضب و تندی به ابو بصیر مرادی می فرمایند: «آیا اینگونه به خانه انبیاء داخل می شوی در حالیکه جنب

هستی؟» ⁽¹⁾که نشان می دهد فرقی میان جنب و حائض وجود دارد که می تواند یکی از جهات، اضطراری بودن امر حائض و اختیاری بودن امر جنب باشد و دو مؤثقه سماعه نیز در مورد جنب وارد شده است ⁽²⁾نه حائض.

بهر حال اگر از جهت قرآنی نیز مسأله را پیگیری کنیم و رابطه نماز و قرآن را با روح انسان در نظر بگیریم مسأله تأکید می شود چرا که؛ اوّلا: روح، زن و مرد ندارد و هر دو در انسانیت یکسان می باشند.

ثانیا: حیض تأثیری در انسانیت زن نمی گذارد و او را نجس نمی کند.

ثالثا: روح زن، همچون روح مرد نیازمند تغذیه دائمی می باشد.

رابعا: نماز و قرآن دو غذای مستمر روح انسان می باشند. ⁽³⁾

خامسا: بعلت شرایط خاص برای نماز، برای حائض ذکر خدا، بجای نماز آمده است تا رزق روحش را تأمین نماید.

سادسا: قرآن، بدلی برایش متصور نیست و از این رو شرایط خاص نماز را ندارد پس خود، غذای روح خواهد بود.

سابعا: اگر حائض در شرایط روحی نامساعدی قرار داشته باشد بیشتر به رزق روحی نیازمند است نه آنکه از آن محروم گردد! با این مقدمات می بینیم همانگونه که «صحیحه معاویة بن عمار، محمد بن مسلم، زرارة و دیگران» بیان می کردند نه تنها منعی برای حائض نسبت به قرآن وجود ندارد،

بلکه تشویق نیز شده است و حتی برای رعایت حدود حرمت مس خطوط قرآن و کراهت مسّ اوراق آن، امام باقر علیه السلام در صحیحه «محمد بن مسلم» راهنمایی می فرمایند:

«جنب و حائض قرآن را از ورای لباس بگشایند و هر چقدر که می خواهند جز آیه سجده (یا سوره سجده) را بخوانند». ⁽¹⁾

باری، آثار این تعطیلی مستمر در فکر و روح خانمها، بسیار جانکاه تر از آنست که به تصور آید، اینکه در احادیث خصوصا در نهج البلاغة از زنان نکوهش شده است و ایمانشان، ناقص معرفی گشته است کسانی را ناظر است که از این جریان تغذیه روحی بکناری افتاده اند و در نتیجه، آتش بیار معرکه جنگ جمل ⁽²⁾و منع کننده از شرکت در جنگ با قاسطین و ناکثین و مارقین گشته اند و همتشان زر و زیور دنیا شده است که «إنّ النّساء همّهنّ زینة الحیوه الدّنیا» ⁽³⁾و این اختصاصی به زن ندارد، بلکه هر آنکه از ارتباط با خدا از طریق قرآن و نماز منعزل شود چنین سرنوشتی خواهد داشت:

«إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً وَ إِذا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً إِلَّا الْمُصَلِّینَ ...». (معارج/ 22- 19) (انسان- طبعا- بسیار حریص و بخیل آفریده شده است، هرگاه که شر او را فرا گیرد بسیار جزع کننده می گردد و هرگاه خیر او را مس نماید بسیار منع کننده می شود مگر آنانکه نماز گزارند ..).

بگذریم، جریان انقلاب اسلامی، ضرورت بازگشت جدی به قرآن را با شدت هر

چه تمامتر مطرح می کند و در این راستا، تعلم و تعلیم بانوان توسط هم صنفان خویش برای کسب معارف قرآنی، بسیار ضروری می نماید؛ از این رو، فراهم کردن امکانات رشد آنان و توجه به حقوق انسانی- الهی شان بر علمای دین، فرض می باشد که با عنایت و بررسی دوباره متون و منابع با توجه به واقعیت روحی بانوان و اوضاع اجتماعی، بینشی نو متکی بر منابع اصیل اسلامی را از زن ارائه داده، احکامی در خور شأن آنان را که در ذخایر عظیم قرآن و اهل بیت علیهم السلام نهفته است استنباط نمایند تا اینگونه نباشد که هر زمانی، گروهی قدرت طلب با تکیه بر احادیث نقص زن و احادیثی مشابه، بینشی موافق هوای نفس خویش و مخالف اصول مسلّم اسلامی ارائه دهند و فراموش کنند که «اذن دادن» به پدر یا شوهر نه برای تحمیل عقاید خویش بر دختران و زنان، بلکه جهت رعایت مصلحت انسانی- الهی دختر و همسر می باشد و این «اذن» در راستای رضای الهی باید بکار گرفته شود و إلّا بشدت پدر و همسر، عند الله مورد مؤاخذه قرار خواهند گرفت:

«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ عَلَیْها مَلائِکَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا یَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ». (تحریم/ 6) (ای کسانی که ایمان آوردید خود و خانواده خویش را حفظ نمایید از آتشی که گیرانه اش (سوخت آن) مردم و سنگ می باشند که بر آن (آتش) فرشتگانی بسیار خشن و سختگیر گماشته شده اند که- هرگز- خدا را عصیان نمی نمایند در آنچه که به آنان فرمان داده است و هر آنچه را که امر می شوند- بی چون و چرا و بدون فوت وقت- انجام می دهند).

در پایان چهار دسته احادیث وارده را بدون ترجمه و توضیح ذکر می نماییم:

دسته اوّل: مطلقات مجوزّه:

[1] « (صدوق) و بإسناده عن سعد بن عبد اللّه عن محمّد بن الحسین بن أبی الخطّاب عن النّضر بن سوید (شعیب) عن عبد الغفّار الجازی (المحاربی) عن أبی عبد اللّه علیه السلام قال:

«الحائض تقرأ ما شاءت من القرآن». (ج 1، الجنابة، ب 19، ح 8) [2] «محمّد بن یعقوب عن اسماعیل، عن الفضل بن شاذان، عن ابن أبی عمیر و حمّاد عن معاویة بن عمّار، عن أبی عبد اللّه علیه السلام ، قال:

«ألحائض تقرأ القرآن و تحمد اللّه». (ج 2، الحیض، ب 38، ح 1) [3] «محمّد بن یعقوب عن علیّ إبراهیم عن أبیه عن ابن أبی عمیر عن داود بن فرقد، عن أبی عبد اللّه علیه السلام قال: سألته عن التّعویذ یعلّق علی الحائض؟ قال:

«نعم لا بأس، قال: و قال: تقرأه و تکتبه و لا تصیبه یدها». (ب 37، ح 1) [4] «محمّد بن الحسن بإسناده عن الحسین بن سعید، عن فضالة عن داود عن رجل، عن أبی عبد اللّه علیه السلام قال: سألته عن التّعویذ یعلّق علی الحائض؟ قال:

«لا بأس، و قال: تقرؤه و تکتبه و لا تمسّه». (ح 4) [5] محمّد بن یعقوب، عن علیّ بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر عن زید الشّحام عن أبی عبد اللّه علیه السلام قال: ألحائض تقرء القرآن و النّفساء و الجنب أیضا». (ج 2، ب 19، ح 1) [6] «و باسناده (صدوق) عن الحسین بن سعید، عن فضالة بن أیّوبّ، عن أبان بن عثمان، عن الفضیل بن یسار، عن أبی جعفر علیه السلام : قال: لا بأس أن تتلوا الحائض و الجنب القرآن» (ح 5) [7] «و بإسناده عن أحمد بن محمّد عن أبی عمیر، عن حمّاد بن عثمان عن عبید اللّه بن علیّ الحلبیّ عن أبی عبد اللّه علیه السلام قال: سألته، أتقرأ النّفساء

و الحائض و الجنب و الرّجل یتغوّط، القرآن؟ فقال: یقرءون ما شاءوا». (ح 6) [8] «و فی کتاب العلل عن أبیه عن سعد بن عبد اللّه، عن یعقوب بن یزید عن حمّاد بن عیسی عن حریز، عن زرارة، عن أبی جعفر علیه السلام قال: قلت له: ألحائض و الجنب هل یقرآن من القرآن شیئا؟ قال علیه السلام : نعم ما شاءا إلّا السّجدة و یذکران اللّه علی کلّ حال». (ح 4)* محمّد بن الحسن بإسناده عن علیّ بن الحسن بن فضّال، عن عبد الرّحمان بن أبی نجران عن حمّاد بن عیسی مثله.

[9] و عن عدّة من أصحابنا (کلینی) عن أحمد بن محمّد، عن ابن فضّال، عن ابن بکیر قال: سألت أبا عبد اللّه علیه السلام عن الجنب یأکل و یشرب و یقرأ القرآن؟، قال: نعم یأکل و یشرب و یقرأ و یذکر اللّه عزّ و جلّ ما شاء». (ح 2)* ورواه الشیخ بإسناده عن محمّد بن یعقوب.

[10] «و بإسناده (صدوق) عن محمّد بن الحسن الصّفّار، عن إبراهیم بن هاشم، عن نوح بن شعیب، عن حریز، عن محمّد بن مسلم قال: قال أبو جعفر علیه السلام :

«ألجنب و الحائض یفتحان المصحف من وراء الثّوب، و یقرآن من القرآن ماشاء إلّا السّجدة». (ح 7) [11] «روی البزنطی فی جامعه، عن المثنّی عن الحسن الصیقل عن أبی عبد اللّه علیه السلام ، قال:

«یجوز للجنب و الحائض أن یقرءا ما شاءا من القرآن إلّا سور العزائم الأربع و هی إقرأ باسم ربّک، و النّجم و تنزیل السّجدة، و حم السّجدة». (ح 11، بنقل از محقق در معتبر) [12] فقه الرّضا علیه السلام : «و لا بأس بذکر اللّه و قراءة القرآن، و أنت جنب إلّا العزائم

الّتی تسجد فیها و هی: الم تنزیل و حم ألسّجدة و النّجم و سورة إقرأ باسم ربّک». (مستدرک/ ح 1173) [13] ألمقنع: «لا بأس أن تقرأ القرآن کلّه و أنت جنب إلّا العزائم الّتی یسجد فیها». (ح 1176) دسته دوّم: مطلقات ناهیه:

[1] «محمّد بن علیّ بن الحسین فی «الخصال» عن حمزة بن محمّد العلوی عن علیّ بن إبراهیم، عن أبیه عن عبد اللّه بن المغیرة عن السّکونی، عن جعفر بن محمّد علیهما السلام عن آبائه عن علیّ علیه السلام قال: «سبعة لا یقرءون القرآن: ألرّاکع، و السّاجد و فی الکنیف و فی الحمّام و الجنب و النّفساء و الحائض». (ج 4، ب 47، ح 1) [2] لا یقرأ الجنب و لا الحائض شیئا من القرآن». عن ابن عمر عن رسول الله صلی الله علیه و آله (کنز، خ 26720) [3] «ألحائض لا تقرء من القرآن شیئا و لکن تذکر اللّه متی شاءت». عن سعید بن جبیر عن رسول الله صلی الله علیه و آله (کنز، خ 27727) [4] «کان رسول اللّه صلی الله علیه و آله یقرء القرآن علی کلّ حال إلّا الجنابة فإن کان جنبا لم یقرئنا شیئا». عن علی علیه السلام (کنز، خ 27430) [5] «إنّ عمر کره للجنب ان یقرأ شیئا من القرآن». عن عبیدة السلمانی (کنز، خ 27428) [6] «لا تقرأ الحائض قرآنا و لا تدخل مسجدا». دعائم الاسلام عن علی علیه السلام (مستدرک، ج 2، ح 1311) [7] «إنّا نأمر نساءنا الحیّض ان یتوضّأن عند وقت کلّ صلوة، فیسبغن الوضوء

و یحتشین بخرق، ثمّ یستقبلن القبلة من غیر ان یفرضن صلوة، فیسبّحن و یکبّرن و یهلّلن و لا یقربن مسجدا و لا یقرأن قرآنا». (دعائم الاسلام عن ابی جعفر علیه السلام (ح 1323) [8] قال أمیر المؤمنین علیه السلام : کان رسول اللّه صلی الله علیه و آله لا یحجزه عن قراءة القرآن إلّا الجنابة».

دسته سوّم: احادیث مقیّده نهی از قرائت جنب:

[1] «و بإسناده عن الحسین بن سعید، عن عثمان بن عیسی عن سماعة قال:

سألته عن الجنب هل یقرء القرآن؟ قال: ما بینه و بین سبع آیات».

(ج 2، الجنابة، ب 19، ح 9) [2] «قال (الصدوق):

و فی روایة زرعة عن سماعة قال: سبعین آیة». (ح 10) دسته چهارم: حدیث مقیّد نهی از قرائت حائض:

«و (محمّد بن یعقوب) عن محمّد بن إسماعیل، عن الفضل بن شاذان، عن ابن أبی عمیر و حمّاد عن معاویة بن عمّار، عن أبی عبد اللّه علیه السلام قال: تتوضّأ المرأة الحائض إذا أرادت أن تأکل، و إذا کان وقت الصّلوة توضّأت و استقبلت القبلة و هلّلت و تلت القرآن و ذکرت اللّه عزّ و جلّ». (ج 2، حیض، ب 40، ح 5)* این صحیحه وجه جمع میان مطلقات مجوّزه و ناهیه می باشد اگر برای نواهی اعتباری

قائل شویم وگرنه مطلقات مجوّزه بلا معارض بوده، حدیث فوق نظر به استحباب بیشتر خواهد داشت همچنانکه در بحث طهارت، نظیرش به اشاره گذشت. ⁽¹⁾

ب- کلیدهای هنگام تدبر در قرآن

1- استقبال قبله

روح عبادات در اسلام، توجّه وجودی عابد بسوی خدا می باشد. ⁽¹⁾

الله، غایت فعالیّت هر موجودی است؛ از آنجا که انسان در کارهایش خواه ناخواه رو به جهتی از جهات جغرافیایی دارد، برای انطباق جهت ظاهری عمل با جهت قلبی اش و وحدت بخشی ظاهر و باطن وجود انسان، خانه کعبه، سمبل توجّهات مسلمین بسوی خدا قرار داده شده است.

این سمبل، مایه تذکری است برای انسان غافل، تا توجه قلبی اش را در زندگی و برنامه هایش بسوی خدا گرداند و از جهات رو به غیر حق، بیرون کشد و توجه اش را معطوف کمال خوبیها و زیباییها و قداستها نماید؛ ⁽²⁾این توجّه، آن قدر همت انسان را بالا می برد و آن قدر شخصیّت و ارزش به انسان می بخشد که دیگر حاضر نمی شود به هر پستی ای، تن در دهد و آلت دست هر عنصر طغیانگر بشری و جنی، واقع گردد.

قبله، سمبل هدف والا و متعالی بشر می باشد که دیگر اهداف در برابرش بسیار حقیر و ناچیز، جلوه می کند:

«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ما لَکُمْ إِذا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ؟ أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیاةِ الدُّنْیا مِنَ الْآخِرَةِ؟ فَما مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا فِی الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِیلٌ» ⁽¹⁾. (توبه/ 38) (ای کسانی که ایمان آورده اید، شما را چه شده است، هرگاه به شما گفته می شود در راه (رضای) خدا برای جهاد کوچ کنید، بشدّت به زمین می چسبید؟!، آیا شما به زندگی پست دنیا در برابر زندگی والای آخرت، رضایت داده اید؟ پس- بدانید- کامیابی این زندگی پست و گذرا، در- دید- آخرت جز مقدار اندکی بیش نیست).

