مشخصات کتاب

سرشناسه : سبحانی تبریزی، جعفر، - ۱۳۰۸

عنوان و نام پدیدآور : مرزهای توحید و شرک در قرآن/ نگارش جعفر سبحانی؛ ترجمه مهدی عزیزان

مشخصات نشر : تهران: نشر مشعر، ۱۳۸۰.

مشخصات ظاهری : ص ۲۳۷

شابک : 964-6293-88-3۱۰۰۰۰ریال ؛ 964-6293-88-3۱۰۰۰۰ریال ؛ 964-6293-88-3۱۰۰۰۰ریال ؛ 964-6293-88-3۱۰۰۰۰ریال

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : اصل کتاب دو نام دارد "التوحید و الشرک فی القرآن الکریم" و "بحوث قرآنیه فی التوحید و الشرک یبحث..."

یادداشت : چاپ دوم: ۱۰۰۰۰ :۱۳۸۰ ریال

یادداشت : کتابنامه: ص. ۲۳۱ - ۲۲۵؛ همچنین به صورت زیرنویس

موضوع : توحید -- جنبه های قرآنی

موضوع : شرک -- جنبه های قرآنی

شناسه افزوده : عزیزان، مهدی، مترجم

رده بندی کنگره : BP۱۰۴/ت۹ س ۲۳۰۴۱ ۱۳۸۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۰-۲۶۹۱

پیش گفتار مترجم

برخورد و تضارب اندیشه ها، شرط لازم برای تکاپوی اندیشه ها است. از به هم پیوستن پرسش و پاسخ، فرزند فرخنده دانش زاده می شود و افکار آماده، به بارگاه رشد و کمال می رسند. پرسش ها و نقدها نه مانند باد پاییزی اند که باعث خزان برگ و بَر درخت دانش شوند، بلکه مانند نسیم بهاری اند که دانه های خفته در خاک یا گیاهان تازه رسته را، به رستن و شکفتن و برگ و بار می نشانند.

البته و صد البته این همه در صورتی است که پرسش و پاسخ و تضارب اندیشه ها با هدف فهم حقیقت صورت گیرد و از مسیر درست جدال احس راه بگذراند. امّا آنجا که هدف، چیرگی بر حریف مقابل و با ابزار جدال جاهلانه باشد، به جای علم و اندیشه، کینه ها و دشمنی ها شعله می گیرد و خرمن اندیشه ورزان را می سوزد.

تعصبات ملّی و نحله ای و یا انگیزه های ناپاک سیاسی، گاه از پشت پرده نقش می آفریند و مباحثات زلال علمی را گل آلود می کند. در ا ین میان، عالمان امین و خردمندانند که باید هوشمندانه راه مباحثات علمی ار از چاه منازعات سیاسی و عصبی باز شناسند و جهاد مقدّس خود را به غنیمت ناچیز دنیا نفروشند.

نقدها و پرسش هایی که پیرامون برخی اعتقادات اسلامی مانند توسل، طلب شفاعت، زیارت قبور، بنا بر قبور و ... مطرح شده است، زمینه ای را برای حلّ بعضی گره ها و یا تفصیل برخی مجمل ها فراهم آورده است.

این کتاب که به خامه استوار استاد بزرگوار و نویسنده گرانقدر حضرت آیةاللَّه سبحانی در این زمینه تدوین و تألیف گردیده، از جمله گام های است که در این میدان برداشته شده است. گرچه ایشان تاکنون کتاب های متعددی در این زمینه نگاشته اند که هر کدام از زاویه ای برجسته و مفید و مؤثر بوده است، امّا کتاب حاضر را می توان از جهت جامعیت مطالب، اتقان استدلال ها با استفاده از منابع شیعی و سنّی و نیز اختصار و حج کم، بهترین آن ها شمرد. پیراسته بودن این اثر از نیش طعن و استخفاف، و آراسته بودن آن به زبان شیرین آیات و روایات و استدلال های متقن بر اساس آن دو، نویسنده را در رسیدن به هدفش که همانا رفع سوء تفاهم ها و نزدیک ساختن دل های مسلمانان به یکدیگر است، کام رواتر ساخته است.

امید آن که تلاش ناچیز این بنده، مقبول درگاه کریم منّان و مورد پسند ارباب فهم و کمال، واقع شود.

الهی چنان کن سرانجام کار

تو خشنود باشی و ما رستگار

مهدی عزیزان

قم- مؤسسة امام صادق علیه السلام

آذر 1379/ رمضان 1421

مقدّمه مؤلّف:

الحمد للَّه ربّ العالمین، و الصلاة و السّلام علی سیدالمرسلین وآله و صحبه المنتجبین.

کتابی که پیش روی شماست، مباحث فشرده ای پیرامون توحید و شرک در قرآن کریم است که به نسل رو به رشد و فرزندان امت اسلامی تقدیم می کنیم. بدان امیدکه گامی در راه حفظ کیان و وحدت کلمه مسلمانان و نجات آنان از چنگال شرک و راهنمایی به دژ مستحکم توحید برداشته باشیم.

همان طور که می دانید هدف برتر تمامی انبیاء الهی، ستیز با شرک و ویران نمودن پایگاههای شرک آلوداست.

(وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِی کُلِّ امَّةٍ رسولًا أَنِ اعْبُدوا اللّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطّاغُوتَ).⁽¹⁾«ما در هر امتی رسولی برانگیختیم که خدای یکتا را بپرستید و از

طاغوت اجتناب کنید».

مسئله توحید و شرک از مسایل مهم عصر ما به شمار می رود، به ویژه آنکه دست مایه ای برای گسستن وحدت مسلمانان و صفوف آنان شده است. بنابر این بر هر مسلمانی حفظ توحید کلمه و مستحکم ساختن روابط خود با برادران دینی، واجب و لازم است.

پیرامون این موضوع، در ضمن یک مقدمه و فصولی چند سخن خواهیم گفت.

*** بیشترین سخن در این کتاب درباره «توحید در عبادت» است، آنهم نه درباره اصل کلّی آن که مورد اتّفاق همه مسلمانان است، بلکه درباره مواردی که تصوّر شده که انجام آنها با این اصل کلی هماهنگ نیست و به اصطلاح علما و دانشمندان، گفتگو درباره کبرای قیاس (ایّاک نعبد) نیست، بلکه سخن درباره موضوعاتی است که تصور شده از مصادق پرستش خداست.

مؤلّف

کلمه توحید و توحید کلمه

اسلام بر دو کلمه اساسی مبتنی است:

این قرآن است که ما را به وحدت و حفظ کیان اسلام می خواند و می فرماید:

(وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لاتَفَرَّقُوا وَاذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَالَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُم فَاصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَ کُنْتُمْ عَلی شَفاحُفْرَةٍ مِنَ النّارِ فَأنْقَذَکُمْ مِنْها کَذلِکَ یُبَیّنُ اللّهُ لَکُمْ آیاتِهِ لَعَلِّکُمْ تَهْتَدُونَ). ⁽¹⁾

«و همگی به ریسمان خدا [قرآن و اسلام و هرگونه وسیله وحدت] چنگ زنید و پراکنده نشوید و نعمتِ بزرگ خدا را بر خود، به یاد آرید که چگونه دشمن یکدیگر بودید و او میان دلهای شما الفت ایجاد کرد و به برکتِ نعمت او برادرشدید و شما بر لب حفره ای از آتش بودید، خدا شما را از آن نجات داد. این چنین خداوند آیات خود را برای شما آشکار می سازد، شاید پذیرای هدایت شوید».

با بررسی و دقت در گفتار و رفتار رسول گرامی اسلام صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم، اهتمام جدی آن حضرت را بر توحید کلمه و حفظ وحدت مسلمانان مشاهده می کنیم. وحدت؛ ضامن نیرومندی، آسایش و بهروزی است و تفرقه؛ سیاه چال سستی، دشمنی و اضمحلال است.

ما در بیان گفتار و رفتار آن حضرت در این زمینه، به ذکر نکات ذیل بسنده می کنیم:

الف: وقتی پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم وارد مدینه شدند، اوس و خزرج پروانه وار گرد ایشان می گردیدند. این دو قبیله، سنگ بنای دعوت اسلام بودند، امّا تا چندی پیش (قبل از پذیرش اسلام) جنگ های ویرانگری بین آنان درگرفته و غبار کینه و دشمنی در بینشان پراکنده بود. در چنین شرایطی پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم وارد مدینه شده و ضرورت حل اختلاف و نزدیک کردن این دو قبیله به یکدیگر را احساس می کند. با این هدف، اقدام به ایجاد اخوّت و دوستی بین این دو، از طریق بستن عقد اخوّت بین آنان می کند، تا ریشه اختلاف خشکیده و

خاطرات حوادث گذشته از ذهن ها زدوده شود. ⁽¹⁾ب. مسلمانان در جنگ با قبیله بنی مصطلق به پیروزی رسیدند و پیامبر منبع آب آنان را [که در آن روزگار رگ حیاتی جنگجویان محسوب می شد] در اختیار گرفت. در همین حال نزاعی بین دو نفر از مهاجرین و انصار در گرفت و هر یک، دوستان مهاجر و انصار خود را به یاری طلبید. فریاد آنان به گوش پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم رسید.

حضرت بلافاصله فرمودند: دعوها فانّها منتنة ....⁽²⁾«یاری خواهی از قبیله کاری فاسد و آزار دهنده است».

یعنی؛ کمکخواهی از طائفه، کلمه خبیثه ایست که بازمانده دوران جاهلیت است و خداوند مؤمنین را برادر یکدیگر و اعضاء حزب واحدی قرار داده است. پس باید هر دعوتی در هرزمان و مکان در جهت مصالح اسلام و عموم مسلمانان صورت گیرد، نه در جهت منافع گروهی خاص بر علیه گروه دیگر. هر کس به رسم دوران جاهلیت رفتار کند، در اسلام مورد سرزنش و نکوهش است.

بنابراین، پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم هر گونه دعوتی را که موجب گسستن مسلمانان و از هم پاشی وحدت آنان شود، دعوتی فاسد نامیدند،

چرا که موجب فروریختن اساس موجودیت اسلام می گردد.

ج. هنگامی که پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم وارد مدینه شد، دو قبیله اوس وخزرج پیرامون او گرد آمدند. شاسابنقیس که سینه اش مالامال از کینه مسلمانان بود، با جمعی از اصحاب رسول خداصلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم که در مجلسی دوستانه با یکدیگر به گفتگو پرداخته اند روبرومی شود. با دیدن این صحنه که نشانگر انس و الفت آنان و تلاش برای رفع مشکلات بر محور اسلام- پس از دشمنی های دیرینه جاهلی- بود خشم او به جوش آمد. با خود گفت: قوم بنی قیله در این سرزمین گرد هم آمده اند، به خدا قسم، تا وقتی که آنان بایکدیگرند خاطر آسوده ای نخواهیم داشت.

او با هدف ایجاد اختلاف بین این دو قبیله، از جوانی یهودی که آمد و شدی با اوس و خزرج داشت، خواست که به میان آنان رود و در جلسه آنان شرکت کند و روز «بُعاث» را یادآوری کند. (یعنی همان روزی که اوس و خزرج با یکدیگر جنگیدند و اوس بر خزرج پیروز شد. در آن زمان، رئیس قبیله اوس «حضیر بن سماک اشهلی» و رئیس قبیله خزرج «عمروابن نعمان بیاضی» بود که هر دو در این جنگ کشته شدند).

