مشخصات کتاب

سرشناسه : سبحانی تبریزی، جعفر، ۱۳۰۸ -

عنوان قراردادی : دلیل المرشدین الی الحق الیقین ... . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : سیمای عقاید شیعه : ترجمه کتاب دلیل المرشدین الی الحق الیقین/مولف جعفر سبحانی ؛ مترجم جواد محدثی ؛ [برای] معاونت آموزش و پژوهش نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت.

مشخصات نشر : تهران: مشعر، ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری : ۴۵۶ ص.

شابک : ۳۰۰۰ ریال: 964-2662-14-0 ؛ ۳۲۰۰۰ ریال: چاپ سوم978-964-540-030-7 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا( چاپ سوم)

یادداشت : چاپ اول: ۱۳۸۶( فیپا).

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر : ترجمه کتاب دلیل المرشدین الی الحق المبین.

موضوع : شیعه امامیه -- دفاعیه ها و ردیه ها

شناسه افزوده : محدثی، جواد، ۱۳۳۱ -، مترجم

شناسه افزوده : حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت. معاونت آموزش و پژوهش

رده بندی کنگره : BP۲۱۲/۵/س۲د۸۰۴۱ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۱۷۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۳۴۲۳۲

مقدّمه

اشاره

اشاره

بسم اللَّه الرحمن الرحیم

حمد و سپاس خدای یکتا را که بر لوح جان ها نقش بسته است.

درود و صلوات بر خاتم پیامبران محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و خاندان پاک او.

«حج»، عملی نمادین است که سمبل بسیاری از عباداتی است که در آیین آمده و همراه با ویژگی ها و شرایطی که دارد، به تنهایی مظهر و تجسّمی از آن هاست. در حج، اعمالی است که نمایانگر بعد عبادی آن است، همچون: نیّت، طهارت، نماز، روزه، طوافِ کعبه، قربانی برای خدا، اطعام قربانی به مستمندان، اعتکاف در قالب وقوف در مشاعر، رجم شیطان که دشمن وسوسه گر انسان است.

در همین حال، حج بازده های اجتماعی هم دارد، فرصتی برای تفاهم و تحکیم پیوندها میان افراد وملّت هاست، با همه تفاوت هایی که در رنگ و نژاد و مذهب دارند، برای اندیشمندان و علما نیز زمنیه دیدار و تبادل نظر در زمینه های مختلف و امور مرتبط با امت اسلامی و بررسی مشکلات و موانع پیشرفت و خیزش امت اسلامی را فراهم می آورد. آیه «جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنَّاسِ» ⁽¹⁾نیز به این نکته اشاره دارد (خداوند، کعبه و بیت الحرام را مایه قیام و استواری مردم قرار داده است).

در هر یک از موسم های حج، شمار فراوانی از پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام به زیارت خانه خدا و حرم نبوی مشرّف می شوند و در موقعیت های

گوناگون با برادران خویش دیدار می کنند، در حالی که همه شاخه های یک درخت اند، درخت توحید و اسلام، خدا را به یکتایی می پذیرند، به پیامبران الهی و روز رستاخیز عقیده دارند، نماز می خوانند، روزه می گیرند، زکات می دهند، به زیارت خانه خدا آمده، واجبات و مستحبات حج را به جا می آورند.

در این برخوردها، پرسش هایی پیرامون شیعه و اصول و فروع تشیع مطرح می شود، تا ریشه ها، واقعیت و اهداف این مذهب را بشناسند.

همین نکته، روحانیون کاروان ها را وامی دارد تا برای پاسخگویی صحیح و کامل به سؤالات مطرح شده و تحلیل و پاسخ به شبهاتی که در اذهان آنان پدید می آید، آمادگی خوبی داشته باشند.

در راستای تقویت توان علمی و بالا بردن توانمندی های روحانیون، معاونت آموزش و پژوهش نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، این کتاب را میان آنان و همه مؤمنان آگاه همراه زائران منتشر می سازد، با این امید که گامی پر برکت در راه ایجاد وحدت و تقویت همبستگی باشد، چرا که در خلال این کتاب، افق های وحدت اسلامی متجلّی است و نشان می دهد که عناصر وحدت میان مسلمین بیش از عوامل تفرقه و جدایی است.

این کتاب یکی از تألیفات استاد بزرگوار حضرت آیةاللَّه آقای حاج شیخ جعفر سبحانی- حفظه اللَّه تعالی- است که پیش از این با عنوان «دلیل المرشدین الی الحق المبین» به زبان عربی چاپ شد و سپس به پیشنهاد این معاونت، فاضل ارجمند جناب حجةالاسلام والمسلمین آقای جواد محدّثی آن را به فارسی ترجمه کردند. که بدین وسیله از مؤلّف گرانقدر و مترجم محترم صمیمانه تشکر و سپاسگزاری می نماییم. امید است همگان از این اثر ارزشمند بهره مند گردند.

معاون آموزش و پژوهش

بعثه مقام معظّم رهبری

16/ 1/ 1386 ه. ش.

سخن مؤلف

بسم اللَّه الرحمن الرحیم

الحمد للَّه رب العالمین والصلاة والسلام علی خاتم النبیین محمّد وآله الطّاهرین.

هیچ خردمندی تردید ندارد که مسلمانان، امروز بیش از گذشته به وحدت و همگامی نیازمندند، چرا که در شرایطی دشوار به سر می بریم که همه نیروهای کفر و استعمار، با همه شیوه ها برای نابودی اسلام و محاصره مسلمانان دست به هم داده و هم پیمان شده اند.

این وضعیت، مسلمانان را به همبستگی و کنار گذاشتن عوامل اختلاف و تفرقه فرا می خواند. خدای متعال نیز در آیات متعددی از قرآن به همبستگی و اتحاد و چنگ زدن به ریسمان و حدت بخش الهی فرا خوانده است: «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً» ⁽¹⁾.

از سوی دیگر با خطاب به پیامبر بزرگوار صلی الله علیه و آله، از تفرقه و پراکندگی بر حذر داشته است: «إِنَّ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کانُوا شِیَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِی شَیْ ءٍ» ⁽²⁾.

با الهام از این آیات، بر هر مسلمان آگاه و نویسنده متعهد لازم است که در

گفتگوها، مقالات و کتاب هایش راه وحدت پوید و از آنچه مایه دشمنی و کینه می شود، دوری جوید.

بحمداللَّه عناصر وحدت میان شیعه و فرقه های دیگر اسلامی بیشمار است. از این رو بر همه ما سزاوار است که به اصول مورد اتّفاق تمسّک جوییم و از موجبات تفرقه چشم بپوشیم. البته این چشم پوشی به معنای متوقف ساختن پژوهش و بررسی منطقی در این زمینه ها نیست، چرا که اینگونه بررسی ها بر اساس قرآن و سنت و عقل و باروشی که آسیبی به نظام وحدت نزند، نقش مهمی در روشن ساختن حقایق و رشد آگاهی مسلمانان دارد.

برای تحقق این هدف، به تألیف این کتاب بر اساس منابع صحیح پرداختیم، چه در موضوعات مورد اتفاق مسلمانان (مثل توحید، نبوت و معاد) چه در مباحث مورد اختلاف یعنی مسائل عملی فرعی.

خواننده این کتاب در می یابد که هدف، تنها روشن ساختن حق و کنار زدن نقاب از چهره حقیقت است، نه هیچ هدف و مقصودی دیگر.

به توفیق الهی

جعفر سبحانی

قم- مؤسسه امام صادق علیه السلام

اول شعبان 1426 ه.

فصل اوّل: شیعه و تشیّع

اشاره

1- شیعه در لغت و اصطلاح

2- واژه شیعه در قرآن و حدیث

3- پیدایش مذهب شیعه

الف- جدایی و تمایز پیشگامان نص (شیعه) از دیگران

ب- پیشگامان تشیّع در صدر اسلام

4- فرضیه های موهوم پیرامون پیدایش شیعه

5- اختلاف میان شیعه امامیّه و فرقه های دیگر شیعی

6- نقش شیعه در بنای تمدّن اسلامی

1.«شیعه» در لغت و اصطلاح

شیعه در لغت، پیروان و یاوران یک شخص است و جمع آن شِیَع و اشیاع است و گفته می شود: از او پیروی کرد، همچنان که گفته می شود: با او موالات و همبستگی نمود. ⁽¹⁾ابن فارس گفته است: شیعه دو معنای ریشه ای دارد، یکی بر یاری دلالت دارد و دیگری بر پخش و گسترش. اینکه می گویند فلانی وقتی بیرون رفت، دیگری او را مشایعت کرد، از معنای اوّل است. ⁽²⁾سخنان دیگری از فرهنگ نگاران همه به یک معنی اشاره دارد. نتیجه این که:

«شیعه» جماعتی است که پیرو رییس خودند و اندیشه ای و احد دارند و در سایه این فکر مشترک، با هم یاری و معاضدت دارند.

این، معنای لغوی شیعه است، امّا در اینجا معنای دوّم یعنی آنچه میان عالمان مصطلح است مهم است.

وقتی شیعه گفته می شود، مقصود از آن عبارت است از:

مزدی نمی خواهم، مگر مهرورزی نسبت به نزدیکانم. ⁽¹⁾شیعه به این معنی، جز بر نواصب که دشمن علی علیه السلام و خاندان اویند، به همه مسلمانان گفته می شود. ریشه آن اندیشه (ناصبی گری) به دوران معاویه بر می گردد که پایه گذار دشنام به علی علیه السلام بر فراز منبرها بود. جز آنان، همه مسلمانان اهل بیت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را احترام می گذارند و دوست دارند و هر صبح و شام بر آنان درود می فرستند. امام شافعی در شعر خود می گوید:

«ای اهل بیت پیامبر خدا، محبت شما واجبی از سوی خداوند است که در قرآن آن را فرو فرستاده است. در افتخار بزرگ شما همین بس که هر کس بر شما درود نفرستد، نمازش کامل نیست» ⁽²⁾

         کفاکم من عظیم الفخر انکم             من لم یصلّ علیکم لا صلاة له

الصواعق المحرقة: ص 148 چاپ سوم 1385 ه

چه بسا بر کسانی که توجّهی به این اصطلاح ندارند، مسأله خلط می شود و بین این

دو معنی فرق نمی گذارند. ذهبی در «میزان الاعتدال» و «سیر اعلام النبلا» بیش از همه این اصطلاح را به کار می برد و بعضی از تابعین و راویان حدیث را به «تشیّع» نسبت می دهد و با این وصف، می خواهد به ضعف آنان اشاره کند. ابو عبداللَّه حاکم نیشابوری مثل معتزلیان بغداد به تشیع نسبت داده شده است و مقصود آن است که اینان، علی علیه السلام را بر سایر خلفا برتری می دهند، نه آنکه آن حضرت امامی باشد که خلافتش مورد نصّ است.

ویژگی های حق ولایت برای آنان است و وصایت و وراثت در این خاندان است ...». ⁽²⁾فشرده سخن اینکه این لفظ، شامل هر کس می شود که به رهبری امّت از سوی علی علیه السلام پس از پیامبر صلی الله علیه و آله معتقد باشد و اینکه او جانشین پیامبر در همه اموری است که به او مربوط است، جز پیامبری و نزول وحی. همه این ها بر اساس تصریح پیامبر صلی الله علیه و آله است.

بنابراین پایه اصلی تشیّع، اعتقاد به وصایت و رهبری با همه شؤون آن برای امام علیه السلام است.

تشیع، اعتقاد به این است و جز این، چیزی پایه اصلی مفهوم تشیّع و محور اطلاق شیعه بر او نیست.

بی شک، شیعه اندیشه های کلامی خاصی در زمینه اصول و فروع دارد که در برخی از آنها با دیگران مشترک اند و در برخی متفاوت، لیکن این اندیشه ها از نشانه های خاص آنان نیست، بلکه اصول و احکامی است که بر اساس آیات و روایات و عقل آنها را پذیرفته اند.

2. واژه شیعه در قرآن و حدیث

در قرآن کریم، شیعه به معنای پیرو پیامبران و شخصیت های بزرگ به کار رفته است. خداوند (در داستان موسی علیه السلام) می فرماید: آنکه از پیروان او بود، او را بر ضدّ آنکه از دشمنانش بود به فریادرسی خواست: «فَاسْتَغاثَهُ الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ». ⁽¹⁾نیز می فرماید: و از جمله پیروان او ابراهیم است که با قلبی سلیم به پیشگاه پروردگارش آمد «وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْراهِیمَ ...» ⁽²⁾به معنای پراکندگی و تفرقه و اختلاف هم به کار رفته است: «مِنَ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کانُوا شِیَعاً» ⁽³⁾هرگاه در معنای تبعیت به کار رود به بُعد مثبت و ایجابی معنی اشاره می کند ⁽⁴⁾، امّا وقتی در معنای تفرقه و پراکندگی به کار می رود به معنای منفی اشاره دارد ⁽⁵⁾

امّا در حدیث، بی شک از آنجا که پیامبر صلی الله علیه و آله عرب اصیل است، این واژه را در معنای حقیقی آن (پیرو) به کار می برد. وقتی آیه «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ» ⁽¹⁾نازل شد، حضرت در حال حیات خویش پیروان علی علیه السلام را شیعه توصیف کرد. به نقل محدثان و مفسّران، در روایات متعددی آمده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله گروهی را که نسبت به علی علیه السلام موالات و پیروی داشتند، خیر البریّه (بهترین انسان ها) نامید.

برخی از این احادیث چنین است:

پیامبر فرمود: سوگند به آنکه جانم در دست اوست، این و پیروانش در قیامت، رستگارند. و آیه «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ» نازل شد.

از آن پس هرگاه علی علیه السلام می آمد، اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله می گفتند: «خَیْرُ الْبَرِیَّةِ» (بهترین انسان ها) آمد. ⁽³⁾3. ابن عدی و ابن عساکر از ابو سعید روایت کرده اند که: «علی علیه السلام خیر البریه است». ⁽⁴⁾4. ابن عدی از ابن عباس نقل می کند:

چون آیه «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ» نازل شد، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود: «خَیْرُ الْبَرِیَّةِ» (بهترین انسان) تو و پیروان تو در روز

قیامت هستید، هم از خدا راضی هستید، هم او از شما راضی است. ⁽¹⁾5. ابن مردویه از علی علیه السلام نقل می کند که: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود: آیا این سخن خدا را نشنیده ای که «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ»؟

آنان، تو و پیروان تو هستید، وعدگاه من و شما کنار حوض است، آنگاه که امّت ها برای حسابرسی می آیند، شما خوانده می شوید. ⁽²⁾این ها بخشی از روایاتی است که از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده و لفظ شیعه بر پیروان علی علیه السلام اطلاق شده است. خواستاران تفصیل بیشتر به این منابع رجوع کنند:

1- تفسیر طبری، جزء آخر (تفسیر سوره بیّنه).

2- الدرّ المنثور، ج 6 ص 589 (تفسیر سوره بیّنه).

این متون فراوان که بی نیاز از بررسی سندی است، نشان می دهد که علی علیه السلام در میان اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله، متمایز به این بود که شیعه و پیروانی دارد، با اوصاف و ویژگی هایی که در زمان پیامبر و پس از آن با این نشانه ها شناخته می شوند.

3 پیدایش مذهب شیعه

اشاره

تشیع، یک مسلک کلامی همچون اعتزال نیست، تا از آغاز و علل پیدایش آن بحث کنیم، از یکی از حوادث هم پدید نیامده است، مثل خوارج، بلکه تشیع، عبارت است از اعتقاد به استمرار رهبری اسلامی در قالب «وصایت» برای امام علی علیه السلام و خاندان او. این، اساس وروح تشیع است. اعتقادات دیگر شیعه در اصول و فروع، نقشی در صدق تشیع به صورت اثبات و نفی ندارد. بنای تشیع بر همان عقیده به تداوم رهبری اسلامی در قالب وصایت برای علی علیه السلام است.

این تفکّر، به دست مبارک پیامبر صلی الله علیه و آله در حال حیاتش پی نهاده شد، گروهی از مهاجران و انصار نیز در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله آن را پذیرفتند و پس از رحلت آن حضرت نیز بر همان عقیده باقی ماندند. گروهی دیگر از تابعین هم به آنان اقتدا کردند و اعتقاد به این اصل، از همان زمان های گذشته تا کنون تداوم یافته است.

بنابراین، تشیع تاریخی جز تاریخ اسلام و مبدأیی جز آغاز ظهور اسلام ندارد و اسلام و تشیع دو سوی یک حقیقت اند و دو همزادند که با هم به دنیا آمده اند.

دلیل بر این حقیقت به نحو اختصار عبارت است از:

أ. بیان فضایل علی علیه السلام

پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله در طول زندگی خویش بارها و در مناسبت های مختلف از فضایل و

مناقب امام علی علیه السلام و از رهبری او برای امت اسلامی پس از پیامبر سخن گفته است و تاریخ مدوّن گواه این ادّعاست.

اینگونه اشاره به فضایل آن حضرت، سبب شد تا در زمان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گروهی از اصحاب برگرد امام علی علیه السلام فراهم آیند و از او به عنوان برترین الگو برای فضایل برجسته و مناقب نیک پیروی کنند.

ب. حدیث آغاز دعوت

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برای هدایت مردم از بت پرستی به توحید بر انگیخته شد. ابتدا سال ها دعوت سرّی و تبلیغ پنهانی داشت، تا آنکه آیه «وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ اْلأَقْرَبِینَ» ⁽¹⁾(خویشاوندان نزدیک تر خود را بیم بده) نازل شد. پیامبر خدا چهره های سرشناس بنی هاشم را دعوت کرد و پیامبری خویش را بر آنان عرضه نمود و فرمود:

«کدام یک از شما به من ایمان می آورید و در این هدف یاریم می کنید، تا برادر، جانشین و وصّی من باشید؟»

جز علی علیه السلام کسی بر نخاست. دعوت خویش را دوباره و سه باره تکرار کرد، در هر بار کسی دعوتش را اجابت نمی کرد و تنها علی علیه السلام بود که برمی خاست و آمادگی خویش را برای پشتیبانی پیامبر صلی الله علیه و آله اعلام می کرد. آنگاه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«این، برادر، وصیّ و جانشین من در میان شماست، از او بشنوید و فرمانبرداری کنید.» ⁽²⁾ج- حدیث منزلت

تاریخ نگاران و راویان آورده اند: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله همراه مردم به جنگ تبوک عزیمت کرد. علی علیه السلام عرض کرد: من هم همراه شما بیایم؟ فرمود: نه. علی علیه السلام گریست.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود:

«آیا نمی خواهی نسبت به من، همچون هارون نسبت به موسی باشی، جز اینکه پس از من پیامبری نیست؟ سزاوار نیست من بروم، مگر آنکه تو جانشین من باشی» ⁽¹⁾.

استثنای پیامبر صلی الله علیه و آله می رساند که جز نبّوت، همه منصب هایی که هارون داشته است، برای علی علیه السلام ثابت است.

د. اعلان برائت از مشرکین

چون آیاتی از سوره توبه نازل شد که در آن ها امان از مشرکان برداشته شده بود، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آن آیات را به ابو بکر آموخت و او را همراه چهل مرد به سوی مکه فرستاد تا آنها را روز عید قربان به گوش مردم برساند. امّا جبرئیل بر آن حضرت نازل شد و عرض کرد: «آنها را از سوی تو، جز خودت یا مردی از خاندانت ابلاغ نمی کند.»