این افق گسترده و والاست که روح شهامت، و از جان گذشتگی و بزرگواری و بلند نظری را در انسان چسبیده به پستیها می دمد و او را به قله عزت و شرافت و مناعت می رساند، قله ای که تمام قدرتهای مادی و شیطانی در مقابله با آن احساس ضعف و ناتوانی کرده، با احترام و عظمت به آن می نگرند. ⁽²⁾

تکریم و تعظیم شخصیّت امیر مؤمنان علیه السلام توسط معاویه، تعبیر قوم لوط برای حضرت لوط علیه السلام و یارانش در اعلامیه اخراج: «إِنَّهُمْ أُناسٌ یَتَطَهَّرُونَ» ⁽³⁾، تعبیر «فرشته بزرگوار» برای حضرت یوسف علیه السلام از جانب زنان عیاش دربار: «إِنْ هذا إِلَّا مَلَکٌ

کَرِیمٌ» ⁽¹⁾، همه و همه حکایتگر این حقایق والا می باشند.

2- از رو خواندن قرآن

در برخورد با قرآن تمام دستگاههای ادراکی انسان، بهره مند می شوند و هر یک رزق خاصی را بدست می آورند؛ از این رو، نظر کردن به قرآن و آیاتش خود عبادت محسوب می شود و تأثیر فراوانی در روشنی و نورانیت چشم دارد.

از آثار نظر به قرآن، تمرکز حواس، در پی گیری جریان فکری- روحی آیات و توجّه و دقت و تدبر در آیات و ارتباط آنها می باشد از این رو در روایات آمده است:

«لیس شی ء أشدّ علی الشّیطان من القراءة فی المصحف نظرا». (ص) (ب 19، ح 2) (بر شیطان، نگاهی شدیدتر از قرائت قرآن از روی مصحف، وجود ندارد!).

«نظر»، فکر همراه دقت، می باشد.

«قلت له جعلت فداک، إنّی أحفظ القرآن علی ظهر قلبی أفضل، او أنطر فی المصحف؟ قال علیه السلام : بل اقرأه و انظر فی المصحف فهو أفضل، أما علمت أنّ النّظر فی المصحف عباده؟!». (ح 4) (اسحاق بن عمار می گوید به امام صادق علیه السلام گفتم: فدایت گردم، من قرآن را بر صفحه دلم حفظ می نمایم پس آیا آن را از حفظ بخوانم، افضل است یا اینکه در مصحف بنگرم؟ فرمودند: بلکه آن را بخوان و در مصحف بنگر، پس آن افضل است، مگر ندانستی که «نظر در مصحف» عبادت است؟!).

«عن أبی ذر: سمعت رسول اللّه صلی الله علیه و آله یقول: النّظر إلی علیّ بن أبیطالب عبادة،

و النّظر إلی الوالدین برأفة و رحمة عبادة، و النّظر فی الصّحیفة (یعنی صحیفة القرآن) عبادة و النّظر إلی الکعبة عبادة» ⁽¹⁾.

(ابوذر می گوید از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که پیوسته می فرمود: نظر به علی بن ابی طالب علیهما السلام عبادت است و نظر به پدر و مادر از روی دلسوزی و رحمت عبادت است و نظر در صحیفه قرآن عبادت است و نظر به کعبه عبادت است).

«من قرأ القرآن فی المصحف متّع ببصره و خفّف علی والدیه و إن کانا کافرین». (ح 1 و 3) (امام صادق علیه السلام می فرماید: کسی که قرآن را از مصحف بخواند از رزق چشمش بهره مند می شود و بر عذاب پدر و مادرش تخفیف داده می شود اگر چه آن دو کافر باشند!).

این دیگر از اسرار است که چگونه بین تلاوت از روی قرآن و تخفیف عذاب پدر و مادر، ارتباطی برقرار می باشد! این معنی قابل درک نیست مگر برای آنکه جانش به نور قرآن منوّر گردیده و به حوزه فلسفه احکام راه یافته است.

در دعای افتتاح تلاوت قرآن، بر نظر در آیات تأکید گشته و عبادت تلقی شده است:

«... اللّهم اجعل نظری فیه عبادة و قرائتی فیه فکرا و فکری فیه اعتبارا ...».

(مفاتیح دعای شب اول ماه رمضان) (... بار خدایا پس نگاه مرا در آن- قرآن- عبادت و قرائت مرا در آن تفکّر و تفکر مرا در آن عبرت قرار ده ...).

در اتقان سیوطی آمده است:

«قراءة الرّجل فی غیر المصحف الف درجة و قراءته فی المصحف تضاعف ألفی درجة». (ج 1، ص 300) (قرائت شخص در غیر مصحف هزار درجه است و قرائت او در مصحف به دو هزار درجه افزایش می یابد).

«فضل قراءة القرآن نظرا علی ما یقرؤه ظاهرا کفضل الفریضة علی النّافلة».

(ج 1، ص 300) (برتری قرائت قرآن از طریق نظر بر آنچه که از حفظ می خواند مانند برتری عبادت واجب بر مستحب می باشد).

3- دعای شروع و ختم تدبر

از جمله شرایط هنگام تدبّر، قرائت دعای شروع و ختم تلاوت قرآن می باشد.

در صحیفه سجادیّه دعای ختم قرآن، به تفصیل و با محتوایی بسیار عمیق آمده است، لیکن دعای افتتاح، موجود نیست که با توجه به خصوصیّات صحیفه، قطعا جزء حدود بیست دعایی از صحیفه است که با کمال تأسف مفقود شده است. ⁽¹⁾

در این زمینه ادعیه از معصومین علیهم السلام فراوان است از جمله دعای مختصر و پربار امام صادق علیه السلام ، که در بحث گذشته بخشی از آن اشاره شد بجهت اختصار و عمق آن در اینجا آورده می شود:

«اللّهمّ إنّی نشرت عهدک و کتابک، اللّهمّ فاجعل نظری فیه عبادة و قرائتی فیه فکرا و فکری فیه اعتبارا، واجعلنی ممّن اتّعظ ببیان مواعظک فیه و اجتنب

معاصیک، و لا تطبع عند قرائتی علی سمعی و لا تجعل علی بصری غشاوة و لا تجعل قرائتی قرائة لا تدبّر فیها بل اجعلنی أتدبّر آیاته و أحکامه آخذا بشرائع دینک و لا تجعل نظری فیه غفلة و لا قرائتی هذرا، إنک أنت الرّؤوف الرّحیم».

(بار خدایا من عهدنامه و کتاب تو را گشودم، بار خدایا پس نگاه مرا در آن عبادت و قرائت مرا در آن تفکر، و تفکر مرا در آن عبرت قرار ده، و مرا از کسانی بگردان که به سبب روشنی هشدارها و مژده هایت در آن، متأثر گشته و از موجبات عصیان تو دوری گزیده است. و هنگام قرائت من بر گوش دلم مهر مزن و بر چشم دلم حجاب قرار مده و قرائت مرا قرائتی که هیچ تدبری در آن نیست، قرا مده، بلکه مرا چنان کن که در آیات و احکامش ژرف بیندیشم به شرایع دینت دست یازم، و نگاه مرا در آن بی خبری قرار مده و نه قرائت مرا بیهوده گویی، چرا که فقط تو دلسوز و رحیم می باشی).

«زرّ بن حبیش» یکی از قراء کوفه می گوید: من قرآن را از ابتدا تا انتهاء بر امیر مؤمنان قرائت نمودم وقتی که به سوره شوری آیه 22 رسیدم حضرت علیه السلام سخت گریست تا آنکه صدای گریه اش بلند شد سپس سرش را به آسمان بلند نمود و گفت ای «زرّ» بر دعای من آمیّن بگو، در پایان حضرت علیه السلام فرمود: هرگاه قرآن را بپایان رساندی با این عبارات دعا کن چرا که حبیب من رسول خدا صلی الله علیه و آله مرا امر کرد که هنگام ختم قرآن با این عبارات دعا کنم:

«اللّهمّ إنّی أسئلک إخبات المخبتین و إخلاص الموقنین و مرافقة الأبرار و استحقاق حقائق الإیمان و الغنیمة من کلّ برّ و السّلامة من کلّ إثم و وجوب رحمتک و عزائم مغفرتک و الفوز بالجنّة و النّجاة منّ النّار». (بحار، ج 92، ص 206، ح 2) (بار خدایا از تو خشوع و تواضع و آرامش مخبتین، اخلاص یقین کنندگان و رفاقت

ابرار و سزاواری حقایق ایمان و غنیمت از هر نیکی و سلامتی از هر گناهی و ثبات و قطعیّت رحمتت و ضروریات آمرزشت و دستیابی بهشت و رهایی از آتش را درخواست می نمایم).

در روایتی دیگر حضرت امیر علیه السلام چنین ختم می کرد:

«اللّهمّ اشرح بالقرآن صدری و استعمل بالقرآن بدنی و نوّر بالقرآن بصری و أطلق بالقرآن لسانی و أعنّی علیه ما أبقیتنی فإنّه لا حول و لا قوّة إلّا بک».

(مصباح المتهجد، ص 286) (بار خدایا سینه ام را با قرآن بگشا و بدنم را بواسطه قرآن بکارگیر، و دیده ام را به سبب قرآن منوّر بگردان و زبانم را بواسطه قرآن روان ساز و بر آن مرا یاری فرما، مادامی که مرا باقی گذاشته ای چرا که هیچ حائل از گناه و نه قدرت بر طاعتی نیست مگر بواسطه تو).

4- پناهندگی به خدا (استعاذه)

اشاره

از شرایط تلاوت راستین، پناهنده شدن به خداوند می باشد که در قرآن بر آن تأکید شده است:

«فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ». (نحل/ 99 و 98) (پس هرگاه قرآن می خوانی پس به خدا از شر شیطان سنگسار شده، پناه بر چرا که او بر کسانی که ایمان آورند و بر پروردگارشان تکیه می کنند، هیچ تسلّطی ندارد).

با توجه به آیات قرآن، «پناهندگی به خدا» اختصاصی به تلاوت قرآن ندارد، بلکه مسأله ای فراگیر است که همه حوزه های زندگی را دربرمی گیرد:

«وَ إِمَّا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ». ⁽¹⁾

(فصلت/ 36) تعبیر «ما» بهمراه نون تأکید ثقیله، اشاره به اینکه یقینا بدان، در مسیر هجوم سنگین شیطان قرار داری و از صدمه اش مصون نمی باشی.

افزایش هجوم شیطان، نشانگر میزان ارزش اعمال مؤمن و فزونی اتّصال او به خدا می باشد.

1- ضرورت پناهندگی

توجه به واقعیتهای جاری در زندگی بشر ضرورت پناهندگی به خدا را به روشنی نشان می دهد:

ما نیازمند حرکتی رو به سوی رشد و تعالی و شکوفایی انسانی هستیم.

در مسیر حرکت موانع بی شماری وجود دارد.

در میان موانع، دشمنی بسیار خطرناک بنام «ابلیس» کمین کرده است.

«ابلیس» عنصری بی رحم و بی عاطفه در بیچاره کردن بشر می باشد.

او لشکری عظیم از شیاطین نامرئی جن و اجتماعی انس را در اختیار دارد.

بهره مند از تجربیاتی بسیار فراوان می باشد که در طول تاریخ در مسیر گمراه کردن بشر بدست آورده است.

پیوسته و بی امان، همه جانبه و فراگیر انسان را مورد تهاجم قرار می دهد.

پایگاه بسیار مستحکمی بنام نفس امّاره (سرکش و بسیار فرمان دهنده به بدی) را در درون انسان داراست.

انسان در شرایط تنهایی، در برابر تهاجمات شیاطین، بسیار ضعیف و عاجز می باشد.

تصور مجموعه واقعیتها در کنار عجز و ناتوانیمان، وحشت و اضطرابی عظیم را بر وجودمان مستولی می کند و به شتاب ما را در پی پناهگاهی مطمئن و غیر قابل تسخیر، به این سو و آن سو، می کشاند و دائم در این طلب که «أَیْنَ الْمَفَرُّ؟» ⁽¹⁾در این سرگشتگی و حیرت، و اضطراب و وحشت، ندای ملکوتی بگوش می رسد که:

«فَفِرُّوا إِلَی اللَّهِ إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ مُبِینٌ». (ذاریات/ 50) (پس بسوی خدا فرار کنید چرا که من برای شما از جانب خدا هشدار دهنده ای روشنگرم).

و در این فرار، عاشقانه به پرورگارتان رو آورید:

«رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِیاً یُنادِی لِلْإِیمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنَّا ...». (آل عمران/ 193) (پروردگارا بی شک ما ندا دهنده ای را که برای ایمان ندا می کرد، شنیدیم که به پروردگارتان ایمان آورید پس بلافاصله ایمان آوردیم).

در این صحنه و با این توجهات، انسان، ابلیس و دار و دسته اش را همچون حیوانات درنده خطرناکی می بیند که با بیرحمی تمام، او و خانواده و جمیع وابستگان انسانی اش را مورد هجوم قرار داده اند در اینجا آن قدر خطر عظیم، جلوه می کند که هیچ پناهی جز «خدای عزیز جبار» یارای پاسخگویی به آن را نمی تواند داشته باشد و تنها اوست که می تواند پایگاهی أمن برای انسان باشد: ⁽²⁾

«... هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ الْمُتَکَبِّرُ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا یُشْرِکُونَ». (حشر/ 23) تذکر: هجوم شرور بر ما از سه دریچه تحقق می یابد:

1- هجوم بر ما از برون: صدمه هایی که از مخلوقات، مهاجمین سرکش (غاسق)، فتنه گران افسونگر (نفّاثات) و عناصر حسود بر ما وارد می شود.

«این گونه شرور را سوره فلق عهده دار دفعش می باشد».

2- هجوم بر وجود ما از برون: وسوسه وسوسه گران شیاطین جن و انس در سینه ها و تزیین آلودگیها و مفاسد.

«دفع این گونه شرور را سوره ناس عهده دار می باشد».

3- هجوم بر وجود ما از درون: وسوسه ها و تزیینات و توجیهات نفس امّاره در ارتکاب گناهان و آلودگیها.

«دفع وسوسه نفس را سوره ناس و دفع هجوم عملی اش را سوره فلق عهده دار می باشد (دفع شرّ غاسق)».

دفع هر سه قسم تهاجم را یکجا، سوره توحید بر عهده دارد خصوصا دفع شر عظیم نفس امّاره را که معبود فرد شهوتران می باشد:

«أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلًا». (فرقان/ 43) (پس آیا دیدی کسی را که با میل و رغبت، معبودش را هوای نفسش گرفته است، پس آیا تو بر او وکالت داری؟).

خودپرستی و هوی پرستی جز به نور توحید و اخلاص در اعتقاد و عمل، علاج

نخواهد شد، چرا که مستحکم ترین دژ شیطانی می باشد:

«أعدی عدّوک نفسک الّتی بین جنبیک». (ص) (دشمن ترین دشمن تو، نفس توست که میان دو پهلویت می باشد).

«آخر ما یخرج عن قلوب الصّدیقین حبّ الجاه». (اصول کافی،) (آخر چیزی که از دلهای صدیقین خارج می شود عشق به جاه و مقام می باشد).

2- اصل کفر به طاغوت، در فرهنگ الهی

اشاره

در فرهنگ اسلامی چه در حوزه افکار و عقاید اعم از شناخت خدا، جهان، خود و جامعه و چه در حوزه اعمال و اخلاق، شناخت خدایان دروغین و نفی و طرد آنان، اصلی، اصیل و بنیادین می باشد که در شعار «لا اله الا الله» تجسم یافته است. با این توجّه شناخت طغیانگران، خصوصا شیاطین انسی از اهمّ مسائل بوده مقدمه شناخت صحیح و باور راستین به خدا می باشد:

«لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ یُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی لَا انْفِصامَ لَها وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ». (بقره/ 256) (بهیچ وجه اکراهی در دین وجود ندارد، چرا که رشد و شکوفایی از غیّ و تباهی بروشنی جدا گشته است پس هر که به طاغوت کافر شود و به خدا ایمان آورد پس بحقیقت به دستگیره محکمی به شدت دست یازیده است که هیچ شکاف و بریدگی در آن راه ندارد و خدا بسیار شنوا و آگاه است).