جوان یهودی به جمع اوس و خزرج وارد شد و از خاطرات زد و خورد آنان در دوران جاهلیت سخن گفت و تعصّب جاهلی را در آنان زنده کرد، تاجایی که آماده درگیری با یکدیگر شدند و او همچنان

آتش فتنه را شعله ورتر می کرد.

این خبر به پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم رسید. آن حضرت با جمعی از مهاجرین به سوی آنان حرکت کرد. وقتی به جمع آنان رسید، فرمود:

«ای مسلمانان! خدا را؛ خدا را در نظر داشته باشید. آیا درحالی که من در میان شماهستم، به رسم جاهلیت رفتار می کنید؟! اکنون خداوند شما را به اسلام هدایت نموده؛ به وسیله اسلام شما را گرامی داشته؛ و از فرهنگ جاهلی گسسته؛ از کفر رهانیده و دلهای شما را به یکدیگر پیوند زده است». ⁽¹⁾سخنان پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم در جان آنان اثر کرد و دریافتند که نزاع آنان نزاعی شیطانی است. لذا از کرده خود پشیمان و از درگیری منصرف شدند.

سخنان پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم، پرده از توطئه یهود برداشت و آتش فتنه را در نطفه خفه کرد و در قلب مؤمنین ریشه دوانید و آنان را برادر و دوست یکدیگر ساخت.

این ماجرا و حوادث فراوانی مانند آن، حکایت از تلاش فراوان دشمنان اسلام برای از بین بردن وحدت مسلمانان و رخنه در صفوف متحد آنان دارد. اگر در زمان پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم یک یا دو نفر مانند شاس ابن قیس یهودی بود، اکنون صدها و بلکه هزاران نفر مانند او هستند که

نیروهای شیطانی خود را سازمان داده تا از طریق طرح مسایل حاشیه ای و جزیی، گرایشات قومی مسلمانان را تشدید کنند و صفوف یکپارچه آنان را درهم شکنند.

امروزه شیوه های دشمنان اسلام برای فتنه انگیزی در بین مسلمانان، متعدد و بی شمار است و مطابق با شرایط و جوامع مختلف، نقشه های گوناگونی ترسیم کرده اند. لذا عقل سالم حکم می کند که باید مسلمانان به تحکیم صفوف و وحدت کلمه خود بپردازند تا بتوانند در مقابل این توطئه ها ایستادگی نمایند.

مسئله توحید و مبارزه با شرک، از عمده ترین مسایلی است که هدف اولیه انبیاء و رسولان الهی و مصلحان بزرگ بوده است. توحید؛ سمبل اسلام و رمز عزت و سرفرازی مسلمانان است.

با این حال، چنانچه در خلال مباحث آینده خواهید دید، متأسفانه برخی مسایل حاشیه ای و جزیی، ابزاری برای بروز اختلاف و تشتّت در بین مسلمانان شده است. ما در این کتاب فشرده، کوشیده ایم نظر قرآن کریم را در زمینه این مسائل جویا شویم و از مشعل نورانی سنّت پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم که همه مسلمانان آن را به عنوان منبع دوم دین اسلام پس از قرآن کریم می دانند، بهره گیریم.

در پایان، مسلمانان را به رعایت نمودن دعوت قرآن کریم می خوانیم که:

(وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمیعاً وَلاتَفَرّقُوا).

مسلمانان امت واحدی هستند که خدای یگانه، کتاب آسمانی واحد و دین و شریعت یکسان، آنان را گرد هم آورده است و عوامل وحدت آفرین در بین آنان، بسیار بیشتر از عوامل تفرقه انگیز می باشد.

آنان چنانند که «شاعر اهرام» سروده است:

انّا لتجمعنا العقیدة امَّة

و یؤلف الاسلام بین قلوبنا

و یضمّنا دین الهدی اتباعاً

مهما ذهبنا فی الهوی اشیاعا

«عقیده دینی از ما امّتی یگانه پدید آورده و دین هدایت، ما را پیروانی منسجم ساخته است».

«اسلام، دلهای ما را به یکدیگر پیوند زده است، هر چند در زندگی به صورت گروه های مختلفی باشیم».

جعفر سبحانی

فصل نخست: تبیین ایمان و کفر

اشاره

ایمان؛ عبارت است از اعتقاد به خداوند، جهان آخرت، نبوت و رسالت پیامبر گرامی اسلامصلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم.

این سه، تشکیل دهنده ارکان ایمانند و سایر عقاید به گونه ای به آنها باز می گردد.

از آنجا که از پیامبر گرامی اسلامصلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم معارف گسترده ای بر جای نمانده تابتوان با جمع آوری آنها به تمامی آنها اعتقاد یافت، اندیشمندان دینی معارف بر جای مانده از پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم را به دو بخش تقسیم کرده اند:

بخش اول؛ معارفی است که به طور مشروح بیان شده است. مانند:

مسئله توحید و معاد در زمینه عقاید و وجوب نماز و زکات و ...- در زمینه احکام-.

بخش دوم؛ معارفی که به صورت سربسته و غیر مشروح بیان شده است و ما از وجود آنها در قرآن و سنت پیامبرصلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم آگاهیم.

در بخش اول، باید به صورت مشروح و تفصیلی ایمان داشت و در بخش دوم به صورت سربسته و اجمالی.

در همین راستا، عضد الدین ایجی گفته است: «ایمان؛ همان تصدیق وباور به مطالبی است که یقین داریم پیامبر اسلام صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم آورنده آنهاست. اگر تفصیلًا از آنها مطلعیم، باید به صورت تفصیلی تصدیق کنیم و اگربه صورت اجمالی از آنها آگاهیم، باید به صورت اجمالی تصدیق نماییم» ⁽¹⁾.

به بیان روشن تر؛ مطالبی که از پیامبر اسلام صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم به مارسیده است یا به وجود آنها در اسلام یقین داریم (مانند وجوب نماز، زکات، جهاد و حج) و یا به وجود آنها در اسلام یقین نداریم.

انسان مؤمن، به تمام معارفی که پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم بیان کرده و برای تبلیغ آنها مبعوث شده اند، اعتقاد و ایمان دارد. جز اینکه؛ به مطالبی که یقین دارد، به صورت مبسوط و تفصیلی ایمان داشته، و به مطالبی که یقین ندارد، به گونه اجمالی و سربسته ایمان دارد.

از مطالب فوق نتیجه می گیریم که ایمان در سه اصل محوری خلاصه می شود:

اعتقاد به این سه اصل، موجب ایمان انسان و ورود او به حصار امن الهی و بهره مندی او از سایهسار خوش ایمان و اسلام می گردد.

اندیشمندان اسلامی جملگی- بدون توجه به تفاوت مذهبی آنان- برمطالب فوق متّفقند و جهت تأیید آنها شواهد بسیاری از گفتار پیامبرصلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم نقل می کنند. از آن جمله:

«قال النّبی صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم: امِرْتُ أَنْ اقاتلَ النّاسَ حَتّی یَقُولُوا لا الهَ الّااللّهُ، فَاذا قالُوا حُرِّمَت عَلَیّ دِمائُهُم و أمْوالُهُم».

⁽¹⁾«پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم: مأمورم که با کفار بستیزم تا کلمه توحید (لا اله الّا اللّه) را بر زبان جاری کنند و آن هنگام، جان و مال آنان بر من حرام خواهد شد». 2. بخاری و مسلم از عمر ابن خطاب روایت کرده اند که روزی علی علیه السَّلام از پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم پرسید:

یا رسول اللّه! تا چه حد با کفار نبرد کنم؟ حضرت پاسخ دادند:

«قاتِلْهُم حَتّی یَشْهَدُوا أنْ لا الهَ الّا اللّهُ وَ أنَّ مُحمّداً رسولُ اللّهِ

فَاذا فَعَلُوا ذلک فَقَدْ مَنَعُوا مِنکَ دِمائَهُمْ و أمْوالَهُمْ الّا بِحَقّها وَ حِسابُهُمْ علی اللّه». ⁽¹⁾

«با آنان نبرد کن تا هنگامی که شهادتین بر زبان جاری کنند. پس از آن، دست یازیدن به مال و جان آنان ممنوع است، مگر به دستور الهی و البته حساب آنان با خداوند است».

«لا ازالُ أُقاتِلُ النّاسَ مَتی یقولوا لا الهَ الّا اللّهُ، فاذا قالُوها فَقَدْ عَصَمُوا مِنّی دِمائَهُمْ و أموالَهُم الّا بِحَقها و حِسابُهُم عَلیَ اللّهِ».⁽²⁾

«تا هنگامی که کافران کلمه توحید (لا اله الّا اللّه) را بر زبان نیاورند با آنان می ستیزم. آن هنگام است که جان و مالشان از من مصون است، مگر بر طبق دستور الهی؛ و البته حساب آنان با خداوند است».

روایات بسیار دیگری نیز وجود دارد که مرز اسلام و کفر را، بیان شهادتین یعنی «لا اله الّا اللّه و محمّد رسول اللّه» معرفی می کند. اگر در برخی از این روایات تنها اصل توحید بیان شده و از معاد و حشر انسانها و نبوت پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم سخنی به میان نیامده است، به دلیل وضوح کافی و بی نیازی از ذکر آنها می باشد.

واضح است که تنها اعتقاد به اصول سه گانه مذکور موجب سعادت ورهایی انسان از عذاب الهی نخواهد بود، بلکه باید اعمال و رفتاری که مطابق بادستورات الهی است- و قرآن و سنّت بیانگر آنها هستند- آن عقاید را همراهی کنند. در این زمینه روایات فراوانی وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می کنیم:

«بُنِیَ الإسلامُ علی خمسٍ: شَهادَةُ أَنْ لا الهَ الّا اللّهُ و أنَّ مُحمّداً رسولُ اللّهِ و إقامَةُ الصّلوةِ و إیتاء الزّکوةِ و الحَجِّ وصَوْمُ شَهْر رمضان».

«اسلام بر پنج پایه استوار است: (1) شهادت بر توحید (لا اله الّا اللّه) و رسالت پیامبراسلام (محمد رسول اللّه) (2) و برپا داشتن نماز (3) و پرداخت زکات (4) و انجام حجّ (5) و روزه ماه مبارک رمضان».⁽¹⁾

«من شهد ان لا اله الّا اللّه واستقبل قبلتنا و صلی صلاتنا واکل ذبیحتنا فذلک المسلم، له ما للمسلم و علیه ما علی المسلم».⁽²⁾

«کسی که شهادت بر توحید (لا اله الّا اللّه) دهد و رو به قبله نماز گزارد و ذبیحه مسلمانان را بخورد، مسلمان است و از حقوق مسلمانان برخوردار و به انجام تکالیف آنان موظّف می باشد».

بنابراین تفاوت بین مؤمن و کافر، اعتقاد و یا عدم اعتقاد به اصول سه گانه مذکور است. اما آنچه سعادت اخروی را به ارمغان می آورد، عمل به واجبات و پرهیز از محرمات الهی می باشد. روایاتی که درباره عقیده مؤمن سخن گفته و به رفتار او اشاره ای ننموده اند، به مطلب نخست اشاره کرده، و روایاتی که به بیان چگونگی رفتار مؤمن پرداخته و از عقاید او سخن به میان نیاورده اند، به مطلب دوم اشاره دارند.