و این سبب شد که پیامبر صلی الله علیه و آله از علی علیه السلام بخواهد که این مسئوولیت را بر عهده گیرد و فرمود:

«خود را به ابو بکر برسان و آیات را از دست او بگیر، و با آن ها عهد و پیمان مشرکان را به سویشان بیفکن» یعنی آیات برائت را بر مردمی که از اطراف حجاز می آیند بخوان. ⁽²⁾ه. مشارکت در مباهله

چون مسیحیان نجران از پرداخت جزیه امتناع کردند، با پیامبر صلی الله علیه و آله توافق کردند که مباهله کنند. از سوی خدا فرمان انجام مباهله فرود آمد:

«فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ» ⁽³⁾«بگو بیایید فراخوانیم فرزندانمان و فرزندانتان را، زنانمان و زنانتان را و خودمان وخودتان را پس مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.»

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله علی و فاطمه و حسن وحسین علیهم السلام را فراخواند و فرمود: «خدایا، اینان خاندان من اند» و در آن لحظه خطیر دیگران را شرکت نداد و به سوی دیگران روی نیاورد، گویا بر روی زمین کسانی جز آنان شایسته آمین گویی به دعای پیامبر صلی الله علیه و آله نبودند.

و. حدیث غدیر

حدیث غدیر از احادیث متواتر است که صحابه و تابعین در هر عصر و نسل آن را نقل کرده اند. اکنون در صدد ذکر منابع و اثبات تواتر آن نیستیم، بلکه می خواهیم بگوییم آن حادثه مهم در تاریخ اسلام و سخن پیامبر بزرگوار صلی الله علیه و آله برفراز جهاز شتران که فرمود:

«مَن کنت مَولاه فهذا علی مولاه» (هر که را من مولا و سرپرست بودم، علی مولای اوست)، سبب شد که گروهی از مهاجران و انصار برگرد علی علیه السلام به عنوان محور هدایت و رهبری پس از پیامبر گرد آیند.

حسّان بن ثابت، شاعر زمان پیامبر نیز سخن پیامبر را در شعر خود آورد. ⁽¹⁾

نتیجه بحث

اشاره

این حوادث مهم در زندگی علی علیه السلام نشان می دهد که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله او را به خاطر شایستگی ها و توانمندی های منحصر به فردش، انسانی شایسته رهبری حکیمانه پس از رحلت خویش می شناخت از همین رو، جمعی از مهاجران و انصار، به و یژه آنان که در دل کینه ای از او نداشتند، پیرو او شدند و این گروه با عنوان «شیعه علی» شناخته شدند.

بنابراین، تشیع همان اسلام و روی دیگری از آن است و اشاره به یک اصل اسلامی دارد و آن اینکه رهبری حکیمانه و هدایت علمی، با نصب پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در وجود علی علیه السلام متمرکز است. هر کس این حقیقت را درک کند، شیعه و پیرو علی علیه السلام می شود.

آنان در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان شیعه علی علیه السلام شناخته شدند و پس از وفات پیامبر هم بر همین باور باقی ماندند و گروه هایی از تابعین و تابعانِ تابعین پیرو آنان شدند تا به امروز.

گروهی از مؤلفان نیز به این حقیقت تصریح کرده اند. نوبختی می گوید:

شیعه، پیروان علی بن ابی طالب علیه السلام هستند که به «شیعه علی» نامیده می شوند، چه در زمان پیامبر و چه پس از او، و با پیوستگی به آن حضرت و عقیده به امامت او معروفند. ⁽¹⁾ابو الحسن اشعری گوید: از این رو به آنان «شیعه» گفته شده که پیرو علی علیه السلام اند و او را بر اصحاب دیگر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله مقدم می دارند. ⁽²⁾شهرستانی گوید: شیعه آنانند که به خصوص پیرو علی اند و بر اساس نصّ و وصیت، معتقد به امامت و خلافت اویند. ⁽³⁾گرد آمدن عده ای از مهاجران و انصار- که خداوند دلشان را برای تقوا آزمود- پیرامون علی علیه السلام پس از شنیدن این روایات برانگیزاننده و مشهور شدن جمعی به «شیعه علی» در عصر رسالت، در پی آن توصیفاتی که درباره علی علیه السلام بود، امری طبیعی است و شگفت نیست که اسلام و تشیع، دو همزاد به شمار آیند که با هم زاده شدند و تا پایان جهان نیز با هم خواهند بود.

دو نکته قابل بحث و بررسی مانده است:

اینک به بررسی این دو موضوع می پردازیم:

1. جدایی و تمایز پیشگامان نصّ (شیعه) از دیگران

اشاره

از آنچه گذشت، روشن شد که پیامبر صلی الله علیه و آله بود که بذر تشیع را افشاند و هسته اولیه آن را در حال حیات خویش کاشت و با سخن و عمل خویش آن را پروراند و فضایل و مناقب علی علیه السلام را شناساند و در نتیجه جمعی از اصحاب برگرد علی علیه السلام فراهم آمدند. پس از رحلت رسول اکرم صلی الله علیه و آله مسلمانان دو گروه شدند:

اوّل: آنان که بر عقیده خود در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله باقی ماندند، یعنی اینکه منصب رهبری حکیمانه اسلامی در دو عرصه سیاسی وعلمی منحصر در علی علیه السلام است و با حدیث غدیر و جز آن با دیگران احتجاج کردند. به آنان شیعه و موالیان علی علیه السلام و خاندان او می گفتند. بر این باور پایدار ماندند و جدا شدن خلافت از اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و افتادن به دست دیگران تأثیری بر اعتقادشان نداشت.

دوم: آنان که مصلحت های پنداری را بر تصریح پیامبر صلی الله علیه و آله ترجیح دادند و تجمّعی در سقیفه بنی ساعده داشتند که تنها متشکل از انصار بود و مهاجران را مطّلع نکردند، زیرا آنان مشغول امور دفن پیامبر صلی الله علیه و آله بودند. چون عمر و ابو بکر از تجمع انصار در سقیفه اطلاع یافتند، عمر به ابو بکر گفت: بیا نزد برادران انصاری خویش برویم و ببینیم چه تصمیم دارند. وارد جمع آنان شدند، در حالی که بعضی از مهاجران نیز مثل ابو عبیده جرّاح با آن دو بودند. سعد بن عباده، سخنگو و بزرگ انصار، مشغول سخن بود و آنان را تشویق می کرد که خلافت را به دست گیرند، چرا که آنان بودند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را وقتی قریش او را بیرون کردند، پناه دادند و در راه او همه گونه فداکاری و جانفشانی کردند.

پس از سخنان او ابوبکر آغاز سخن کرد و با استناد به اینکه خویشاوندان و قبیله پیامبر صلی الله علیه و آله به خلافت شایسته ترند، زیرا با شرافت ترین خاندان عرب بودند، دست عمر و ابو عبیده جرّاح را گرفت و برای بیعت نامزد کرد.

همراه با استدلال های اهل سقیفه

بر حاضران در سقیفه لازم بود که:

پیامبر را بر ارزش های قبلیه ای مقدم بدارند. ولی آنان عادت داشتند که مصالح خود را بر سخن پیامبر صلی الله علیه و آله مقدم بدارند و این اولین بار نبود و ریشه هایی در زمان حیات پیامبر صلی الله علیه و آله داشت که پیامدهای فراوانی فراهم آورد و چه بسا موارد آن به بیش از شصت بار و مورد می رسید.

امام علی علیه السلام فرمود: «ای مردم! سزاوارترین مردم به این کار (خلافت) کسی است که بر آن تواناتر و به امر خدا داناتر باشد». ⁽²⁾امام حسین علیه السلام نیز فرمود: «امام وپیشوا نیست مگر آنکه بر اساس قرآن حکومت کند، به دین حق گردن نهد، عدالت را برپا دارد و خود را و قف راه خدا کند». ⁽³⁾این معیار و ضابطه ها کجا؟ و آنچه در احتجاج های مهاجران و انصار آمده است کجا؟!

نیتجه کشمکش های سقیفه

نزاع بین آن دو گروه شعله ور بود، تا آنکه عمر بن خطاب به ابو بکر گفت: ای ابوبکر دستت را بگشای. او هم دستش را گشود و عمر با وی بیعت کرد، سپس سه نفر از

مهاجران که آنجا حاضر بودند بیعت کردند و این وسیله ای شد تا رئیس قبیله اوس هم با او بیعت کند، تا مبادا سعد بن عباده رئیس قبیله خزرج به پیروزی برسد. مهاجران به همین اندازه از بیعت بسنده کردند و در حالی که مردم را به بیعت ابو بکر فرا می خواندند، از سقیفه بیرون آمدند.

بررسی آنچه از ضرب و شتم در سقیفه گذشت و نیز تحلیل حوادث تلخی که پس از آن رخ داد، نیازمند نگارش کتابی جداگانه است که اکنون در صدد آن نیستیم. در بیان آن تنها به سخن عمر بن خطاب اکتفا می کنیم که پرده از بسیاری از آنچه تا مدتی پس از آن پیش آمد بر می دارد. وی گفت:

«بیعت ابو بکر، اشتباهی بود که جاهلیت آن را بر عهده داشت و خداوند، مسلمانان را از شرّ آن نگه داشت».

یا «بیعت ابو بکر اشتباهی بود که سامان یافت و اینگونه بود، جز اینکه خداوند از شرّ آن نگه داشت. پس هر کس با فردی بدون مشورت با مسلمانان بیعت کند، بیعتش بی ارزش است.» ⁽¹⁾

2. پیشگامان تشیع در صدر اسلام

روشن شد که عنصر اساسی تشیع، این عقیده است که رهبری حکیمانه اسلامی در دو زمینه تعلیم و سیاست، منحصر در علی علیه السلام و خاندان اوست. این اصل فراگیر میان شیعه، مانند ستون فقرات در میان مسایل اصولی دیگر است. برای آشنایی با پیشگامان تشیّع و معتقدان به این عقیده، نام شماری از صحابه شیعه از بنی هاشم و دیگران را یاد می کنیم:

اینان از نام آوران بنی هاشم اند. امّا از غیر بنی هاشم، نام گروهی از آنان از این قرار است:

این پنجاه نفر صحابی، از طبقه اوّل شیعه اند. هر که خواهان زندگی نامه تفصیلی آنان و تشیع شان است، به کتاب های رجالی مراجعه کند، لیکن با چشمی باز و بصیرتی نافذ.

در پایان، سخن محمد کرد علی را در کتابش «خطط الشام» می آوریم که گفته است: در زمان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گروهی از بزرگان صحابه به موالات علی علیه السلام شناخته می شدند، مثل سلمان فارسی که می گفت: با پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر این اساس بیعت کردیم که خیرخواه مسلمانان و پیرو امامت علی بن ابی طالب علیه السلام و ولایت او باشیم.

ومثل ابو سعید خدری که می گفت: مردم به پنج چیز مأمور شدند، به چهار تا عمل کردند و یکی را واگذاشتند. و چون از آن چهار تا سؤال شد، گفت: نماز، زکات، روزه ماه رمضان و حج.

گفتند: پس آن یکی که رهایش کردند چه بود؟

گفت: ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام.

گفتند: آیا این هم همراه آن ها واجب است؟

گفت: آری، این نیز با آن ها واجب است.

ومثل ابو ذر غفاری، عمار یاسر، حذیفة بن یمان، خزیمة بن ثابت ذی الشهادتین، ابو ایوب انصاری، خالد بن سعید و قیس بن سعد بن عباده. ⁽¹⁾

4. فرضیه های موهوم پیرامون پیدایش شیعه

اشاره

روشن شد که پیدایش مذهب تشیع، پیامد بحث و جدل های کلامی یا سیاست روزگار نبود، بلکه با پیدایش اسلام پدید آمد، چون که پیامبر اکرم حضرت محمد صلی الله علیه و آله بذرافشان نخستینِ آن بود، چرا که تشیع و اسلام، دو روی یک حقیقت است. ولی گروهی از تاریخ نگاران و مقاله نویسان، چنین ترسیم کردند که تشیع، موضوعی است که بر جامعه اسلامی پدید آمد، از این رو در پی یافتن ریشه و آغاز آن بر آمدند. هم اینک برخی از فرضیه های مهم را یک به یک مورد بحث و پاسخگویی قرار می دهیم.

فرضیه نخست:

تشیع، ساخته و پرداخته عبداللَّه بن سبا

طبری درباره این توهّم ساختگی می نویسد:

«یک یهودی به نام عبداللَّه بن سبا (ابن سوداء) در صنعا، در زمان عثمان اظهار مسلمانی کرد و در بین مسلمانان نفوذ نمود و شروع به رفت و آمد در شهرها و مراکز مسلمانان همچون شام، کوفه، بصره ومصر کرده و بشارت می داد که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله هم مانند عیسی بن مریم باز خواهد گشت و علی علیه السلام وصیّ محمد صلی الله علیه و آله است، آنگونه که هر پیامبر را جانشینی است. و علی خاتم اوصیاست، آن سان که حضرت محمد خاتم

پیامبران است و عثمان حق این وصیّ را غصب کرده و در حق او ستم نموده است، پس باید با او مبارزه کرد تا حق به حقدار برسد.

عبداللَّه بن سبا دعوتگران خود را در مناطق اسلامی پخش کرد و به آنان گفت که امر به معروف و نهی از منکر کنند و از فرمانروایان انتقاد کنند. گروه هایی از مسلمانان به او گرویدند که از صحابه بزرگوار یا تابعین شایسته بودند، مثل ابوذر، عمار یاسر، محمد بن حذیفه، عبدالرحمن بن عدیس، محمد بن ابی بکر، صعصعة بن صوحان، مالک اشتر و مسلمانان نیکو وشایسته دیگر. پیروان او در اجرای نقشه پیشوای خود، مردم را بر ضدّ حاکمان می شوراندند ونامه هایی در نکوهش از فرمانروایان نوشته به شهرهای دیگر می فرستادند. در نتیجه، عده ای از مسلمانان با تحریک آنان قیام کردند و به مدینه آمدند و عثمان را در خانه اش محاصره کرده و کشتند. همه این ها با رهبری و اقدام پیروان عبداللَّه بن سبا بود.

مسلمانان با علی علیه السلام بیعت کردند، طلحه و زبیر بیعت را شکسته به بصره رفتند.

پیروان ابن سبا چون دیدند سران دو سپاه در حال تفاهمند و اگر تفاهمی صورت گیرد، آنان را به خاطر خون عثمان پیگیری خواهند کرد، شبانه گرد آمدند و تصمیم گرفتند که میان دو سپاه نفوذ کنند و بی آنکه کسی بفهمد، جنگ را بر افروزند. آنان در اجرای این نقشه موفق شدند و پیش از آنکه دو لشکر متخاصم بفهمند، سیاستمداران دو جبهه را نسبت به یکدیگر بد بین کرده و به جان هم انداختند. جنگ بصره اینگونه رخ داد بی آنکه سران دو سپاه، نظر یا علمی داشته باشند». ⁽¹⁾داستان پیروان عبداللَّه بن سبا، بر اساس آنچه طبری در حوادث سال 30- 36 هجری در کتاب خود نوشته، تا اینجا به پایان می رسد. تاریخ نگاران و مقاله نویسان بعدی آن را به عنوان یک حقیقت پذیرفته و نقل کرده اند و همه افکار و نظریه ها را بر این پایه نهاده اند و در طول قرن ها و نسل ها در گمان اینان، شیعه زاییده پیروان عبداللَّه بن سبا به شمار آمده است. نیازی نیست نام کسانی را که داستان طبری را مبنای ادعای خود قرار داده اند

ذکر کنیم.

این وضع مسلمانانی است که درباره شیعه نوشته اند. امّا خاورشناسانی که طفیلی سر سفره مسلمانان اند در بررسی های خود همین فرضیه نادرست را پیروی کرده اند.

نظر محقّقان درباره این فرضیه

این قصّه کرامت مسلمانان و صحابه و تابعین را نیز زیر سؤال می برد و آنان را به صورت گروهی ساده ترسیم می کند که فریب یک یهودی نیرنگ باز را که تظاهر به مسلمانی می کند بخورند، بی آنکه او را بشناسند، در حالی که میان مسلمانان، بزرگان و آگاهان و اندیشمندان حضور داشتند.

أ: چون ابوذر با عثمان مخالفت کرد، او را از مدینه به ربذه تبعید نمود، زیرا که در مورد تقسیم غنایم و بیت المال میان عمو زادگانش، به عثمان اعتراض کرد.

ب: عثمان، عمار یاسر را چنان زد که فتق او پاره شد و عوامل عثمان یکی از دنده های او را شکستند. ⁽¹⁾و حوادث دیگری که علیه مخالفان خلافت و معترضان پیش

آمد و از وطن خود تبعید شدند.

چرا با عبداللَّه بن سبا مثل دیگران برخورد نشد؟

علامه امینی می گوید: اگر فتنه انگیزی و تفرقه افکنی «ابن سبا» به این حدّ رسیده بود و زمامداران از او و فسادهایش خبر داشتند و گزارش آن به خلیفه رسیده بود چرا او را دستگیر و مؤاخذه نکرده مورد توهین و ضرب و زندان قرار ندادند یا با اعدام او امّت را از شرش آسوده نساختند، آنگونه که در مورد انسان های صالحی که امر به معروف و نهی از منکر می کردند عمل می شد؟ در حالی که این پیام قرآن در گوش ها طنین انداز بود که:

«إِنَّما جَزاءُ الَّذِینَ یُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی اْلأَرْضِ فَساداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ اْلأَرْضِ ذلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیا وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِیمٌ» ⁽¹⁾«کیفر آنان که با خدا و پیامبرش می جنگند و درروی زمین اقدام به فساد می کنند، آن است که اعدام شوند، یا به دار آویخته شوند، یا دست ها و پاهای آنان به عکس یکدیگر بریده شود، یا از سرزمین خود تبعید گردند. این رسوایی آنان در دنیاست. و در آخرت عذاب عظیمی دارند.»

چرا خلیفه با کشتن او ریشه این فتنه ها را نخشکاند؟ آیا خشونت و سختگیری او فقط مخصوص نیکان از امت محمد صلی الله علیه و آله بود که هر چه می خواست بر سر آنان آورد؟ ⁽²⁾3. روایت طبری از کسانی نقل شده که استناد به آنان درست نیست. از جمله:

أ. سری. شخصی به نام سری که طبری از او نقل می کند، بین دو نفر مردّد است، یکی سری بن اسماعیل همدانی که یحیی بن سعید او را دروغگو می داند و تنی چند نیز او را تضعیف کرده اند، ⁽³⁾دیگری سری بن عاصم بن سهل همدانی که طبری در بخشی از

حیات او بوده است. او را نیز گروهی از علما درغگو و اهل جعل شمرده اند. ⁽¹⁾ب. شعیب. مقصود از او شعیب بن ابراهیم کوفی است که مجهول است. ابن عدی گفته است: شناخته شده نیست. ذهبی گفته است: روایتگری کتاب های سیف از اوست و ناشناخته است. ⁽²⁾ج. سیف بن عمر. این ریشه فتنه است. ابن حبّان گفته است: سیف بن عمر راوی مجعولات است. گفته اند خودش نیز جعل حدیث می کرد و به کفر متّهم شد ⁽³⁾و سخنان دیگری که نشان دهنده بدسرشتی وفساد عقیده وبی پروایی اونسبت به جعل و دروغ است.

وقتی سند این نقل چنین است، چگونه می توان در تحلیل پیدایش جمعیت عظیمی از مسلمانان که یک پنچم یا یک چهارم آنان را تشکیل می دهند، به چنین داستانی تکیه کرد؟ پس اعتماد به این نقل، فریب و گمراهی است.