در این آیه شریفه که از آیات اصولی و ریشه ای قرآن و از برجسته ترین آنها بشمار می آید، کفر به طاغوت، مقدمه ایمان به خدا و از شروط اعتقاد راستین، مطرح گشته است، یعنی که امکان ندارد کسی طاغوت را نشناسد و ایمان راستین به خدا داشته باشد و نیز نمی شود که طاغوت را بشناسد لکن از او بیزاری نجسته باشد و در عین حال ایمان

به خدا در قلبش جلوه گر شود.

بیان آیه آنچنان روشن و گویاست که راه فرار را بر مقدّسین بی تفاوت و سربزیر می بندد، یا تقدس و ایمان به شرط شناخت عناصر طغیانگر اجتماع و ستیز با او و یا خروج از دایره ایمان و تقدس، چرا که راه سوّمی وجود ندارد.

نکته حساس و دقیق آیه شریفه این است که بجای «کفر به شیطان»، «کفر به طاغوت» را مطرح کرده است، چرا که علامت صحّت «کفر به شیطان»، در «کفر و بیزاری از طاغوت» جلوه گر می باشد و این معنی مشت مدّعیان دروغینی را می گشاید که با طاغوت تعارضی ندارند.

امکان ندارد کسی به شیطان کافر شود در عین حال با «طاغوت» (عنصر سرکش اجتماعی) رفاقت داشته یا لااقل، بی تفاوت باشد. این مرزبندی دقیق آیه، مؤمن را از مدّعی جدا می کند، همانگونه که «راه رشد» از «راه غی»، جدا گشته است، حضرت علی علیه السلام این معنی از آیه را با تأکید بیان می کند:

«و اعلموا أنکّم لن تعرفوا الرّشد حتّی تعرفوا الّذی ترکه، و لن تأخذوا بمیثاق الکتاب حتّی تعرفوا الذّیّ نقضه و لن تمسّکوا به حتّی تعرفوا الّذی نبذه ...».

(نهج، خ 147) (و بدانید بیقین هرگز رشد را نخواهید شناخت تا آنکه بشناسید کسی را که راه رشد را واگذاشته است، و هرگز عهد و میثاق کتاب را اخذ نخواهید کرد تا آنکه بشناسید کسی را که عهد و میثاق را شکسته است، و هرگز کتاب را به محکمی بدست نخواهید گرفت تا آنکه بشناسید کسی را که آن را به کناری افکنده است).

پس ایمان به خدا و شناخت راه رشد، در گرو شناخت تارکین راه رشد و فرو افتادگان در باتلاق تباهی و بیچارگی می باشد؛ در سوره زمر این معنی تأکید می شود:

«وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ یَعْبُدُوها وَ أَنابُوا إِلَی اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْری ..».

(زمر/ 17) (و کسانی که از طاغوت دوری گزیدند مبادا که او را بندگی کنند و بسوی خدا منقطع گشتند بر ایشان بشارت باد).

تا «اجتناب» صورت نگیرد، «إنابة» معنی ندارد و «اجتناب» نیز بدون مخالفت و موضع گیری در برابر طاغوت، محقق نمی شود، چرا که اگر از فساد، دوری کنی، فساد از تو، دور نخواهد شد که جامعه بهم مرتبط است و فساد در همه مجاری نفوذ می کند:

«وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ». (انفال/ 25) (و بترسید از فتنه ای که صرفا به کسانی از شما که ستم کردند، اصابت نمی کند و بدانید که خدا عقابش بسیار شدید است).

در تشبیه زیبای رسول خدا صلی الله علیه و آله ، جامعه، به کشتی در دل امواج دریا، می ماند که کوچکترین خلل در گوشه ای از آن همه را به کام هلاکت می افکند، و در قصه «اصحاب سبت» نیز درس عمیق و گرانقدری نهفته است: از سه گروه معترضین به فساد و نهی کنندگان از ناشایستها، سکوت کنندگان و بی تفاوتها، و تبه کاران، فقط دسته اوّل از عذاب سهمگین الهی جان سالم بدر بردند:

«فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِیسٍ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ». (اعراف/ 165) در آیه شریفه، سکوت کنندگان جزء ظالمین تلقی شده، کردارشان به فسق و پرده دری، متّصف گشته است! این است که جرم سکوت و بی تفاوتی، کمتر از فساد و جنایت نیست! حاصل سخن اینکه طاغوت زدایی مقدمه بندگی خداست و دارای دو مرحله است:

الف- شناخت طاغوت و مظاهر آن در جامعه.

ب- کفر و بیزاری از او.

مراتب کفر به طاغوت

اشاره

کفر به طاغوت در سه مرتبه محقق می شود:

الف: قلبی ب: لسانی ت: عملی

الف: مرتبه قلبی

این مرتبه، بدون استثناء، باید در همه حالات و شرایط محقق باشد چرا که ایمان به خدا با محبّت قلبی به فساد و طغیان، هرگز در یکجا جمع نمی شود:

«ما جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَیْنِ فِی جَوْفِهِ ...». (احزاب/ 4) (هرگز خدا برای فردی دو قلب در درونش قرار نداده است).

ب: مرتبه لسانی

در این مرتبه خداوند از آگاهان و علماء، پیمان گرفته است که از بیان حقایق و روشنگری مردم، کوتاهی نورزند و دشمنان راه خدا را به مردم بشناسانند و از آنان بیزاری جویند:

«وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَ لا تَکْتُمُونَهُ ...».

(آل عمران/ 187) (و یاد آرید زمانی را که خدا پیمان کسانی را که به آنها کتاب داده شد،- با قسم

غلیظ- أخذ کرد که بی شک باید- محتوای- کتاب را برای مردم روشن کنید و آن را پنهان مسازید ...).

«... و ما أخذ اللّه علی العلماء ألّا یقاروّا علی کظّة ظالم و لا سغب مظلوم ...».

(نهج، خ 3) (... و آنچه را که خدا بر علماء أخذ کرده است که بر شکم سیری ستمگر و گرسنگی مظلوم آرام نگیرند ...).

هر که در این مرتبه کوتاهی کند مسئول است و گرفتار لعنت ابدی خدا!:

«إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتابِ، أُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ». (بقره/ 159) (بیقین کسانی که کتمان می کنند آنچه را که از روشنگریها و هدایتها فرو فرستادیم بعد از آنکه برای مردم در کتاب آن را روشن کردیم، آنان را خدا لعنت می کند و لعنت کنندگان- نیز- آنان را لعنت می کنند).

مؤمن راستین، با توجّه به مرتبه درک و فهمش، از افشاء چهره طغیان، و روشن کردن حقایق، به طرق گوناگون کوتاهی نمی کند اگرچه در «حال تقیّه» بسر برد چرا که «تقیّه» پنهانکاری است نه سکوت. ⁽¹⁾

ت: مرتبه عملی

این مرتبه، نهی عملی است و به قدر توان، باید در این مسیر، کوشید و هرگز قابل

حذف نیست اگر چه در حال تقیّه باشد، چرا که «تقیّه» سرپوش بر عمل است نه دست کشیدن از عمل! آنجا که، پای دین مطرح است و حقیقت آن، و آنجا که پای خلق خدا مطرح است و مظلومیتّشان، بر آگاهان است که بپاخیزند، و از دین خدا دفاع نمایند و در رفع ظلم از توده مردم بکوشند.

فرق بینش امام حسین علیه السلام با دیگران، در همین معنی اساسی بود که آنان تنها به مرتبه اوّل، اکتفاء کرده بودند و بیش از آن حاضر نبودند، قدمی پیش نهند، غافل از آنکه، آنجا که حفظ دین حاصل نشد از حفظ جان باید گذشت، تا دین محفوظ ماند، هستند کسانی که دین را سپر جان قرار می دهند! بجای آنکه جان را سپر دین بگردانند.

سنت والای حضرت ابراهیم علیه السلام و یاران همراهش ضرورت تحقق سه مرحله مذکور را تأکید می کند:

«قَدْ کانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْراهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ، إِنَّا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ کَفَرْنا بِکُمْ وَ بَدا بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّی تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ ...». (ممتحنه/ 4) (بی شک برای شما الگوی ارزشمندی است در (عملکرد) ابراهیم علیه السلام و کسانی که همراه او هستند، آنگاه که به قومشان گفتند ما از شما و از آنچه که از غیر خدا می پرستید، بیزار هستیم، به شما کافریم و میان ما و میان شما دشمنی و بغض و کینه بطور ابدی، ظاهر شده است تا آنکه به خدا به تنهایی ایمان آورید).

مراحل تحقق ایمان

با بیانات گذشته معلوم گشت که چهار مرحله برای تحقق ایمان باید طی شود:

الف: شناخت طاغوت و مظاهرش در جامعه

ب: کفر و بیزاری از طاغوت و موضع گیری در برابر آن ت: شناخت خدا و مقام و منزلتش در هستی ث: عشق و ایمان به خدا و فرمانبرداری از او در این شرایط، این ایمان، پولادین و غیر قابل نفوذ می باشد: «لَا انْفِصامَ لَها» برای تحقق تمام مراحل، ما پیوسته نیازمند استمداد از ذات حق می باشیم، چرا که بر سر عبور از هر مرحله موانع شیطانی فراوانی قرار دارد تا ما را منحرف سازد.

این است که آیه شریفه به صفات «سمیع و علیم» ختم شده است که خدا، شنوای استمداد و کمک خواهی شماست، و به چگونگی حل مشکل و برداشتن مانع، آگاه می باشد: «وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ». (بقره/ 256) با توجّه به این مراحل هیچ عبادتی بدون کفر به طاغوت و شیطان محقق نمی شود و اساسا درک ملموس حضور خدا، بدون درگیری با شیطان، هرگز نمود پیدا نمی کند.

در این راستا، «قرآن» که تجلّی خاصّ خداوندی است و انس با آن، دیدار با خدای عالم است و ورود به حوزه ملکوت و مکان قدس و طهارت و نور الهی، بیش از هر عبادتی، «استعاذه» را طلب می کند.

از این رو، هنگام ورود به قرآن، باید فکر و روح را از تأثیرات شوم وسوسه های شیطانی پاک کرد تا وجود پاک از آلودگی، قابلیّت دریافت نور حق را بیابد و به ملکوت راه یابد.

تنها سرمایه این مرحله اعتراف به نفوذ شیطان، دردمند شدن از آن و دل شکستگی است: «أنا عند القلوب المنکسرة». (حدیث قدسی) (من نزد دلهای شکسته و دردمند حضور دارم).

«صوت حزین، حزن دل و توّجه باطنی، وسوسه ها را شسته، دل را زیر بارش نور حق، قرار می دهد».

3- برخورد بنی امیه با اصل کفر به طاغوت

بنی امیّه از زمان معاویه، بخشنامه ای، صادر کردند مبنی بر اینکه، روحانیون و وعاظ درباری و مزدور بر سر منابر و خطبه های نماز جمعه، حق ندارند کلمه ای در ارتباط با کفر و شرک و نفاق بر زبان جاری کنند، بلکه باید تمام سخنانشان در حوزه ایمان خلاصه گردد، سخن از تقوی، احسان و توحید بدون تبیین شرک و کفر و فسق. ⁽¹⁾

این شیاطین، بخوبی دریافته بودند که اگر این معانی خصوصا معنی آیة الکرسی که ورد زبان مردم بود، شکافته شود، این سؤال برای توده های مردمی مطرح خواهد گشت که: طاغوت در جامعه کیست؟

صرف تحقق این سؤال مهم، کافی است که آنان را به اعتراض علیه بنی امیّه بشوراند و به پیروی از اهل بیت علیهم السلام بکشاند.

آخر چه کسی در ارزیابی علی علیه السلام و معاویه، تردیدی در طاغوت بودن معاویه، به خود راه خواهد داد، و چه کسی در مقایسه امام حسین علیه السلام با یزید، در طغیان یزید، تردید خواهد نمود.

از این رو، برای ریشه کن نمودن، نطفه اعتراضات، چنین نقشه شیطانی و شوم را طرّاحی کردند و برای تحقق آن از هیچ عمل جنایت آمیزی، فرو گذاری نکردند.

به جهت این سیاست شوم بود که امام حسین علیه السلام برای عقیم کردن آن، راهی جز قیام و اعتراض عملی، برای خود، باقی نمی دید و جز از راه ارائه نمونه عینی پیام آیة الکرسی، امکان نداشت اذهان منحرف شده را متوجّه انحراف نماید، انحرافی که حاصلش، جلوه باطل در لباس حق، و مسخ حقایق بود:

«ألا ترون أنّ الحقّ لا یعمل به و الباطل لا یتناهی عنه». امام حسین علیه السلام (مگر- کورید- نمی بینید که بدون تردید به حق عمل نمی شود و از باطل نهی نمی گردد؟!).

بی جهت نیست که یک کشیش می گفت: «ما باید مجسّمه معاویه را تراشیده در میدان شهر استکهلم، نصب کنیم، زیرا او خدمتی بزرگ به مسیحیّت کرد و جلوی پیشرفت اسلام را گرفت! و ضربه ای بر پیکر اسلام، وارد کرد که به این زودیها قابل جبران نیست».

کار بجایی رسیده بود که خلیفه مسلمین معاویه بود و دشمن خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، علی علیه السلام ! تذکر: حرکت و خیزش امام حسین علیه السلام در دریدن پرده جهل و نادانی و انحراف مردم در فهم آیات، بزرگترین دلیل بر ضرورت تفسیر قرآن، توسط مطهّرون (معصومین) می باشد.

در جایی که حتّی ابن عباس ها که چهره بزرگ تفسیر محسوب می شدند، ضرورت زمان و عمق فاجعه و انحراف را در نمی یافتند و تکلیف قیام را نمی فهمیدند، تنها و تنها این سیّد جوانان بهشت بود که ضرورت را دریافت و با ریختن خون خود و فرزندانش بهمراه یاران با وفایش، برای همیشه، چهره تزویر و فریب را درید و عملا «پیام آیة الکرسی» را به مردم فهماند.

4- برخورد آل سعود با اصل کفر به طاغوت

سیاست بنی امیّه در عصر حاضر توسط مزدوران ابرقدرتها، خصوصا عربستان، با شدت هر چه تمامتر اجرا می شود، وقتی به رادیو مکه گوش فرا دهیم، با کمال تعجب، می بینیم با غلظت فراوانی، سخن از ایمان و تقوی و احسان و عبادت، مطرح می باشد،

اما هرگز سخنی در مورد عناصر فاسد و طغیانگر، بگوش نمی رسد.

در این راستاست که اعلام می کنند حج، مکان مقدس و جایگاه عبادت است و نباید آن را با شعارهای سیاسی آلوده کرد، و اعلام می کنند بر طبق آیه «فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِی الْحَجِّ» ⁽¹⁾هرگونه بحث و شعار سیاسی در حج ممنوع و خلاف شرع می باشد! در حالیکه اوّلا: به بیان روشن آیة الکرسی، سیاست ما جزء دیانت ماست، بلکه برخورد سیاسی مقدمه تحقق ایمان راستین می باشد.

ثانیا: به دلیل عدم امکان عقلی جمع میان عشق به طاغوت و عشق به خدا در دل، حکم آیة الکرسی قابل تخصیص و تقیید نیست.

ثالثا: جزء دستورات حجّ است که شیطان باید سنگباران گردد، شیاطین هم به بیان قرآن از طایفه جن و انس، هر دو می باشند، پس باید شیاطین انسی نیز در حج، مورد هجوم قرار گیرند.