اکنون که عوامل بیرون رفتن انسان از حیطه ایمان و ورود او به محدوده کفر روشن شد در می یابیم؛ تا هنگامی که فرقه ای از فرق اسلامی، به اصول سه گانه دین عقیده داشته باشند و منکر ضروریات دین- که دینی بودن آنها بر همگان روشن است- مانند وجوب نماز و زکات نباشند، مسلمان هستند و تکفیر آنها روا نمی باشد. بر این مطلب عموم متکلمین و فقها تصریح نموده اند ⁽¹⁾که به برخی از عبارات آنها اشاره می کنیم:

«عده ای معتقدند هیچ مسلمانی به دلیل اعتقاد یا فتوایی خاص، سزاوار نسبت کفر و یا فسق نیست. اگر کسی در مسئله ای اجتهاد نمود و به آنچه حق تشخیص داد متمایل شد، در هر صورت سزاوار پاداش و اجر است. اگر به اعتقاد صحیح دست یافت دو پاداش دارد و اگر به اعتقاد درست دست نیافت یک پاداش.

نظر ابن ابی لیلی، ابو حنیفه، شافعی، سفیان ثوری، داود ابن علی و تمام صحابه ای که در این موضوع به نظرشان دست یافته ایم همین است و نظرمخالفی در این زمینه مشاهده نکردیم».⁽¹⁾2. شیخ الاسلام تقی الدین السبکی در این زمینه گفته است:

«تکفیر نمودن مؤمنین، کاری بس دشوار است و هر فرد مؤمنی تکفیر بدعت گذاران و افراد لاابالی را که گوینده لا اله الّا اللّه و محمد رسول اللّه هستند را، بس سنگین می شمارد. چرا که تکفیر نمودن، بسیار دشوار است». 3⁽²⁾. احمد ابن زاهر سرخسی اشعری می گوید:

«هنگامی که ابوالحسن اشعری در منزل من در بغداد، در حال احتضار بود، دستور داد پیروانش حاضر شوند و سپس در جمع آنان گفت: شاهد باشید که من هرگز کسی از اهل قبله را به خاطر ارتکاب گناهی تکفیر نکردم. چرا که به اعتقاد من همه آنها به خدای یگانه

معتقدند و بر محور اسلام گردآمده اند». ⁽¹⁾4. تفتازاتی می گوید:

«مسلمانی که مخالف عقیده حق است، تا آنجا که با ضروریات دین مانندحدوث عالم و محشور شدن مردگان مخالفت نکرده است، کافر نیست. زیرا پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم و خلفای پس از او به تفتیش عقاید نمی پرداختند و تنها، عقاید صحیح را تبیین و ترویج می کردند».⁽²⁾

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان:

احادیث فراوانی از پیامبر وجود دارد که از تکفیر کسی که شهادتین گفته است، نهی فرموده اند، چهرسد به کسی که به انجام دستورات دینی متعهد است. به نمونه ای از این احادیث توجه کنید:

«اسلام مبتنی بر چند ویژگی است: شهادت به یگانگی خداوند (لا اله الّا اللّه) وشهادت بر نبوت رسول خدا (محمد رسولاللّهصلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم) و پذیرفتن آنچه از جانب خداوند نازل شده است و اعتقاد به اینکه جهاد از ابتدای بعثت انبیاء ادامه دادند تا به آخرین گروه که مسمانان می باشند. پس کسی را که به این ویژگیها معتقد بود، به دلیل گواهی و شهادت او تکفیر نکنید و او را مشرک ننماید».

2- ابو داود از نافع و او از ابن عمر نقل می کند که پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم فرمود:

«أیّما رجلٍ مُسلمٍ أکفر رجلًا مسلماً فان کان کافراً، والّا کان هو الکافر».⁽¹⁾

«هر گاه مسلمانی، مسلمان دیگری را تکفیر کند اگر او واقعاً کافر باشد که هیچ، وگرنه خود او کافر است».

«اذا کفّر الرجل اخاه، فقدباء بها احدهما». ⁽²⁾

«هرگاه مسلمانی برادر دینی اش را تکفیر کند، گناه این نسبت را یکی از آن دو به دوش کشیده است».

که پیامبرصلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم فرمود:

«ایّما امرءٍ قال لاخیه یا کافر، فقد باء بها احدهما، ان کان کما قال، و الّا رجعت علیه». ⁽¹⁾«اگر کسی به برادر دینی اش «کافر» خطاب کند، گناه این نسبت را یکی از آن دو به دوش می کشد، اگر راستگو باشد که هیچ، و الّا به خود او برمی گردد».

«در تو آثار جاهلیت هست» و خداوند می فرماید:

(إنَّ اللّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاء). ⁽²⁾و⁽³⁾

«خداوند (هرگز) شرک را نمی بخشد و پایین تر از آن را برای هر کس بخواهد (و شایسته بداند) می بخشد».

«لیس علی العبد نذر فیما لایملک، و لاعن المؤمن کقاتله و

من قذف مؤمناً بکفر، فهو کقاتله».⁽¹⁾«هیچکس نمی تواند در مورد اموال دیگران نذر کند و لعن کننده مؤمن مانند قاتل اوست. و هر کس به مؤمنی نسبت کفر دهد، مانند آن است که او را کشته است».

«پیامبرصلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم ما را به جنگی در منطقه حرقات فرستاد. ما در پیشاپیش لشکر بودیم. وقتی دشمن شکست خورد و در حال فرار بود، یک نفر ازآنها را دستگیر کردیم. او در این موقعیت لا اله الّا اللّه گفت. او را آنقدر زدیم تا جان سپرد. وقتی ماجرا را برای رسول خداصلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم گفتیم، حضرت فرمود: شما در روز قیامت با لا اله الّا اللّه چه خواهید کرد؟ گفتم: یا رسول اللّه! او از ترس شمشیر و کشته شدن، لاالهالّا اللّه گفت. حضرت فرمود: آیا تو از ذهن او باخبری و فهمیدی که او از ترس، کلمه توحید بر زبان آورد؟

در روز قیامت در مقابل «لا اله الّا اللّه» چه خواهی کرد؟ اسامه گفت: پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم همیشه این جمله را تکرار می کردند تا آنجا که من آرزو می کردم ای کاش من مسلمان نشده بودم مگر همان روز».⁽²⁾8- هنگامی که ذو الخویصره به رسول خدا صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم اهانت نمود و

گفت: به عدالت رفتار کن! در بین کسانی که در جلسه بودند ولوله ای برپاشد. از آن جمله خالد بن ولید بود که به پیامبر گفت:

یارسولاللّه! اجازه دهید گردنش را بزنم! و حضرت فرمود:

«لا، فلعلّه یکون یصلّی ... انه ربّ مصل یقول بلسانه ما لیس فی قلبه. سپس اضافه کردند: انّی لم اؤمر ان انقب قلوب الناس و لا اشق بطونهم». ⁽¹⁾«نه، شاید که او از نمازگزاران باشد ... هستند نمازگزارانی که آنچه می گویند در قلبشان نیست ... من مجاز نیستم به نهانخانه درون مردم راه یابم و از اسرار درونی آنها گاه شوم».

در پرتو این احادیث فراوان و روشنگر از رسول گرامی اسلامصلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم و سخنان اندیشمندان اسلامی، در می یابیم که تکفیر مسلمان، کاری سهل و ساده نیست و بسیار دشوار و خطیر است.

خداوند می فرماید:

(وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جائَهُمُ البَیِّناتُ وَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ عَظیمٌ).⁽²⁾

«و مانند کسانی نباشید که پراکنده شدند و اختلاف کردند (آن هم) پس از آنکه نشانه های روشن (پروردگار) به آنها رسید و آنها عذاب عظیمی دارند».

مسلمانان همواره در طول قرنهای متمادی، هدف نقشه های شوم و تفرقه افکنانه استعمارگران بوده اند. آنان سعی کرده اند از طریق درگیر کردن مسلمانان و ایجاد تفرقه در بین صفوف مسلمین، طُعمه گوارایی برای خود فراهم آورند تابتوانند با وسایل گوناگون به غارت ثروت های مادی و از بین بردن فرهنگ و تمدن اسلامی بپردازند. در همین راستا شاهد آن هستیم که گاه و بی گاه، آتش فتنه ای را در مورد مسایل جزیی فقهی- که هیچ ارتباطی با مسایل اعتقادی ندارند روشن می کنند تا مسلمانان به تکفیر یکدیگر بپردازند، در حالیکه همیشه دربین فقها، مسایل فقهی مورد اختلاف بوده و هست. به عنوان مثال:

در مسئله روی هم گذاشتن دستها هنگام نماز، نظرات متفاوتی وجود دارد. برخی از فقها معتقد به استحباب، برخی دیگر معتقد به کراهت و گروهی دیگرقایل به حرمت آن شده اند. در این مسئله هر مجتهدی نظر خاصی دارد و هیچ مجتهد یا فقیهی نمی تواند فقیه دیگر و مقلدان او را تکفیر کند. در سایر مسایل فقهی نیز داستان از همین قرار است و اجتهاد در مورد آنها جایگاه خاص خود را داراست.

برخی از مسایل اعتقادی نیز که از ضروریات اسلام به شمار نمی روند، همانند مسایل فقهی؛ محل بحث، بررسی، استدلال و اجتهاد هستند، از قبیل: عصمت انبیاء پیش و پس از بعثت؛

حدوث و قدم قرآن؛ عینیت صفات خداوندبا ذات یا زیادت آنها بر ذات او.

اینگونه مسایل، مرز توحید و شرک یا ایمان و کفر نیست تا هر اندیشمندی بتواند دیگری را تکفیر کند. هر محققی حق دارد باتوجه به دلایل خود عقیده ای خاص برگزیند و اگر کسی خود اهل تحقیق نبود، اعتقاد اجمالی او به محتوای رسالت رسول اسلامصلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم کافی است.

با توجه به مطالب مذکور به این نتیجه می رسیم که تکفیر مسلمانان نسبت به یکدیگر در زمینه مسایل فقهی و یا اعتقادی که از ضروریات دین نیست، امری ناپسند و گناهی نابخشودنی است و حاصلی جز خدمت به استعمار ندارد. در این باره نیازی به اطاله کلام و ذکر مثالهای متعدد نیست، کافی است با نگاهی به وضعیت کنونی مسلمانان و پراکندگی صفوف آنان، این نکته را دریابیم؛ حال آنکه اختلافات آنان در برخی مسایل فرعی فقهی و عقیدتی غیرضروری خلاصه می شود.

فصل دوم: اقسام و مراتب توحید

اشاره

گرایش به توحید و گریز از شرک، از مهمترین مسایل اعتقادی است که کلیه تعالیم آسمانی از آن نشأت می گیرد و زیر بنای سایر معارف توحیدی که انبیاء الهی در کتب و کلمات خود بر آن تأکید ورزیده اند، محسوب می شود.

از آنجا که عالمان دینی در آثار خود، اقسام و مراتب توحید را بر شمرده اند، ما نیز به صورتی گذرا به هر یک از آنها با استشهاد به آیات قرآن کریم اشاره می کنیم و سپس پیرامون «توحید عبادی» که بالاترین مرتبه توحید محسوب می شود، به طور مبسوط بحث خواهیم نمود.

اول: توحید در ذات

منظور از توحید ذاتی؛ یگانگی خداوند متعال و مانند نداشتن او است. چرا که وجود مثل و مانند برای او محال و ناممکن است.