عبداللَّه بن سبا، یک افسانه تاریخی

تا کنون فرض کردیم که عبداللَّه بن سبا وجود خارجی داشته و وضع را برای مسلمانان آشفته می ساخته است. نمی توان پذیرفت یک یهودی حیله گر و متظاهر به اسلام، بتواند تا این حدّ قدرت داشته باشد که بر ضدّ خلافت آشوب برانگیزد و افراد خود را در شهرها بپراکند، با دیگران نامه نگاری داشته باشد، تا به آنجا که کار به کشتن خلیفه بیانجامد و در نتیجه، دو سپاه در بصره روی هم قرار گیرند و آنان را هم به جان هم اندازد و از این میان مذهبی به نام شیعه پدید آید ...

اکنون به حقیقت دیگری بر می گردیم که پژوهشگران معاصر پرده از آن برداشته اند و آن این است که شواهد و قراین نشان می دهد که عبداللَّه بن سبا نیز مثل «مجنونِ» بنی

عامر و بنی هلال است، اینگونه چهره ها و قهرمان ها همه ساخته و پرداخته قصّه گویان و افسانه سرایان است، تا وسیله سرگرمی حرمسراها و ناز پروردگان باشد، و گرنه روی زمین وجود خارجی نداشته اند. دکتر طه حسین در کتاب «الفتنة الکبری» به این نکته رسیده است، خاورشناسانی چند نیز از او پیروی کرده اند. علاقةمندان به نتیجه پژوهش این بزرگان درباره عبداللَّه بن سبا به منابع پاورقی رجوع کنند. ⁽¹⁾

الغدیر، ج 9 ص 220، عبداللَّه بن سبا، سید مرتضی عسکری، نظریّة الامامة، أحمد محمود صبحی، ص 37

رنگ و ریشه ایرانی تشیّع

برای پیدایش شیعه در جامعه اسلامی، فرضیّه دوّمی مطرح است که اختراع خاورشناسان است. آنان مثل پژوهشگران دیگر معتقدند تشیع، پدیده ای است که پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پیدا شده است، از این رو درپی علّت و سبب پیدایش آن بر آمده اند، تا رسیده اند به این که تشیّع، رنگ و ریشه ایرانی دارد.

این فرضیه را «دوزی» خاورشناس ابداع کرده و خلاصه اش این است که مذهب شیعی یک گرایش ایرانی است، زیرا عرب معتقد به آزادی بود و ایرانیان معتقد به پادشاهی و وراثت بودند و معنای انتخاب را نمی دانستند. چون پیامبر صلی الله علیه و آله در گذشت و فرزندی نداشت، گفتند: پس از او علی علیه السلام به خلافت شایسته تر است. به تعبیر خلاصه تر:

هماهنگی فکری میان ایرانیان و شیعه- یعنی موروثی بودن خلافت- دلیل آن است که تشیع، مولود ایرانیان است.

این فرضیه در ضعف و سستی شبیه به فرضیه سابق است و ادّعایی بی دلیل است، بلکه ادعایی است که دلایل فراوانی که برای تشیع، ریشه عربی را ثابت می کند، دروغ بودن آن را ثابت می کند.

دلایل عربی بودن ریشه تشیع عبارت است از:

اول: آنگونه که پیشتر روشن شد، تشیع در عصر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آشکار شد و پیروان

علی علیه السلام را شیعه می گفتند و در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و پس از او وجود داشتند، تا زمانی که هنوز هیچ ایرانی بجز سلمان مسلمان نشده بود.

پیشگامان تشیع در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام همه عرب بودند و جز سلمان محمدی کسی از ایرانیان در میان آنان نبود.

دوم: امام علی بن ابی طالب علیه السلام در ایام خلافتش با سه جنگ درگیر بود: جنگ جمل، صفین و نهروان و همه سپاهش عرب خالص عدنانی و قحطانی بودند. گروه هایی از قریش، اوس و خزرج و از قبایل مذحج، همدان، طیّ، کنده، تمیم و مضر به سپاه او پیوسته بودند و فرماندهان سپاه او از سران همین قبایل بودند، همچون هاشم مرقال، مالک اشتر، صعصعة بن صوحان و برادرش زید، قیس بن سعد بن عباده، عبداللَّه بن عباس، محمد بن ابی بکر، حجر بن عدی، عدی بن حاتم و امثال اینان. امیرالمؤمنین علیه السلام با همین سپاه و همین فرماندهان بصره را فتح کرد، با قاسطین (معاویه و سپاه او) در صفین نبرد کرد و با همین ها مارقین را از بین برد. پس در این سپاه و فرماندهان، ایرانی ها کجایند، تا احتمال دهیم که آنان شالوده تشیع اند؟! به علاوه تنها ایرانیان نبودند که این مذهب را داشتند، بلکه ترک ها، هندی ها وغیر عرب های دیگری هم شیعه بودند.

شمار فراوانی از خاورشناسان پژوهشگر و دیگران به این حقیقت گواهی داده اند که به یک نمونه بسنده می کنیم:

«ولهاوزن» خاورشناس گفته است: همه ساکنان عراق، به ویژه کوفیان در عهد معاویه شیعه بودند، این اختصاص به افراد نداشت، بلکه قبایل و سران عرب را نیز در برمی گرفت. ⁽¹⁾سوم: اسلام میان ایرانیان نیز مثل ملّت های دیگر منتشر می شد و ایران به تشیع معروف نبود، تا آنکه گروهی از شیعیان اشعری به قم و کاشان کوچ کردند و بذر تشیع را در آنجا افشاندند. این در اواخر قرن نخست بود، در حالی که ایرانیان در زمان خلیفه دوم یعنی از سال 17 هجری مسلمان شده بودند. معنای این سخن آن است که ده ها سال

گذشت که اثری از تشیع میان آنان نبود.

سید محسن امین می گوید: ایرانیانی که مسلمان شدند، در آغاز کار جز اندکی شیعه نبودند، و بیشتر دانشمندان اهل سنّت همچون بخاری، ترمذی، نسائی، ابن ماجه، و حاکم نیشابوری و کسانی دیگر که در طبقه بعد آمدند، ایرانی بودند.

البته گاهی برای ایرانی بودن ریشه تشیع، به این استدلال می شود که تشیع و ایرانیان در موروثی بودن خلافت هم عقیده بودند. در دوره ساسانیان و دیگران چنین بود. ولی این دلیلی نادرست است، چون خلافت از نظر شیعه موروثی نیست، بلکه موضوعی تابع نصّ و تعیین است، نهایت آنکه خدای متعال، نور امامت را در خاندان ویژه ای قرار داده که هر امامی، امام پس از خود را تعیین می کند. خداوند در نسل ابراهیم علیه السلام هم نبوّت را قرار داد و هر پیامبری از پیامبر پیشین و هر وصیّی از وصیّ قبل، این منصب را ارث می برد، خداوند می فرماید:

«وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً وَ إِبْراهِیمَ وَ جَعَلْنا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتابَ» ⁽¹⁾«ما نوح و ابراهیم را فرستادیم و در فرزندان آن دو نبوت و کتاب قرار دادیم».

وقتی نبوت، در ذرّیه ابراهیم علیه السلام موروثی باشد، چرا امامت چنین نباشد؟

چهارم: هر کس تاریخ ایران و زندگی دانشمندان ایرانی و ورودشان به تسنّن و تشیّع را مطالعه کند، در می یابد که تا اوایل قرن دهم، تسنّن در ایران رواج داشت، تا آنکه در دوره صفوی تشیّع بر ایرانیان غلبه یافت.

البته ری، قم و کاشان، پایگاه شیعه بودند، لیکن این شهرها در مقایسه با شهرهای دیگر ایران، بسیار کوچک بودند.

بروکلمان می گوید: چون شاه اسماعیل صفوی بر الوند پیروز شد، روی به سوی تبریز نهاد. علمای شیعه در تبریز به او اعلام کردند که دو سوّم ساکنان شهر که شمارشان به 000/ 300 می رسید، سنّی اند.

اینها بعضی از فرضیه هایی است که گروهی از پژوهشگران که تشیع را پدیده ای عارضی بر پیکره امت اسلامی می دانند بیان کرده اند و این فرضیه ها را در علّت پیدایش شیعه گفته اند. امّا ما گفتیم که جوهر تشیع یک اصل بیشتر نیست و آن این است که رهبری پس از پیامبر صلی الله علیه و آله در دو زمینه دانش و سیاست، از آن علی علیه السلام و سپس جانشینان اوست.

پس تشیع هم مثل اسلام، زادگاه و منشأ آن حجاز است و عرب، مدّتی طولانی به آن گروید سپس به تدریج کم کم میان امت اسلامی گسترش یافت. امّا فرضیه های دیگر اصلًا ارزش آن را ندارد که به بررسی آن بپردازیم.

5. اختلاف میان شیعه امامیه و فرقه های دیگر شیعی

شیعه پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مجموعه یکپارچه ای بودند که از علی علیه السلام و خاندان او پیروی می کردند، تا آنکه حادثه کربلا پیش آمد و امام حسین علیه السلام به دست تبهکاران اموی به شهادت رسید و فرقه کیسانیه که به امامت محمد حنفیّه معتقدند پدید آمد. سپس فرقه های دیگری در پی برخی حوادث بروز کرد، همچون زیدیّه (پیروان زید بن علی) مغیریّه، محمدیّه، ناووسیه، اسماعیلیه، سمیطیه، فطحیّه، واقفیه، خطّابیّه، نصیریه ومفوّضه.

اینها فرقه های شیعی بنا به نوشته مؤلّفان فرقه شناسی است که بیشتر این فرقه ها از بین رفته و اندیشه هایشان پراکنده در لابه ی اسناد تاریخ است و تنها سه فرقه باقی مانده است:

امامیه، زیدیّه، واسماعیلیه.

از این رو توضیحی پیرامون دو فرقه زیدیه و اسماعیلیه و تفاوت اساسی آن دو با مذهب شیعه امامیه می آوریم.

زیدیّه و اسماعیلیه

زیدیه و اسماعیلیه، مثل امامیه از فرقه های شیعی است. هر سه فرقه شیعه معتقدند پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و صایت و خلافت را برای علی علیه السلام قرار داد و به تمسّک به قرآن و عترت

فرمان داد و اینکه از این دو به چیز دیگری برنگردند.

نقطه اساسی فرق مذهب زیدی با مذهب امامی در این است که زیّدیه، امامت را تنها برای علی علیه السلام و امام حسن و امام حسین علیهما السلام می دانند، نه امامان دیگر و به نظر آنان، رهبری پس از آن بزرگواران از آنِ هر هاشمی است که قیام مسلّحانه کند و به امامتِ خودش دعوت کند. ولی امامیه، امامت را بر اساس نصّ نبوی برای دوازده جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله می دانند اولین آنان علی علیه السلام و آخرینشان مهدی علیه السلام است.

اسماعیلیه نیز نزدیک به آنانند، امامت را تا امام صادق علیه السلام قبول دارند و پس از او به امامت فرزندش اسماعیل معتقدند و استمرار آن را در فرزندان او می دانند. هر یک از زیدیه و اسماعیلیه نیز فرقه هایی دارد که با هم تفاوت هایی دارند و باید در کتاب های مربوط به موضوع بخوانید.

6. نقش شیعه در بنای تمدّن اسلامی

شیعه در بنای تمدّن عظیم اسلامی نقشی دارد که بیشتر در عرصه پایه گذاری علوم اسلامی است. از میان شیعه طلایه داران علوم لغت و دین پدید آمده است، مثل علوم تفسیر قرآن، علم حدیث، فقه، رجال. در زمینه علوم طبیعی مثل جغرافی، تاریخ، طبّ، شیمی، ریاضی، هندسه و ... پیشگامانی از آنان درخشیده اند و تاریخ، از شخصیت های شیعی و تلاش های شایسته و تألیفات گرانسنگ و مشهور آنان پر بار و سرشار است که همه جا خوانده می شود.

این تلاش های بزرگ در راه دانش و فرهنگ که از قرن اوّل هجری آغاز شد و تا کنون ادامه دارد و به خاطر همین ها حوزه ها، مدارس، دانشگاه ها و مراکز فراوانی تأسیس شده است، به دست عالمان و شخصیت های شیعه سامان یافته است و هرگز لحظه ای این خدمت علمی به بشریت و تمدّن اسلامی و انسانی دچار و قفه نگشته است.

کتاب های زندگینامه ها و فهرست ها پر از یاد بزرگان شیعه در میدان های مختلف علوم است و فرقی بین فقه، اصول، قرآن، حدیث و علوم قرآن و حدیث، لغت و ادبیات نیست. همچنین شیعه، نقش عمده ای در تأسیس دانشگاه ها و مراکز علمی در شرق و غرب جهان اسلام داشته است.

جویندگان اطلاعات بیشتر، تاریخ شیعه و تمدن اسلامی را بخوانند.

فصل دوم: اصول اعتقادی

اشاره

اصول اعتقادی

اشاره

شیعه امامیه در اصول کلّی، با فرقه های دیگر اسلامی مشترک است، در برخی امور هم تفاوت دارد. اکنون به آن اصول اشاره می کنیم:

1. توحید ذاتی

توحید، رشته و ریسمانی است که همه مسلمانان، بلکه پیروان ادیان آسمانی دیگر به آن چنگ می زنند و باور دارند.

توحید ذاتی دو معنی دارد:

اول: این که خدا یکی است و مانند و شبیه و همتا و جایگزین ندارد.

دوم: این که ذات خدا بسیط است و در آن کثرت و ترکیب نیست. آیه «وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ» ⁽¹⁾اشاره به معنای اول است و آیه «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» ⁽²⁾اشاره به معنای دوم.

2. توحید در صفات

بی شک خداوند متعال به صفاتی متصف می شود که گویای کمال در ذات اوست، مثلًا گفته می شود او دانا، توانا و زنده است.

انسان نیز به همین صفات موصوف است. او نیز- به اذن خدا- دانا، توانا و زنده است، لیکن و صف خدا به این صفات و وصف دیگران از دو جهت متفاوت است:

اوّل: این صفات (علم، قدرت و حیات) مفهوم متفاوتی دارند، ولی از نظر وجود و تحقّق در خدای متعال، یکی هستند. در ذات خداوند، حیثیّت علم جدا از حیثیت قدرت نیست و این دو غیر از حیثیت حیات نیستند. ذات خدای سبحان همه اش علم و قدرت و حیات است. بر خلاف انسان که مفاهیم این صفات در او متفاوت است، واقعیت و تحقّق آن ها نیز در او متفاوت است. واقعیت علم و شعور در انسان، غیر از واقعیت قدرت است و دانایی و توانایی انسان غیر از زنده بودن اوست. نتیجه آنکه صفات خدای سبحان با هم متحدند و میان صفات او تغایر و جدایی در وجود نیست.

دوم: همچنان که واقعیت صفات خدا با هم تفاوت ندارند، صفات و ذات خداهم جدا از هم نیستند. صفات خدا عین ذات اوست نه چیزی افزون برآن. بر خلاف انسان که صفاتش زاید براوست، چون که انسان بوده ولی عالم و قادر نبوده، بلکه علم و قدرت را به دست آورده است.

3. توحید در آفرینش

مقصود از توحید در آفرینش آن است که همه آفرینش، آفریده خدای سبحان است. خدا می فرماید:

«قُلِ اللَّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْ ءٍ وَهُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ». ⁽¹⁾«بگو خداوند، آفریدگار هر چیز است و اوست یگانه پیروز.»

مقصود از انحصار خالقیت در خدا، خالقیت مستقل و اصیل است که آفریننده در آفرینش تکیه بر دیگری نکند. چنین آفرینندگی از اوصاف خداست.

البته آفرینندگی تبعی و سایه که متکّی به خواست خداوند باشد، از غیر خدا هم برمی آید. از این رو خداوند، خود را به «بهترین آفرینندگان» توصیف می کند:

«فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ». ⁽²⁾و تصریح می کند که جز او هم آفرینندگانی و جود دارند، ولی او بهترین آنان است و این تنها به این سبب است که آفرینندگی خداوند، ذاتی است نه اکتسابی، بر خلاف دیگران.

و از همین جاست که می بینیم عیسای مسیح، خلقت را به خودش نسبت می دهد و می گوید:

«أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ فَأَنْفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِ اللَّهِ». ⁽¹⁾«من برای شما از گل به صورت پرنده می آفرینم، پس در آن می دمم، آنگاه به اذن پروردگار، پرنده می شود.»

و از همین جا باید اعتراف کرد که انحصار آفرینندگی در خداوند، به معنای انکار سنّت ها در میان پدیده های طبیعی نیست، چرا که نظام علّت و معلولی در اجزای جهان ماده به معنای استقلال علّت در علیت و ایجاد نیست، بلکه خداوند این قانون را در جهان ماده به وجود آورده و خود او پشت این قضیه است. خورشید و هوا در رویش زمین مؤثر است، آب هم در رشد گیاه مؤثر است، ولی وجود مؤثر و تأثیر گذاری اش همه به اذن خدا و از مظاهر سنت های الهی در هستی است. آنان که توحید در آفرینش را به انکار نظام علّت ها و روابط مادی میان اجزای جهان تفسیر کرده اند، به خطا رفته اند و از همین رو دین را منکر علم و در مقابل آن قرار داده اند.

4. توحید در ربوبیّت

توحید در آفرینندگی، مورد اتفاق میان بیشتر مشرکان بود و اختلاف آنان با موحدّان در توحید ربوبی بود. مشرکان زمان حضرت ابراهیم علیه السلام به یگانگی خالق هستی عقیده داشتند، جز اینکه به خطا معتقد بودند ستاره ها ارباب وسر رشته داران این عالمند.

آنگونه که از قرآن کریم بر می آید، مناظره حضرت ابراهیم علیه السلام با آنان نیز بر همین موضوع، یعنی ربوبیت اجرام آسمانی (ماه و خورشید و ستارگان) متمرکز بود. ⁽¹⁾در زمان حضرت یوسف علیه السلام نیز که پس از دوران ابراهیم خلیل علیه السلام می زیست چنین بود، شرک آنان در مسأله ربوبیت بود. آنان می پنداشتند خداوند پس از آفریدن هستی، کار تدبیر واداره جهان را به دیگران واگذاشته است. از این رو حضرت یوسف علیه السلام در هدایت آن بر موضوع توحید در ربوبیت تأکید داشت که گفت:

«أَ أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ». ⁽²⁾«آیا پروردگارهای پراکنده بهتر است، یا خدای یکتای غالب و قدرتمند؟»

دلیل توحید ربوبی این است که تدبیر عالم هستی در مورد انسان و جهان، جدا از

مسأله آفرینش نیست و تدبیر، چیزی جز همان آفرینش نیست. وقتی آفریدگار هستی و انسان یکی است، پس مدبّر آن ها هم یکی خواهد بود، چرا که پیوند کامل میان تدبیر و آفرینش جهان روشن است، به همین جهت، خداوند وقتی خود را به عنوان آفریدگار همه چیز توصیف می کند، در همان وقت، خود را مدبّر آنها هم می داند و می فرماید:

«اللَّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی یُدَبِّرُ اْلأَمْرَ یُفَصِّلُ الْآیاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ» ⁽¹⁾«خداوند همان کسی است که آسمان ها را بدون ستون هایی که ببینید، بر افراشت، سپس بر عرش استیلا یافت و خورشید و ماه را مسخّر ساخت، که هر کدام تا زمان معیّنی حرکت دارند. کار را او تدبیر می کند، آیات را برای شما تشریح می کند، باشد که به لقای پروردگارتان یقین کنید.»