رابعا: جزء احکام حجّ است که باید مکانی را از مقام ابراهیم علیه السلام بعنوان نماز برگزید:

«وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی ...». (بقره/ 125) مقام ابراهیم علیه السلام یعنی قدمگاه حضرت، اخذ نمازگاه از قدمگاه ابراهیم علیه السلام یعنی که به هر جا ابراهیم علیه السلام قدم گذاشت ما هم موظّفیم همانجا قدم نهیم، خوب ابراهیم علیه السلام چه کرد؟ قدم بزرگ ابراهیم علیه السلام مگر بت شکنی و نمرود شکنی نبود؟ پس نمرود شکنی و طاغوت شکنی جزء لاینفکّ حجّ می باشد و بدون آن حجّ، محقق نمی شود.

خامسا: نفی جدال در آیه 197 بقره ربطی به مسأله طاغوت شکنی و شعارهای سیاسی ندارد، بلکه مقصود، جنگ و دعواهای کودکانه دنیایی است که در کنار منع

زناشویی و ارتکاب فساد آمده است و مقصود از آن منع درگیری میان مؤمنین می باشد حال آنکه، برائت از مشرکین، اعتراض و درگیری تبلیغاتی مؤمنین، علیه کفّار است نه مابین خود.

سادسا: شعار اوّلیه اسلام «لا اله إلّا اللّه» که در حج مکررّ ذکر می شود و جزء شعارهای اساسی حج می باشد، خود برائت از مشرکین است و نفی و طرد خدایان دروغین را اعلام می کند، اگر بتها و خدایانی دروغین در کار نیست پس تکرار این شعار برای چیست؟! «بت» بدلیل سوره شعراء و جاثیه هم شامل طغیانگران بشری و هم شامل هوای نفس می باشد.

«قالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلهَاً غَیْرِی لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ». (شعراء/ 29) (- فرعون- گفت قسم می خورم اگر خدایی غیر از من اخذ کنی، قطعا تو را از زندانیان قرار خواهم داد).

«أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ ...». (جاثیه/ 23، فرقان/ 43) (پس آیا دیدی کسی را که معبودش را هوای نفس خویش قرار داد؟).

«پس- لا اله الا الله- هم نفی خود پرستی است و هم نفی و طرد طاغوت پرستی!».

5- استمداد و یاری جستن از خدا (تسمیه)

اشاره

هر عملی که از انسان سر می زند به منظور هدفی صورت می گیرد که بواسطه عمل، بدان هدف برسد؛ ارزش هر عمل، با توجه به هدفی است که انگیزه حرکت و فعالیّت انسان محسوب می شود؛ هر چه نیّت و انگیزه عمل والاتر و ارزشمندتر باشد، عمل ارزش بالاتری می یابد. ⁽¹⁾

بنابراین، اهداف، معیار و میزان تعیین ارزش عمل و حتّی ارزش افراد، می باشد.

از طرفی، ارزش اهداف، به اندازه ای است که نیازهای اصیل و ریشه دار انسان را تأمین کند.

نیاز اصیل انسان، رسیدن به کمال مطلق، کمال زیبایی، قدرت، خوبی و قداست و طهارت، کمال لذت و خوشی و راحتی، کمال سعادت می باشد.

این کمال، وقتی حاصل می شود که انسان، در مسیر دستیابی به آن، با یگانه مظهر این اهداف، «الله» پیوندی برقرار کند و با تکیه و استمداد از او، به پیش رود؛ چرا که «الله» تنها کمال مطلق، تنها ذات مقدس پایدار و ابدی است و نه تنها کمال مطلوب انسان، بلکه کمال مطلوب همه موجودات، در همه عوالم هستی می باشد:

«اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ ...». (بقره/ 255، آل عمران/ 1) (الله، معبود و معشوقی غیر او نیست در حالیکه همو یگانه زنده پایدار ابدی است).

این آیه شریفه به جهت این محتوای گرانقدر و با عظمت آن، جزء برجسته ترین آیات قرآن می باشد که قسمتی از «آیة الکرسی» را تشکیل می دهد.

این دو صفت «حی» و «قیوم» دو مطلوب اساسی بشر می باشد: رسیدن به حیات مطلق ابدی، حیاتی که دیگر مرگ در آن، راه نداشته باشد؛ حیاتی که پایدار بوده (قیّوم) از تزلزل و نقص و ضعف، مصون باشد.

این است که قرآن کریم، بشریّت سرگردان و متحیّر را به گمشده اش رهنمایی می کند:

«وَ تَوَکَّلْ عَلَی الْحَیِّ الَّذِی لا یَمُوتُ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِهِ». (فرقان/ 58)

(و- ای بشر- تکیه کن بر آن زنده ای که مرگ در او راه ندارد و غرق در تنزیه، بهمراه ستایش او باش- در مسیر او حرکت کن-).

«هُوَ الْحَیُّ، لا إِلهَ إِلَّا هُوَ، فَادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ، الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ».

(غافر/ 65) (- ای بشر- او آن حیات ابدی است که معبود و معشوقی، غیر او نیست پس- رو به سوی او آورید- او را بخوانید در حالیکه تمام دین و اعتقادتان را خالص برای او قرار می دهید- تا به آب حیات دست یابید- چرا که تمام ستایشها از آن خداست که پرورش دهنده تمام عوالم هستی است).

تو که دنبال آب حیاتی، پس با او مرتبط، شو و به ریسمان او چنگ زن ⁽¹⁾و بر او تکیه کن.

بنابراین باید شروع، ادامه و ختم کار من همه با یاد او باشد؛ ⁽²⁾با یاد او و نیرو گرفتن و یاری از او، ⁽³⁾آنگونه که عمل من نشان از او داشته و بر آن مهر صحت و ضمانت و تأیید او خورده باشد؛ ⁽⁴⁾و در نتیجه، روح و جان من نشان از خدا بگیرد و به علامت الهی منقوش گردد. ⁽⁵⁾

این نشان و علامت، عمل من و جان من را بیمه می کند، پس دیگر خوفی از نابودی و فنا نخواهد بود، دیگر خبری از حزن و اندوه، یافت نخواهد شد، سراسر نشاط است و سرور، سراسر لذت است و راحتی:

«أَلا إِنَّ أَوْلِیاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ». (یونس/ 62) (بهوش باشید بیقین دوستان خدا نه هراسی از آینده برایشان موجود است و نه آنها بر گذشته محزون می باشند).

«بسم الله ...» سمبل شروع و ختم با یاد او، یاری از او و با نشان از او می باشد، از این رو گرامی ترین و عظیم ترین آیه، لقب گرفته است.

این کشتی نوح علیه السلام است که در آن طوفان سهمگین و هولناک، جریانش و لنگرش با «بسم الله» محقق گشته است که حاوی اسم اعظم الهی می باشد:

«قالَ ارْکَبُوا فِیها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها ...». (هود/ 41) (- نوح- فرمود سوار کشتی شوید که جریان آن و لنگرش با بسم الله محقق است ...)

1- آثار تسمیه (ذکر بسم الله ...)

سلامتی، خیر و برکت و توفیق در عمل، پاداش طبیعی جانی است که نشان از خدا دارد؛ نه تنها جان انسانی مبارک می شود و از صدمه و فساد و تباهی رهایی می یابد، بلکه عمل نیز با خیر و برکت می گردد:

«قِیلَ یا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَ بَرَکاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلی أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ ...». (هود/ 48) (گفته شد ای نوح با سلامتی از جانب ما فرود آی و بهمراه برکاتی که بر تو و بر امتهایی که همراه تو می باشند، تعلّق گرفته است ...).

2- خصوصیّات بسمله (بسم الله ...)

«بِسْمِ اللَّهِ ...» جزء اوّل هر سوره از قرآن می باشد و سفیر رحمت و عنایت خداوندی است به جز سوره توبه که ظاهرا به دلیل اعلان قهر و غضب علیه کفّار، بدون «بسم الله» آمده است؛ ⁽¹⁾اوّل آیه هر کتاب آسمانی بوده است و اوّلین و مهمترین آیه سوره حمد، بلکه کل قرآن می باشد.

سوره حمد با بسم الله هفت آیه می شود از این رو لقب «سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی» گرفته است:

«وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ». (حجر/ 87) نزدیکترین تعبیر به اسم اعظم الهی است ⁽²⁾از این رو اعظم آیات و اکرم آیات نامیده شده است.

ذکر بسم الله انسان را از جمیع شرور آسمانی و زمینی در حفاظ مستحکم الهی قرار می دهد.

در تمام نمازهای واجب تأکید بسیار بر قرائت آن به صدای بلند وارد گشته است، در این زمینه از امام سجاد علیه السلام آمده است:

«جماعتی که امام آن «بسم الله» را (عمدا) به صدای بلند نخواند، شیطان بر دوش امام جماعت سوار شده، امامت آنان را بر عهده می گیرد!». (القراءة فی الصلوة، ب 21، ح 4)

3- برخورد قریش و بنی امیه با تسمیه

ذکر «بِسْمِ اللَّهِ ...» از آیاتی بود که هرگاه بر مشرکین قریش توسط پیامبر تلاوت می شد، بسیار به وحشت افتاده با نفرت پا به فرار می گذاشتند! در این زمینه قرآن می فرماید:

«... وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ، وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ نُفُوراً». (اسراء/ 46) (و هرگاه پروردگارت را به وحدانیت در قرآن یاد می کنی با نفرت بر پشت خود اعراض می کنند).

بنی امیّه که از مشرکین قریش و رؤسای آن بشمار می رفتند در زمان رحلت پیامبر و خصوصا در زمان حکومت علی علیه السلام به نام دین، مبارزه شدیدی را بر علیه اسلام راستین و شخصیت امیر مؤمنان علیه السلام در پیش گرفتند چرا که حضرت جلوه تمام عیار اسلام و قرآن بود.

این مبارزه تا بدانجا گسترش یافت که هر چه از مشخصات حضرت بود. خلافش را به نام سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله تبلیغ می کردند! تا هم شخصیّت امام بزرگوارمان کوبیده شود و آثارش محو گردد و هم سنّت پیامبر را تحریف کرده مردم را گمراه کنند. ⁽¹⁾

در این راه عوامل و عناصر بسیاری همچون «أنس بن مالک» خادم پیامبر صلی الله علیه و آله و مخالف علی علیه السلام و «ابو هریره» و غیره را به خدمت گرفتند.

یکی از این موارد مسأله «بسم الله» در قرآن، و قرائت آن در نماز بود که حضرت آن را با صدای بلند در نماز قرائت می فرمود، برای اوّلین بار معاویه در مدینه، سوره حمد را در نماز بدون، «بسم الله» خواند ⁽²⁾که مورد اعتراض شدید اصحاب

پیامبر صلی الله علیه و آله و تابعین واقع شد لیکن با تهدید و ارعاب و تطمیع معاویه و با جعل احادیث توسط «أنس» و دیگران، در سطح وسیعی توسط روحانیون مزدور اعلام گشت که قرائت «بسم الله» بطور آشکار در نماز بدعت است و حتی شایع کردند جزء سوره حمد نیست ⁽¹⁾بلکه بالاتر جزء قرآن نمی باشد! بلکه حکم خط فاصله را دارد که سوره ها را از یکدیگر جدا می کند! آنقدر این شایعات و جعل احادیث توسط شیاطین قوّت گرفت تا آنجا که «مالک بن أنس» امام مالکی ها قابل به آیه نبودن «بسم الله» شد و بعضی دیگر جرأت نفی و اثبات را از دست دادند. ⁽²⁾

در این زمینه فخر رازی در جلد اوّل تفسیر خود در بحث «بسم الله» صریحا پرده از روی توطئه گسترده بنی امیه علیه حضرت علی علیه السلام بر می دارد و در نهایت سخن اعلام می کند: «بسم الله» جزء قرآن و جزء سوره حمد می باشد و باید آن را در نماز به صدای بلند خواند چرا که این، سنت علی علیه السلام بوده است و هر که علی علیه السلام را بعنوان امام دینش أخذ کند در دین و جانش به دستگیره محکمی چنگ زده است! چرا که او کسی است که پیامبر صلی الله علیه و آله در حق او فرمود:

«اللّهمّ أدر الحقّ مع علیّ حیث دار». (ج 1، تفسیر کبیر، حجت خامس، ص 205) (بار خدایا حق را بر محور علی، بچرخان به هر سویی که او- علی علیه السلام- بچرخد).

عجب از اهل سنّت است که با وجود اعتراف به شأن و مقام حضرت و عملکردش در نماز، غالبا در نماز بر خلاف او رفتار می نمایند و این از افتخارات پیروان اهل

بیت علیهم السلام است که در دفاع از این آیه شریفه و قرائت آشکار آن در نماز، از علی علیه السلام تبعیت می کنند و بر آن تأکید دارند سنتی که از رسول خدا صلی الله علیه و آله برجای مانده است.

4- رابطه استعاذه و تسمیه

«استعاذه» فرار از چنگ شیاطین و آثارشان و پناهنده شدن به خدا می باشد که نقش زدودن آلودگیها، و ایجاد زمینه مناسب، برای کسب ارزشها را بر عهده دارد؛ بر اثر استعاذه، فکر و دل از وسوسه ها پاک گشته فارغ البال وارد حوزه ملکوت الهی می شود.

«بِسْمِ اللَّهِ ...» شروع حرکت در حوزه ملکوت الهی می باشد که پس از مرحله استعاذه محقق می شود و انسان در دریای انوار الهی با عنایت و یاری خدا، به سیر و سلوک پرداخته، نفس را تزکیه و تطهیر می نماید.

بنابراین «استعاذه» نقش تخریبی دارد: تخریب بنیادهای شیطانی در فکر دل انسان؛ و «بِسْمِ اللَّهِ ...» نقش سازندگی دارد: سازندگی نفس و اعمال و کسب ایمان، تقوی، صبر و احسان و ...:

«أغلقوا أبواب المعصیة بالإستعاذة و افتحوا أبواب الرّحمة بالتّسمیة». (میزان الحکمه، ج 8، قرآن، ص 86)

5- روایات بحث از طریق اهل بیت علیهم السلام

«سرقوا أکرم آیة فی کتاب اللّه، بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، و ینبغی الإتیان به عند افتتاح کلّ أمر عظیم او صغیر لیبارک فیه». امام باقر علیه السلام (خصال صدوق) (گرامی ترین آیه در کتاب خدا را که «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» است به سرقت بردند در حالیکه سزاست که هنگام آغاز هر کار بزرگ یا کوچکی آورده شود تا در آن خیر و برکت حاصل شود).

«ما لهم؟ قاتلهم اللّه!، عمدوا إلی اعظم آیة فی کتاب اللّه فزعموا أنّها بدعة اذا أظهروها». امام صادق علیه السلام (خصال صدوق) (چه دردشان شده است؟ خدا بکشدشان! سوی عظیم ترین آیه در کتاب خدا رفتند پس ادّعا کردند بدعت است اگر آن را- در نماز- آشکار کنند!).

«کتموا «بسم اللّه الرّحیم» فنعم- و اللّه- الأسماء کتموها، کان رسول اللّه صلی الله علیه و آله إذا دخل إلی منزله و اجتمعت قریش، یجهر ببسم اللّه الرّحمن الرّحیم، و یرفع بها صوته، فتولّی قریش فرارا، فأنزل اللّه فی ذلک: و إذا ذکرت ربّک فی القرآن وحده ولّوا علی أدبارهم نفورا». امام صادق علیه السلام (القراءة، ب 21، ح 2) (بسم الله الرحمن الرحیم، را کتمان کردند پس- بخدا قسم- چه نیکوست اسمهایی که پنهان کردند، چرا که رسول خدا صلی الله علیه و آله هرگاه به منزل داخل می شد و قریش (دور خانه) اجتماع می کردند، بسم الله را با صدای بلند می خواند و بواسطه آن صدایش را بالا می برد پس قریش پا بفرار می گذاشتند پس خداوند در این مورد نازل فرمود: و اذا ذکرت ربک ...).