خداوند در قرآن می فرماید:

(لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَی ءٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ البَصِیرُ). ⁽¹⁾

«هیچ چیز همانند او نیست و او شنوا و بیناست».

و نیز می فرماید:

(قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ* اللّهُ الصَّمَدُ* لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدُ* وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفْواً أَحَد). ⁽²⁾

«خداوند یکتا و یگانه است* خداوندی است که همه نیازمندان قصد او می کنند* (هرگز) نه زاده و نه زاده شده* و برای او هیچ گاه شبیه و مانندی نبوده است».

دوم: توحید در خالقیت

یعنی؛ در صحنه گیتی، خالق و پدیدآورنده ای غیر از خداوند نیست و هر آنچه جامه وجود پوشیده است، از آسمانها و زمین، کوهها و دریاها، عناصر و معادن، گیاهان و درختان و ... همه مخلوق خداوند هستند و اصل وجود آنها و افعال و آثارشان همه مخلوق و معلول او است. آفتاب و گرمای آن، ماه و نور افروزی آن، آتش و سوزانندگی آن و سایر اسباب و علل و مسببات و معلولها،

جملگی آفریده حق تعالی هستند:

(قُلِ اللّهُ خالِقُ کُلّ شَی ءٍ وَ هُوَ الواحِدُ القَهّار). ⁽¹⁾

«بگو خدا خالق همه چیز است و اوست یکتا و پیروز».

(اللّهُ خالِقُ کُلِّ شَی ءٍ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَی ءٍ وَکیلٌ). ⁽²⁾

«خداوند آفریدگار همه چیز است و حافظ و ناظر بر همه اشیا می باشد».

(ذلِکُمُ اللّهُ رَبّکُمْ لا الهَ إلّا هُوَ خالِقُ کُلِّ شَی ءٍ فَاعْبُدُوه). ⁽³⁾

«این است خداوند، پروردگار شما؛ هیچ معبودی جز او نیست؛ آفریدگار همه چیز اوست؛ او را پرستید».

از سوی دیگر خواست و مشیّت الهی بر آن است که هر چیزی، از طریق اسباب و وسایل خاص خود موجود شود، لذا مخلوق دانستن جهان، به معنای نفی رابطه علیت در بین موجودات نیست. توضیح بیشتر این نکته، در مباحث آینده خواهد آمد.

سوم: توحید در ربوبیّت

تدبیر جهان به دست مدبر یگانه و کارگزار واحدی است و هیچ موجودی یاری رسان او نیست، تنها خداوند است که مدبر

سراسر هستی می باشد، چنانکه می فرماید:

(إِنّ رَبّکُمُ اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السّمواتِ وَ الأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّامٍ ثُمَّ اسْتَوی عَلیَ العَرْشِ یُدَبّرُ الأَمْرَ).⁽¹⁾

«پروردگار شما خداوند است که آسمانها و زمین را در شش روز [شش دوره] آفرید، سپس بر تخت (قدرت) قرار گرفت و به تدبیر کار (جهان) پرداخت».

(اللَّهُ الَّذِی رَفَعَ السّمواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ثُمَّ اسْتَوی عَلیَ العَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ القَمَرَ کُلٌ یَجْرِی لأَجَلٍ مُسَمّیً یُدَبّرُ الأَمْرَ). ⁽²⁾

«خدا همان کسی است که آسمانها را بدون ستونهایی که برای شما دیدنی باشد برافراشت. سپس بر عرش استیلا یافت (و زمام تدبیر جهان را در کف قدرت گرفت) و خورشید و ماه را مسخر ساخت که هر کدام تا زمان معین حرکت دارند. کارها را او تدبیر می کند».

با دقّت در آیات فوق، مشاهده می کنیم که قرآن پس از ذکر خلقت آسمان ها و زمین، به بیان تدبیر و اداره خلقت می پردازد و تنها مدبر هستی را، خداوند متعال معرفی می کند. پس ربّ و مدبری جز خداوند نیست و خالق هستی و به وجود آورنده آن، همان رب و مدبّر مخلوقات و ضامن استمرار و بقای خلقت است.

سئوالی که در اینجا مطرح می شود، آن است که اگر مدبر هستی فقط خداوند است، آیاتی مانند:

(فَالمُدَبِّراتِ أَمْراً).⁽¹⁾

«و آنها که امور را تدبیر می کنند».

یا

(وَ هُوَ القاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَةً).⁽²⁾

«او بر بندگان خود تسلط کامل دارد و مراقبانی بر شما می گمارد».

به چه معنا است؟ «حفظه»- جمع «حافظ»- کسانی هستند که از بندگان خدا محافظت می کنند و به تدبیر جوانب مختلف زندگی آنان می پردازند.

آیا بین آیاتی که ربوبیّت را منحصر در خداوند می دانند، و این آیات که از «تدبیر کنندگان» سخن می گوید، تناقض و ناسازگاری وجود ندارد؟

در پاسخ باید گفت: آشنایان به معارف و زبان قرآن، هیچ گونه تناقض و ناهماهنگی بین این آیات نمی بینند. ربوبیّتی که در خداوند است، ربوبیّت مستقل و غیر وابسته و بدون تکیه گاه است. اما ربوبیّتی که در سایر موجودات مطرح شده، ربوبیّتی

وابسته و متّکی به امر و اذن خداوند و تابع قدرت و اراده اوست. هر مدبری در عالم هستی مانند فرشتگان، مظهر اراده و مجری دستورات او می باشد.

در قرآن کریم، آیات فراوانی وجود دارد که کار واحدی را، هم به خداوندو هم به فاعل دیگری نسبت می دهد، با این تفاوت که خداوند فاعل مستقل آن فعل و دیگری فاعل وابسته و تابع حق است. بنابراین هیچ گونه تناقض و تنافی بین این آیات وجود ندارد.

به عنوان مثال، قرآن در آیه ای می فرماید:

(اللَّهُ یَتَوَفَّی الأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِها).⁽¹⁾

«خداوند ارواح را به هنگام مرگ قبض می کند».

و در آیه ای دیگر می فرماید:

(حَتّی إِذاجاءَ أَحَدُکُمُ المَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا). ⁽²⁾

«زمانی که یکی از شما را مرگ فرا رسد (در این موقع) فرستادگان ما جان او رامی گیرند».

خداوند مستقلًا و بدون نیاز به موجودی دیگر می میراند، اما ملائکه با تکیه بر قدرت و اراده و امر خداوند می میرانند. به عبارت دیگر؛ کار «میراندن» به گونه ای به خداوند نسبت داده شده است و به

گونه ای دیگر، به مأموران و فرشتگان الهی؛ لذا هیچ ناسازگاری بین این دو نسبت، نیست.

مثال دیگر: قرآن در آیه ای می فرماید:

(وَاللّه یَکْتُبُ ما یُبَیِّتُونَ). ⁽¹⁾

«آنچه را که در جلسات می گویند خداوند می نویسد».

این آیه خداوند را نویسنده اعمال معرفی می کند و در آیه ای دیگر، ملائکه رانویسنده اعمال انسانها می داند:

(بَلی وَ رُسُلُنا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ). ⁽²⁾

«آری! رسولان (و فرشتگان) ما نزد آنها هستند و می نویسند».

بنابراین، توحید در تدبیر و تأثیر، به معنای بی تأثیر دانستن موجودات وتأثیر گذاری مستقیم و بیواسطه خداوند نیست. بلکه به معنی آن است که علل واسباب طبیعی در عین آنکه دارای تأثیر واقعی هستند، اما تأثیر آنها با جعل واراده خداوند صورت می گیرد. خورشید و ماه واقعاً نور افشانی می کنند و آتش حقیقتاً می سوزاند، اما همگی مظهر و آیینه اراده و امر خداوند هستند.

کسی که می پندارد معنای توحید ربوبی، بی اثر دانستن علل و اسباب است، او با وجدان خود و وحی روشن الهی به مخالفت

برخاسته است. وحی الهی، در عین حالی که اثر گذاری موجودات طبیعی را می پذیرد، آثار آنها را به خداوند نسبت می دهد و ناشی از او می داند.

(الّذِی جَعَلَ لَکُمُ الأَرْضَ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَاخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَکُمْ، فَلا تَجْعَلُوا لِلّهِ أَنْداداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ).⁽¹⁾

«آن کسی که زمین را بستر شما و آسمان [جو زمین] را همچون سقفی بالای سر شما قرار داد و از آسمان آبی فرو فرستاد و به وسیله آن میوه ها پرورش داد تا روزی شما باشد. بنابراین برای خدا همتایانی قرار ندهید درحالیکه می دانید (هیچیک از آنها نه شما را آفریده اند و نه شما را روزی می دهند)».

همچنانکه ملاحظه می شود، آیه فوق علیّت آب را برای روییدن میوه هاتأیید می کند. در این زمینه، علاوه بر آیه فوق، آیات متعدد دیگری شاهد مدعای ماست:

(وَ فِی الأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَ جَنّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَزُرُوعٍ وَ نَخِیلٍ صِنْوانٌ وَ غَیْرُ صِنْوان یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضّلُ بَعْضَها عَلی بَعْضٍ فِی الأُکْلِ إِنَّ فِی ذلکَ لآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ).⁽²⁾

«و در روی زمین قطعاتی در کنار هم قرار دارد که با هم متفاوتند و [نیز] باغهایی از انگور و زراعت و نخلها [و درختان میوه گوناگونی] که گاه بر یک پایه می رویند و گاه بر دو پایه [و عجیب تر آنکه] همه آنها از یک آب

سیراب می شوند! و با این حال بعضی از آنها را از جهت میوه بر دیگری برتری می دهیم. در اینها نشانه هایی هست برای گروهی که عقل خویش را به کار می گیرند».

در این آیه تدبیر خداوند برتر از تدبیر موجودات طبیعی دانسته شده است. زیرا در شرایط طبیعی و آب و هوایی یکسان؛ درختان، میوه های مختلف و گوناگونی به ثمر می رسانند و این نشان دهنده آن است که ماورای امور طبیعی واسباب مادی، مدبّری فوق العاده وجود دارد. این آیه در عین پذیرش تأثیر علل و عوامل مادی، آنها را شرط کافی برای پدید آمدن این گونا گونی نمی داند.

آنچه گذشت، خلاصه ای از دیدگاه قرآن، پیرامون مسئله توحید درربوبیّت و تدبیر بود. توضیحات بیشتر در این رابطه را، در کتابهای اعتقادی تعقیب کنید.

چهارم: توحید در تشریع و قانونگذاری

حق قانونگذاری و وضع قانون برای انسانها، مختص خداوند است. تنها او صلاحیت قانونگذاری برای جوامع بشری را دارد و دیگران از این صلاحیت برخوردار نیستند.

(إِنِ الْحُکْمُ إلّا للَّهِ، أَمَرَ أَلّا تَعْبُدُوا إِلّا إیَّاهُ). ⁽¹⁾«حکم تنها از آن خداست، فرمان داده که غیر از او را نپرستید».

این آیه، حاکمیت را منحصر در خداوند می داند و منظور از حاکمیت دراین آیه، حاکمیت در بُعد تشریعی و قانونگذاری می باشد.

بر طبق آیه مذکور، هیچکس جز خداوند نمی تواند امر و نهی کند و چیزی را حلال یا حرام نماید.