5. توحید در حاکمیّت

همان گونه که صحنه هستی و آفرینش، یک مدبّر حقیقی دارد که خدای متعال است، صحیفه تشریع وقانونگذاری هم حاکم یگانه ای دارد که خدای سبحان است، او هم حاکم است، هم قانونگذار و مورد اطاعت به ذات. دیگری نه حق حکومت دارد و نه تشریع و نه اینکه از او اطاعت شود، جز به اذن خدا. خداوند می فرماید:

«إِنِ الْحُکْمُ إِلَّا للَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ». ⁽¹⁾«حکومت جز برای خدا نیست، فرمان داده که جز او را نپرستید»

و می فرماید:

«مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ»، ⁽²⁾«هر کس از پیامبر پیروی کند، خدا را اطاعت کرده است».

و می فرماید:

«وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِیُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ» ⁽¹⁾«هیچ پیامبری نفرستادیم، مگر آنکه به اذن خدا اطاعت شود.»

به هر حال، همه شؤونی که به حکومت و قانونگذاری و اطاعت باز می گردد، ذاتاً برای خداوند ثابت است و برای دیگری با فرمان و اجازه اوست.

6. توحید در عبادت

توحید در عبادت، اصل مشترک و پایه مورد اتفاق میان همه ادیان آسمانی است.

در یک سخن، والاترین هدف بعثت پیامبران الهی، یادآوری همین اصل است، خداوند می فرماید:

«وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ» ⁽¹⁾«ما در هر امّتی پیامبری برانگیختیم (تا بگوید:) خدا را بپرستید و از طاغوت پرهیز کنید.»

همه مسلمانان در نمازهای روزانه خود به این اصل اعتراف می کنند «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» ⁽²⁾.بر این اساس، وجوب پرستش تنها خدا و دوری از پرستش جز او، امری مسلّم است که سخنی در آن نیست و کسی در این قاعده کلّی مخالفتی ندارد. سخن در این است که آیا برخی کارها و برنامه ها مصداق پرستش غیر خدا است، یا نه؟

برای رسیدن به سخن آخر در این زمینه، باید مفهوم و محدوده «عبادت» به دقت و وضوح مشخصّ شود و تعریفی منطقی از آن ارایه شود، تا آنچه تحت این عنوان قرار

می گیرد و پرستش شمرده می شود، از آنچه چنین نیست و از روی تکریم و بزرگداشت انجام می شود متمایز گردد.

(در بخش سوّم، ملاک پرستش به طور گسترده بحث خواهد شد.)

7. صفات ذات و صفات فعل

صفات خداوند دو قسم است: ذاتی و فعلی

مقصود از صفات ذاتی، آن است که ذات خداوند به آن متصّف می شود، مثل این که خداوند، عالم و قادر است.

مقصود از صفات فعل، آن است که ذات خداوند به لحاظ صدور برخی کارها از او، مثل خالقیت، رازقیّت و امثال آن، از صفاتی که از فعل الهی انتزاع می گردد، به آن صفات موصوف می شود. به این عنوان که جهان را آفریده است، «خالق» است و به این سبب که به مردم روزی می دهد «رازق» است.

8. صفات ثبوتیه و سلبیّه

صفات خدای سبحان به صفات ثبوتیه و سلبیه تقسیم می شود.

مقصود از اول، صفاتی است که از کمال حکایت دارد، مثل اینکه خداوند، عالم و قادر است. و مقصود از صفات سلبیه، منزّه دانستن ذات خدا از صفاتی است که از نیاز و نقص و فقر حکایت می کند.

به تعبیر دیگر: خداوند، صفات جمال و صفات جلال دارد. صفات جمال حکایت از کمال ذات دارد و ذات خدا به آنها وصف می شود، صفات جلال از کاستی حکایت دارد، پس از خدا نفی می شود. با این حساب، خداوند نه جسم است، نه جسمانی است، نه محلّ چیزی قرار می گیرد و نه در چیزی حلول می کند، چرا که این صفات، همراه با نقص و نیاز است (مثل حلول در چیزی) یا مستلزم ترکیب است (مثل آنکه محلّ چیزی باشد).

محققان علمای شیعه پیرامون صفات جمال و جلال، بحث های دقیقی دارند که شایسته مراجعه است.

9. صفات خبریّه

مقصود از صفات خبریه، اوصافی است که در آیات قرآن و روایات آمده و مستندی جز نقل ندارد. مثل:

«إِنَّ الَّذِینَ یُبایِعُونَکَ إِنَّما یُبایِعُونَ اللَّهَ یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ» ⁽¹⁾«آنان که با تو بیعت می کنند، با خدا بیعت می کنند. دست خدا بالای دست آنان است.»

«وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ». ⁽²⁾«مشرق و مغرب از آن خداست. به هر جا که روکنید، آنجا روی خداست.»

«وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنا وَ وَحْیِنا» ⁽³⁾

«کشتی را در برابر چشم ما و به وحی ما بساز.»

«الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی». ⁽¹⁾«خداوند رحمان بر عرش (تخت) قرار گرفت و مسلّط شد»

واژه های این آیات، حکایت از آن دارد که خداوند سبحان جسم یا جسمانی است.

از سوی دیگر آیات محکمات و روشن، خدا را منزّه از این می داند، آنگونه که در آیه شریفه «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ ءٌ» ⁽²⁾است، یعنی هیچ چیز همانند او نیست. دلایل عقلی نیز بر همین دلالت دارد. با این حساب، مقصود واقعی از این صفات، وقتی روشن می شود که یک بررسی کلّی از آیات و دقت در قراین موجود در خود این الفاظ صورت گیرد و نتیجه قطعی به دست آید. از این رو اهل تنزیه، پس از انجام این بررسی معتقد شده اند که این الفاظ، کنایه، استعاره و مجاز است. بحث تفصیلی آن در جای خود است.

10. قضا و قدر

اعتقاد به قضا و قدر، از عقاید اسلامی است و در قرآن و حدیث آمده است. لیکن باید آن را تفسیر و بررسی کرد، به نحوی که سر از جبر و سلب اختیار از انسان در نیاورد.

«قَدَر» عبارت است از اندازه گیری و مهندسی وجود یک چیز. خداوند متعال هر چیز را با اندازه خاصّی آفریده است: «إِنَّا کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ» ⁽¹⁾.

و قضاء، آن است که کار به مرحله قطعی و حتمی برسد و در همان حال، اراده و اختیار انسان در رسیدن کار به مرحله قضاء، نقش دارد. انسان با انتخاب کاری از کارها، سبب می شود که چیزی بر او حتمی و قطعی می گردد.

11. انسان، موجود مختار

انسان در هر مسأله هم که خود را به ندانستن بزند، نمی تواند در این مسأله تجاهل کند که در تصمیم گیری نسبت به یکی از دو طرف یک کار (انجام یا ترک) با قدرتی که خداوند به او سپرده است، دارای اختیار است. کار او از یک جهت به خدا نسبت داده می شود، و از جهتی دیگر در همان وقت به خودش نسبت داده می شود. نسبت به خدا داده می شود از آن جهت که با قدرت و توانی انجام می دهد که از سوی خدا به او داده شده است و به خودش نسبت داده می شود، چون با اختیار خود یکی از دو کار را برگزیده است. به همین خاطر از اهل بیت علیهم السلام نقل شده است که: «لا جبر ولا تفویض، ولکن امرٌ بین الأمرین»، نه جبر است نه تفویض، بلکه امری میان این دو تاست.

12. ضرورت نبوّت عامّه

اشاره

خداوند حکیم، مردان شایسته ای را برای هدایت و سعادت مند ساختن انسان برگزید. آنان همان پیامبران الهی اند که فیض هدایت الهی به واسطه آنان بربندگان جاری شده است. بعثت انبیا برای رسیدن انسان به کمالی که هدف خلقت اوست لازم است، چرا که عقل او هرچند در پیمودن راه کمال، مؤثر و مفید است، ولی کافی نیست.

تفاوت دیدگاه و اندیشه های بشری در اخلاق و اقتصاد و روابط اجتماعی و جوانب دیگر زندگی، بهترین دلیل است بر اینکه انسان از شناخت صحیح این مسائل ناتوان است. خداوند می فرماید:

«کانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ» ⁽¹⁾«مردم در آغاز یک دسته بودند، پس خداوند پیامبران را بشارت دهنده و بیم دهنده فرستاد و همراه آنان کتاب آسمانی را به حق فرستاد، تا در میان مردم در آنچه اختلاف داشتند داوری کند.»

صفات انبیا

واسطه های فیض الهی صفاتی دارند که آنان را از دیگران ممتاز می سازد. مهمترین آن ها «عصمت» در سه مرحله است:

لزوم عصمت در این سه مرحله، دلایل عقلی و نقلی دارد که در جای خود آمده است.

13. نبوّت خاصّه

مقصود از نبوت خاصّه، نبوت پیامبر اسلام حضرت محمد بن عبداللَّه صلی الله علیه و آله است که آخرین پیامبر است و کتاب او آخرین کتاب ها و رسالت او آخرین رسالت هاست و قرآن معجزه جاویدان او تا روز قیامت است. خداوند او را با این معجزه، ویژه ساخت، چون آیین جاودان در گرو دلیل جاویدان است، از این رو او را با کتابی فرستاد که از هیچ سویی باطل در آن راه ندارد و جنّ و انس را تا قیامت با این قرآن تحدّی کرد و فرمود:

«قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ اْلإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً» ⁽¹⁾«بگو اگر انس و جنّ گرد آیند تا مانندی برای این قرآن آورند، نمی توانند مثل آن بیاورند، هرچند برخی پشتیبان بعض دیگر باشند.»

14. معاد و قیامت

همه ادیان آسمانی بر این نکته اتفاق دارند که خداوند، مردم را پس از مرگشان در روز قیامت زنده می کند تا به کارهایشان پاداش دهد.

اعتقاد به قیامت از پایه های ایمان در اسلام است. خداوند می فرماید:

«أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنا لا تُرْجَعُونَ» ⁽¹⁾«آیا پنداشتید که شمارا بیهوده آفریدیم و شما به سوی ما باز گردانده نمی شوید؟»

مرگ، پایان زندگی نیست، بلکه انتقال از جهانی به جهان دیگر و از حیاتی کوتاه به حیاتی همیشگی است.

عالمان محقّق درباره معاد و دلیل های قرآنی و نقلی آن و عالم برزخ و درجات بهشت و مراتب دوزخ، بحث های مفصلّی دارند. هر که خواهان باشد، به آن بحث ها رجوع کند.

اینها اصول کلّی شیعه امامیّه است که با همه مسلمانان در آن ها مشترک است و به اختصار، بیان کردیم.

15. مسائل کلامی مخصوص شیعه امامیّه

شیعه یک سری اعتقادات ویژه در مسائل کلامی دارد که اساس تشیع را تشکیل نمی دهد، زیرا جوهره تشیع یک چیز است و آن اینکه مرجع سیاسی و علمی پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اهل بیت اوست و کشتی نجات، علی علیه السلام و فرزندان اویند. همچنان که پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده است:

«مَثل خاندان من همچون کشتی نوح در قوم اوست. هر کس بر این کشتی سوار شود نجات می یابد و هر کس از آن جا بماند غرق می شود.» ⁽¹⁾مسائل ویژه شیعه همه بحث های کلامی است، مثلًا شیعه در ده اصل با معتزله تفاوت دارد و در شش اصل با اشاعره اختلاف دارد. از آنجا که معتزله در جامعه اسلامی کنونی نقشی ندارد، به مهمترین مسائل مورد اختلاف میان شیعه و اشاعره اشاره می کنیم:

آنان می دانند. انسان است که خورنده، زننده، روزه دار و نمازگزار است، بر خلاف اشاعره که افعال بندگان را مخلوق خدا می دانند و انسان در آن ها نقشی ندارد، تنها محلّ فعل خداست.

انسان، دارای هر آیین و مسلکی که باشد و در هر جا زندگی کند، خودش می فهمد که عدل خوب است و ظلم بد، همچنین خوبی وفای به عهد و بدی عهد شکنی را تشخیص می دهد و نیز خوبی احسان در مقابل احسان و زشتی بدی در مقابل نیکی را درک می کند، قرآن هم این قدرت درک را برای انسان تأیید می کند، از این رو بارها در خوبی و زشتی کارها مردم را به داور قرار دادن عقل فرا خوانده است. می فرماید:

«أَ فَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِینَ کَالْمُجْرِمِینَ ما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ» ⁽¹⁾«آیا مسلمانان را همچون مجرمان قرار می دهیم؟ شما را چه می شود؟ چگونه داوری می کنید؟»

و می فرماید: «هَلْ جَزاءُ اْلإِحْسانِ إِلَّا اْلإِحْسانُ» ⁽²⁾، «آیا پادش نیکی، جز نیکی است؟»

خداوند فرموده است: «إِنَّ اللَّهَ لا یَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ» ⁽³⁾«خداوند به اندازه سنگینی ذرّه ای هم

ستم نمی کند»، چرا که ظلم به خاطر یکی از این سه عامل است:

هیچ یک از این عوامل، در ذات خدای سبحان راه ندارد.

از آنجا که بیشتر دلایل کلامی به ویژه در آنچه به نبوت و امامت و معاد برمی گردد، مبتنی بر این است که عقل، خوبی و بدی کارها را درک کند، این مسأله (حسن و قبح عقلی) جایگاه مهمی در بحث های اعتقادی یافته است.

این ویژگی ها از آنجا که بحث های کلامی و مخصوص علما و پژوهشگران است نه عموم مسلمانان، نباید دستاویزی برای تفرقه و دعوت به فرقه گرایی از سوی علمای اسلام باشد.

فصل سوم: معیار توحید و شرک در عبادت

اشاره

معیار توحید و شرک در عبادت

اشاره

توحید مراتبی دارد، شرک هم به شکل های مختلفی است. آنچه محور بحث ما در اینجاست «توحید در عبادت» است که در مقابلش شرک در عبادت است. در فصل گذشته روشن شد که توحید در عبادت، میان همه ادیان آسمانی مشترک است و اگر اختلافی وجود دارد، در تطبیق این ضابطه بر بعضی موارد است. برای داوری درست در مواردی که اختلاف اندیشه وجود دارد، باید تعریفی منطقی و جامع از عبادت ارائه داد و جز با این، نمی توان اختلاف در آن موارد را برطرف ساخت، از این رو باید ضابطه ای را که از قرآن و سنت برای پرستش به دست می آید بیان کرد.

از گفته اهل لغت بر می آید که عبادت، یعنی خضوع و کرنش. ⁽¹⁾اشکال این تعریف این است که تعریف به اعمّ است، زیرا عبادت مخصوص خداوند است. اگر عبادت به معنای خضوع باشد، باید هر نوع کرنشی در برابر غیر خدا ممنوع باشد، در نتیجه هر کرنش گر از دایره موحّدان بیرون می افتد، در حالی که خداوند از خضوع فرشتگان برای آدم و کرنش فوق العاده یعقوب و فرزندانش در برابر یوسف خبر می دهد و کرنش ملائکه نسبت به آدم را می ستاید و از سر پیچی ابلیس از فرمان سجود نکوهش می کند:

«فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ» ⁽¹⁾«همه فرشتگان سجده کردند».

و «وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً» ⁽²⁾«یوسف پدر و مادرش را بر تخت خود بالا برد و آنان در برابر او به سجده افتادند».

در آیه دیگری خطاب به ابلیس می فرماید:

«قالَ یا إِبْلِیسُ ما لَکَ أَلَّا تَکُونَ مَعَ السَّاجِدِینَ» ⁽³⁾«ای ابلیس، تورا چه می شود که با سجده کنندگان نیستی؟»

و چون ابلیس عذر می آورد که، من هرگز در برابر بشری که از گِل خشکیده، از گِل بد بویی که او را آفریده ای سجده نمی کنم، خدای سبحان او را مخاطب قرار می دهد که:

«پس بیرون شو، همانا تو رانده شده ای». ⁽⁴⁾همه اینها می رساند که تنها خضوع و کرنش- چه به لفظ و بیان باشد، چه به عمل و رفتار- عبادت نیست. پس برای حل مشکل باید ضابطه ای کلی برای عبادت بیان کرد، تا آن خضوعی که نشان پرستش است، با کرنش های دیگر متمایز باشد.

به طور خلاصه می توان گفت، عبادت به دو چیز تحقق پیدا می کند:

دارند، چه آن معبود، خدای سبحان باشد، چه خدایان ادّعایی.

توضح اینکه: همه عبادت ها، چه درست چه غلط، از دو نکته بر خوردار است:

باید دید آن عقیده ای که در همه این موارد وجود دارد، چیست؟

موحدان خداپرست، خضوعشان ریشه در این اعتقاد دارد که خدا را آفریدگار جهان و انسان و مدبّر عالم می شناسند، خدایی که در دنیا و آخرت همه چیز در دست اوست و جز او هیچ آفریدگار، مدبّر و سررشته دار امور بندگان در دنیا و آخرت نیست. امّا در دنیا، خلقت و تدبیر و زنده کردن و میراندن و فرستادن باران و فراوانی و قحطی و همه آنچه «پدیده طبیعی» به شمار می رود کار خداست، نه دیگری که هیچ تأثیری در سرنوشت انسان ندارد.

امّا در آخرت، شفاعت و آمرزش گناهان و اینگونه امور اخروی به دست خدای متعال است.

بنابراین، عبادت، کرنشی نشأت گرفته از اعتقاد به آفریدگاری و تدبیر و سررشته داری معبود نسبت به انسان در دنیا و آخرت است.

این وضعیت یکتا پرستان است. امّا مشرکان عصر رسالت و قبل و بعد از آن هم خضوعشان در برابر معبودهایشان از همین عقیده سر چشمه می گرفت و معتقد به ربوبیّت آنها بودند و اینکه سرنوشت عبادت کننده، به دست آن معبودهاست.

از بعضی آیات برمی آید که عرب در دوران جاهلیت، در اعتقاد به آفریدگار، موحّد بودند، لیکن در تدبیر و ربوبیّت مشرک بودند، ومعتقد به ارباب به جای یک ربّ

بودند و برای هر یک از آن ربّ ها شأنی در عالم هستی قائل بودند. در قرآن است:

«وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضَ لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ» ⁽¹⁾«اگر از آنان بپرسی که آسمان ها و زمین را چه کسی آفرید، خواهند گفت: خدای توانا و دانا آفرید.»

از تأمّل در این آیات، اعتقاد دو گروه (موحدان و مشرکان) روشن می شود:

«فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً». ⁽²⁾ولی مشرک در عصر رسالت، عزّت را به دست بت ها می دید. قرآن عقیده او را چنین حکایت می کند:

«وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِیَکُونُوا لَهُمْ عِزًّا». ⁽³⁾«جز خداوند را خدایان خویش گرفتند، تا برایشان مایه عزّت باشد.»

«وَ مَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ». ⁽⁴⁾«یاری جز از سوی خدای مقتدر حکیم نیست.»

ولی مشرک عصر رسالت، معتقد بود که یاری در دست خدایان دروغین است.

خداوند می فرماید: «وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ یُنْصَرُونَ». ⁽⁵⁾«جز خدا،

معبودهایی را به خدایی پذیرفتند، شاید یاری شوند.»

«إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ» ⁽¹⁾«علم به قیامت نزد خداوند است و باران فرو می فرستد.» همچنان که خشکسالی و فراوانی هم به دست اوست.

«وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْ ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ اْلأَمْوالِ وَ اْلأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ» ⁽²⁾، «ما حتماً شما را با چیزی از ترس، گرسنگی، کاهش اموال و جان ها و ثمرات، می آزماییم.»، ولی مشرک، باران را از ستاره ها، بلکه از بت ها درخواست می کرد.