«سئلت أبا عبد اللّه علیه السلام عن السّبع المثانی و القرآن العظیم أهی الفاتحة؟، قال علیه السلام : نعم، قلت «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ من السّبع؟ قال علیه السلام : نعم هی أفضلهنّ». (ب 11، ح 2) (از امام صادق علیه السلام در مورد «سبع مثانی و قرآن عظیم» پرسیدم که آیا همان سوره فاتحة الکتاب است؟ فرمودند: بله، پرسیدم «بِسْمِ اللَّهِ ...» جزء این هفت آیه است؟ فرمودند: بله آن افضل سوره حمد می باشد).

«بِسْمِ اللَّهِ ... أقرب إلی اسم اللّه الأعظم من ناظر العین إلی بیاضها». امام صادق علیه السلام (ب 11، ح 3)

(بِسْمِ اللَّهِ ... نزدیکتر است به اسم اعظم خدا از سیاهی چشم به سفیدی اش).

«اوّل کلّ کتاب نزل من السّماء «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ»، فإذا قرأت بسم اللّه الرّحمن الرّحیم فلا تبالی، ألّا تستعیذ، و إذا قرأت «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» سترتک فیما بین السّماء و الأرض». امام باقر علیه السلام (ح 8) (آغاز هر کتابی که از آسمان فرو فرستاده می شد، «بِسْمِ اللَّهِ ...» بود، پس هرگاه «بِسْمِ اللَّهِ ...» را بخوانی، پس باکی بخود راه مده از اینکه استعاذه نکرده باشی ( «اعوذ بالله ...» را نگفته باشی) و هر وقت «بِسْمِ اللَّهِ ...» را بخوانی، تو را (از آنچه) در ما بین آسمان و زمین است، حفظ می کند).

6- روایات بحث از طریق اهل سنت

«إذا قرأتم الحمد فاقرؤوا «بِسْمِ اللَّهِ ...» فإنّها أمّ القرآن و السّبع المثانی، و «بِسْمِ اللَّهِ ...» إحدی آیاتها».

(هر وقت سوره حمد را خواندید، پس «بِسْمِ اللَّهِ ...» را بخوانید، چرا که آن- سوره حمد- «امّ القرآن و سبع مثانی» ⁽¹⁾می باشد و «بِسْمِ اللَّهِ ...» یکی از آیات آن است).

«قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : أنزل علیّ آنفا سورة فقرأ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ».

(رسول خدا فرمود: «اکنون بر من سوره ای فرو فرستاده شد» پس خواند «بِسْمِ اللَّهِ ...»).

«عن ابن عبّاس قال: إنّ رسول اللّه صلی الله علیه و آله کان لا یعرف فصل السّورة حتّی ینزّل علیه بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ». ⁽¹⁾

(ابن عباس گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله جدایی سوره ها را نمی شناخت تا آنکه بر او «بِسْمِ اللَّهِ ...» نازل شود).

«قرأ رسول اللّه صلی الله علیه و آله فاتحة الکتاب فعدّ «بِسْمِ اللَّهِ ...» آیة ...». (تفسیر کبیر، ج 1، مسأله 6، ص 196) (رسول خدا- ص- فاتحة الکتاب- سوره حمد- را خواند پس «بِسْمِ اللَّهِ ...» را یک آیه بحساب آورد).

«و إذا قرأتم امّ القرآن فلا تدعوا «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» فإنّها إحدی آیاتها». ⁽²⁾

(هر وقت «ام القرآن» را خواندید پس «بِسْمِ اللَّهِ ...» را رها مکنید چرا که یکی از آیات سوره حمد می باشد).

«من ترک «بِسْمِ اللَّهِ ...» فقد ترک آیة من کتاب اللّه». ⁽³⁾

(هر که «بِسْمِ اللَّهِ ...» را واگذارد پس در حقیقت آیه ای از کتاب خدا را واگذاشته است).

بخش دوّم: کلیدهای خاص تدبّر

مقدمه

در بیان امام حسین علیه السلام معلوم گشت قرآن چهار مرتبه فهم و تدبر را داراست که مرتبه «عبارت» سهم عموم مردم و مرتبه «اشارت» سهم علماء و «لطائف» سهم اولیاء و «حقایق قرآن» سهم انبیاء و معصومین علیهم السلام می باشد؛ کلیدهای خاص نظر به سه مرتبه اخیر دارد که جنبه تخصصی بخود می گیرد و بر دو قسم کلی می باشند:

[1] کلیدهای علمی [2] کلیدهای روحی و عملی «علماء» مجتهدین در تفسیر قرآن می باشند که هر دو قسم از کلیدها، برای آنان واجب و ضروری است، چرا که تلاش و کوشش علمی در کنار طهارت روحی، شرط اساسی درک «اشارات قرآن» می باشد.

طریق علماء در امر تدبر در قرآن، عموما عقلی اجتهادی می باشد و گاهی نیز از طریق شهودی، توفیق تدبر در قرآن پیدا می کنند.

«اولیای الهی» عموما همان مجتهدین در تفسیر قرآن می باشند که کلیدهای علمی برای آنان نیز، ضرورت دارد، لیکن بواسطه تعالی روحی و رسیدن به مرتبه ای از مراتب

ولایت الهی، به حوزه لطایف قرآن راه یافته اند و از دو طریق عقلی و شهودی متناسب با مقام ولایتشان در قرآن تدبر می نمایند.

«أنبیاء و معصومین علیهم السلام » بواسطه مقام عصمت و طهارت و اتصال با حقیقت ملکوتی قرآن از بسیاری از کلیدهای علمی بی نیاز بوده، طریقی شهودی برای تدبّر در قرآن، در اختیار دارند.

تذکر: کسانی که در طریق کسب کلیدهای علمی و روحی گام بر می دارند جزء محققّین از مرتبه اوّل محسوب می شوند چرا که هنوز به درجه علماء مجتهد نرسیده اند، از این رو توجه به نظر علماء برجسته تفسیر، در امر تدبر و تعمق در قرآن برای آنها ضروری است.

1- کلیدهای علمی

1- تسلط بر قرآن و روایات ذیل آیات

مفسر قرآن برای تدبّر، نیازمند آگاهی وسیع و جزیی از جایگاه مباحث و موضوعات مطرح شده در قرآن می باشد از این رو تشخیص آیه از روایت و آگاهی اجمالی بر جایگاه آن در قرآن و حفظ قابل توجه بسیاری از آیات، علامت تسلط بر قرآن می باشد که از تلاوت و انس بسیار فراوان با قرآن و ختم های مکرر آن بدست می آید.

برای این تسلط «حفظ کل آیات» ضرورت ندارد لیکن فضیلتی مهم بشمار می رود.

احاطه لازم بر روایات توضیح دهنده آیات، امر مهم دیگری است که مفسر باید آن را دارا باشد؛ در این زمینه مرور اجمالی کتب تفسیر روایی و آگاهی کلی بر مباحث آنها، کفایت می کند.

این احاطه بر قرآن و روایات، در فهم دقیق واژه ها و آیات، اختیار وجوه ترکیبی مناسب، کشف نکات بلاغی آیات و حل مشکلات تفسیری و رفع تعارضات میان آیات و روایات، نقشی بسیار حساس را ایفا می کند؛ از این رو، برای تدبر در سطح

«اشارات قرآن» اوّلین قدم می باشد.

کتب مهم در این زمینه تفسیر «نور الثقلین، البرهان و صافی» از شیعه و «درّ المنثور» و «تفسیر طبری» از اهل سنّت می باشد.

2- لغت معتبر قریب به عصر قرآن

فهم معانی دقیق واژه های قرآن، قدم دوّم در تدبر می باشد چرا که واژه ها، مجرای کاوش و تدبر، و دریچه ورود به حوزه ملکوتی قرآن می باشند و پس از تسلط بر قرآن و روایات از مهمترین کلیدها بشمار می آید.

برای کشف مراد خداوند، نیازمند فهم ریشه لغوی، معنی حقیقی واژه و موارد استعمال آن در صدر اسلام می باشیم چرا که زبان و لغت پیوسته بمرور زمان و بواسطه آمیزش با زبان و فرهنگهای دیگر، دستخوش دگرگونی و تحوّل بوده، واژه ها، معانی تازه ای بخود می گیرند.

این معانی تازه، برای نسلهای دور از صدر اسلام، حجابی برای فهم مقاصد قرآن می گردد و طبعا امر تدبر را به انحراف می کشاند، از این رو ضروری است که از فرهنگهای لغت هر چه نزدیکتر به عصر قرآن بهره جوییم خصوصا، فرهنگهایی که در ارتباط با قرآن فراهم گشته اند.

دخالت رأی و نظر محققین لغت، در معنی واژه ها و خصوصیات آنها، ضرورت مراجعه به چند فرهنگ و دقت نظر اجتهادی را در فهم معنی دقیق، تأکید می کند.

عدم وجود مترادف در قرآن ما را به سعی و تلاش و دقت بیشتری در کشف خصوصیات واژه ها وادار نموده، از قناعت به معانی مشترک مطرح شده در فرهنگها، باز می دارد چرا که در قرآن هر واژه در جایگاه خویش، نقشی اساسی در اعجاز بلاغی

قرآن ایفا می کند و جایگزینی واژه های مشابه به اعجاز قرآن صدمه می زند چرا که فرو فرستنده قرآن، حکیم بوده، هر نکته و تعبیر را در جایگاه مناسب خویش آورده است بر خلاف ما که بواسطه عدم احاطه بر لغت و عدم شناخت جایگاهها و عدم برخوردای از حکمت، آنچنان که باید در کاربرد واژه ها دقت لازم بکار نمی گیریم.

توجّه به موارد استعمال واژه در قرآن، نکته مهم دیگری است که ما را در بهره جویی از معانی متعدد لغوی، و اختیار معنی مناسب با سیاق آیه، یاری می دهد؛ استفاده از نکته سنجی های مفسرین محقق در لغت و توجّه به روایات ذیل آیات، این بهره مندی را به کمال خود نزدیک می گرداند.

از فرهنگهای معتبر، «العین» خلیل بن احمد (170- 100 ق)، «الجمهرة» ابن درید (223- 321 ق)، «التهذیب» ازهری (282- 370 ق)، «معجم مقاییس اللغة» ابن فارس (م- 395 ق)، «الصحاح» جوهری (م- 400 ق)، کتاب برمکی (م- 397 ق)، «المحکم» ابن سیده (م- 458 ق)، «اساس البلاغة» زمخشری (467- 538 ق)، «المفردات» راغب اصفهانی (م- 503 ق)، «النهایة» ابن اثیر (544- 606 ق)، «لسان العرب» ابن منظور (م- 711 ق)، «القاموس المحیط» فیروز آبادی (م- 816 ق)، «تاج العروس» زبیدی شرح قاموس (1145- 1205 ق) می باشد. ⁽¹⁾

3- ادبیات عرب

آگاهی بر «صرف و نحو، معانی، بیان و بدیع» امری بسیار ضروری در کنار فهم معانی دقیق واژه های قرآن می باشد و از یکدیگر جدایی نمی پذیرند.

«صرف» نظر به شناسنامه کلمات و «نحو» نظر به جایگاه واژه ها در جمله و نقش معنایی آنها دارد.

«معانی، بیان و بدیع»، جنبه های فصاحت و بلاغت آیات و زیبایی های هنری قرآن را مورد توجّه قرار می دهند.

«معانی» به فصاحت واژه ها، بلاغت ترکیب آیات و کیفیّت چینش واژه ها و جملات نظر دارد و با توجّه به اهداف آیات و مقاصد هدایت الهی، ما را به مقتضای حال مخاطب آیات و انگیزه های درونی اش آگاه می نماید.

«بیان» به اسلوبهای سخن در آیات می پردازد و علت اختیار آن شیوه هنری را در ارتباط با اهداف آیات و مخاطب آن جستجو می کند؛ شیوه های مختلف مورد بحث در علم بیان، برای ارائه یک معنی، «حقیقت و مجاز، تشبیه و استعاره و کنایه» می باشد که هر یک، از زیبایی، ظرافت و تأثیر خاصی در شنونده، برخوردار می باشند.

«بدیع» نظر به زیبایی های لفظی و معنوی دارد که نقش اساسی در سخن ندارد، بلکه بر زیبایی سخن می افزاید بر خلاف «معانی، بیان» که نقش مهمی را در پیام رسانی و تأثر و تحوّل روحی مخاطب، بازی می کند.

طهارت و لطافت روحی، ذوق سلیم بهمراه انس با اسلوبها و شیوه های هنری قرآن، ما را به حوزه های ناشناخته اعجاز بلاغی قرآن، رهنمون می شود.

یک مفسّر، باید در علم صرف و نحو، صاحب نظر و در علم فصاحت و بلاغت (معانی، بیان و بدیع) از تشخیص و لطافت روحی و ذوق مناسبی، برخوردار باشد؛ از

کتب معتبر «دلائل الاعجاز» و «اسرار البلاغة» شیخ عبد القاهر جرجانی، «مطول» و «مختصر المعانی» تفتازانی می باشد؛ از جمله کتب در عصر حاضر، از «جواهر البلاغة» هاشمی، «البلاغة الواضحه» علی الجارم، می توان نام برد از تفاسیر مناسب در بلاغت قرآن «تلخیص البیان فی مجازات القرآن» شریف رضی (406- 359 ق)، «درة التنزیل و غرّة التأویل» الخطیب الاسکافی (م- 421 ق)، «الجمّان فی تشبیهات القرآن» ابن تاقیا بغدادی (485- 100 ق)، «الاشاره الی الایجاز فی بعض انواع المجاز» عزّ بن عبد السلام (660- 578 ق)، «بدیع القرآن» ابن أبی الاصبع و «کشاف» زمخشری و تفسیر أبی السعود می باشد.

از کتب در زمینه صرف و نحو قرآن، «املاء ما منّ به الرحمن» ابو البقاء عکبری (616- 538 ق)، «البیان فی غریب اعراب القرآن» ابن انباری (577- 513 ق) و تفاسیر «مجمع البیان» طبرسی، «البحر المحیط» ابو حیان، «روح المعانی» آلوسی می باشد.

4- منطق و روشهای تحقیق

⁽¹⁾ «منطق» قانون تفکر صحیح است که از شرایط شیوه ها و اقسام «تعریف و استدلال صحیح» سخن می گوید و معیارهای تشخیص صحت و خطای «صورت تفکر» را مطرح می نماید، از این رو فراگیری آن در امر تدبّر ضروری می باشد.

علاوه بر آن، آگاهی بر روشهای تحقیق در علوم، خصوصا در حوزه علوم انسانی، برای تدبر در مباحث متنوع قرآن بسیار ضرورت دارد که به علم «متدلوژی یا روش شناسی» موسوم می باشد.

آگاهی بر منطق نوین خصوصا منطق ریاضی نیز جهت فهم و دفع شبهات فکری،

بسیار مفید بلکه ضروری است.

تذکر: منطق صوری صرفا به صورت و شکل فکری و استدلال می پردازد و کاری به موادّ و روشهای تفکر ندارد.

در منطق جدید، ضرورت آزادی محقق و متفکر از عوامل درونی و بیرونی مؤثر در نتایج تحقیق، مطرح می شود، چرا که به نقش حساس محیط روانی. تربیتی و اجتماعی محقق، در نتایج تحقیقاتش عنایت دارد، لیکن از چگونگی رهایی تفکر از تأثیرات وراثت و محیط سخن بمیان نمی آورد و از ارائه روش تربیتی آزادی تفکر و هدایت آن به سمت تفکر سالم عاجز می باشد و در واقع این نقش اساسی مذهب و رسولان الهی است که با تکیه بر «ادراکات بلاواسطه و حضوری» (مواد تفکر) و با روش «طرح سؤال از مسائل اساسی زندگی» (انسان، جهان، خدا، دنیا و آخرت و روابط انسان با همه اینها) فکر را به جریان انداخته با تزکیه، تعلیم و تذکر، انسان را تربیت کرده او را از اسارت وراثت و محیط، نجات می بخشد و به آزادگی می رساند:

«قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنی وَ فُرادی ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا ...».