از آنجا که منظور از حاکمیت در اینجا حاکمیت تشریعی است، در ادامه آیه جمله (أمَرَ أَنْ لا تَعْبُدُوا إلّاإیّاهُ) ذکر شده است. پس معنای «امر» در این آیه، همان «امرتشریعی» است.

قرآن در فرازی دیگر می فرماید:

(افَحُکْمُ الجاهِلِیَّهِ یَبْغُونَ وَ مَنْ احْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُکْماً لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ). ⁽¹⁾«آیا آنها حکم جاهلیت را (از تو) می خواهند؟! و چه کسی بهتر از خدا برای قومی که اهل یقین هستند، حکم می کند؟!».

این آیه قوانین را به دو نوع «الهی و جاهلی» تقسیم می کند. آنچه زاییده فکر بشر است و مورد تأیید وحی الهی نیست، غیر الهی و جاهلی به شمار می رود.

پنجم: توحید در اطاعت و بندگی

بدین معنا که تنها طاعت و فرمانبرداری از خداوند واجب

است و اوامر ونواهی اوست که باید انجام پذیرد. اطاعت از غیرخداوند جز با اجازه و امر او روا نیست. در غیر این صورت هر اطاعتی حرام و موجب شرک در اطاعت خواهدبود:

(وَ ما امِروُا إلّا لِیَعْبُدُوا اللّهَ مُخْلِصینَ لَهُ الدِّین). ⁽¹⁾«و به آنها دستوری داده نشده بود جز آنکه خدا را بپرستید در حالیکه دین خود رابرای او خالص کنند».

«دین» در این آیه به معنای اطاعت است. یعنی؛ تنها باید از او اطاعت کنند نه از غیر او. البته اطاعت از پیامبر نیز واجب است، امّا به دلیل دستور خداوند:

(وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إلّا لِیُطاعَ بِاذْنِ اللّهِ).⁽²⁾«ما هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر برای اینکه به فرمان خدا از وی اطاعت شود».

در آیه ای دیگر اطاعت از پیامبر را از مظاهر اطاعت خداوند می داند:

(وَ مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللّهَ). ⁽³⁾«کسی که از پیامبر اطاعت کند، خدا را اطاعت کرده است».

بنابراین اطاعت از پیامبر، اولی الامر و والدین، با اذن و امر خداوند واجب است و در غیراینصورت نه تنها اطاعت از آنها واجب نیست، بلکه جایز هم نمی باشد. مُطاع بالذّات فقط خداوند است و دیگران با اذن و امر او مُطاع می باشند.

ششم: توحید در حاکمیت

حق حکومت بر انسانها مخصوص خداوند متعال است و حکومت دیگران باید در نهایت به حکومت خداوند منتهی شود. زیرا حکومت در جوامع بشری با تصرف و اعمال قدرت بر جان و مال و محدود نمودن آزادی افراد همراه است و این امور از حق ولایت حاکمان بر مردم ناشی می شود و اگر ولایت حاکمان مشروعیت نداشته باشد، تمام اقدامات آنان نامشروع و عدوانی است. بدون تردید ولایت حقیقی از آنِ خداوندی است که مالک حقیقی، خالق و مدبرانسانهاست و هیچ کس بدون اذن او، حق حکمرانی بر بندگانش را ندارد:

(إِنِ الحُکْمُ إلّا للَّهِ یَقُصّ الحَقَّ وَ هُوَ خَیْرُ الفاصِلینَ).⁽¹⁾«حکم و فرمان، تنها از آنِ خداست، حق را از باطل جدا می کند و او بهترین جداکننده [حق از باطل] است».

در آیه ای دیگر می فرماید:

(أَلا لَهُ الحُکْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الحاسِبینَ). ⁽¹⁾«بدانید که حکم و داوری مخصوص اوست و او سریعترین حسابگران است».

بنابراین حکومت بر مردم چه به صورت قضاوت و فصل خصومت و چه به صورت حکومت در بُعد اجرایی و سیاسی، حق ویژه خداوند است و غیر او، تنها به اذن او از چنین حقی برخوردارند.

در غیر اینصورت حکومت آنان، حکومت طاغوت خواهد بود و قرآن کریم در آیات بسیاری از آن نهی نموده است.

هفتم: توحید در عبادت

بدین معنا که عبادت، منحصر در خداوند است. این اصل مورد قبول ووفاق تمام مذاهب اسلامی است. با پذیرش این اصل است که انسان، هویت اسلامی می یابد و مسلمان شمرده می شود. «ایاک نعبد»، شعار همه روزه مسلمانان است که حداقل ده بار در روز آن را تکرار می کنند. بنابراین پرستش غیرخداوند، شریک نمودن غیر خداوند با او در عبادت است و موجب بیرون رفتن انسان از دائره اسلام می شود.

در این اصل کلی که عبادت و پرستش، ویژه خداوند است تردید و اختلافی نیست. اما در مواردی گمان می رود عبادت غیرخداوند صورت گرفته است (ما در فصل پنجم به طور مبسوط به این نکته خواهیم پرداخت) بنابراین در اصل کلی مذکور اختلافی وجود ندارد، بلکه در بعضی مصادیق و موارد است که سئوال پیش می آید، آیا عبادت خداوند صورت می گیرد یا عبادت غیر او؟

مثلًا برگزاری مجالس جشن و سرور در اعیاد مذهبی، آیا عبادت شخصیتی که به احترام اومجلس تشکیل شده است محسوب می شود یا فقط احترام و تکریم او است نه بیش از آن؟ اگر عبادت محسوب شود، بدون تردید حرام و شرک است و اگراحترام و تکریم باشد، جایز و بلکه مستحب است.

مثالها و مصادیق دیگری نیز وجود دارد که در فصل پنجم کتاب مطرح خواهد شد. آنچه اکنون مهم است تفسیر منطقی عبادت و تعریف دقیق آن است تا بدانیم چه کاری عبادت محسوب می شود و چه کاری عبادت نیست. در دو فصل بعدی، در این باره بحث و بررسی خواهد شد. ⁽¹⁾

فصل سوم: ماهیت عبادت و عناصر تشکیل دهنده آن

مفاهیمی مانند مفهوم «آب و زمین» بر همگان روشن و واضح است، اماگاهی تعریف همین مفاهیم روشن در قالب عبارات و الفاظ مشکل می نماید.

مفهوم «عبادت» نیز از همین قبیل است. با آنکه مفهوم و مصادیق عبادت روشن و واضح است، اما گاهی تعریف منطقی آن به صورتی که جامع افراد و مانع اغیار باشد، دشوار می نماید. خضوع و خاکساری عاشق شیدا برای معشوق خود، سرباز برای فرمانده خود و مسافرت به قصد دیدار با شخصیتهای بزرگ، همه خضوع و فروتنی محسوب می شوند، اما عبادت نیستند.

مراجعه به کتب لغت برای دستیابی به تعریف جامعی از عبادت، کاری بی حاصل است. چرا که لغت نگاران به دنبال ارائه

تعریف دقیق این واژه نبوده اند تابتوان سخن آنان را ملاک و معیار و تعریفی جامع و مانع دانست. آنان واژه «عبادت» را غالباً با عباراتی نظیر «خضوع و تذلّل» معنا کرده اند.

ابن منظور درلسان العرب می گوید: «عبودیت در اصل به معنای خضوع و تذلّل است» و راغب در مفردات می نویسد: «عبودیت یعنی؛ تذلّل. واژه «عبادت» رساتر ازواژه عبودیت، و به معنای شدّت و نهایت تذلّل است».

در کتاب القاموس المحیط آمده است: «عبادت به معنای اطاعت وفرمانبرداری است». در سایر کتب لغت نیز تعاریفی مشابه با تعاریف مذکور ذکرشده است.

اینگونه تعاریف، فراگیرتر و عام تر از «عبادت» در بحث ما می باشد. صرف خضوع و تذلّل و یا خضوع و تذلّل شدید، تعریف عبادت به شمار نمی روند. عشق عاشق نسبت به معشوق و یا بوسیدن قرآن کریم، پرستش معشوق یا قرآن کریم محسوب نمیشود و بالاتر از اینها، سجده ملائکه بر حضرت آدمعلیه السَّلام:

سَجَدَ المَلائِکَةُ کُلّهُمْ أَجْمَعُونَ إلّا إبْلِیسُ أَبی. ⁽¹⁾«همه فرشتگان بدون استثناء سجده کردند جز ابلیس که ابا کرد».

و سجده یعقوب و همسر و فرزندان او بر یوسف:

(وَ رَفَعَ أَبَوِیْهِ عَلیَ العَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً). ⁽¹⁾«و پدر و مادر خود را بر تخت نشاند و همگی به خاطر او به سجده افتادند».

عبادت و پرستش حضرت آدم و حضرت یوسف نیست.

فروتنی و خاکساری صحابه پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم نسبت به آن حضرت به حدی بود که از آب وضو و موی سر حضرت و ظرفی که در آن آب می نوشیدند و منبری که روی آن می نشستند، تبرک می جستند.

بدین صورت تبرک جستن، شدّت خضوع و فروتنی است و در عین حال به مرز عبادت و پرستش نمی رسد و هیچکس تا کنون، صحابه پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم را به پرستش آن حضرت و خدا انگاری او متهم نکرده است.

این همه، ما را به کنکاش در رسیدن به تعریفی که در برگیرنده تمام مصادیق عبادت و مانع از ورود مصادیق غیر عبادی در آن باشد، وا می دارد.

راه حل روشن آن است که به عناصری که در تشکیل مفهوم «پرستش» مؤثرند دست یابیم. برای این منظور باید در عبادات صحیحی که مسلمانان درطول تاریخ انجام داده اند و نیز عبادات و آداب دینی ادیان باطل (مانند دوگانه پرستان عصر جاهلیت قدیم و نوین) که پیوسته انجام می دادند، دقت و توجه کنیم، تا به

خصوصیّات مشترک عبادت آنان و چیزی که باعث عبادت محسوب شدن اعمال آنها می شود پی بریم.

بنابراین، تجزیه و تحلیل رفتار آنان و آگاهی از ویژگی های موجود در اعمال عبادی آنها، از سویی ما را با «ماهیت و مقوّمات عبادت» آشنا می کند و ازسویی دیگر، به ما تعریفی جامع و مانع از «عبادت» می دهد تا به وسیله آن بتوانیم عمل عبادی را از غیرعبادی تمیز دهیم.

در تحلیل و کالبد شکافی عبادات مرسوم می توان گفت: وجه مشترک تمامی آنها، چه در عبادات صحیح مانند عبادت خداوند، و چه در عبادات غیر صحیح و باطل مانند پرستش بتها، اجرام آسمانی (از قبیل ماه و خورشید وستاره)، ارواح و موجودات مجرد، همان خضوع و خشوع و خاکساری می باشد. این خصیصه به وسیله تمام یا برخی از اعضای بدن، تحقق می یابد.

ویژگی دیگر عبادت، امری است که به ضمیر و درون انسان باز می گردد وعبارت است از: «اعتقادی خاص به معبود». همین ویژگی است که منشأ خضوع ظاهری و نام «عبادت» گرفتن آن می شود.