در سیره ابن هشام آمده است: عمرو بن لُحَیّ اولین کسی بود که بت پرستی را به مکّه و اطراف آن وارد کرد. در مآرب (سرزمینی در بلقاء شام) مردمی را دید که بت می پرستیدند. از آنان پرسید که چه می کنید؟ این بت ها چیست که آنها را می پرستید؟

گفتند: این بت ها را می پرستیم و از آنها باران می طلبیم، به ما باران می دهند و از آنان یاری می طلبیم، یاریمان می کنند. گفت: آیا یکی از این بت ها را می دهید که به سرزمین عرب ببرم تا آن را بپرستند؟

اینگونه بود که از روش آنان خوشش آمد و بت بزرگی را با خود به مکه برد که نامش «هُبل» بود. آن را بر بام کعبه نهاد و مردم را به پرستیدن آن فراخواند. ⁽³⁾4. موحّد، آمرزش گناهان و شفاعت را به دست خدا می داند. جز خدا کسی بخشاینده گناهان نیست و کسی جز با اذن او شفاعت نمی کند:

«فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ»، ⁽⁴⁾«برای گناهانشان آمرزش طلبیدند و کیست جز خدا که گناهان را ببخشاید؟»

و «قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِیعاً لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ» ⁽¹⁾«بگو همه شفاعت از آن خداست، فرمانروایی آسمان ها و زمین از آن اوست.»

و «وَ لا یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ» ⁽²⁾، «آنان که جز خدا را می خوانند، مالک شفاعت نیستند.»، ولی مشرک معتقد است که شفاعت به دست خدایان و معبودهای دروغی است. گواه این سخن، نزول آیات یاد شده در ردّ پندار مشرکان است که معتقد بودند بت ها مقام شفاعت دارند. از این رو در آیات دیگر این عقیده را نفی می کند:

«لا یَمْلِکُونَ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً»، ⁽³⁾«مالک شفاعت نیستند، مگر کسی که پیمانی نزد خدا گرفته باشد.»

«وَ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ» ⁽⁴⁾،

«شفاعت نزد خدا سود نمی بخشد، مگر برای آنکه خدا به او اذن دهد.»

و «وَ لا یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ» ⁽⁵⁾، «آنان که جز خدا را می خوانند، آن معبودها مالک شفاعت نیستند، مگر کسی که به حق گواهی دهد.»

و نیز آمرزش گناهان را هم به دست این معبودها می داند. گواه این، توصیفی است که خدای سبحان خود را به عنوان بخشاینده گناه «غافِرِ الذَّنْبِ» ⁽⁶⁾می خواند.

خلاصه سخن

هر خضوع، کرنش و درخواست، از این ریشه می گیرد که مورد کرنش را خدا یا

پروردگار بدانیم و سرنوشت پرستشگر را به دست او بدانیم. چنین خضوعی عبادت است. پس اگر در پیشگاه خدای سبحان کرنش کند، این عبادت خداست و اگر برای غیر خدا خضوع کند، غیر خدا را پرستیده است و مشرک خواهد بود.

در مقابل این، خضوع و کرنش و کاری است که از چنین باوری سر چشمه نگرفته باشد. پس خضوع کسی در برابر یک موجود و احترام به او هر چند هم بسیار باشد، تا همراه با اعتقاد به خدایی و پروردگاری او نباشد، شرک و پرستش آن موجود نیست، هر چند ممکن است حرام باشد، مثل سجده عاشق برای معشوق یا زن در برابر شوهرش، که هر چند در آیین اسلام حرام است، ولی پرستش نیست و حرمت آن جهت دیگری دارد.

پس پرستش و حرام بودن، دو چیز مختلف است.

با این تحلیل، می توان تعریف های مختلف برای عبادت را که بیشتر مفسّران در ذیل آیه «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» گفته اند، به ویژه سخن صاحب تفسیر «المنار» را ارزیابی کرد.

وقتی تعریف عبادت و فرق آن با غیر عبادت روشن شد، می توانی درباره کارهایی که بهانه شده تا انجام دهندگان آن ها را به شرک متهم کنند، به گمان اینکه این عبادت است و چنین کسان غیر خدا را می پرستند، داوری قطعی کنی.

برای توضیح موضوع، به بررسی تفصیلی این موضوعات می پردازیم.

1. استعانت از غیر خداوند متعال

موحّد، همان گونه که جز خدا را نمی پرستد، در زندگی دنیوی و اخروی خود نیز جز از خداوند یاری نمی طلبد. از این روست که خداوند، توحید در استعانت را به توحید در عبادت عطف می کند و مسلمان را فرمان می دهد که شب و روز در نمازهای پنجگانه اش بگوید: «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ». جدا کردن این دو و حرام دانستن عبادت غیر خدا و جایز شمردن استعانت از غیر خدا بر خلاف قرآن کریم است. مسلمان جز خدا را نمی پرستد و جز از او یاری نمی جوید.

این از یک سو. از سوی دیگر، همه خردمندان- چه موحّدان چه جز آنان- و پیامبران و اولیا همواره در زندگی دنیوی و معاشرت خویش، از غیر خدا کمک می خواهند. حتی خداوند دستور می دهد که از غیر خدا کمک بطلبید، مثل آیه:

«وَاسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ» ⁽¹⁾«از صبر و نماز، یاری بجویید.»

از ذی القرنین هم حکایت می کند که از کسانی که در سرزمین قوم یأجوج و مأجوج بودند، کمک خواست: «وما مَکَّنِّی فِیهِ رَبِّی خَیْرٌ فَأَعِینُونِی بِقُوَّةٍ» ⁽²⁾«آنچه پروردگارم در اختیار من نهاده، بهتر است پس مرا با نیرویی یاری دهید.»

همچنین به مسلمانان فرمان می دهد هر کس از شما کمک خواست، او را کمک کنید:

«وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ» ⁽¹⁾پس چه باید کرد؟ از یک سو آیات قرآن، یاری خواهی و استعانت را منحصر به خداوند می داند، از سوی دیگر دستور می دهد از غیر خدا کمک بخواهید! پس باید حقیقت استعانتی را که مخصوص خدای سبحان است بررسی کرد و تفاوت آن را از نصرت خواهی از غیر خدا که محور زندگی اجتماعی است مشخص نمود.

توضیح اینکه: ممکن است استعانت از غیر خدا به دو صورت باشد:

این نوع از استعانت، در واقع جدا از استعانت از خدا نیست، چون به طور ضمنی این اعتراف در آن نهفته که خدا به آن عوامل، آن اثر را داده و اجازه فرموده است و اگر بخواهد، آن قدرت و اثر را از آن می گیرد. وقتی کشاورز، از عوامل طبیعی مثل خورشید، آب و کشت زمین کمک می گیرد، در واقع از خداوندی کمک گرفته که به این عوامل، قدرت رویاندن و به ثمر رساندن بذر و رساندن به حدّ کمال بخشیده است.

از این توضیح، هدف دو دسته از آیات که در مسأله استعانت است، روشن می شود:

دسته اوّل: استعانت را منحصر به خدا می کند و تنها او را یاور و مددکار به حساب می آورد نه دیگری را.

دسته دوم: ما را به یک سلسله از امور یاری کننده غیر از خدا فرا می خواند و آن ها را در کنار خدا، نصرت بخش و یاری رسان می شمارد. اگر جایگاه هر یک از دو گروه از آیات را درک کنیم، میان آن ها تعارض و اختلافی نیست. آن دسته از آیات که استعانت را منحصر به خداوند می داند، ناظر به این حقیقت است که در صحنه هستی، هیچ مؤثّر تام و مستقلّ و بدون اتکاء به دیگری نه در وجودش، نه در کار و تأثیرش، جز خداوند وجود ندارد. و آن دسته از آیات که استعانت از غیر خدا را جایز می شمارد، ناظر به این است که عواملی در جهان هست که در وجود و کارش نیازمند خداوند است و هر کار می کند، با اذن و مشیّت و قدرت الهی انجام می دهد و اگر خدای متعال آن قدرت را به آن ها نداده بود و خواست خدا بر استمداد از آن جریان نیافته بود، هیج قدرتی بر هیچ کاری نداشت.

پس در همه مراحل به این نحو که گفته شد، یاری کننده حقیقی خداوند است و از هیچ کس به عنوان اینکه یاری رساننده مستقل است نمی توان استعانت جست، مگر از خداوند. از این رو، استعانت منحصر به خدا شده است. لیکن این هرگز مانع استعانت از غیر خدا به عنوان غیر مستقل و متکّی به قدرت الهی نیست و چنین استعانتی هرگز منافات با آن استعانت انحصاری نیست، چون:

اوّلًا: استعانت مخصوص به خدا غیر از استعانت از عوامل دیگر است. استعانت منحصر به خدا با اعتقاد به این است که او ذاتاً و بدون تکیه بر دیگری می تواند ما را یاری کند، در حالی که استعانت از غیر خدا به نحو دیگر و با اعتقاد به این است که یاری رسانی او مستند و متکّی به قدرت الهی است نه به خودش و به نحو مستقل. استعانت به نحوه اول ویژه خدای متعال است و این دلیل نمی شود که استعانت از نوع دوم هم مخصوص او باشد.

ثانیاً: اینگونه استعانت، جدا از استعانت از خداوند نیست، بلکه عین همان است و موحّد که همه هستی را از خدا و وابسته به خدا می داند، راهی جز این ندارد.

2. درخواست شفاعت از مأذونان برای شفاعت

اشاره

آیا شفاعت طلبی از آنان که اذن شفاعت دارند، پرستش آنان است و با توحید منافات دارد؟ یا این درخواست دعا از آنان است؟

بررسی این مسأله در گرو بیان نکات زیر است:

و اینک بررسی این مسائل، یکی پس از دیگری:

اوّل: حقیقت و معنای شفاعت

شفاعت آن است که رحمت و آمرزش و فیض الهی از راه اولیای خدا و بندگان برگزیده او به مردم برسد و این موضوع شگفتی نیست. همانگونه که هدایت الهی که از فیض های خداوند است، در این دنیا از راه پیامبران و کتب آسمانی او به مردم می رسد، آمرزش الهی نیز در قیامت، از همین راه به گنهکاران می رسد و بعید نیست که مغفرت او در روز رستاخیز، از راه بندگان خوبش هم به آنان برسد، چرا که خداوند دعای آنان را در

زندگی دنیوی سبب آمرزش قرار داده و در آیات قرآن به این نکته تصریح شده است.

فرزندان یعقوب چون خاضعانه نزد پدر خویش باز گشتند، گفتند:

ای پدر، ما خطا کرده ایم، برای ما آمرزش بطلب «قالُوا یا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا کُنَّا خاطِئِینَ». ⁽¹⁾یعقوب نیز پاسخ داد که برای شما از خدا آمرزش خواهم خواست، که او آمرزنده و مهربان است:

«سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّی إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ». ⁽²⁾این مسأله اختصاص به حضرت یعقوب ندارد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز از کسانی بود که دعایش در حق گنهکاران مستجاب می شد. به فرموده قرآن:

«وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِیماً» ⁽³⁾«اگر آنان که به خویش ستم کردند، نزد تو می آمدند و از خدا آمرزش می طلبیدند و پیامبر هم برای آنان آمرزش می طلبید، خداوند را توبه پذیر و مهربان می یافتند.»

یا آیه دیگری می فرماید:

«وَ صَلِّ عَلَیْهِمْ إِنَّ صَلاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ» ⁽⁴⁾«بر آنان دعا کن، که دعای تو مایه آرامش آنان است.»

این آیه و آیات مشابه می رساند که آمرزش الهی گاهی توسّط واسطه هایی همچون

پیامبران به بندگانش می رسد، گاهی هم بی واسطه. و این حقیقت وقتی روشن می شود که بدانیم دعا، بخصوص دعای صالحان، در سلسله نظام علت و معلول، اثر دارد و علّت تنها در علت های واقع در چهار چوب حسّ خلاصه نمی شود و در عالم هستی مؤثرهایی بیرون از احساس و حواس ما وجود دارد که گاهی حتی از فکر ما هم دور است.

خداوند می فرماید: «وَ النَّازِعاتِ غَرْقاً وَالنَّاشِطاتِ نَشْطاً ... فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً». ⁽¹⁾و به این عوامل تدبیرگر سوگند می خورد.

مقصود از این مدبّرات چیست؟ آیا مختص به تدبیر کننده های طبیعی و مادی است یا فراگیرتر از آن ها؟

از أمیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده که آن ها را به فرشتگان نیرومندی تفسیر فرموده که خداوند کار جهان و تدبیر امور هستی و زندگی را به آنان سپرده و با اذن او کار می کنند.

همانگونه که واجب است به این مدبرات ایمان داشته باشیم، هرچند چگونگی تدبیر و حقیقت تأثیر آن ها را ندانیم، ایمان به تأثیر دعا در جلب آمرزش الهی و دفع عقاب هم لازم است، هرچند چگونگی تأثیرش را ندانیم.

عقیده به شفاعت اولیا، نوعی امید به رحمت خدا و آرزومندی بخشایش و لطف اوست. اسلام دریچه های امید را به روی گنهکار پشیمان گشوده است، تا به سوی پروردگارش برگردد و با اطمینان و اعتماد راه تکاملی خود را بپیماید.

یکی از این دریچه ها توبه و انابت و استغفار است. دریچه دیگر، شفاعت برای گنهکاران است، شفاعتی که طبق رهنمود قرآن و حدیث و معیارهای دینی شامل آنان می شود، و برق امید را در دل عاصیان پدید می آورد و جلوی ناامیدی آنان را گرفته، روح عمل و نشاط در آنان برمی انگیزد.

معنای این، زمینه سازی برای گنهکاران و آسان نمودن خلاف به امید شفاعت نیست، چون که شفاعت، شرایط و حدودی دارد و مطلق و بی قید و شرط نیست تا همه

گناهکاران را شامل شود، بلکه نقش آن کاشتن بذر امید و آرزو در دل هاست، تا وقتی که اصل، عمل است و انجام واجبات و ترک محرمات.

دوم: بررسی آیات نفی کننده و اثبات کننده شفاعت

اشاره

به اجماع همه علمای اسلام، در روز قیامت شفاعت برای پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و هر کس که خداوند اذن شفاعت دهد ثابت است و کسی منکر این نیست، مگر آنکه معاند است، یا از قرآن و معارف اسلامی بی خبر است. لیکن آیات شفاعت، برخی نفی کننده است، بعضی اثبات کننده. گاهی با غفلت از مقصود آیات، به دسته اول تمسّک می شود تا شفاعت را نفی کنند. اینک بررسی و تفسیر این آیات:

آیات شفاعت چند دسته است:

دسته اول: نفی کننده شفاعت

در قرآن کریم تنها یک آیه است که ظاهر آن شفاعت را به نحو مطلق نفی می کند:

«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لا بَیْعٌ فِیهِ وَ لا خُلَّةٌ وَ لا شَفاعَةٌ وَ الْکافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ» ⁽¹⁾«ای اهل ایمان، از آنچه به شما روزی دادیم انفاق کنید، پیش از آنکه روزی برسد که در آن روز، نه داد وستدی است، نه دوستی و نه شفاعت، و کافران همان ستمگرانند.»

ولی دقت در ذیل آیه «وَ الْکافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ» ثابت می کند که آنچه نفی شده است، شفاعت در حق کافران است، افزون بر اینکه خداوند در آیه بعد، شفاعت با اذن او را ثابت می کند:

«مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ» ⁽²⁾«کیست که جز با اذن او نزد او شفاعت کند؟.»

دسته دوّم: نفی شفاعت مورد اعتقاد یهود

خداوند می فرماید:

«یا بَنِی إِسْرائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَنِّی فَضَّلْتُکُمْ عَلَی الْعالَمِینَ وَ اتَّقُوا یَوْماً لا تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئاً وَ لا یُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَ لا یُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ» ⁽¹⁾«ای بنی اسرائیل! یاد کنید نعمت مرا که بر شما عطا کردم و شما را بر جهانیان برتری دادم و از روزی پروا کنید که کسی مجازات دیگری را نمی پذیرد و نه از او شفاعت پذیرفته می شود و نه غرامت از او گرفته خواهد شد و نه آنان یاری می شوند.»

وحدت سیاق، حکم می کند که هدف، نفی شفاعت باطل باشد که یهود در آن دوره می پنداشتند، یعنی اعتقاد به شفاعت، بدون هیچ شرطی در شفاعت کننده و شفاعت شونده. این کجا و شفاعت تعیین شده کجا؟

دسته سوم: نفی صلاحیت بت ها برای شفاعت

عرب جاهلی چون معتقد به شفاعت بت ها نزد خدا بودند، آن ها را می پرستیدند.

در این زمینه آیات فراوانی است که به یکی بسنده می کنیم:

«أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ قُلْ أَ وَ لَوْ کانُوا لا یَمْلِکُونَ شَیْئاً وَ لا یَعْقِلُونَ» ⁽²⁾«آیا جز خدا شفیعانی گرفته اند؟ بگو: آیا هر چند آنها مالک چیزی نباشند و شعوری نداشته باشند. باز هم از آنان شفاعت می طلبید؟»

دسته چهارم: انحصار شفاعت در خدا و عدم شرکت دیگری

خداوند می فرماید:

«قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِیعاً لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ» ⁽¹⁾«بگو همه شفاعت از آن خداست، فرمانروایی آسمان ها و زمین از آن اوست، سپس به سوی او بازگردانده می شوید.»

روشن است که خدا نزد کسی برای کسی شفاعت نمی کند، چون او برتر از هر چیز است، و هر چیز در پیشگاه او خاضع است. پس معنای اینکه همه شفاعت از آن اوست این است که خدای سبحان مالک مقام شفاعت است و هیچ کس جز با اجازه او شفاعت نمی کند. پس این آیه، هم نفی عقیده مشرکین است که برای غیر خدا شفاعت قائل بودند، هم نفی اعتقاد یهود و نصاری است که به شفاعت مطلق و بی قید و شرط در مورد شفاعت کننده و شفاعت شونده معتقدند. شفاعت از آن خداست و برآن سلطه دارد و جز خدا مالک آن نیست و این منافات ندارد با اینکه بندگانی باشند که چون مورد رضایت الهی اند، اذن شفاعت داشته باشند. این معنی در دسته بعد می آید.

دسته پنجم: شفاعت به اذن خدا

آیاتی هست که به روشنی دلالت بر شفاعت کسانی با اذن الهی دارد. امّا اینکه آنان کیانند؟ قرآن از آنان چیزی نمی گوید. اینک آیات:

پس فرق میان شفاعت مردود و شفاعت مأذون روشن شد. شفاعتِ مطلق، یعنی شفاعت بدون اذن خدا یا شفاعت بت ها، مردود است و شفاعت دیگران که خدا به آنان اذن داده و نزد پروردگار عهدی گرفته اند، شفاعت مقبول است.

شرایط شفیع

قرآن کریم، شفاعت بت ها را که عرب آنها را به دروغ می پرستیدند رد می کند و می گوید: آنان که از خود نمی توانند دفاع کنند، چگونه می توانند در حق پرستندگانشان شفاعت کنند؟ هدف آیات نفی کننده شفاعت، شفاعت این ها و شفاعت مطلقی است که اهل کتاب به آن معتقدند ولی شفاعت پذیرفته، شفاعت گروهی است از بندگان ویژه خدا که با شرایط خاصّی شفاعتشان نزد خدا قبول می شود. در روایات اسلامی نام شفیعان و شرایط شفاعت نسبت به شفاعت شوندگان آمده است.