(سبأ/ 46) (بگو فقط شما را به یک امر مهم موعظه می کنم به اینکه دو تا دو تا یا تک تک، بخاطر خدا بپا خیزید سپس به تفکر بپردازید).

اگر تفکر فردی یا جمعی، به انگیزه حقیقت طلبی و بخاطر خدا (حقیقت مطلق) صورت نگیرد در دام گرایشهای خاص و امیال نفسانی فرد و جامعه، گرفتار می شود و به انحراف می گراید، در اینجا دیگر با وجود شکل صحیح استدلال و روش علمی مناسب، نتایج تحقیقات متأثر از امیال نفسانی گشته، در مسیر تباهی بکار خواهد رفت. ⁽¹⁾

از این روست که این مشکل جدی و اساسی تحقیق و تفکر سالم، جز به دست با کفایت وحی الهی و رسولان خدا گشوده نخواهد گردید:

«فبعث فیهم رسله ... لیستأدوهم میثاق فطرته و یذکّروهم منسیّ نعمته و یحتجّوا علیهم بالتّبلیغ و یثیروا فیهم دفائن العقول و یروهم آیات المقدرة ...». (نهج، خ 1) (... پس انبیایش را در میان بشر، برانگیخت تا تحقق پیمان فطرت الهی را از آنان (بشر) طلب نمایند، و نعمتهای فراموش شده او را مکررا به آنان یادآوری کنند و بواسطه پیام رسانی کامل، بر آنان اتمام حجّت نمایند و در وجود آنها (بشر) عقول مدفون شده (یا گنجینه های مدفون عقول) را به قیام و تحول کشانند و به آنان نشانه های توان و قدرت خدا را بنمایانند ...).

«هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ». (جمعه/ 2) (اوست کسی که در میان امّی ها ⁽¹⁾رسولی از جنس آنان برانگیخت که بر آنان آیات او را پیوسته تلاوت می کند و آنان را پیوسته پاک و تزکیه می نماید و به آنان کتاب و حکمت (دانش عمیق و جامع) را می آموزاند و بی شک قبل از آن (بشریّت) در گمراهی روشنگری بسر می بردند).

«لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمِیزانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ ...». (حدید/ 25) (و قسم به حقیقت که رسولانمان را با روشنگریها فرستادیم (بینش روشن نسبت به

انسان، خدا و جهان و مقصد) و بهمراه آنان کتاب (مجموعه قوانین مدون زندگی فردی و اجتماعی) و میزان (معیارهای فکر و سنجش و احساس و عمل) را فرو فرستادیم برای اینکه مردم (با رسیدن به رشد و کمال فکری عقلی عملی) خود برابری را بپادارند).

5- فلسفه

زندگی هر کس مبتنی بر نگرش و دیدگاه خاص او نسبت به خود و جهان و مبدأ و مقصد هستی، استوار می باشد این مجموعه نگرش کلی و مرتبط بهم «فلسفه زندگی» هر کسی را تشکیل می دهد و در واقع هر انسانی از نوعی اندیشه فلسفی برخوردار است.

«فلسفه» دانشی عقلی است که در کاربرد عام، همه دانشهای مبتنی بر تعقل و تجربه را دربر می گیرد ⁽¹⁾که در برابر علوم نقلی مطرح می شود از این رو قدما فلسفه را بر دو قسم «نظری و عملی» تقسیم می نمودند، «فلسفه نظری» در مورد حقیقت و واقعیت اشیاء بحث می کند و «فلسفه عملی» افعال انسان را آنچنانکه باید و شایسته است مورد بررسی قرار می دهد.

«فلسفه نظری» شامل سه بخش «الهیات» (فلسفه علیا)، «ریاضیات» (فلسفه وسطا) و «طبیعیات» (فلسفه سفلا) می باشد «الهیات» خود مشتمل بر دو فن «امور عامه» و «الهیات بمعنی اخص» می باشد، هر یک از ریاضیات و طبیعیات نیز به اقسام زیادی تقسیم می شوند.

«فلسفه عملی» نیز به سه بخش «علم اخلاق»، «علم تدبیر منزل» و «علم سیاست

مدن» تقسیم می شود.

«فلسفه» در کاربرد خاص، صرفا نظر به «الهیّات» دارد که قدما آن را «فلسفه حقیقی و یا فلسفه اولی و یا علم اعلی» می نامیدند که عنوان بحث ما نیز به همین کاربرد خاص نظر دارد؛ و آن علمی است که همه هستی را بعنوان موضوع واحد مورد مطالعه قرار می دهد و درباره کلی ترین مسائل آن بحث می کند؛ ⁽¹⁾این مسائل در دو بخش کلی قرار دارند:

بخش اوّل که از مسائل مطلق وجود (امور عامه) سخن می گوید.

بخش دوّم که از وجود مطلق (خدا، مبدأ هستی)، مراتب و عوالم جهان هستی (عقل، مثال، طبیعت) و مقصد جهان، بحث می نماید که به «الهیات بمعنی اخص» موسوم می باشد.

از لحاظ روش در این حوزه دو نوع فلسفه پدید آمده است:

«روش تعقلی محض» که «فلسفه مشّاء»، مکتب «ارسطو» ست؛ نماینده کامل این مکتب «بوعلی سینا» می باشد.

«روش تعقلی همراه با سلوک قلبی و تزکیه نفس» که «فلسفه اشراق»، مکتب «سهروردی» است.

مشابه روش فکری «فلسفه اشراق»، «حکمت متعالیه ملا صدرا» می باشد که از نظر اصول و نتایج با آن متفاوت است و حاصل چهار جریان فکری «فلسفه مشاء، اشراق و کلام و عرفان» می باشد که خود یک نظام خاص فلسفی بشمار می رود. ⁽²⁾

علاوه بر مکتب های فکری- فلسفی، آگاهی بر مکتب های فلسفی غرب، از ضروریات بشمار می آید چرا که یک مفسّر برای فهم و تدبر در آیات اعتقادی و نظارت آن بر پاسخ گویی به شبهات، نیازمند درک صحیح شبهات می باشد و از طرفی دیگر این مکتبها، نقش مهمّی را در تغذیه فکری متفکّرین در جهت دوری یا قرب به مکتب وحی الهی، بازی می کنند که هدایت بشریت در گرو آشنایی با افکار آنان می باشد.

6- کلام

«کلام» علمی است که از عقاید و جهان بینی اسلامی بحث نموده، عهده دار شرح و بسط، استدلال و دفاع از آن است و عمده مباحث آن در سه حوزه توحید، نبوت و معاد می باشد که به «اصول دین» موسوم است.

علم کلام از مباحث جبر و اختیار و قضاء و قدر الهی آغاز گشت و در ادامه مباحث، توحید و نبوت و معاد را دربرگرفت؛ بر اثر درگیری فکری میان مسلمین چهار مکتب کلامی جلوه گر شدند: «شیعه، معتزله، اشاعره و مرجئه». ⁽¹⁾

مروری گذرا بر تفاسیر قرآن بروشنی، تأثیر شدید این مکاتب را در نوع برداشت از آیات نشان می دهد، اینکه یک مفسّر چه دیدگاهی در اصول اعتقادات دارد نتایج بسیار متفاوتی را از دیدگاه دیگر در زمینه فهم قرآن پدید می آورد از این روست که باید به نگرش اهل بیت علیهم السلام در تبیین مسائل اعتقادی، تکیه کرد تا با دیدی بی غرض و بدون جهت گیری فاسد، به غور و بررسی در آیات پرداخت، بدین منظور توجّه به نگرش متکلمین شیعی، خصوصا بعد از «خواجه نصیر الدین طوسی» که کلام را به روش عقلی

محض نزدیک کرد ضروری می باشد چرا که این نگرش، به مکتب اهل بیت علیهم السلام که مفسران حقیقی قرآن می باشند، نزدیک می باشد؛ لیکن همیشه باید مراقب بود که این نگرشها، حصار و حجاب در تدبر آزاد در آیات نگردد و صرفا زمینه و مقدمه ای برای فهم و تدبر دقیق تر تلقی شود و همواره باید این نگرشها را با توجه به تدبر مستقیم در آیات و روایات مورد بررسی و ارزیابی مجدّد قرار داد.

روش فکری اغلب متکلمان، جدلی است که بر اساس مشهورات در مسائل جهانی و کلی استدلال می کنند؛ بر خلاف کلام شیعه که با الهام از اهل بیت علیهم السلام بتدریج اساس برهانی یافته، دفاع از دین، وجهه همت فیلسوفان شیعی گشته است؛ نمونه برجسته این روش «حکمت متعالیه» ملاصدرا می باشد.

علاوه بر کلام مسلمین، توجه به مباحث کلامی یهود و مسیحیت در گذشته و حال و توجه به رابطه علم و دین از دیدگاه متکلمین غربی، بسیار ضروری می باشد که مباحثی جدید را در پیش روی مفسّر قرآن می گشاید و زمینه مناسبتری را برای تدبر در قرآن، پدید می آورد. ⁽¹⁾

باید توجه داشت، کلام از «عقل و وحی» هر دو سود می جوید؛ در بخش مسائل اساسی اعتقادات که تحقیقی است اساس استدلالات، عقلی محض می باشد و «وحی» صرفا بعنوان تأیید مطرح می شود امّا در مسائل جزئی و فرعی اعتقادات مانند مسأله امامت اهل بیت علیهم السلام و اکثر مسائل معاد، استدلالات مبتنی بر وحی می باشد و «عقل» بقدر امکان مؤید «وحی» محسوب می شود؛ از این رو در حوزه «فکر شیعی» روایات اهل بیت علیهم السلام می تواند مستند باشد، و در بحث با «اهل سنت» صرفا قرآن و سنّت

پیامبر بهمراه عقل مطرح خواهد شد و در برابر «گروههای غیر اسلامی» صرفا باید بر عقل و منابع مقبول آنان و «معجزه علمی بودن قرآن» تکیه کرد. ⁽¹⁾

7- عرفان

«عرفان» کوششی، علمی- عملی است از طریق قلب، تا که انسان به معرفتی حضوری و شهودی، نسبت به حقیقت هستی نایل گشته در اثر تصفیه و تزکیه نفس به وصال حقیقت مطلق رسد و همچون قطره ای به آن بپیوندد؛ و به تعبیر «ابن سینا»:

«منصرف ساختن ذهن است از ما سوی الله و توجّه کامل به ذات حق برای تابش نور حق بر قلب». ⁽²⁾

«عرفان» دستگاهی علمی- فرهنگی است که دارای دو بخش می باشد:

بخش عملی: روابط و وظائف انسان را با خود و جهان و خدا بیان می کند و به علم «سیر و سلوک» موسوم می باشد.

بخش نظری: عهده دار تفسیر خدا و جهان و انسان، همچون فلسفه می باشد لیکن در استدلالات، بجای تکیه بر مبادی و اصول عقلی، بر مبادی و اصول کشف و شهود، تکیه می کند و سپس آنها را با زبان عقل توضیح می دهد، «محی الدین عربی» برای اولین بار، جهان بینی عرفانی را به شکل نظام فکری منسجم و هماهنگ عرضه می نماید.

بخش اوّل توضیح می دهد «سالک» برای اینکه به قله منیع انسانیت (توحید)

برسد، باید از کجا آغاز کند و چه منازل و مراحلی را باید به ترتیب طی نماید و در منازل بین راه چه «احوالی» برای او رخ می دهد و چه «وارداتی» بر او وارد می شود.

این طی طریق باید با اشراف و مراقبت یک انسان کامل و پخته صورت گیرد که قبلا خود مسیر را طی کرده به راه و رسم و خطرات راه آگاه باشد؛ این سلوک از «اراده» و عشق به خدا شروع گشته با تمرین و ریاضت به خلسه ها و جذبه های عرفانی، رسیده، پس از طی مراتبی چند به وصال و نظر به حق، منتهی می گردد.

بخش دوّم، هستی را بر اساس کشف و شهودهای عرفا به زبان عقل تفسیر می کند؛ در این دیدگاه بر خلاف فلسفه، فقط خدا اصالت دارد و همه اشیاء صرفا اسماء و صفات و تجلیّات خداوند می باشند؛ هدف از عرفان نظری، نه معرفت به نظام هستی بلکه صرفا معرفت به خدا مورد نظر می باشد چرا که «غیری» وجود ندارد تا که مستقلا تحت معرفت قرار گیرد.

بینش عرفانی در فرهنگ اسلامی در بیانات قرآن، روایات، ادعیه و مناجاتهای فراوان اهل بیت علیهم السلام ریشه دارد، اما در آنچه از عرفای مسلمین مطرح گشته است رگه ها و نشانه های فراوانی از عرفان نو افلاطونیان و مسیحیّت و عرفان هندی را می توان سراغ گرفت که با روح «سیر و سلوک» و «نگرش قرآنی» به جهان هستی بیگانه بوده، بلکه با آن مغایرت دارد، ⁽¹⁾از این رو، نیازمند تجدید نظر فراوان و پالایش گسترده ای بر اساس فرهنگ اهل بیت علیهم السلام می باشد.

رسوخ و نفوذ کم و بیش فراوان افکار عرفا در تفسیر و فهم قرآن، مفسّر را وا می دارد که با آراء و اندیشه های آنان در حوزه معارف قرآنی آشنا گشته، با زمینه مساعدتری به

تدبر در آیات و اخذ و یا ردّ برداشتهای عرفا در فهم قرآن دست یازد؛ در زمینه تفسیر قرآن، کتب بسیاری از عرفا بجای مانده است که از «تفسیر القرآن» محی الدین بن عربی، «لطائف البیان فی تفسیر القرآن» روزبهان بقلی (م- 606 ق)، «تأویلات القرآن» عبدالرزاق کاشانی (م- ق)، «کشف الأسرار» میبدی می توان نام برد.

در زمینه عرفان نظری و عملی، کتابهای «اللمع» ابو نصر سراج (م- 387 ق) و «قوة القلوب» ابو طالب مکّی (م- 386 ق) از متون اصیل و قدیم عرفان و تصوف می باشد، از کتب معتبر دیگر «فتوحات مکیّه» و «فصوص الحکم» محی الدین بن عربی (م- 638 ق)، «مفتاح الغیب» و «نصوص» قونوی شارح افکار ابن عربی (م- 672 ق)، «مثنوی» مولوی (م- 672 ق)، «کشف المحجوب» هجویری (م- 470 ق)، «عوارف المعارف» سهروردی زنجانی (م- 632 ق)، «تأویلات» عبد الرزاق کاشانی (م- 735 ق)، «گلشن راز» شبستری (م- 720 ق)، «منطق الطیر» عطار (قرن هفتم)، «جامع الأسرار» و «نص النصوص» سید حیدر آملی (قرن هشتم)، «تمهید القواعد» صائن الدین علی ترکه اصفهانی (قرن نهم). «مصباح الانس» محمد بن حمزه فناری (قرن نهم)، «منازل السائرین» خواجه عبد الله انصاری (م- 481 ق) و «احیاء علوم الدین» غزالی (م- 550 ق) را می توان نام برد. ⁽¹⁾

8- اخلاق

«علم اخلاق» علمی است که از رفتارها، حالات و ملکات شایسته و ناشایست سخن می گوید؛ اینکه چه حرکت و حالت و خصلتی بد یا خوب، سزاوار یا ناسزا، شمرده می شود بستگی به نوع بینش و مبادی و اصولی دارد که شخص بدان ملتزم

می باشد. این اصول و مبادی در علم «فلسفه اخلاق» از آن سخن بمیان می آید و جنبه زیربنایی نسبت به علم اخلاق دارد؛ در فرهنگ وحی، مسائل اخلاقی، در ضمن دستورات دینی جلوه گر بوده، بلکه غیر قابل انفکاک از آن می باشد:

«بعثت لأتمّم مکارم الأخلاق». (ص) (برانگیخته شدم برای اینکه ارزشها و بزرگ منشی های اخلاق را به اتمام رسانم).