در اینجا لازم است پیرامون این خصیصه درونی که در تمام انواع عبادت ها وجود دارد، قدری بحث کنیم:

عبادت انسانهای موحد و مشرک، ناشی از عاملی درونی و

اعتقاد به تأثیر معبود است. خضوع و خشوع انسانهای موحد در مقابل خداوند متعال، از آنجاست که خداوند را خالق هستی و مدبر تمام مخلوقات در دنیا و آخرت می دانند و معتقدند هیچ کس جز او، خالق و مدبر جهان نیست و مصالح و سرنوشت انسانها در دنیا و آخرت همه در دست اوست. در دنیا، کار خلق، تدبیر، زنده کردن، میراندن، نزول باران، حاصلخیزی و خشک سالی و هر آنچه به طبیعت مربوط می شود، همه به دست خداوند سبحان است و هیچ کس جز او در کار طبیعت و سرنوشت انسان مؤثر نیست.

در آخرت نیز، شفاعت و آمرزش گناهان و سایر امور اخروی در دست اوست.

بنابراین، پرستش انسان موحد خضوع در مقابل خداوندی است که او را خالق و مدبر هستی و صاحب سرنوشت انسان در دنیا و آخرت می داند. اما مشرکین عصر رسالت و قبل و بعد از آن، با اعتقادی کاملًا مخالف با اعتقاد موحدین، به خضوع و خاکساری در مقابل معبودهای خود می پرداختند.

از برخی از آیات قرآن استفاده می شود که اعراب جاهلی در مسئله خالقیت، موحد بوده و خداوند را خالق هستی می دانستند:

(وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السّمواتِ وَ الأَرْضَ لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنّ العَزیزُ العَلیمُ).⁽¹⁾

«هرگاه از آنان بپرسی «چه کسی آسمان ها و زمین را آفریده است؟»، مسلّماً می گویند: «خداوندِ قادر و دانا آنها را آفریده است».

اما در عین حال در مسئله تدبیر و ربوبیّت هستی، مشرک بوده و به جای اعتقاد به ربّ یگانه و واحد، به ارباب متعددی که هر یک به تدبیر بخشی از عالم هستی مشغولند، اعتقاد داشتند.

آیات چندی بر این مطلب دلالت دارند که به برخی از آنها اشاره می کنیم:

(فَلِلَّهِ العِزَّةُ جَمِیعاً). ⁽¹⁾«تمام عزت برای خداست».

اما مشرک، عزت خود را در دست بتها می بیند:

(وَاتّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّهِ آلِهَةً لِیَکُونُوا لَهُمْ عِزّاً).⁽²⁾«و آنان غیر از خدا معبودانی بر می گزیدند تا مایه عزّتشان باشد».

2- به اعتقاد انسان موحد، پیروزی و یاری رسانی به دست خداوند است و این آیه شریفه ورد زبان اوست که:

(وَ مَا النَّصْرُ إلّا مِنْ عِنْدِاللّهِ العَزِیزِ الحَکِیمِ). ⁽³⁾

«پیروزی تنها از جانب خداوند توانای حکیم است».

اما به اعتقاد انسان مشرک، پیروزی و یاری رسانی به دست الهه و خدایان ساختگی است:

(وَاتّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّهِ آلِهَةً لَعَلّهُمْ یَنْصُرونَ). ⁽¹⁾«آنان غیر از خدا معبودانی برای خویش برگزیدند، به امید اینکه یاری شوند».

(إِنّ اللّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّاعَةِ وَ یُنَزّلُ الغَیْثَ).⁽²⁾«آگاهی از زمان قیام قیامت مخصوص خداست و اوست که باران را نازل می کند».

همچنانکه فراوانی و کمبود نعمت به دست اوست:

(وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَی ءٍ مِنَ الخَوْفِ وَ الجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الأَمْوالِ وَ الأنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَبَشِّر الصّابِرِینَ). ⁽³⁾«قطعاً همه شما را با چیزی از ترس، گرسنگی و کاهش در مالها، جانها و میوه هاآزمایش می کنیم، و بشارت ده به استقامت کنندگان».

امّا انسان مشرک از ستاره ها و بت ها کمک می خواهد و از آنها باران طلب می کند.

ابن هشام در کتاب سیره خود می گوید:

«اولین کسی که بت پرستی را واردمکه و حومه آن کرد عمروبن لحیّ بود. او هنگام بازگشت از سفر شام، در منطقه ای بنام «بلقاء» مردمانی را دید که به پرستش بت ها مشغولند. وقتی از آنان علت پرستش بت ها را سئوال کرد در پاسخ گفتند، اینان، بت هایی هستند که آنها را می پرستیم؛ از آنها باران می خواهیم، به ما می دهند و از آنها پیروزی طلب می کنیم، ما را پیروز می کنند.

عمرو بن لحیّ به آنان گفت: آیا بتی به من می دهید که به سرزمین اعراب بَرَم تا آن را بپرستند؟

بدین ترتیب، عمرو مذهب آنان را پذیرفت و با خود بت بزرگی را بنام «هبل» به مکه آورد، آن را در بالای خانه کعبه قرار داد و مردم را به پرستش آن دعوت کرد». 4⁽¹⁾. انسان موحّد و خدا پرست، آمرزش گناهان و شفاعت را در اختیار خداوند می داند و هیچ آمرزنده ای جز خداوند متعال و شفاعت کننده ای جز به اجازه او، نمی شناسد:

راببخشد؟».

اما انسان مشرک؛ شفاعت را در اختیار آلهه و خدایان دروغین می داند. گواه این مدّعی، آیات فوق است که در ردّ عقیده مشرکین مبنی بر تفویض مقام شفاعت از سوی خداوند به بت ها نازل شده است و برای تأکید در ردّ این عقایدباطل، قرآن در آیات دیگری پندار آنان را مردود می شمارد:

(لا یَمْلِکُونَ الشَّفاعَةَ إلّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً.⁽³⁾

«آنان هرگز مالک شفاعت نیستند، مگر کسی که نزد خداوند رحمان عهد وپیمانی دارد».

(وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُعِنْدَهُ إلّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ).⁽⁴⁾

«هیچ شفاعتی نزد او، جز برای کسانی که اذن داده، سودی ندارد».

(وَ لا یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إلّا مَنْ شَهِدَ بِالحَقّ).⁽¹⁾

«کسانی را که غیر از او [خداوند] می خوانند قادر بر شفاعت نیستند، مگر آنها که شهادت به حق داده اند».

انسان مشرک آمرزش گناهان را نیز به دست آلهه می داند. آیه سوم سوره غافر (غافرالذنب) که خداوند سبحان خود را بخشنده گناهان معرفی کرده است، بیانگرهمین مطلب است.

(الّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ* وَ الّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ* وَ إذا مَرِضْتُ فَهُوَیَشْفِینِ* وَالّذِی یُمِیْتُنِی ثمّ یُحْیِینِی).⁽²⁾

«همان کس که مرا آفرید و پیوسته راهنمائیم می کند* و کسی که مرا غذا می دهد و سیراب می نماید* و هنگامی که بیمار شوم مرا شفا می دهد* و کسی که مرا می میراند و سپس زنده می کند».

امّا انسان مشرک، تمام این امور یا اکثر آنها را در دست آلهه و خدایان دروغین می داند:

(وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَتّخِذُ مِنْ دُونِ اللّهِ أنْداداً یُحِبُّونَهُمْ کَحُبّ اللّهِ).⁽¹⁾

«بعضی از مردم، معبودهایی غیر از خداوند برای خود انتخاب می کنند و آنها راهمچون خدا دوست دارند».

قرآن کریم از زبان مشرکین که در روز قیامت از پرستش آلهه پشیمان شده اند می فرماید:

(تَاللَّهِ إِنْ کُنّا لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ* إذْ نُسَوّیکُمْ بِرَبّ العالَمِین).⁽²⁾

«به خدا سوگند که ما در گمراهی آشکاری بودیم* چون شما را با پروردگار عالمیان برابر می شمردیم!».

6- انسان خداپرست، قانون گذاری، تحریم و تجویز اعمال را فقط درصلاحیت خداوند می داند:

(إِنِ الحُکْمُ إلّا للّهُ). ⁽³⁾

«حکم تنها از آن خداست».

اما انسان مشرک، قانون گذاری و تشریع را در اختیار احبار، راهبان و یاعالمان دینی دنیاپرست می داند:

(وَاتّخَذُوا أحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أرْباباً مِنْ دُونِ اللّه).⁽⁴⁾

( «آنها) دانشمندان و راهبان خویش را معبودهایی در برابر خدا قرار دادند.

به اعتقاد فرد مشرک، احبار و راهبان صلاحیت قانون گذاری دارند و می توانند در مقابل اخذ مال ناچیز دنیا، حرام خدا را حلال و حلال او را حرام نمایند.

آیات گذشته و آیات دیگری ا زاین قبیل از عقیده مشرکین عصر جاهلی پرده برمی دارد و بیان می کند که خضوع مشرکین در مقابل بت ها، تنها از سرعلاقه و محبت به آنها نبوده، بلکه متّکی بر باور و اعتقاد آنان به اقتدار آلهه بوده است. آنان آلهه را کارگزاران بخشی از هستی یا تمام آن می دانستند و سرانجام وسرنوشت موجودات را به اراده آنان گره می زدند.

البته اعتقاد آنها در مورد ربوبیّت آلهه و خدایان جعلی یکسان نبود، بلکه نسبت به شرایط و موقعیت های خاص، تفاوت می کرد.

عده ای از مشرکین صدراسلام همانند مشرکین دوران حضرت ابراهیم علیه السَّلام، معتقد به گستردگی ربوبیّت ارباب و آلهه بودند و اینکه خورشید و ماه وستاره، ربّ تمامی موجودات زمینی هستند.

برخی از آیات قرآن، بیانگر این عقیده مشرکین است:

(وَ کَذلِکَ نُرِی إبْراهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمواتِ وَ الأَرْضِ وَ لیَکُونَ مِنَ المُوْقِنِینَ* فَلّماجَنّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ رَأی کَوْکَباً قالَ هذا رَبِّی فَلَمّا أَفَلَ

قالَ لا أُحبُّ الافِلِینَ).⁽¹⁾

«و این چنین ملکوت آسمانها و زمین [و حکومت مطلقه خداوند بر آنها] را به ابراهیم نشان دادیم؛ [تا به آن استدلال کند] و اهل یقین گردد* هنگامی که (تاریکی) شب او را پوشانید ستاره ای مشاهده کرد، گفت: «غروب کنندگان رادوست ندارم».

گروه دیگری از آنان، معتقد به محدودیت ربوبیّت آلهه بودند و آنها را تنها در بخشی از اموریکه به ایشان مربوط است، مانند شفاعت، مغفرت، عزّت، پیروزی در جنگ ها و ... دارای ربوبیّت و تأثیر می دانستند. تفصیل این مطالب را در کتاب های ملل و نحل جستجو کنید.⁽²⁾اعتقاد مشترکی که مشرکین را در اردوگاه عقیدتی واحدی گرد می آورد، اعتقاد به ربوبیّت آلهه در اداره جهان هستی و زندگی انسانها بود. به نمونه هایی از گفتار مشرکین در این باره توجه کنید:

زید ابن عمرو ابن نوفل که از مشرکین دوران جاهلیّت بود و پیش از بعثت رسول گرامی اسلام صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم، از عبادت بت ها دست کشید، درباره عقیده پیشین خود می گوید:

أربّ واحد ام الف ربّ أدین اذا تُقسّمت الامور

عزلت اللات و العزی جمیعاً کذلک یفعل الجلد الصبور

للاعزّی أدین و لا ابنتیها و لا صنم بنی عمر و ازور

«هنگامی که امور از هم جدا می شود، آیا خدای یگانه را بپرستم یا هزار خدا را!»