اهل کتاب، به خصوص یهود به شفاعت مطلق و بی قید در مورد شفاعت شوندگان اعتقاد داشتند و می گفتند در قیامت، مطیع و گنهکار، به شفاعت پیامبران و اولیا به بهشت می روند. این عقیده به خاطر باورهای نادرستی بود که میانشان رایج بود.

از جمله:

«وَ قالَتِ الْیَهُودُ وَ النَّصاری نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَ أَحِبَّاؤُهُ» ⁽²⁾، «یهود و نصاری می گفتند: ما فرزندان خدا و دوستان اوییم.»

«وَ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَیَّاماً مَعْدُودَةً» ⁽¹⁾، «ما را آتش لمس نمی کند، مگر روزهایی چند.»

و عقاید دیگری که زمینه اعتقاد به شفاعت آزاد بی قید و شرط شده بود، بویژه نسبت به شفاعت شوندگان. با اینکه قرآن شفاعت در حق کسی را که ارتباط ایمانی با خدا ندارد و به او یا به یکتایی خدا یا به قیامت عقیده ندارد و در زمین فساد می کند و به بندگان خدا ظلم می نماید، یا ارتباط معنوی با شفیعان را گسسته است، نفی می کند. چنین کسانی هیچ بهره ای از شفاعت نمی برند. خداوند می فرماید:

در برخی آیات به بعضی از آنان که اذن شفاعت دارند اشاره شده است که تنها یک آیه می آوریم:

«وَ کَمْ مِنْ مَلَکٍ فِی السَّماواتِ لا تُغْنِی شَفاعَتُهُمْ شَیْئاً إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ یَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَرْضی» ⁽⁵⁾«چه بسا فرشتگانی در آسمان هاکه شفاعت آنان به هیچ کاری نمی آید، مگر پس از آنکه خداوند به هرکس بخواهد و بپسندد، اجازه دهد.»

با بررسی روایات شیعه و اهل سنت درباره شفاعت، روشن می شود که یکی از مفاهیم اصیل در قرآن و روایات، شفاعتِ محدود و مأذون است.

سوم: محدوده شفاعت

شفاعت مطلق و بی قید و شرط را یهود و نصاری و مشرکان معتقد بودند، امّا شفاعتی که قرآن آن را پذیرفته، شفاعتی است که شرایطی در شفیع، در شفاعت شده و در مورد شفاعت دارد.

امّا شفیع، هر چه هم نزد خداوند، رتبه و منزلت داشته باشد، جز با اذن و رضایت خدا شفاعت نمی کند. آیات یاد شده، بر این شرط دلالت می کرد.

امّا شفاعت شده باید به وسیله ایمان به خدا و یکتایی او و ایمان به پیامبران الهی و کتب آسمانی، پیوند خود را با خدا استوار سازد و از کسانی نباشد که دستشان آلوده به جنایت شده و در گناهان غرق شده اند. این شرطها و محدوده ها در روایات شیعه و اهل سنّت بیان شده که حتی مجال ذکریک دهم آن ها هم نیست. تنها به ذکر چند نمونه اکتفا می کنیم:

«پسرم! هرکس نماز را سبک بشمارد به شفاعت ما نمی رسد.» ⁽¹⁾امّا نسبت به مورد شفاعت باید گفت که شرک و الحاد مورد شفاعت قرار نمی گیرد.

خداوند می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ» ⁽²⁾«خداوند، شرک ورزیدن به او را نمی آمرزد و جز آن را برای هرکس بخواهد می بخشاید.» برای اطلاع بیشتر به روایات رجوع شود.

چهارم: ثمره شفاعت

آیا نتیجه شفاعت، آمرزش گناهان گنهکار است، یا افزایش ثواب و بالارفتن درجات مطیعان؟

بسیاری از مسلمانان به اوّلی عقیده دارند، گروهی از متکلّمان معتزله هم دوّمی را معتقدند. دلیل بر قول اول این است که شفاعت، از مفاهیم ابداعی اسلام نیست، بلکه مفهومی بوده که میان مشرکان، یهود و نصاری از اهل کتاب رواج داشته است. مفهوم رایج شفاعت قبل از اسلام، همان است که قرآن کریم آن را مطرح کرده است. شفاعت پذیرفته همان شفاعت رایج پیش از نزول قرآن است، البته با شرایط و حدودی، دلیل این مطلب روایتی است که شیعه و اهل سنت از پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله روایت کرده اند که فرمود:

«ادَّخرتُ شَفاعتی لأهلِ الکبائِرِ مِن امّتی» ⁽³⁾«شفاعتم را برای صاحبان گناهان کبیره از امتم ذخیره کرده ام.»

پنجم: شفاعت طلبی از پیامبر صلی الله علیه و آله و اولیا که مأذون در شفاعتند

مفهوم روشن شفاعت نزد عامّه، دعای شفیع و طلبیدن او از خداوند است که گناهان بندگانش را- اگر شایسته بخشایشند- بیامرزد. پس درخواست شفاعت از شفیع، به

درخواست دعا از او برای آن هدف برمی گردد. آیا اشکالی دارد که از برادر مؤمن درخواست دعا کنی؟ تا چه رسد به درخواست از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله که به تصریح آیات قرآن، دعایش مستجاب است و ردّ نمی شود. ⁽¹⁾آنچه روشن می کند که شفاعت پیامبر، دعای او در حق شفاعت شده است، روایتی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله است که فرمود:

«هیچ کس نیست که بمیرد و گروهی از مسلمانان که تعدادشان به صد نفر برسد برای او شفاعت کنند، مگر اینکه شفاعت آنان در مورد او پذیرفته شود.» ⁽²⁾شارح کتاب، تعبیر «یَشْفَعون له» را تفسیر کرده به این که برای او دعا کنند. تعبیر «شُفِّعوا فیه» را هم تفسیر کرده به اینکه: شفاعتشان پذیرفته می شود.

از عبداللَّه بن عباس نیز روایت شده که گوید: شنیدم که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می فرمود:

«هیچ مسلمانی نیست که بمیرد و چهل نفر موحّد بر جنازه او بایستند، مگر آنکه خداوند شفاعت آنان را درباره او می پذیرد.» ⁽³⁾پس وقتی شفاعت خواهی از صالحان به معنای درخواست دعاست، هرکس نیز از پیامبر شفاعت بطلبد، همین معنی را قصد می کند. ⁽⁴⁾وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله زنده بود و در مدینه می زیست، درخواست دعا از پیامبر از سوی اصحاب، معنایش درخواست شفاعت بود. هرچند نام آن متفاوت است، لیکن حقیقت آنها یکی است. پس از انتقال از دنیا به جهان برزخ نیز معنای شفاعت خواهی همان درخواست دعاست، نه چیز دیگر.

پس اگر یک نفر بادیه نشین به مسجد او می آمد و از آن حضرت می خواست که برایش استغفار کند، از او شفاعت نزد خدا را طلبیده بود. اگر آن شخص پس از رحلت او می آمد و می گفت: ای پیامبر! نزد پروردگار برایم استغفار کن، یا می گفت: نزد خداوند شفاعتم

کن، مفهوم همه این ها یکی است، هرچند در ظاهر مختلف باشد. پذیرش درستی یکی و تشکیک در درستی آن دیگری مثل آن است که دو چیز به هم پیوسته را از هم جدا کنیم.

تا اینجا روشن شد که شفاعت خواهی یعنی درخواست دعا از شفیع، واین امری پسندیده در دین است و فرقی نمی کند که از شفیع، در حال حیاتش درخواست شود، یا پس از وفاتش، چون از مرز درخواست دعا فراتر نمی رود. امّا اینکه فایده داشته باشد یا نه، موضوعی است که اینجا جای بحث آن نیست.

این گونه درخواست دعا و شفاعت، در زمان های گذشته از سوی پیشینیان صالح نیز انجام گرفته است که نمونه هایی یاد می شود:

پیشینیان و درخواست شفاعت از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله

شفیع من باش، روزی که شفاعت کسی هیچ سودی برای سواد بن قارب نخواهد داشت ⁽²⁾.

بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله در سرزمین مکه به دنیا خواهد آمد و چون می ترسید که عمر، مجال دیدارش را ندهد، نامه ای نوشت و آن را به یکی از بستگانش سپرد، تا وقتی پیامبر مبعوث می شود به او بدهد. در آن نامه از جمله چنین آمده بود:

«اگر تو را درک نکردم، پس روز قیامت شفاعتم کن و فراموشم منمای»، چون نامه به دست پیامبر صلی الله علیه و آله رسید، فرمود: «آفرین به برادر صالحم تُبّع». ⁽¹⁾اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله، آن خواستار شفاعت را برادر صالح نامید، روشن ترین دلیل بر آن است که درخواست شفاعت با اصول اعتقادی تعارضی ندارد.

«اذْکُرْنِی عِنْدَ رَبِّکَ» ⁽⁵⁾«مرا نزد صاحبت یاد کن.»

«البدعة فی مفهومها الاسلامی الدقیق» می گوید: شفاعت طلبی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به صورت کلّی و بدون قید، پس از اذان یا هنگام دیگر، در سنّت آمده است. بعضی از اصحاب نیز از آن حضرت چنین درخواست کردند و آن حضرت نهی نکرد. احادیث در این زمینه و مناسبت های متعدد، بسیار است که برخی را می آوریم:

مصعب اسلمی گوید: یکی از غلامان ما نزد پیامبر صلی الله علیه و آله رفت و گفت: درخواستی دارم حضرت فرمود: چیست؟ گفت: می خواهم مرا از کسانی قرار دهی که روز قیامت شفاعتشان می کنی. فرمود: این را چه کسی به تو یاد داده است؟ گفت: کسی به من نگفته، خودم چنین خواسته ام. فرمود: تو از کسانی هستی که روز قیامت شفاعتشان می کنم (به نقل هیثمی در مجمع الزوائد و روایت طبرانی).

هیثمی در این موضوع، احادیث بسیاری نقل کرده است. «⁽¹⁾1» این در دوران حیات پیامبر صلی الله علیه و آله بود. امّا پس از رحلت آن حضرت، آیا می توان از آن حضرت، به خصوص در برابر قبر مطهرش و هنگام سلام دادن بر او شفاعت طلبید؟ از آنجا که بدون تردید ثابت است که مردگان در عالم برزخ می شنوند و سخن می گویند و دعا می کنند، به ویژه حضرت رسول صلی الله علیه و آله وقتی به او سلام می دهند، روح مطهرش جواب می دهد، پس فرقی در شفاعت طلبی میان زمان حیات و پس از مرگ و در حیات برزخی نیست و هر که ادعای ممنوعیت دارد باید دلیل بیاورد. ⁽²⁾

دو شبهه

مخالفان شفاعت دو شبهه ذکر کرده اند که آن ها را همراه تحلیلی می آوریم:

1- شفاعت طلبی مشرکان از بت ها

دلیل دوم قائلان به حرمت شفاعت طلبی از شفیعان این است که قرآن کریم علّت

شرک بت پرستان را شفاعت طلبی از بت هایشان می داند و می فرماید:

«وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَضُرُّهُمْ وَ لا یَنْفَعُهُمْ وَ یَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَاللَّهِ» ⁽¹⁾«جز خدا چیزهایی را می پرستند که نه به آنان زیان می رساند و نه سود می بخشد و می گویند: اینها شفیعان ما نزد خداوندند.»

براین اساس، شفاعت طلبی از پیامبران یا اولیا نیز مثل شفاعت خواهی از بت ها شرک است. ⁽²⁾پاسخ آن است که:

مشرکان که از بت هایشان طلب شفاعت می کردند، براساس این عقیده بود که بت ها را خدا می دانستند، یا می پنداشتند کار خدا به آنان سپرده شده است، در حالی که موحّدان در این شفاعت خواهی معتقدند که شفیعان بندگان خالص خدایند و خداوند به خاطر پرستش خالصانه این منزلت و مقام را به آنان عطا کرده است. چگونه می توان این دو درخواست را یکی دانست؟

البته پس از آنکه در مقابل خداوند خضوع می کنند و به او ایمان دارند، از اولیای صالح الهی درخواست شفاعت می کنند، به خاطر آنکه خداوند به آنان اذن شفاعت داده است.

پس نمی توان کار مؤمنان را مثل عمل مشرکان و از یک مقوله دانست و این نه اساس درستی دارد و نه بر دلیل برهانی و مستند علمی استوار است.

این، آخرین دلیلی بود که منکران شفاعت به آن استناد می کردند که نمی توان از اولیا و صالحان درخواست شفاعت کرد.

جواب آن است که: در بحث حیات برزخی ثابت کردیم که شهدا زنده اند و نزد پروردگارشان روزی می خورد. پس وقتی شهیدان نزد پروردگارشان زنده اند، پیامبر شهیدان به طریق اولی نزد پروردگارش زنده است، پس درخواست شفاعت از او بیهوده نیست، چون زنده است و روزی می خورد و سخن ما را می شنود و به اذن پروردگار، جایگاه مارا می بیند.

بر فرض تسلیم به اینکه پیامبران و صالحان و شهیدان مرده اند و سخن ما را نمی شنوند و جایگاه ما را نمی بینند، نهایت چیزی که در شفاعت طلبی از آنان خواهد داشت، آن است که کاری لغو باشد نه حرام، آن گونه که پیروان تفکر وهابیت ادّعا دارند.

گواه بر این نکته این است که کسی که در حال غرق شدن است، دست به هرچیزی می افکند تا خود را نجات دهد. روشن است که کار او لغو و بی ثمر است، در عین حال هیچ دانش آموزی تا چه رسد به یک استاد را نمی بینی که آن غریق را مشرک و مرتکب کار حرام بداند.

3. نذر برای اولیا

نذر آن است که انسان خود را ملزم و متعهد کند که اگر حاجتش بر آورده شد، کاری را انجام دهد. مثلًا بگوید: برای خداست برعهده من که اگر در امتحان قبول شدم، ختم قرآن کنم. این همان نذر شرعی است و باید نذر برای خداوند باشد و برای غیر او جایز نیست.

گاهی در ضمن نذر، متعهد می شود که ثواب آن کار را به یکی از نزدیکانش مثل پدر و مادر، یا اولیا و انبیا اهدا کند و می گوید: برای خدا نذر می کنم که قرآن را ختم کنم و ثواب آن را به فلانی اهدا کنم. اینکه می گوید «برای خدا» و آنکه می گوید «به فلانی» با هم متفاوت است. در اوّلی هدف نذر مطرح است، یعنی تقرّب به خداوند، در دوّمی بیانِ موردِ بهره مندی از نذر است.

این گونه نذر میان مسلمانان رایج است. کاری را برای خدا نذر می کنند و ثواب آن را به یکی از اولیای خدا و بندگان صالح هدیه می کنند، گاهی هم عبارت را مختصر می کنند و می گویند: این گوسفند، نذر پیامبر، و مقصود جهت سود بردن از آن نذر است.

قرآن کریم هم پر است از هر دو گونه کاربرد نذر. خداوند از قول همسر عمران چنین حکایت می کند:

«رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ ما فِی بَطْنِی مُحَرَّراً» ⁽¹⁾«خداوندا آنچه را که در رحم دارم برای تو نذر کردم که آزاد برای خدمت خانه تو باشد.»

تعبیر برای تو نذر کردم، مثل آن است که بگوید: برای خدا نماز خواندم، برای خدا نذر کردم.

نیز خداوند می فرماید:

«إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ» ⁽²⁾«صدقات (زکات) برای فقیران و بینوایان است» برای فقرا یعنی برای بهره مندی آنان. مثل آنکه هنگام نذر با تعبیر کوتاه می گوییم:

این برای پیامبر، یا برای امام. سعد بن عباده هم وقتی چاهی کند، آب آن را نذر مادرش کرد و گفت: این برای ام سعد. پس با این تفسیر، روشن می شود که نذر برای اولیا و صالحان مانعی ندارد.

برای روشن تر شدن مطلب، سخن بعضی از متفکران و علمای اسلام را می آوریم.

خالدی می گوید: مسأله دائر مدار نیّت نذر کنندگان است و هر عملی به نیت است.

اگر قصد نذر کننده، خود مرده و تقرّب به اوست جایز نیست بالاتفاق. و اگر قصدش تقرّب به خداست، ولی برای بهره بردن زندگان و ثوابش هم برای کسی که به سود او نذر کرده است، چه نوع خاصّی از نفع بردن را معین کرده باشد یا به طور مطلق گفته باشد و در عرف به نحوی باشد که به مصرف خاصی یا برای نزدیکان میّت برگردد، در این صورت واجب است به چنین نذرهایی وفا شود. ⁽³⁾غرامی گوید: هر کس از حال مسلمانانی که چنین نذرهایی می کنند جویا شود، می بیند که مقصود آنان از قربانی ها و نذرها برای اموات، انبیا و اولیا، صدقه از جانب آنان و اهدای ثوابش به آنان است. اجماع اهل سنّت بر این است که صدقه زندگان برای مردگان سودمند است و به آنان می رسد. احادیث در این مورد، هم صحیح و

مشهور است. ⁽¹⁾ابوداود از میمونه نقل می کند که پدرش به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گفت:

یا رسول اللَّه! نذر کرده ام که اگر فرزند پسری برایم به دنیا آید بالای «بوانه»، تعدادی شتر قربانی کنم. (راوی گوید: چنین می دانم که گفت: پنجاه شتر).

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آیا چیزی از بت ها آنجا هست؟

گفت: نه. فرمود: به آنچه برای خدا نذر کرده ای وفا کن. ⁽²⁾از این که پیامبر از وجود بت ها در مکانی که قربانی می کنند می پرسد، معلوم می شود که نذر حرام، آن است که طبق عادت مردم دوران جاهلیت برای بت ها نذر شود.

خداوند هم می فرماید:

«وَ ما ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ ... ذلِکُمْ فِسْقٌ» ⁽³⁾«حیواناتی که در برابر بت ها ذبح می شود حرام است، این فسق است.»

هر کس که از وضع زائران عتبات مقدسه و حرم های اولیای الهی با خبر باشد می داند که آنان برای خدا و رضای او نذر می کنند و قربانی ها را با نام خدای متعال و با هدف بهره مندی صاحب قبر از ثواب آن و استفاده فقرا از گوشت قربانی ها ذبح می کنند.

4. تبرک به آثار اولیا

اشاره

تبرّک در لغت، مشتق از «برکت» به معنای افزونی در نعمت است.

امّا در اصطلاح آن است که موحّدان، از رهگذر تبرّک به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و بندگان صالح خدا و تبرک به آثار باقی مانده از آنان، درخواست افاضه نعمت و افزایش برکت کنند. معنای این آن نیست که تبرک جوینده، راه ها و اسباب طبیعی را برای رسیدن به خواسته هایش به روی خود ببندد، بلکه در همان حال که به علل و اسباب طبیعی تکیه می کند، راه تبرک را در برابر خود باز می گذارد، تا از این طریق، به فیض الهی که از این مجرا نازل می شود، افزون بر آنچه از راه اسباب طبیعی می رسد، دست یابد.