در میان فرهنگ مسلمین «علم اخلاق» جزء فلسفه عملی محسوب می شود که بر اساس معیار اعتدال، رذائل و فضائل مشخّص می گردد این روّیه متأثر از شیوه ای است که «ارسطو» در کتاب اخلاقش «نیکو ماخوس» در پیش گرفته است و در ادامه آن در حوزه مسلمین «تهذیب الاخلاق» ابن مسکویه، «اخلاق ناصری» خواجه نصیر الدین طوسی، «کیمیای سعادت و احیاء علوم الدین» غزالی پدید آمده است.

مهمترین منبع «تهذیب الاخلاق» باشد که کتب دیگر در سطحی گسترده از آن متأثر می باشند در قرون معاصر «محجة البیضاء» فیض کاشانی شرح «احیاء علوم الدین» غزالی، «جامع السعادات» ملّا مهدی نراقی و «معراج السعادة» پسرش، ملا احمد نراقی پیروی از خط مشی «اخلاق ارسطو» می باشد.

مسائل اخلاقی و روشهای تغییر و تحوّل اخلاقی مذکور در این کتب بر اساس «فلسفه اخلاقی» است که هماهنگی آن با فرهنگ وحی بسیار قابل تأمل است ⁽¹⁾

لیکن بجهت نفوذ فراوان این فکر اخلاقی در فهم و تدبر در آیات، آگاهی بر محتوایشان ضرورت دارد، تا که با توجه به بینش الهی، مورد نقد و بررسی واقع گشته، صحّت و سقم مباحث، روشن شود.

آگاهی بر مباحث اخلاقی خصوصا «فلسفه اخلاق» در فرهنگ غربی بجهت تأثیر آن بر فرهنگ مسلمین، نیز باید مورد توجه واقع گردد؛ توجه به «فلسفه اخلاق» در میان مسلمین به تبع مطرح شدن آن در غرب، پدید آمده است.

اینکه «آیا اخلاق بدون اعتقاد به خدا امکان دارد یا نه؟ خوب و بد اخلاقی وجود دارد یا نه؟ بر فرض وجود، معیارهای آن کدام است؟ آیا «بایدهای اخلاقی از «هست» های فلسفی ناشی می شود یا نه؟، آیا اخلاق نسبی است یا مطلق؟»، از مسائل مهم «فلسفه اخلاق» است.

از جمله کتب در این زمینه، «فلسفه اخلاق» شهید مطهری، «فلسفه اخلاق» آقای مصباح یزدی، «کاوشهای عقل عملی» آقای حائری یزدی، «فلسفه اخلاق در تفکر غرب» ترجمه آقای صانعی دره بیدی، «فلسفه اخلاق در قرن حاضر» تألیف ج. وارنوک، ترجمه آقای لاریجانی، می باشد.

9- علم روایة الحدیث (مصطلح الحدیث و رجال)

قرآن و احادیث معصوم علیه السلام دو منبع اساسی در استنباط عقاید و احکام جمیع روابط انسانی می باشند که از دو جهت کلّی «متن» و «سند» مورد بررسی واقع می شوند.

«سند قرآن» قطعی و متواتر است از این رو نیازی به بحث اساسی ندارد جز آنکه «شبهه تحریف قرآن» و «مسأله اختلاف قرائتها» و بحث از «کیفیّت جمع آوری قرآن»، بحث مجدّد آن را ضروری می نماید تا روشن گردد که این شبهه، ربطی به سند قرآن ندارد چرا که صرفا تحریف به کم شدن آیات، ادّعا شده است نه افزایش آن؛

دیگر آنکه شبهه ای است باطل که در ذهن کج اندیشان مسلمان و مستشرقین ناآگاه و اکثرا مغرض نقش بسته است.

«اختلاف قرائتها» کاری به قطعیّت قرآن ندارد و صرفا به اختلاف لهجه در قرائت مربوط می باشد و مسأله سوّم نیز مشکلی نداشته خود به روشنی قطعیّت سند را نشان می دهد.

قطعیت سند قرآن به تناسب در علم «تاریخ قرآن»، «اصول استنباط» و «کلام» بحث می گردد.

سند احادیث، جز روایات اندکی قطعی نبوده، نیازمند تتبع و بررسی می باشد تا صحت انتساب حدیث به پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام روشن گردد؛ علمی که عهده دار این مسأله می باشد علم «روایة الحدیث یا اصول الحدیث» ⁽¹⁾نامیده می شود.

این علم خود به دو شاخه تقسیم می گردد:

«علم رجال» که صداقت و عدالت ناقلین حدیث و طبقات آنان را مورد تحقیق قرار می دهد.

«علم مصطلح الحدیث» که از «کیفیت نقل حدیث» از لحاظ تواتر یا وحدت نقل، اتصال یا انقطاع سند، و «مراتب نقل حدیث» از لحاظ صحت نقل رجال حدیث و ضعف نقل، و اصطلاحات مربوط به این خصوصیات بحث می نماید. ⁽²⁾

10- علم اصول و مبانی استنباط و فقه دین

معیارهای بررسی متن قرآن و حدیث و میزان ارزش آن دو منبع اساسی در فهم دین

و احکام شریعت اسلام، در «علم اصول» مورد بحث و بررسی قرار می گیرد؛ در کنار این دو منبع، منابع مطرح شده دیگر همچون «عقل، اجماع، شهرت روایی و فتوایی، قیاس و استحسان و غیره» مورد ارزیابی واقع گشته، اعتبار یا عدم اعتبار، میزان ارزش دلیلیّت آنها و محدوده بکارگیریشان، برای فهم دین و استخراج احکام اسلام، مشخص می گردد.

با این توجه، ضرورت آگاهی بر اصول استنباط و صاحب نظر بودن در آن، در امر تدبر در قرآن و تفسیر آن، روشن تر از آن است که نیازمند دلیل باشد.

فقه احکام اسلامی، بخشی از «فقه دین» است که ضرورت آن در آیه «نفر» آمده است: «لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ ...». (توبه/ 122) با این وجود، اصطلاح «فقه و تفقه در دین» در لسان فقهاء منحصرا در حوزه احکام عملی و اجتهاد در آن، خلاصه می گردد.

«علم اصول» نیز بعنوان ابزار استنباط در این حوزه، مورد تحقیق و بررسی واقع گشته است، حال آنکه این حوزه صرفا هشت درصد آیات قرآن را شامل می شود (حدود 500 آیه)؛ و بقیه قرآن که شامل معارف، عقاید، تربیت و اخلاق و غیره می باشد از حوزه استنباط به دور مانده است، از این رو، تحقیق در ابزار خاص استنباط آنها، علاوه بر اصول ضروری معمول در حوزه احکام عملی، به غفلت سپرده شده، کاری جدّی در آنها صورت نگرفته است، در حالیکه «فقه دین و فقه قرآن و حدیث» به اصولی فراتر از اصول معهود، نیازمند می باشد، چنانکه در بحث منطق گذشت، تدبر در «اصول اعتقادات» امری تعقّلی بوده، خود این تعقل، به تفکّر و به روشهای صحیح تفکر و تعقل نیازمند می باشد که در جریان دعوت انبیاء به آنها اشاره شده است؛ آنان با تکیه بر حضوریات و فطریات مردم، با طرح سؤالهای اساسی زندگی، بر فضای غفلت زا و عقول راکدشان، هجوم آورده، آنان را به اندیشیدن در حقیقت خود و جهان، دنیا و آخرت، وادار می نمودند:

«أَ تُتْرَکُونَ فِی ما هاهُنا آمِنِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُها هَضِیمٌ وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً فارِهِینَ؟». (شعراء/ 149- 146) (آیا در این دنیا در حال امنیت رها می شوید؟ در باغها و چشمه سارها و زراعتها و نخلی که شکوفه اش با لطافت است و از کوهها خانه هایی به سرگرمی می تراشید؟).

«أَ یَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ یُتْرَکَ سُدیً، أَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنی ثُمَّ کانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّی فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثی أَ لَیْسَ ذلِکَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتی » (قیامت/ 40- 36) (آیا انسان خیال می کند که بیهوده، رها می شود؟ مگر نطفه ای نبود که از آب گندیده ای پدید آمد سپس علقه ای شد پس خدا او را آفرید پس هماهنگ نمود پس از آن، دو زوج، زن و مرد را پدید آورد؟، آیا چنان کسی توان آن را ندارد که مردگان را زنده کند؟).

رسالت «تفقه در دین» در وسعت حوزه های شناخت، معارف، عقاید و نظامات و احکام اسلامی، ضرورت ارائه طرحی کلی و جامع و مستند از اسلام را مطرح می نماید؛ طرحی که همه حوزه ها را دربر گیرد و ترتیب منطقی آنها و ارتباط منسجم شان را توضیح دهد و در پی آن سیر منطقی و مستند مباحث هر یک از حوزه ها، از شروع تا ختم را ارائه نماید.

با توجه به این طرح کلی و تفصیلی است که باید قواعد و مبانی خاص استنباط در هر یک از حوزه ها، علاوه بر اصول و مبانی استنباط عام، مشخّص و منقّح گردد و سیر منطقی و انسجام مباحث آنها تنظیم شود.

این طرح اساسی و گسترده در حوزه فقه دین و اصول استنباط آن، نه یک کار سطحی و ذوقی است که از عهده هر کسی برآید بلکه پشتوانه نیرومندی از کلیدهای علمی و روحی را می طلبد، آنانکه فکر و روحشان با قرآن تغذیه شده، در مکتب اهل

بیت علیهم السلام پرورش یافته اند و بر ضرورتها و اوضاع و شرایط فردی و اجتماعی زمان خود آگاهی داشته، خود در آن، حضور فعّال علمی و عملی دارند.

11- علم اصول فقه

«اصول فقه» همان اصول مصطلحی است که در حوزه های علمیّه تدریس می شود و در خدمت همه حوزه ها، خصوصا فقه احکام قرار دارد که در ابتدای بحث قبل به آن اشاره شد.

به تعبیر شهید صدر: «علم اصول فقه، علم به عناصر مشترکی است که برای استنباط جعل شرعی بکار می آید». ⁽¹⁾

این علم از سه بخش کلی «دلیلیت و دلالت و نسب ادله»، و بخش فرعی اجتهاد و تقلید بحث می نماید. ⁽²⁾

«دلیلیت» از ادلّه و حجت های شرعی در زمینه «قطع، ظن و شک» بحث می نماید.

ادله در حوزه قطع و ظنّ را «ادلّه اجتهادی» و در حوزه شکّ (فقدان دلیل اجتهادی) را «ادلّه فقاهتی یا اصول عملیّه» می نامند.

ادله اجتهادی، کتاب و سنت و عقل و اجماع می باشند که بهمراه آن بحث شهرت روایی و فتوایی، قیاس و استحسان و غیره مطرح می شود و ارزش دلیلیت هر یک مورد

بحث قرار می گیرد.

«کتاب»، مهم ترین منبع استنباط است که سندش، قطعی و محتوایش، مصون از زیادت و نقصان می باشد و مرجعی عمده در حل و فصل و رفع تعارضات و اختلافهای میان ادله مستفاد از منابع دیگر، بحساب می آید.

ظواهر آیات قرآن، حجیت داشته بعد از توجّه به «آیات دیگر، روایات معتبره و حکم قطعی عقل»، قطعیّت می یابد؛ چرا که «عقل»، «حجت باطنی» و «کتاب و سنت (وحی الهی)»، «حجت ظاهری» هستند، که ناظر به هم و مؤید یکدیگر می باشند.

«سنت» قول و فعل و تقریر معصوم علیه السلام می باشد که از طریق نقل راویان احادیث به دستمان رسیده است که در واقع آنچه در دسترس ما قرار دارد احادیث حکایتگر سنت معصوم علیه السلام به ادّعای روایان می باشد؛ پس صدور محتوایش قطعی نبوده و نیازمند تحقیق می باشد که متن و سند، هر دو را دربر می گیرد.

در احادیث ائمه معصومین علیهم السلام علاوه بر «احراز صدور»، «جهت صدور» را نیز باید مدّ نظر قرار داد تا معلوم گردد انگیزه سخن، بیان حکم الهی بوده است یا اینکه به قصد فریب خبرچینان و دشمنان دین صادر شده است. ⁽¹⁾

نکته دیگر در احادیث، اجازه «نقل به معنا» می باشد که باعث می شود تکیّه بر خصوصیّات موجود در تعابیر احادیث را جهت استخراج حکم و دلیل، بسیار محدود گرداند مگر آنکه صدور عین الفاظ احراز شده باشد.

با این توجّهات، هرگز نباید اخبار معتبر، ضد یا نقیض قرآن باشند که در این صورت، زخرف و باطل بوده، باید بر دیوارش کوبید چرا که هرگز بیان معصوم، ضد و یا نقیض قرآن نخواهد بود. ⁽¹⁾

«سنت» همچون قرآن «محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ، عام و خاص، مطلق و مقیّد و مجمل و مبیّن» را داراست که در بحث «نسب ادّله» مورد بررسی قرار می گیرد.

«عقل» در اصول دین، مستقل بوده، در حوزه احکام شرعی، می تواند لوازم احکام و حکم آنها را مشخص نماید؛ این استلزامات عقلی، مبحث «مقدمه واجب، ضدّ، اجتماع امر و نهی، دلالت نهی بر فساد و مبحث اجزاء» را دربر می گیرد.

«اجماع» دلیل مستقلی نیست مگر آنجا که از طریق حسّ یا حدس و یا استقراء، کاشف از قول معصوم علیه السلام باشد.

با این توجه «شهرت فتوایی» ارزش مستقلّی نداشته، می تواند بعنوان مؤیدی بر دلیل حکم و مرجّحی در هنگام تعارض ادله بحساب می آید.

«شهرت روایی» یکی از مرجّحات منصوصه در روایات، هنگام تعارض اخبار می باشد.

«قیاس» دلیل عقلی ظنی است که جز در موارد تصریح به علت و فلسفه حکم در روایات، ارزشی نداشته، در بیانات معصومین علیهم السلام ، استفاده از آن، بشدّت نهی شده است.

«استحسان» در صورت تعارض علل استنباط شده، مطرح است که ضعیف تر از «قیاس» بوده ارزش شرعی ندارد؛ چرا که عقل را به درک علل احکام، راهی نیست تا

که نوبت ترجیح علتی بر علت دیگر رسد.

ادله مطرح شده دیگر از جانب اهل سنّت، بر فرض صحّت، ادله ای جدا از مستقلات عقلی و مستلزمات آن و اجماع، نمی باشند.

در شرایط فقدان دلیل اجتهادی، اصول عملی مطرح می شود که «برائت» و «احتیاط» و «تخییر» و «استصحاب» را دربر می گیرد.

«برائت» در موارد شک در اصل تکلیف بدون علم به حالت سابق، «احتیاط» در موارد شکّ در مورد تکلیف، «تخییر» در موارد دائر بودن امری بر وجوب و حرمت، و «استصحاب» در موارد شبهات حکمی و موضوعی دارای حالت سابقه، مطرح می شوند.

در بخش دوّم، پس از فراغت از مبحث «دلیلیّت» مقدار دلالت ادلّه و ظهورات آنها مورد بحث واقع می شود، در اینجا نه «دلالت وضعی تصوری» و نه «دلالت تصدیقی اوّلی»، بلکه «دلالت تصدیقی جدّی» مورد نظر می باشد که از توجّه به مجموعه قرائن حالی و مقالی بدست می آید؛ کشف این قرائن، نیازمند آشنایی و انس با اسلوب کلام و سبک گفتار قرآن و معصوم علیه السلام و احاطه بر کتاب و سنت می باشد.