«از لات و عزی همگی دست کشیدم، که این چنین انسان نیرومند و بردبار انجام می دهد».

«نه عزّی را خواهم پرستید و نه دو دختر او را، ونه بت بنی عمرو را زیارت خواهم کرد».

در جای دیگر می گوید:

الی الملک الاعلی الذی لیس فوقه اله و لا ربّ یکون مدایناً ⁽¹⁾«من آن پادشاه والایی را که هیچ اله و ربّ جزا دهنده ای بالاتر از او نیست، می پرستم».

این اشعار و سایر آثار به جای مانده از دوران جاهلیّت، بیانگر این نکته است که به اعتقاد مشرکان، آلهه دارای نیرویی غیبی و ماواری طبیعی هستند که اراده آن ها در جهان هستی و سرنوشت انسان تأثیر می گذارد. امور جهان در دست این آلهه و رب ها است و خداوند سبحان، اله این آلهه و ربّ این ارباب است. این عقیده مشرکین را می توان از لابلای آیاتی که به سرزنش مشرکین و بازداشتن

آنها از شرک و بت پرستی پرداخته است، به دست آورد:

«آنهایی را که غیر از خدا می خوانید [و پرستش می کنید] بندگانی همچون خود شما هستند».

«بگو! کسانی را که غیر از خدا (معبود خود) می پندارید بخوانید! آنها نه می توانند مشکلی را از شما برطرف سازند و نه تغییری در آن ایجاد نمایند».

«اگر آنها را بخوانید، صدای شما را نمی شنوند».

«آیا این کسی که لشکر شماست می تواند شما را در برابر خداوند یاری دهد؟!

ولی کافران تنها گرفتار فریبند».

«آیا آنها خدایانی دارند که می توانند در برابر ما از آنها دفاع کنند؟! [این خدایان ساختگی، حتی] نمی توانند خودشان را یاری دهند [تا چه رسد به دیگران] ونه از ناحیه ما با نیرویی یاری می شوند».

آیات دیگری نیز وجود دارد که عمل مشرکین را مورد سرزنش قرارمی دهد و آنان را به پذیرش حقیقتناب فرا می خواند و با دلایل ذیل عقیده نادرست آنها را ابطال می کند:

الف. بت هاییکه می پرستید، مانند خود شما مخلوق و آفریده هستند: «عبادٌامثالکم» لذا هیچگونه ربوبیّتی ندارند، نه نسبت به کل هستی و نه نسبت به گوشه ای از آن.

ب. «فَلا یَمْلِکُونَ کَشْفَ الضُّرّ»: بت ها قادر به رفع ضرر و زیان نیستند، تابتوانند حوادث ناگوار را از شما دور کنند، لذا هیچگونه ربوبیّتی ندارند.

ج. بت هایی که هیچ نفع و ضرری ندارند و شنوای حرف شما نیستند، چگونه آنها را می پرستید؟ آیات فوق همگی شاهد آن هستند که مخاطبین این آیات، معتقد به قدرت غیبی و فوق انسانی معبودهای خود بودند و سود و زیان را در دست آنها می دانستند.

با توجّه به مطالب مذکور، روشن می شود که ماهیت و حقیقت عبادت از دو عنصر تشکیل شده است:

اول: عنصری که مربوط به جوارح و اعضای بدن انسان است و نشانگرتعظیم و خشوع او می باشد.

دوم: عنصری که مربوط به عقیده انسان خاضع نسبت به معبود است و اورا به گونه ای، خالق، ربّ یا زمامدار سرنوشت انسان- تمام یا جزیی از آن- می داند.

ماهیت عبادت و پرستش به این دو عنصر وابسته است و در صورت نبود یکی از آن دو، پرستش محقق نمی شود.

سئوالی که اینجا مطرح است اینکه: اگر اعراب جاهلی، معتقد به ربوبیّت آلهه بوده اند، چرا قرآن به نقل از آنان، هدف از عبادت بت ها را تقرب و نزدیکی به خداوند متعال معرفی می کند؟

(الا للَّهالدِّینُ الخالِصُ وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ مانَعْبُدُهُمْ إلّا لِیُقَرِّبُونِّا إلیَ اللّهِ زُلْفی إنّ اللّهَ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ فِی ماهُمْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ إنَّ اللّهَ لایَهْدِی مَنْ هُوَ کاذِبٌ کَفّارٌ).⁽¹⁾

«آگاه باشید! که دین خالص از آن خداست و آنها که غیر خدا را اولیاء خود قرار دادند، [دلیلشان این بود که:] اینها را نمی پرستیم مگر به خاطر اینکه ما را به خداوند نزدیک کنند. خداوند روز قیامت میان آنان در آنچه اختلاف داشتند داوری می کند. خداوند آن کس را که دروغگو و کفران کننده است هرگز هدایت نمی کند».

جمله (ما نَعْبُدُهُمْ إلّا لِیُقَرِّبُونا إلیَ اللّهِ زُلْفی) که از زبان مشرکین نقل شده است، بیانگر انگیزه مشرکین از پرستش بت ها می باشد. یعنی؛ ما بت ها را در زندگی و سرنوشت خود مؤثر نمی دانیم، امّا آنها را می پرستیم تا بدین وسیله به خداوندمتعال نزدیک شویم.

در پاسخ به این سؤال باید گفت: با توجه به آیاتی که گذشت، تردیدی باقی نمی ماند که مشرکین بت ها را ارباب و آلهه خود می دانستند و از آنان باران، عزت، پیروزی و سایر اموری که از شئون خداوند است، طلب می کردند. با این حال، چگونه می توان تنها هدف عبادت بتها را تقرب به خداوند دانست؟ ناگزیربه این نتیجه باید رسید که آنچه مشرکین به زبان می گفتند و مدعی آن بودند، در ضمیر و ذهن خود به آن معتقد نبودند. لذا قرآن در پایان آیه مذکوراضافه می کند: «إنَّ اللّهَ لایَهْدِی مَنْ هُوَ کاذِبٌ کَفّار» و به این حقیقت اشاره می کند که مشرکین در ادعای خود دروغ می گفتند و انگیزه آنان از عبادت بت ها، انگیزه ای دنیایی و رسیدن به عزت، اقتدار، پیروزی بر حریف، رفاه، فراوانی، شفا و شفاعت بوده است.

از آنجا که در این فصل، تبیین ماهیت عبادت و عناصر تشکیل دهنده آن به طول انجامید، بیان تعریف عبادت را به فصل آینده واگذار می کنیم.

فصل چهارم: تعریف عبادت

اکنون که با عناصر تشکیل دهنده عبادت آشنا شدیم، تعریف عبادت به صورت منطقی که جامع افراد و مانع اغیار باشد، امکان پذیر خواهد بود. لذا عبادت را می توان به یکی از سه صورت ذیل تعریف نمود:

تعریف اول: عبادت؛ خضوع و کُرنشی است که از اعتقاد به الوهیت معبود سرچشمه گرفته باشد. چنانچه گفتار یا رفتاری ناشی از این اعتقاد نباشد، عبادت محسوب نمی شود.

توجه به این نکته لازم است که منظور از «الوهیت» معنای رایج آن که پرستش شدن یا معبودیت است نمی باشد، بلکه مراد از آن، اعتقاد به اله، خالق ومدبر بودن موجودی است که زمام امور هستی یا بخشی از آن را در اختیار دارد. تفاوت لفظه «اله» با لفظ «اللّه» در کلی بودن اله و عَلَم بودن لفظ جلاله اللّه است.

مؤید این معنای از عبادت (خضوع ناشی از اعتقاد به الوهیت

معبود) آیاتی است که به عبادت خداوند امر کرده و از عبادت غیر او نهی می نماید، به این دلیل که هیچ آلهه ای غیر خداوند وجود ندارد.

(یا قَوْمِ اعْبُدُواللّهَ مالَکُمْ الهٌ غَیْرُهُ).⁽¹⁾

«ای قوم من! [تنها] خداوند یگانه را پرستش کنید که معبودی جز او برای شما نیست».

بدین معنا که، «اله» موجودی سزاوار پرستش است و تنها خداوند «اله حقیقی» است. با این حال شما چگونه موجودی را که اله حقیقی و واقعی نیست واله ادعایی و دروغین است می پرستید؟ و چرا از عبادت خداوندی که اله واقعی است و تنها معبودِ سزاوار پرستش است، سرباز می زنید؟

آیه فوق یا مضمون آن، در بسیاری از آیات قرآن مجید تکرار شده است.⁽²⁾این آیات می رسانند که عبادت، خضوع و کُرنشی است که از اعتقاد به الوهیت معبود جوشیدهباشد. در این آیات به روشنی ملاحظه می کنیم که قرآن، مشرکین را به دلیل پرستش غیر خداوند سرزنش می کند، چرا که این معبودها آلهه واقعی نیستند و عبادت، از

شئون الوهیت و آلهه واقعی است. صفت الوهیت تنها سزاوار خداوند سبحان است و به همین دلیل تنها عبادت او واجب و لازم است.

تعریف دوم: عبادت؛ خضوع و کرنش در مقابل موجودی است که او را «ربّ» می دانیم و شأنی از شئون وجود و زندگی خود را، در دنیا و آخرت دراختیار او می شماریم، حال چه در امور مادی مانند عزت و پیروزی در دنیا باشد و چه در امور معنوی مانند آمرزش گناهان.

«ربّ» کسی است که زمام امور مربوب را در کف دارد و عهده دار تدبیر و تربیت اوست. بنابراین، عبادت معبود به دلیل ربوبیّت او صورت می گیرد.

گواه این تعریف، آیاتی است که دلیل منحصر بودن عبادت به خداوند را، یگانه ربّ بودن او می داند مانند:

«مسیح گفت: ای بنی اسرائیل خداوند یگانه را که پروردگار من و شما است پرستش کنید».

«این [پیامبران بزرگ و پیروانشان] همه امت واحدی بودند و من پروردگار شماهستم، پس مرا پرستش کنید».

«خداوند پروردگار من و پروردگار شماست. او را بپرستید. [نه من و نه چیز دیگر را] این است راه راست».

آیات دیگری نیز به همین مضمون وجود دارد مانند: آیه 43 سوره یونس، 99 سوره حجر، 65 و 36 سوره مریم و 64 سوره زخرف که بهترین دلیل بر این معنای عبادت، آیات مذکور است.

تعریف سوم: عبادت، خضوع و کرنش در برابر کسی است که او را اله عالم یا موجودی که امور هستی به او تفویض شده است می دانیم، حال چه امورتکوینی مانند خلق، رزق، زنده کردن و میراندن به او تفویض شده باشد و چه امور تشریعی مانند قانونگذاری، شفاعت و مغفرت.

انسان موحّد معتقد است؛ کلیّه امور تکوینی و تشریعی به دست خداوند است و هیچیک از این امور به مخلوقات او تفویض نشده، و به همین دلیل خداوند را می پرستد.

اما انسان مشرک معتقد است؛ گرچه آلهه و رب ها مخلوق حقند، اما برخی یا تمام امور تکوینی و تشریعی، به آنها تفویض شده است و بر اساس همین اعتقاد از ستاره ها و بت ها طلب باران، شفاعت، یاری رساندن و پیروزی در جنگ می کند،

چرا که این امور را تفویض شده به آنها می پندارد.

با توجه به تعاریف سه گانه مذکور، تفاوت اساسی توحید و شرک در عبادت آشکار می شود.