مسلم است که میان آثار پیامبران و صالحان و خیراتی که انسان از این راه به دست می آورد رابطه مادی وجود ندارد، لیکن همانگونه که گفته شد فیض های الهی بربندگان گاهی از غیر مجرای طبیعی افاضه می شود، آنجا که اراده الهی بر این باشد که حاجت های یک انسان مؤمن را از راه تبرّک به پیامبر یا آثار بازمانده از او برآورده سازد. آیات قرآن کریم و روایات فراوانی بر این حقیقت تأکید دارد. افزون بر اینکه هیچ مانع عقلی نیست که آثار پیامبر و صالحان در اجابت خواسته های انسان اثر گذار باشد. اینک برخی از آیاتی که در این زمینه است:

1. تبرّک به مقام ابراهیم علیه السلام

خداوند، بعضی از سرزمین هایی را که بدن دعوتگران توحید را لمس کرده، عبادتگاه به شمار آورده است، مثل آنکه «مقام ابراهیم» را نمازخانه قرار داده و فرموده است:

«وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی» ⁽¹⁾«خانه کعبه را محل بازگشت مردم و مرکز امن قرار دادیم و از مقام ابراهیم، عبادتگاهی برای خود انتخاب کنید.»

بی شک، نماز از بعد ذاتی فرقی نمی کند که در این جایگاه خوانده شود، یا نقاط دیگر مسجد. ولی «مقام ابراهیم» به سبب وجود ابراهیم پیامبر، امتیاز دیگری یافته و جای متبرّکی شده است. از این رو نمازگزار به خاطر تبرک به آن مکان پاک، نمازش را آنجا برگزار می کند.

در جای دیگری از قرآن، خداوند متعال «مسعی»- مسافت میان صفا و مروه- را محلّ عبادت می شمارد و این نیست مگر به سبب آنکه بانوی پاک و یکتا پرستی همچون «هاجر»، با قدم های مبارک خود هفت بار این زمین را در جستجوی آب، لمس کرده است و این مسأله علتی جز این ندارد که به این سرزمین مقدس که جزئی از بدن مادر حضرت اسماعیل را لمس کرده است، تبرک جویند.

2. پیراهن یوسف علیه السلام و بینایی یعقوب علیه السلام

یعقوب پیامبر، مدتی طولانی در رنج هجران فرزند عزیزش یوسف علیه السلام بود و در آن مدّت آن قدر گریست که به تعبیر قرآن کریم، چشمانش سفید (و نابینا) شد: «وَ ابْیَضَّتْ عَیْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ کَظِیمٌ» ⁽²⁾.

اراده الهی بر آن شد که به واسطه پیراهن فرزندش یوسف، بینایی یعقوب را به او برگرداند. خداوند از زبان یوسف علیه السلام چنین نقل می فرماید:

«اذْهَبُوا بِقَمِیصِی هذا فَأَلْقُوهُ عَلی وَجْهِ أَبِی یَأْتِ بَصِیراً». ⁽¹⁾«این پیراهن مرا ببرید و به صورت پدرم بیندازید، بینا می شود.»

شکی نیست که پیراهن یوسف، از جهت موّاد و شکل، با پیراهن های دیگر فرقی ندارد، ولی خواست خدا آن بود که فیض الهی از این راه به بنده اش یعقوب برسد. قرآن با صراحت این حقیقت را چنین بیان می کند:

«فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِیرُ أَلْقاهُ عَلی وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِیراً» ⁽²⁾«چون مژده دهنده آمد، آن پیراهن را به صورت او افکند، پس او بینا شد.»

3. تابوت سکینه بنی اسرائیل

حضرت موسی علیه السلام در اواخر عمر شریفش، الواح مقدّس را که در بردارنده شریعت او بود، همچنین زره، سلاح و آثار دیگرش را در صندوقی گذاشت و صندوق را به وصیّ خود «یوشع بن نون» سپرد. از همین جا آن صندوق نزد بنی اسرائیل اهمیت ویژه ای یافت.

در جنگ هایی که میان آنان و دشمنانشان پیش می آمد، آن صندوق را به عنوان تبرک با خود می بردند و به سبب آن از خداوند نصرت می طلبیدند و تا وقتی که آن صندوق میان آنان بود، با عزّت می زیستند. امّا وقتی که در دین سست شدند و تأثیر عامل بازدارنده اخلاقی در میان ایشان کم شد، دشمنانشان توانستند آنان را شکست دهند و آن صندوق مقدس را هم به غارت ببرند.

چون خدای سبحان پس از مدتی طالوت را به عنوان پادشاه و فرمانده بنی اسرائیل برگزید، پیامبرشان به ایشان گفت: نشانه صدق او و اینکه طالوت از سوی خداوند به

فرماندهی تعیین شده است، آن است که صندوق را نزد شما می آورد. قرآن در اشاره به این داستان می فرماید:

«وَ قالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ آیَةَ مُلْکِهِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ التَّابُوتُ فِیهِ سَکِینَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ بَقِیَّةٌ مِمَّا تَرَکَ آلُ مُوسی وَ آلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِکَةُ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» ⁽¹⁾«پیامبرشان به آنان گفت: نشانه فرمانروایی او آنست که تابوت را برای شما می آورد، در آن مایه آرامشی از سوی خداست و بازمانده ای از آنچه خاندان موسی و خاندان هارون برجا گذاشته اند. آن صندوق را فرشتگان حمل می کنند.

به یقین در این موضوع، نشانه ای است، اگر اهل ایمان باشید.»

دقت در آیه می رساند که قرآن کریم، از زبان پیامبر نقل می کند که بنی اسرائیل به آن صندوق تبرک می جستند و آن قدر ارزش و شرافت داشته که فرشتگان آن را حمل می کردند. اینک می پرسیم: اگر این کار، با اصول توحید، ناسازگار است، چگونه آن پیامبر، این خبر را به صورت یک مژده به آنان نقل می کند؟

4. تبرک به جایگاه اصحاب کهف

وقتی مؤمنان و یکتاپرستان، مخفی گاه جوانمردانِ «اصحاب کهف» را یافتند، با خود می اندیشیدند که چه کنند؟ همه اتفاق نظر داشتند که بر قبور آنان مسجدی بسازند تا محلّ عبادت باشد و وسیله ای برای تبرک جستن به عبادت در کنار آن پیکرهای مطهّر گردد. قرآن کریم چنین نقل می کند:

«قالَ الَّذِینَ غَلَبُوا عَلی أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِمْ مَسْجِداً» ⁽²⁾«آنان که از راز آنان آگاه شدند، گفتند: برمدفن آنان مسجدی می سازیم.»

مفسران می گویند هدف از ساختن مسجد، برپایی نماز و تبرک به اجساد مطهّر آنان بوده است.

به این چهار آیه بسنده می کنیم. دقت در این آیات ما را از یک اصل علمی و قرآنی روشن آگاه می کند و آن اینکه گاهی خواست الهی بر این می شود که نعمت ها، مواهب مادی و معنوی را از خلال اسباب و عوامل طبیعی به بشر افاضه کند، بدون آنکه میان امور مادی و معنوی تفاوتی باشد، مثل آنکه اراده الهی تعلّق گرفته تا بشر را از راه اسباب طبیعی هدایت کند، از این رو پیامبران را به عنوان بشارت دهنده و بیم دهنده فرستاده است. ولی در همان حال، گاهی نیز اراده خدا بر این تعلّق می گیرد که فیض خویش را از راه ها و اسباب غیرطبیعی جاری سازد. تبرّک یکی از آن راه های غیرطبیعی است که انسان به آن روی می آورد تا فیض الهی و نعمت پروردگار را به دست آورد.

براساس همین روش، مسلمانان به آثار پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و به موی شریف او و به قطرات آب وضوی آن حضرت و به جامه و ظرف و لمس بدن مطهّرش تبرک می جستندکه نمونه های آن در روایت ها آمده است. پس تبرّک، سنتی شد که صحابه به آن عمل می کردند و تابعان و صالحان بعدی نیز از آنان پیروی کردند.

ابن هشام، در بخش مربوط به صلح حدیبیّه می گوید: قریش، عروة بن مسعود ثقفی را نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله فرستادند. او در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله نشست و چون آگاهی یافت که پیامبر قصد دارد به سوی مکّه برود، نزد قوم خود بازگشت و آنچه را میان او و پیامبر گذشته بود، گزارش داد، سپس افزود: محمّد وضو نمی گیرد مگر آنکه اصحابش برای برگرفتن آب وضوی او می شتابند و از موی حضرت چیزی نمی افتد مگر آنکه آن را برمی دارند.

سپس گفت: ای قریش! من کسری و قیصر و نجاشی را در دوران زمامداری شان دیده ام، به خدا سوگند هرگز پادشاهی را میان مردم خود، همچون محمد در میان اصحابش ندیده ام، گروهی را دیدم که هرگز او را در برابر هیچ چیز تسلیم نمی کنند. پس ببینید

چه می کنید! ⁽¹⁾تعدادی از علمای اسلام، کتاب هایی در زمینه موارد تبرّک اصحاب به آثار پیامبر صلی الله علیه و آله تألیف کرده اند که عنوان آنها چنین است:

«التبرک بتحنیک الأطفال»،

«التبرّک بالمسح والمسّ»،

«التبرّک بفضل وضوئه وغسله»،

«التبرک بِسؤر شرابه وطعامه».

تبرّک اصحاب تنها به موارد یاد شده (مسح و لمس، آب وضو و غسل، نیم خورده آب و غذا) منحصر نمی شد، بلکه به آبی که آن حضرت دست مبارک خود را در آن وارد می کرد و آبی که از ظرفی می نوشید، به موی او، عرق او، ناخن او، ظرفی که از آن می نوشید، جای دهان مبارکش، منبر او، دینارهایی که عطا می کرد، و به قبر او تبرک می جستند. عادت مسلمانان بر تبرک به قبر شریف او و صورت بر آن نهادن و گریستن در کنار قبرش بود.

علامه محقق، محمد طاهر بن عبدالقادر از علمای مکه، کتابی به نام «تبرّک الصحابه» تألیف کرده و در آن گفته است: همه اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله اجماع بر تبرک به آثار پیامبر خدا و کوشش در گردآوری آن ها داشتند و آنان هدایت یافتگان و پیشگامان صالح بودند، به موی پیامبر، به آب وضو و عرق و جامه و ظرف و بدن شریف او و آثار دیگر آن حضرت تبرک می جستند. تبرک به بعضی از آثار او در زمان حیاتش اتفاق افتاده و حضرت آن را پذیرفته و ردّ نکرده است. این به روشنی دلالت بر مشروعیّت آن دارد و اگر مشروع و جایز نبود، حتماً از آن نهی می کرد و برحذر می داشت. اخبار صحیح و اجماع اصحاب، هم دلالت بر مشروعیت آن می کند، هم گواه ایمان استوار تبرک جویندگان و شدّت علاقه آنان به پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و پیروی از اوست. همچون سخن

شاعری که گفته است:

من به دیار و سرزمین لیلی گذر می کنم،

این دیوار و آن دیوار را می بوسم،

محبتِ سرزمین نیست که دلم را برده است،

بلکه محبّتِ آنکه، ساکن این دیار است. ⁽¹⁾

5. زیارت قبور

اشاره

زیارت قبور پیامبران و اولیا، آثار تربیتی و اخلاقی مهمی دارد، چرا که دیدار گورستان هایی که در بردارنده شمار بسیاری از افرادی است که در این دنیا زیسته، سپس به سرای آخرت کوچیده اند، جلوی طمع و حرص بر دنیا را می گیرد و چه بسا رفتار انسان را عوض می کند، در نتیجه ظلم و زشتی را رها کرده به خدا و آخرت روی می آورد. از این رو پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله می فرماید: «زُوروا القبورَ فانّها تُذَکِّرکُم بالآخرة» ⁽¹⁾، قبرها را زیارت کنید، چون شما را به یاد آخرت می اندازد.

البته از برخی روایات بر می آید که روزی پیامبر صلی الله علیه و آله از دیدار قبرها نهی کرد، سپس اجازه داد و شاید آن نهی، ملاک دیگری داشته و آن این که بیشتر مردگان آن روز، از مشرکان بودند و پیامبر خدا هم از زیارت آنان نهی کرد، و چون مسلمانان زیاد شدند، به اذن خداوند آن را اجازه داد و فرمود: پیشتر شما را از زیارت قبور نهی کرده بودم، پس اینک آن ها را زیارت کنید، چون شما را نسبت به دنیا بی رغبت می کند و یادآور آخرت است. ⁽²⁾عایشه گوید: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله اجازه داد که قبرها زیارت شود. و گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله

فرمود: پروردگارم به من فرمان داد تا به بقیع بروم و برمردگان آن دیار استغفار کنم. گفتم:

یا رسول اللَّه هنگام زیارت بقیع چه بگویم؟ فرمود بگو:

«السلام علی اهل الدّیار مِن المؤمنین و المؤمناتِ، یَرحم اللَّهُ المُستَقدمین منّا والمستأخرینَ، انّا انْ شاء اللَّهُ بِکم لاحِقون» ⁽¹⁾در کتب حدیثی اهل سنّت، صورت زیارت نامه هایی که پیامبر صلی الله علیه و آله آن را هنگام زیارت بقیع گفته، آمده است. مؤلف کتاب «الفقه علی المذاهب الاربعه» گوید:

زیارت قبور برای پندگیری و یاد آخرت مستحب است و روز جمعه مؤکد است.

سزاوار است که زائر، به دعا و نیایش مشغول باشد، از مردگان عبرت بگیرد و برای مرده قرآن بخواند، که طبق قول صحیح تر، این [خواندن قرآن] برای مرده سودمند است و هنگام دیدن قبور بگوید:

«السّلام علیکم دار قومٍ مؤمنین و انّا ان شاء اللَّه بکم لاحقون»

و در این زیارت فرقی نیست که گورستان ها نزدیک باشد یا دور ⁽²⁾، بلکه سفر برای دیدار قبور مردگان، به ویژه مزار صالحان مستحب است.

این ها سخنان فقهای مذاهب چهارگانه پیرامون زیارت قبور است. ⁽³⁾

زیارت قبر پیامبر صلی الله علیه و آله

همه آنچه گفته شد، درباره زیارت قبور مسلمانان بود. امّا زیارت قبر پیامبر و امامان و شهدا و شایستگان، بی شک نتایج سازنده ای دارد که به آن اشاره می کنیم. و نیز احادیثی را یاد می کنیم که درباره زیارت قبورشان است، تا بحث هم آمیخته به تحلیل

باشد، هم همراه دلیل.

امّا تحلیل: زیارت قبور این شخصیت ها نوعی سپاس و تقدیر از فداکاری های آنان است، واعلام به نسل حاضر است تا بدانند که این، پاداش کسانی است که راه حق و هدایت و فضیلت و دفاع از عقیده را می پویند. این هدف، نه تنها ما را به زیارت قبورشان برمی انگیزد، بلکه به ماندگاری نام و خاطره های آنان و حفظ آثار و برپایی جشن ها و مراسم به یاد میلادشان می انجامد و برپایی مجالس و ایراد سخنرانی های سودمند در ایام رحلتشان را در پی دارد و این نکته بر هر عاقل هوشیاری روشن است.

از همین جاست که ملت های زنده، به زیارت مدفن پیشوایان و شخصیت های خود می شتابند که جان و مالشان را در راه نجات مردم و آزادی آنان از چنگال استعمارگران و ستمگران فداکرده اند و برای زنده نگه داشتن یاد آنان مجالس برپا می کنند و بر ذهن هیچ کدامشان نمی گذرد که اینگونه بزرگداشت ها پرستش آنان است. بزرگداشت خاطره شخصیت ها کجا و پرستش آنان کجا؟ این بزرگداشت، ارج نهادن به تلاش های آنان است، ولی عبادت، خدا شمردن و ربّ گرفتن آنان است، آیا کسی از ما یا دیگران هست که این دو را در هم آمیزد؟ هرگز، به شرط آنکه در مقوّمات و مفهوم اصلی عبادت و تعریف آن که در دو بخش گذشته بود، نیک بنگرد.

اینک که آثار سازنده زیارت قبور به نحو مطلق و زیارت قبور اولیا و نیکان روشن شد، به روایاتی می پردازیم که به زیارت پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله تشویق می کند: پیشوایان مذاهب چهارگانه و راویان و حدیث نگاران آنان در مجموعه های حدیثی، روایات فراوانی درباره زیارت قبر پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده اند که به پاره ای از آنها اشاره می شود: ⁽¹⁾1. عبداللَّه بن عمر روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هرکس قبر مرا زیارت کند، شفاعتم برای او واجب می شود.

من است که او را روز قیامت شفیع باشم.

این ده حدیث را حدیث نگاران روایت کرده اند و اسناد همه را تقیّ الدین سبکی (متوفای 756 ه) در کتاب «شفاء السقام» خود آورده و آن ها را صحیح دانسته است. هرکه جویای تفصیل است به آنجا رجوع کند. ⁽¹⁾

6. بنای بر قبور

مقصود از قبور، قبرهای پیامبران، شهدا، امامان و اولیای الهی است که در دل مؤمنان جایگاه والا دارند. آیا بنای بر این قبور جایز است یا نه؟

این مسأله نیز همچون دو موضوع گذشته، ارتباطی با عقیده اسلامی ندارد تا معیار توحید و شرک باشد، بلکه از مسایل فقهی است و حکم آن یا اباحه، یا کراهت، یا استحباب یا غیر آن است. برای یک مسلمان آگاه، درست نیست که آن را وسیله ای برای تکفیر و نسبت شرک دادن قرار دهد. چه بسیار مسایل فقهی که سخن فقیهان درباره آن ها متفاوت است و خوشبختانه در این مسأله فقهای مذاهب چهارگانه تسنن و فقهای مذهب شیعه اختلاف ندارند و دلیلشان بر جواز بنای بر قبور آن شخصیت ها، سیره عملی مسلمانان از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله تا امروز است.

الف. مسلمانان پیکر مطهر رسول خدا صلی الله علیه و آله را در همان اتاق سقف دار خودش دفن کردند و نسبت به آن بقعه شریف هم عنایت ویژه ای داشتند که در کتاب های تاریخ مدینه به ویژه در کتاب «وفاء الوفاء» سهمودی آمده است. ⁽¹⁾بنای کنونی روضه نبوی در سال 1270 ه ساخته شده و الحمدللَّه همچنان پابرجاست

و به خواست خدا از ویرانی محفوظ خواهد ماند. اگر بنای بر قبور حرام بود، مسلمانان پیکر آن حضرت را در جایی وسیع و بی سقف به خاک می سپردند.

ب. بنای بر قبور از زمان صحابه تا کنون، سیره رایج میان مسلمانان بوده است.

سفرنامه ها توصیف قبور موجود در مدینه را که بر روی آن ها قبه هایی بوده و روی قبرها سنگ نوشته هایی حاوی نام های آنان بوده یاد می کند. برخی از آن ها را در اینجا می آوریم:

روی قبور آنان در این نقطه از بقیع، سنگی است که بر آن نوشته است:

بسم اللَّه الرحمن الرحیم، ستایش از آن خدای از بین برنده امت ها و احیاگر استخوان هاست. این قبر فاطمه دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله است که سرور زنان عالم است و قبر حسن بن علی و علی بن حسین و محمد بن علی و جعفر بن محمد است. ⁽¹⁾2. سبط ابن جوزی (متوفای 654 ه) در تذکرة الخواص، ص 311 شبیه آن را نوشته است.