در بخش «نسب ادّله» رابطه میان ادّله مورد بررسی قرار می گیرد که «عام و خاص»، «مطلق و مقید» «مجمل و مبین»، «محکم و متشابه»، «ناسخ و منسوخ»، «حاکم و محکوم» و «وارد و مورود»، «تزاحم» و «تعارض» را دربر می گیرد و در پی آن، از معیارهای جمع میان ادّله و معیارهای ترجیح یکی بر دیگری، سخن به میان می آید.

در پایان علم اصول، بحث اجتهاد و تقلید و شرایط آن دو مطرح می گردد.

12- علم فقه احکام

«فقه احکام» بخشی از قرآن و سنت است که گسترده ترین تحقیقات فقهاء و علمای اسلام را از آغاز تاکنون بخود اختصاص داده است و در واقع عمیق ترین تدبّرها در پانصد آیه از قرآن و روایات ذیل آنها صورت گرفته است، از این رو آگاهی بر نظرات آنها و کیفیت استدلال و برداشت آنها از قرآن زمینه مساعدی را برای تدبر صحیح در قرآن فراهم می آورد.

توانایی نقد و بررسی اقوال فقهاء شرط اساسی در صلاحیّت تفسیر می باشد.

«فقه احکام» ابواب بسیار متنوعی را دربر گرفته است که شامل احکام عبادی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، حقوقی، قضایی و جزایی می باشد که احکام تکلیفی و وضعی، هر دو را دربر دارد.

13- تاریخ اسلام

«اسلام» دینی است جامع که همه شئونات زندگی فردی و اجتماعی، اعمّ از معارف، عقاید، نظامات و احکام را دربر می گیرد ⁽¹⁾و هدفش دگرگونی اساسی در همه حوزه ها می باشد از این رو «اسلام» نه یک مکتب اعتقادی، که یک نهضت فراگیر است و «قرآن»، کتاب این نهضت، بیانگر و توضیح دهنده اهداف، مسائل و مراحل نهضت و پاسخگوی تمام نیازهای فکری- روحی و معرفتی عملی رهیافتگان، و هدایتگر بشریّت گمراه و سرگشته به صراط آزادی از غیر و بندگی خدا می باشد.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در کنار شرح و بسط و تفسیر قرآن، عالیترین نمونه عینی انسان آرمانی این مکتب است که سیره و رفتارش در مراحل مختلف نهضت، الگوی عملی قرآن بشمار می آید که سه سؤال اساسی؛ «به کجا باید رفت؟، از کجا باید آغاز کرد؟، و چه باید کرد؟» را در فرد و جامعه، پاسخ می دهد؛ از این رو آگاهی بر تاریخ بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله تا رحلت حضرت و اوضاع منطقه ای و جهانی معاصر آن برای درک پیامها و اشارات قرآن، شأن نزول آیات؛ و چگونگی تطبیق آیات بر مصادیق خارجی، بسیار ضروری می باشد.

در کنار تاریخ پیامبر صلی الله علیه و آله آگاهی بر تاریخ ائمه معصومین علیهم السلام بسیار ضرورت دارد چرا که آنان جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله ، مفسر مخصوص و چهره عملی قرآن، امام امت اسلامی و نشان دهنده شأن تأویل آیات (تطبیق قرآن بر مصادیق جدید)، می باشند:

«یا علیّ أنا أقاتل النّاس علی التّنزیل و أنت تقاتلهم علی التّأویل». (ص) (ای علی، من با مردم بر سر تنزیل قرآن می جنگم و تو با آنان بر سر تأویل قرآن خواهی جنگید).

شرایط گوناگون و بسیار متنوع هر یک از ائمه با یکدیگر و با دوران پیامبر صلی الله علیه و آله ، نمونه های بسیار متنوع و روشنگری از چگونگی تطبیق و پیاده کردن قرآن را به ما نشان می دهد و این از برکات عظیم ائمه معصومین علیهم السلام می باشد که موضع گیری صحیح، در برابر شرایط گوناگون را به ما آموخته اند؛ از این رو، بی جهت نیست که یکی از فقهای بزرگ اهل سنت می گوید «اگر سیره علی علیه السلام نبود، ما چگونگی برخورد با گروههای منحرف مسلمان را نمی دانستیم و از احکام آن آگاه نمی شدیم»؛ ⁽¹⁾با کمال

تأسف نه تنها اکثریت امت اسلامی، اهل سنت، از سیره ائمه معصومین در غفلت و بی خبری بسر می برند، بلکه پیروان آن بزرگواران نیز، آنگونه که باید به مشی فکری- عملی آنان آگاهی ندارند.

14- تاریخ قرآن و حدیث

«تاریخ قرآن» جزیی از تاریخ اسلام می باشد که در آن از جریان تاریخی نزول وحی و اقسام آن، نزول تدریجی و دفعی، ترتیب نزول آیات و سور، کتابت و حفظ و جمع آوری و ترتیب فعلی قرآن و زمان اعراب و نقطه و شماره گذاری آیات و چگونگی پیدایش اختلاف قرائتها بحث می نماید، که آگاهی بر آن، بر مفسّر قرآن ضروری است.

«تاریخ حدیث» جزء لا ینفکی از تاریخ زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السلام است، چرا که منعکس کننده اندیشه و رفتار و عکس العمل آنان در برابر جامعه شان، و حلقه واسط میان ما و شخصیّت معصومین علیهم السلام می باشد.

«احادیث پیامبر» تاریخ بغرنج و دردآوری دارد؛ بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله به فاصله کوتاهی نقل و کتابت حدیث در کمال شگفتی، به دستور خلیفه دوم منع گردید و متخلفین تهدید به مجازات شدند به این بهانه که: «قوم یهود کتابی (از سنت موسی علیه السلام ) نوشتند و به آن روی آوردند و کتاب خدا را واگذاشتند». ⁽¹⁾

عجبا، با وجود بیان صریح قرآن در ضرورت تفسیر قرآن توسط سیره پیامبر،

چگونه به این منطق روی آورند ⁽¹⁾و اصحاب آن را پذیرفتند؛ خشونت خلیفه، دوّم چنان بود که جز علی علیه السلام و گروهی اندک، کمتر کسی جرأت مخالفت با او را داشتند، از این رو، عدم کتابت حدیث در کنار نقل تردید آمیز حدیث، ادامه یافت تا به آنجا که در زمان معاویه حدیث سازی به نفع خلافت و علیه اهل بیت علیهم السلام در سطح حیرت انگیزی گسترش یافت آنچنان که حقایق با اباطیل ممزوج و مشتبه گردید، مروی گذرا بر صحاح ششگانه اهل سنّت و احادیث متعارض و متناقض فراوان آنها، گوشه ای از این جریان تأسف بار را منعکس می کند.

این جریان، تا زمان عمر بن عبد العزیز ادامه یافت و برای اولین بار وی دستور کتابت و جمع آوری احادیث را صادر نمود و عملا تدوین منابع روایی اهل سنّت از نیمه قرن دوم هجری (سال 143) آغاز گشت، بر خلاف اهل بیت علیهم السلام که از زمان امیر مؤمنان علیه السلام ، خصوصا از زمان امام باقر علیه السلام (57- 104) کار تدوین احادیث آغاز گشته بود.

در ادامه این جریان تدوین است که کتب صحاح اهل سنت، و اصول و جوامع و کتب اربعه شیعه پدید آمد. ⁽²⁾

15- تاریخ تفسیر

تدبر در قرآن و تفسیر آن، ضرورت آگاهی بر تاریخ تفسیر را مطرح می نماید که در آن، آغاز جریان تفسیر، سیر تحول و گوناگونی تفسیر، مراحل آن تاکنون، نگرشها و شیوه ها و اهداف تفاسیر مورد بحث و بررسی قرار می گیرد؛ آگاهی بر اینکه، مکتب

تفسیری اهل سنت، از مکتب تفسیری ائمه معصومین علیهم السلام بر کنار بوده، در آغاز از اقوال علمای یهودی و مسیحی تازه مسلمان همچون «عبد الله بن سلام، کعب الاحبار، تمیم داری، وهب بن منبّه و ابن جریج»، تغذیه گردید، ⁽¹⁾شگفتی انسان را برمی انگیزد و ریشه های اسرائیلیات را در جریان تفسیر نشان می دهد.

این انحراف از مکتب تفسیری اهل بیت علیهم السلام ضایعات بسیار عظیمی را در فهم قرآن پدید آورد که به این زودی قابل جبران نیست.

دفاع از این پایه گذاران تفسیر و گنه کار جلوه دادن مفسرین بعدی در نقل اسرائیلیات!، در عین تعجب چیزی از گناه این انحراف بزرگ و شرمندگی آن نمی کاهد، ⁽²⁾جریانی که به قصد دور کردن مردم از اهل بیت علیهم السلام صورت پذیرفت و با تبلیغ بیش از حدّ و مبالغه آمیز در شخصیّت ابن عباس و عمده کردن او در تفسیر قرآن، شخصیت عظیم و غیر قابل انکار علی علیه السلام ، استاد ابن عباس، را عملا به فراموشی انداختند، ⁽³⁾جریانی که هم اکنون نیز خوراک فکری آلوده ای برای معاندین و

مغرضینی همچون «سلمان رشدی» فراهم می آورد. ⁽¹⁾

دوری از فرهنگ اهل بیت علیهم السلام تا بدانجاست که «شیخ محمد عبده» اعتراف می کند در مسافرتی به لبنان در هتلی برای اوّلین بار با کمال تعجّب با کتابی بنام «نهج البلاغه» سخنان علی علیه السلام آشنا می شود و از عظمت محتوایش در شگفتی فرو می رود! و سپس به شرح و نشر آن می پردازد.

16- تاریخ عمومی جهان و تاریخ تمدنها و ادیان

بخش مهمّی از قرآن را «قصص انبیاء» از آدم علیه السلام تا رسول خدا صلی الله علیه و آله تشکیل می دهد، مطالعه تاریخ زندگی بشر و تمدّنها و خصوصا تاریخ ادیان الهی و ادیان منحرف، زمینه بسیار مفیدی برای فهم و درک اشارات قرآن پدید می آورد، چرا که قرآن به دقت و لطافت و اختصار، سرگذشت و سرنوشت اقوام گذشته در برابر انبیاء را، منعکس می نماید که کشف بعضی از آنها به آگاهی بر تاریخ، نیازمند است و دیگر اینکه در این میان یکی از چهره های اعجاز قرآن آشکار می شود و آن، چگونگی گزینش گری قرآن از حوادث تاریخی و گزارش آن است که بطور کلّی از جهت شیوه خبرنگاری، محتوای گزارش و هدف از آن، با طبیعت گزارش دهندگی بشر، متفاوت، و از نقائص و ضعف آن بر کنار می باشد. ⁽²⁾

نکته دیگر در آگاهی بر تاریخ، کشف صدق گزارش قرآن است که دلیلی دیگر بر

حقانیّت قرآن به شمار می آید.

مطالعه تاریخ جهان و ادیان از زمان ظهور اسلام تاکنون ما را به ریشه یابی جریانهای انحرافی و تفسیری رهنمون می شود؛ خصوصا جریانات انحرافی که بعد از رنسانس و شروع هجوم استعمار غرب به ممالک اسلامی، در میان مسلمین، پدید آمد.

قرآن کریم خود در آیات بسیاری، تأکید بر سیر در زمین جهت تحقیق و بررسی در چگونگی سرنوشت اقوام بشری دارد تا حقیقت دعوت قرآن و بطلان عقاید و رفتار منکرین اسلام روشن گردد:

«أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ، کانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثارُوا الْأَرْضَ وَ عَمَرُوها أَکْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها وَ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ فَما کانَ اللَّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ». (روم/ 9) (و چرا در زمین سیر نکردند پس بدقّت بنگرند، سرنوشت کسانی که قبل از آنها- مشرکین- بودند، چگونه شد؟ آنان از نظر قدرت از ایشان شدیدتر بودند و زمین را زیرورو کردند و آن را آباد نمودند بیش از آنچه که ایشان آن را آباد کردند، و رسولان آنها روشنگریها را آوردند، پس هرگز خدا چنین نیست که به ایشان ستم نماید و لیکن آنان خود، به خود ستم روا می داشتند).

17- علم تاریخ و فلسفه آن

«علم تاریخ»، از روشها و معیارهای تحقیق و بررسی حوادث گذشته سخن می گوید و در پی آن به تحقیق و بررسی جهت کشف قوانین حاکم بر پیدایش و رشد و اعتلاء و انحطاط جوامع بشری می پردازد ⁽¹⁾که به کمک آن می توان، حوادث آینده جوامع

بشری را با توجّه به سیر حوادث در حال حاضر پیش بینی نمود و یا اینکه با توجه به قوانین اعتلاء و سقوط جوامع و عوامل پدید آورنده آن، مسیر حرکت جوامع بشری را به سمت اهداف مورد نظر کشاند.

«فلسفه تاریخ» به نگرش کلّی جریان حوادث و سیر جوامع بشری و قوانین حاکم بر آن، توجه دارد و دیگر اینکه مراحل کلی سیر جوامع و سرنوشت نهایی جوامع بشری را توضیح می دهد و در واقع به نوعی پیش گویی می پردازد، ⁽¹⁾که از نوع نگرش و اعتقاد افراد و مکاتب ناشی می شود هم چنانکه، حکومت جهانی حضرت مهدی علیه السلام حکایتگر پیش بینی اسلام، نسبت به آینده می باشد.

قرآن کریم در بیان حوادث با شگفتی تمام، هم به گذشته می پردازد و هم حال و آینده را مطرح می نماید و بعبارت روشن تر هم به «گزارش حوادث» گذشته و حال و آینده می پردازد: «تاریخ نقلی»؛ و هم به تحلیل و بررسی حوادث اقدام می نماید:

«تاریخ تحلیلی»؛ و هم از کلیدها و روشهای تحقیق در تاریخ سخن بمیان می آورد:

«روشهای تحقیق در تاریخ»؛ و هم از «سنتهای الهی» حاکم بر حوادث سخن می گوید:

«علم تاریخ»؛ و دست آخر به بیان سیر کلی جوامع و آینده بشریّت می پردازد که «فلسفه تاریخ» نام دارد.

با این توجه، ضرورت آگاهی از تاریخ نقلی و تحلیلی و هم چنین علم تاریخ و فلسفه آن، بستر مساعدی برای فهم و تدبر در آیات را پدید می آورد که بهیچ وجه مفسّر از آن بی نیاز نمی باشد.

در آیه گذشته «افلم یسیروا» به روش برخورد با حوادث تاریخی (فکری یا بصری)، «فی الأرض» به وسعت سیر و مطالعه، «فانظروا» به روش تحقیق و کیفیت تحقیق، «کیف کان عاقبة الّذین من قبلهم» به نتایج تحقیق و قوانین حاکم بر سرنوشت اقوام نظر دارد، که در آیات بی شماری این نکات را تکرار می نماید ⁽¹⁾و در جریان بیان حوادث عملا آنها را به کار می گیرد. ⁽²⁾

اصطلاح «قصّة» در فرهنگ قرآن، «پی جویی و تحلیل و بررسی حوادث مهم تاریخ انبیاء بر اساس بینش الهی» می باشد که هدف از آن «عبرت و درس گرفتن از حوادث، برای زندگی جاری خود، و تذکر و بیداری، و تحوّل و تثبیت دل مؤمنین می باشد». ⁽³⁾

جهت سرعت و دقت و صحت نتایج در مطالعات منابع تاریخی و حوادث اجتماعی به چند نکته از قرآن باید توجه داشت:

«فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ». (نحل/ 36) «قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ». (نمل/ 69) تعبیر «فَسِیرُوا»: پیوستگی مطالعه و توجه به جریان پیوسته یک حادثه از شروع تا ختم،