هر خضوعی که ناشی از اعتقاد به الوهیت یا ربوبیّت و یاتفویض کاری به موجود مورد خضوع باشد، عبادت شمرده می شود. حال چه این اعتقاد، بر حق و صحیح باشد (اگر خداوند معبود باشد) و چه اعتقادی باطل وناصواب (اگر بت ها و غیر خداوند معبود باشند). در هر دو صورت، خضوع او برگرفته از اعتقاد به الوهیت یا ربوبیّت یا تفویض است و چنین خضوعی عبادت آن موجود محسوب می شود.

اما اگر خضوع انسان، بدون این اندیشه و اعتقاد باشد، این خضوع عبادت نیست، بلکه تعظیم و بزرگداشت شمرده می شود، و نه انسان خاضع مشرک است و نه عمل او شرک آمیز. اما این تعظیم و احترام غیر عبادی، گاهی جایز و حلال است مانند تعظیم انبیاء، اولیای الهی، معلمان و مربیان؛ و گاهی حرام وغیر مجاز است مانند سجده کردن در مقابل انبیاء و اولیای الهی. اما حرمت این کار، به دلیل عبادت بودن آن نیست، بلکه به دلیل ممنوعیت سجده کردن در برابر غیر خداوند است و اینکه غیر او، سزاوار سجده نیست.

حال که تفاوت بین تعظیم و عبادت روشن شد به این نتیجه می رسیم که اعمالی مانند بوسیدن قرآن مجید، ضریح انبیاء و

چیزهایی که به گونه ای به آنها مربوطند، در صورتی که همراه با اعتقاد به الوهیت و ربوبیّت یا تفویض نباشد، عبادت آنها محسوب نمی شود.

اکنون پس از روشن شدن ماهیت و ملاک عبادت، به بحث و بررسی پیرامون موضوعات خاصی می پردازیم که گاهی گمان می رود این اعمال شرک یا عبادت غیر خداونداست.

ما در فصل آینده به این موضوع خواهیم پرداخت.

فصل پنجم: بررسی کاربردی مفهوم عبادت

اشاره

این فصل حاوی مسایلی است که دستاویزی برای اختلاف و تشتّت دربین مسلمانان شده است. این مسایل به هیچ وجه رنگ عقیدتی ندارد بلکه موضوعاتی است فقهی، که احکام آنها از کتاب و سنّت استخراج می شود. این مسایل عبارتند از:

اکنون به بحث پیرامون یکایک موضوعات فوق می پردازیم.

1. زیارت قبور

زیارت قبور، دارای آثار اخلاقی و تربیتی مهمی است. مشاهده مزار اموات که در آن استخوانهای پوسیده کسانی است که روزگاری در این دنیا می زیستند و سپس به سرایی دیگر منتقل شدند، از حرص و طمع انسان نسبت به دنیا می کاهد و چه بسا باعث تغییر رفتار انسان و کنار گذاشتن ظلم و ستم و رفتارهای زشت، و توجه به خداوند متعال و آخرت شود. از همین جهت است که پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم به زیارت قبور سفارش می کردند:

«زُورُوا القُبُورَ فَانّها تُذَکّرِکُمْ بِالآخِرَةِ». ⁽²⁾

«قبور اموات را زیارت کنید، زیرا باعث یادآوری آخرت می شود».

با این وجود، در برخی از احادیث آمده است که پیامبر اسلام مدتی از زیارت قبور نهی فرمودند و پس از آن زیارت قبور را جایز دانسته و اجازه دادند. به نظر می رسد نهی پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم، از آن جهت

ص:72

بود که در آن روزگار، بیشتر قبور از آنِ مشرکین بود و پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم با این دستور از زیارت قبر آنان جلوگیری می نمودند. اما وقتی که قبور مؤمنین زیاد شد، پیامبرصلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم به فرمان خداوند، زیارت قبور را تجویز نموده و فرمودند:

«کُنتُ نهیتُکم عن زیارة القبور فزُورُوها فانّها تُزَهّدُ فی الدنیا و تُذکّرُ فی الآخرة»⁽¹⁾«پیش از این شما را از زیارت قبور نهی می کردم، اما اکنون می گویم به زیارت قبور بروید. زیرا موجب زهد در دنیا و یادآوری آخرت می شود».

عایشه می گوید: رسول خدا صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم، زیارت قبور را اجازه دادند و فرمودند:

«امَرنی ربّی انْ آتی البقیع و استغفر لهم»

«یعنی؛ خدایم دستور داده به قبرستان بقیع بروم و برای مردگان آن آمرزش بخواهم».

گفتم: یا رسول اللّهصلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم! هنگام زیارت آنان چه بگویم؟ حضرت فرمود، بگو:

«السَّلام عَلی أَهْلِ الدِّیارِ مِنَ المُؤْمِنِینَ وَ المُؤْمِناتِ یَرْحَمُ اللّهُ المُسْتَقْدِمِینَ مِنّا وَ المُسْتأخِرینَ، إنّا إنْ شاء اللّهُ بِکُم لاحِقُون» ⁽²⁾

«یعنی؛ سلام بر اهل سرزمین مردان و زنان با ایمان، خداوند گذشتگان وآیندگان مؤمن را رحمت کند. به خواست خدا ما نیز به شما خواهیم پیوست».

در کتب روایی صحاح و مسانید اهل سنّت، زیارت های مختلفی که پیامبرصلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم در قبرستان بقیع می خواندند ثبت و ضبط شده است.

مؤلف کتاب «الفقه علی المذاهب الاربعة» می نویسد:

«زیارت قبور به دلیل عبرت آموزی و یادآوری جهان آخرت مستحب است و در روز جمعه، استحباب بیشتری دارد. مناسب است زائر، در هنگام زیارت قبور به دعا و تضرّع برای میت بپردازد و از سرنوشت آنان عبرت گیرد، و از آنجا که بنابرقول صحیح تر، قرائت آیات و اذکار به حال میت مفید است و موجب شادی و آسایش روح او می شود، به قرائت قرآن برای او بپردازد.

در روایت آمده است که با مشاهده قبور بگویید:

«السلام علیکم دار قوم مؤمنین و انّا ان شاء اللّه بکم لاحقون»

در مطلوبیت زیارت قبور مؤمنین، فرقی بین قبور دور و نزدیک نیست، ⁽¹⁾و مسافرت برای زیارت قبور مؤمنین خصوصاً قبور صالحین، مستحب است.

عبارات فوق، نظر فقهای مذاهب چهارگانه اهل سنّت پیرامون زیارت قبور است»⁽¹⁾.

زیارت قبر پیامبر صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم

مطالبی که گذشت، پیرامون زیارت قبور عموم مسلمانان بود. در موردزیارت خصوص قبر پیامبر اسلام صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم، رهبران اسلامی، شهیدان و انسانهای صالح؛ تردیدی نیست که زیارت مرقد آنان آثار سازنده و مفیدی دربر دارد.

ما ابتدا به این آثار انسان ساز اشاره می کنیم (که در واقع تجزیه و تحلیل موضوع است) و سپس برخی از احادیثی را که پیرامون زیارت قبور این بزرگان وارد شده است بر می شمریم تا بحثی کامل از جهت تحلیلی و استدلالی ارائه کرده باشیم.

در تحلیل این مسئله باید گفت: زیارت مرقد شخصیتهای بزرگ نوعی سپاس و تقدیر از فداکاری آنان است و به نسل حاضر می آموزد که مقام و منزلت کسانی که راه هدایت و حقیقت را بپیمایند و از عقیده و آرمان الهی دفاع کنند، بس رفیع و بلند است.

البته این انگیزه تنها در حد زیارت آرامگاه آنان خلاصه نمیشود بلکه ما را وادار می کند تا یاد و نام آنان را زنده و پرشور نگه داریم و از

آثار وجودی آنها محافظت کنیم، در سالگرد تولد آنها مجالس جشن برپا کنیم و در سالروز رحلت آنان با تشکیل جلسات و ایراد سخنرانی یادشان را گرامی بداریم.

هر انسان هوشمندی، مطالب فوق را درک کرده و می پذیرد. بر همین اساس، ملتهای زنده و با نشاط، برای زیارت آرامگاه رهبران و شخصیتهای خودکه جان و مالشان را در راه نجات و رهایی ملت خود از چنگال استعمارگران و ستمگران فدا کرده اند، از یکدیگر سبقت می گیرند و برای گرامیداشت یاد و نام آنان، مجالس خاصی برپا می کنند.

با این وجود، به ذهن کسی خطور نمی کند که اینگونه اعمال، عبادت وپرستش آنان محسوب می شود. واقعیت آن است که احترام و بزرگداشت شخصیتها، فاصله فراوانی با پرستش آنها دارد. انگیزه احترام و تعظیم، قدردانی از تلاش و کوشش آنهاست، اما انگیزه پرستش، خدا انگاری و ربّ دانستن آنان است.

حال آیا می توان در این زمینه بین شخصیتهای اسلامی ما، با شخصیتهای ملل دیگر تفاوتی قایل شد؟ هرگز! توجه و دقت در بحث ماهیت و مقومات عبادت که بیانگر دو عنصر «خضوع و عقیده» بود، پاسخ این پرسش را از قبل روشن کرده است.

اکنون که با آثار انسان ساز زیارت قبور مسلمانان، و زیارت

قبور اولیا و صالحین، آشنا شدیم، به برخی از روایاتی که در زمینه زیارت قبر پیامبر اسلام صلَّی اللَّه علیه و آله و سلَّم وارد شده و نسبت به آن تشویق و ترغیب نموده است، اشاره می کنیم.

این روایات توسط امامان مذاهب چهارگانه اهل سنّت و حافظان روایات در کتب روایی صحاح و مسانید اهل سنّت گردآوری شده است:

«من زار قبری، وجبت له شفاعتی»

«هر کس قبر مرا زیارت کند، حتماً او را شفاعت خواهم کرد».

«من جائنی زائراً لاتحمله الّا زیارتی کان حقاً علیّ انْ اکون له شفیعاً یوم القیامة»

«هر کس که فقط به قصد زیارت قبر من بیاید، وظیفه خود می دانم روز قیامت او را شفاعت کنم».

«من حجّ فزار قبری بعد وفاتی، کمن زارنی فی حیاتی».

«هر کس که حجّ انجام دهد و سپس قبر مرا زیارت کند، مانند آن است که درحال حیات، مرا زیارت کرده باشد».

«من حجّ البیت و لم یزرنی فقد جفانی»

«هر کس که پس از اعمال حج مرا زیارت نکند، به من ستم کرده است».

«من زار قبری أوْ من زارنی، کنت له شفیعاً او شهیداً».

«هر کسی من یا قبر مرا زیارت کند، [در روز قیامت قدَّس سرَّه شفیع یا گواه او خواهم بود».

«من زارنی بعد موتی فکانّما زارنی فی حیاتی».

«هر کس مرا پس از رحلتم زیارت کند، گویی که مرا در حال حیاتم زیارت کرده است».

«من زارنی بعد موتی فکانّما زارنی و أَنَا حیٌّ، و من زارنی، کنت له شهیداً اوْ شفیعاً یوم القیامة»

«هر که مرا بعد از رحلتم زیارت کند، گویی مرا در حال حیاتم زیارت کرده است و هر کس مرا زیارت کند، در روز قیامت گواه یا شفیع او خواهم بود».

«من زارنی فی المدینة محتسباً کنت له شفیعاً»