وقتی که از درگاه آن بالا رفتی، سمت راست تو قبر حسن بن علی است که بر روی آن نوشته است: این قبر حسن بن علی است که کنار مادرش فاطمه علیها السلام به خاک سپرده شد. ⁽²⁾4. محمد بن محمود بن نجار (متوفای 643 ه) در «اخبار مدینة الرسول» می نویسد:

در یک قبه بلند بزرگ و قدیمی ساز در اول بقیع که دو در دارد و یکی از درها هر روز جهت زیارت آنان گشوده می شود. ⁽³⁾5. جهانگرد پرآوازه، ابن جبیر (متوفای 614 ه) در سفرنامه خویش در وصف بقیع می نویسد: در مقابل قبر مالک، قبر ابراهیم پسر پیامبر صلی الله علیه و آله قرار دارد که روی آن قبه ای

سفید است و سمت راست آن قبر پسر عمر خطاب و در برابر آن قبر عقیل بن ابی طالب و عبداللَّه بن جعفر و در مقابل آن مقبره همسران پیامبر قرار دارد و در آنجا بقعه کوچکی است که مدفن سه تن از فرزندان پیامبر صلی الله علیه و آله است و مقبره عباس بن عبدالمطلب، حسن بن علی علیه السلام که بارگاه بلندی است قرار گرفته که نزدیک در بقیع است، طرف سر امام حسن نزدیک پای عباس است و قبر این دو از سطح زمین بالاتر و پوشیده از سنگ های زیبا و چسبیده و میخکوبی شده و خوش منظره است. قبر ابراهیم پسر پیامبر نیز همین گونه است. نزدیک این قبه عباسی، اتاقی است منسوب به فاطمه دختر پیامبر که به «بیت الأحزان» معروف است ... و در آخر بقیع، قبر عثمان ذوالنورین است که قبه کوچک و مختصری بر روی آن است و نزدیک آن قبر فاطمه بنت اسد مادر علی بن ابی طالب قرار دارد. ⁽¹⁾6. بلاذری روایت می کند: چون زینب دختر جحش در سال بیست درگذشت. عمر بر او نماز خواند. دفن او در یک روز تابستانی بود، عمر خیمه ای بر روی قبر او برپا کرد. ⁽²⁾بر پا کردن آن خیمه، برای آسان سازی کار دفن نبود، بلکه تسهیلی برای خانواده او بود تا در سایه آن خیمه بنشینند و برای او قرآن و دعا بخوانند.

آن بقعه، بسیار بزرگ و بلند و قدیمی است، دو در دارد که یکی هر روز گشوده می شود.

مطری گوید: آن را خلیفه «ناصر احمد بن مستضیئی» ساخته است. و قبر عباس و حسن بن علی از زمین بالاتر و بزرگ و پوشیده از سنگ هایی است به رنگ زرد که به بهترین شکل، چسبانده و میخ کاری شده و نمایی بس نیکو دارد. ⁽³⁾

جهانگردان دیگری نیز که مدینه منوره را زیارت کرده اند، آن مزارها و بقعه ها و قبه های بلند را توصیف کرده و با نگاه رضایت و محبت به آنها نگریسته اند، نه نگاه خشم و ناراحتی.

چنین اتفاق نظر و اجماع از سوی علمای اسلام در طول قرن ها، قوی ترین گواه بر جواز بنا بر روی قبور شخصیت های اسلامی است که در دل ها جایگاه و منزلتی دارند. و چه نیکو سروده است مرحوم سید محسن امین:

قرن ها گذشت و این قبه ها استوار و برپا بود و مردم یا سازنده یا بازسازنده آنها بودند. در هر دوره، اهل حلّ و عقد، هرگز چنین بناسازی بر قبور را نفی و انکار نکردند.

ما نیز به سیره مستمر مسلمانان در هر عصر، استدلال و اقتدا می کنیم. ⁽¹⁾

کشف الارتیاب: ص 395.

7. بنای مساجد بر قبور و نماز در آنها

اشاره

بنای مساجد بر قبرها یا کنار آن ها و نماز خواندن در آن ها، موضوعی فقهی و فرعی است و ربطی به عقاید ندارد. در اینگونه مسایل نیز، مرجع مردم پیشوایان دینی و فقهایند که حکم آن را از کتاب و سنت استنباط می کنند و ما نمی توانیم هیچ یک از دو طرف را که قائل به جواز یا عدم جواز باشند، به کفر و فسق نسبت دهیم. چه بسیاری از مسایل فقهی که نظر فقها و مجتهدان در آن ها مختلف است و ما نیز مسأله را به کتاب و سنت عرضه می کنیم، تا حکم آن را از معتبرترین منابع فقهی دریابیم.

قرآن کریم بازگو می کند که چگونه مردم قبور اصحاب کهف را پیدا کردند و پس از یافتن آن در اینکه چگونه آنان را گرامی و یادشان را زنده بدارند و به سبب آنان تبرّک جویند اختلاف کردند. یکی می گفت: بر روی قبرشان بنایی می سازیم تا یادشان میان مردم جاودان بماند. دیگری می گفت: مسجدی بر قبرشان بسازیم که در آن نماز خوانده شود. ⁽¹⁾خداوند هر دو پیشنهاد را نقل می کند. بدون آن که یکی از آن ها را نکوهش و رد کند.

مفسرّان می گویند: پیشنهاد نخست از آن غیر مسلمانان بود و این سخن که درباره

اصحاب کهف گفتند: پروردگارشان به آنان داناتر است رَبَّهُم اعْلَمَ بِهِم مؤیّد آن است و این نشانه اهتمام فراوان به حال و جایگاه ایشان است. از این رو کار آنان را به پروردگارشان ارجاع دادند. امّا پیشنهاد دوم، خودش گواه آن است که پیشنهاد دهندگان مؤمن بودند که گفتند قبور آنان را مسجد قرار دهیم و این پیشنهاد، برای تبرک جستن به جایی است که اجساد آن یکتاپرستان در آن به خاک سپرده شده بود.

قرآن کریم این پیشنهاد را نقل می کند، بی آنکه آن را نقد یا ردّ کند و این می رساند که چنین کاری نزد خداوند مقبول بوده است.

طبری در تفسیر این آیه می گوید: فرستاده اصحاب کهف چون وارد شهر شد، در میان بازار راه می رفت. افراد بسیاری را شنید که به نام عیسی بن مریم علیهما السلام سوگند می خوردند. حیرت زده به دیواری تکیه داد و پیش خود گفت: به خدا قسم نمی دانم چه شده است، دیشب کسی در روی زمین نبود که از عیسی علیه السلام یاد کند مگر آن که کشته می شد، ولی امروز می شنوم که همه بی هراس از عیسی علیه السلام یاد می کنند. آنگاه پیش خود گفت: شاید اینجا همان شهری نباشد که من می شناسم! ⁽¹⁾

روش مسلمانان در بنای بر قبور صالحان

سیره و روش مسلمانان از جواز بنای مسجد بر قبور صالحان حکایت می کند، افراد نیکی که به آنان تبرّک می شود و در دل مسلمین جایگاه والا دارند. چند مسأله بر این نکته دلالت می کند:

الف. پیامبر صلی الله علیه و آله در اتاقی که در آن می زیست و کنار مسجد نبوی بود به خاک سپرده شد و چون مسلمانان زیاد شدند و مسجد برای آنان تنگ شد، مسجد را توسعه داده سمت مشرق مسجد را که اتاق های همسران پیامبر و خانه خود آن حضرت در آنجا بود، وارد مسجد کردند، به نحوی که نمازگزاران از چهار طرف در اطراف قبر می ایستادند و

بر آن احاطه داشتند.

طبری در حوادث سال 88 ه. می نویسد: در ماه ربیع الاوّل این سال، نامه ولید به عمر بن عبد العزیز رسید که در آن به تخریب مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله و افزودن حجره رسول خدا صلی الله علیه و آله به آن و توسعه آن از طرف قبله و اطراف دیگر فرمان داده بود تا با خریدن املاک پیرامون مسجد، این اقدام صورت گیرد. عمر این دستور را به فقهای دهگانه و مردم مدینه خبر داد. آنان ترجیح دادند که آن حجره ها به همان صورت باقی بماند تا مسلمانان را مایه عبرت باشد و انگیزه ای گردد تا در پارسایی به پیامبرشان اقتدا کنند.

عمربن عبدالعزیز در این مورد به ولید نامه نوشت. ولید در پاسخ نوشت که فرمان اول را اجرا کند و آنجا را خراب نماید. بنی هاشم ضجّه و گریه سر دادند، ولی عمربن عبدالعزیز دستور ولید را اجرا کرد و حجره شریف پیامبر صلی الله علیه و آله را داخل مسجد قرار داد، پس قبر و حجره های دیگر متعلّق به همسران پیامبر جزو مسجد شد و همان گونه که ولید دستور داده بود، سقفی بلند بر آن ساختند. ⁽¹⁾وقتی این کار، در مقابل چشم فقهای دهگانه مدینه و مسلمانان انجام گرفت و در مقدمه تابعین، حضرت سجاد و حضرت محمد باقر علیهما السلام حضور داشتند و کسی در زهد و علم و معرفت این دو تردیدی ندارد، این ها روشن ترین دلیل بر جواز برپایی مسجد کنار قبور پیامبران و صالحان و نمازخواندن در آن است. هیچ یک از تابعین حتی مالک که امام جماعت مدینه و یکی از ائمّه مذاهب چهارگانه بودبر این عمل اعتراض نکرد.

ب. سمهودی درباره فاطمه بنت اسد، مادر امیرالمؤمنین علیه السلام می گوید:

چون درگذشت، رسول خدا صلی الله علیه و آله بیرون آمد و دستور داد قبری برای او در جایی از مسجد که امروز به آن قبر فاطمه می گویند حفر شود. ⁽²⁾این عبارت می رساند که آنان پس از دفن وی مسجد را بنا کردند.

در جای دیگر می گوید: مصعب بن عمیر و عبداللَّه بن جحش زیر مسجدی دفن

شدند که روی قبر حمزه بنا شده بود. ⁽¹⁾ج. عایشه همه عمر خود را در خانه اش گذراند و همان جا نماز خواند و میان او و قبر هیچ دیواری نبود، تا آنکه عمر به خاک سپرده شد، آنگاه دیواری ساخته شد که میان او و آن سه قبر فاصله انداخت. ⁽²⁾د. بیهقی نقل می کند که حضرت فاطمه علیها السلام به زیارت قبر عمویش حمزه می رفت و می گریست و نزد آن قبر نماز می خواند. ⁽³⁾به روایت حاکم از امام سجاد علیه السلام از پدرش حسین بن علی علیه السلام، فاطمه دختر پیامبر هر روز جمعه به زیارت قبر عمویش حمزه می رفت و آنجا گریه می کرد و نماز می خواند، حاکم پس از نقل این روایت، می گوید راویان این حدیث همه موثّق اند و بیهقی هم آنان را در «سنن» خویش نقل کرده است. ⁽⁴⁾این روایت دلالت می کند بر این که بنای مسجد بر قبر حمزه و نماز خواندن در آن در زمان حیات پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است.

ه. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در شب معراج- که از مسجد الاقصی آغاز شد- در مدینه، طورسینا و بیت لحم فرود آمد و در آن ها نماز خواند. جبرئیل گفت: در طیبه (مدینه) نماز خواندی که هجرت تو به آنجا خواهد بود، در طورسینا هم نماز خواندی که محلّ مکالمه خداوند با موسی بود و در بیت لحم نیز که زادگاه حضرت مسیح است نمازگزاردی. ⁽⁵⁾آیا میان مدفن و زادگاه فرقی است؟ با آنکه نماز در هر دو جا برای یک هدف است، یعنی تبرک به یک انسان نمونه که جسم پاک او در آغاز عمر یا پایانِ زندگی، آن خاک را لمس کرده است.

از آن جا که قرآن کریم، در کنار سیره پیوسته مسلمانان پس از رحلت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله تا امروز، دلیل قاطع است، پس باید به آن تمسّک جست و هر چه برخلاف آن باشد

متشابه است و باید به محکم برگردانده شود و به کمک آن آیات محکمه تفسیر گردد.

البته از ظاهر برخی روایات به نظر می رسد که جایز نیست قبور پیامبران مسجد قرار داده شود. از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است که فرمود: خدا یهودیان را بکشد، که قبور پیامبرانشان رامسجد قرار دادند. در روایت دیگر است: خدا یهودیان و مسیحیان را لعنت کند، که قبور پیامبرانشان را مسجد قرار دادند. و در روایت سوم چنین است: آگاه باشید، آنان که پیش از شما بودند، قبور پیامبران و نیکان خود را مسجد قرار می دادند. آگاه باشید، شما قبرها را مسجد قرار ندهید. ⁽¹⁾درنگی کوتاه درباره این احادیث: تاریخ یهود با مضمون این روایات هماهنگ نیست. روش آنان کشتن پیامبران و تبعید و آزار آنان و انواع بدرفتاری هایی بوده که نسبت به پیامبرانشان انجام دادند. به عنوان گواه، کلام خداوند چنین است:

«لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِینَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِیرٌ وَ نَحْنُ أَغْنِیاءُ سَنَکْتُبُ ما قالُوا وَ قَتْلَهُمُ اْلأَنْبِیاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ نَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِیقِ» ⁽²⁾«خداوند سخن آنان را که گفتند: خداوند فقیر است و ما توانگرانیم، شنید. ما حرف آنان را و کشتن ایشان پیامبران را به ناحق، خواهیم نوشت و خواهیم گفت: عذاب دوزخ را بچشید.»

«قُلْ قَدْ جاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّناتِ وَ بِالَّذِی قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ» ⁽³⁾«بگو پیش از من نیز پیامبرانی با دلایل روشن و آنچه شما گفتید آمدند. پس چرا آنان را کشتید اگر راست می گویید؟»

«فَبِما نَقْضِهِمْ مِیثاقَهُمْ وَ کُفْرِهِمْ بِآیاتِ اللَّهِ وَ قَتْلِهِمُ اْلأَنْبِیاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ ...» ⁽¹⁾«پس به خاطر پیمان شکنی آنان و کفرشان به آیات الهی و کشتن ناحق پیامبران است که ایمان نمی آورند ...»

آیا می توان پذیرفت ملّتی که در مواقع مختلف پیامبرانشان را کشته اند، تبدیل به ملّتی شوند که به عنوان تکریم و نکوداشت، برقبر پیامبرانشان مسجد بسازند؟ برفرض هم که چنین کاری از برخی از آنان سرزده باشد، در حدیث احتمالات دیگری غیر از نماز خواندن و تبرّک به صاحب قبر داده می شود، از این قبیل:

الف. قبرها را قبله قرار داده باشند.

ب. به عنوان تعظیم، بر قبرها سجده کرده باشند.

ج. به صاحب قبرها سجده کرده باشند.

قدر متیقّن یکی از این سه صورت است، نه مسجد سازی بر روی قبرها به عنوان تبرّک.

گواه این مطلب، آن است که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله طبق بعضی روایات، آنان را به عنوان بدترین مردم یاد می کند.

در صحیح مسلم است: امّ حبیبه و امّ سلمه یاد کرده اند که کنیسه ای را در حبشه دیده اند که تصاویری از رسول خدا صلی الله علیه و آله در آن بود. پیامبر خدا فرمود: هرگاه در میان آن قوم، مرد صالحی از دنیا می رفت، روی قبر او مسجدی می ساختند و آن تصاویر را در آن می کشیدند. آنان در روز قیامت بدترین مردم نزد خداوندند. ⁽²⁾توصیف آنان به «بدترین مردم» از حقیقت کار آنان پرده برمی دارد، چون انسان به شرّ مطلق توصیف نمی شود مگر آنگاه که مشرک باشد، هرچند در ظاهر اهل کتاب باشد.

خدای سبحان می فرماید:

«إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ» ⁽¹⁾«بدترین جنبندگان نزد خداوند، کران و لالانی اند که تعقّل نمی کنند.»

و می فرماید:

«إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِینَ کَفَرُوا فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ» ⁽²⁾«بدترین جنبندگان نزد خداوند، آنان اند که کفر ورزیدند، پس آنان ایمان نمی آورند.»

این نشان می دهد که کار آنان، تنها مسجدسازی بر قبر و نماز در آن یا صرفاً نماز خواندن کنار قبور نبوده است، بلکه کاری همراه با شرک بوده است، با انواعی که شرک دارد، مثل آنجا که به قبر سجده شود، یا بر صاحب قبر سجده شود، یا قبله ای گردد که به طرف آن نماز می خوانند.

قرطبی گوید: بزرگان از ابی مرثد غنوی روایت کرده اند که گفت: شنیدم پیامبرخدا صلی الله علیه و آله می فرمود: به طرف قبرها نماز نخوانید و روی آن ننشینید. مسلم می گوید:

یعنی قبرها را قبله قرار ندهید که بر آن یا به طرف آن نماز بخوانید. آنگونه که یهود و نصاری می کردند و پرستش مدفونین در قبور به شمار می رفت. ⁽³⁾نماز کنار قبر رسول خدا صلی الله علیه و آله برای تبرک به خاطر کسی است که آنجا دفن شده است و این اشکالی ندارد، خداوند نیز حاجیان را فرمان داده که «مقام ابراهیم» را محلّ نماز قرار دهند: «وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی» ⁽⁴⁾.

نماز کنار قبور پیامبران، همچون نماز کنار مقام ابراهیم است، جز اینکه جسد حضرت ابراهیم یک یا چند بار این مکان را لمس کرده، ولی مدفن پیامبران اجساد آنان

را در برگرفته است که هرگز نمی پوسند. علمای اسلام نیز روایات نهی کننده را مثل آنچه گفتیم تفسیر کرده اند.

بیضاوی گوید: چون یهود و نصاری به قبر پیامبران از روی بزرگداشت و احترام سجده می کردند و آن را قبله ای قرار می دادند که در نماز به طرف آن رو می کردند و قبور را بتی قرار داده بودند، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آنان را لعن کرد و مسلمانان را از چنین کاری برحذر داشت. اما کسی که در نزدیکی یک انسان صالح، مسجدی بسازد و با نزدیک شدن به آن قصد تبرک داشته باشد، نه تعظیم و توجّه و امثال آن، این هرگز مشمول آن تهدید یاد شده نخواهد بود. ⁽¹⁾سندی، شارح سنن نسائی گوید: آنان قبور پیامبرانشان را مسجد، یعنی قبله نماز قرار داده بودند و به طرف آن نماز می خواندند. یا مساجدی ساخته بودند که در آن ها نماز می خواندند و شاید دلیل کراهت این باشد که گاهی چنین کاری به پرستش خود قبر می انجامد.

... تا اینکه می گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله امت خویش را برحذر می دارد که با قبر او همان کنند که یهود و نصاری با قبور پیامبرانشان می کردند، یعنی آن قبرها را مسجد قرار می دادند، یا به عنوان تعظیم به سوی آن ها سجده می کردند، یا آن ها را قبله قرار می دادند و در نماز به طرف آن ها رو می کردند. ⁽²⁾

8. گریه بر مرده

اشاره

غم واندوه هنگام از دست دادن عزیزان، امری فطری برای انسان است. هرگاه به مصیبت یکی از عزیزان یا جگرگوشه ها و خویشاوندانش دچار شود، احساس اندوه شدید می کند و در پی آن اشک برچهره اش جاری می شود، بی آنکه بتواند جلوی غصّه یا گریه خود را بگیرد. هیچ کس منکر جدّی این حقیقت نیست. اسلام نیز دین فطرت و همسوی با آن است نه مخالف فطرت.

خداوند می فرماید:

«فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها» ⁽¹⁾«توجّهت را به سوی دین حنیفت بگردان، این فطرت خدایی است که مردم را بر آن سرشته است.»

برای یک آیین جهانی ممکن نیست که اندوه و گریه بر فقدان عزیزان را حرام کند، آن هم گریه و اندوهی که همراه چیزی نیست که خدا را خشمگین سازد. خوشبختانه می بینیم که پیامبر صلی الله علیه و آله و اصحاب بزرگوار و تابعین نیز در مسیر فطرت حرکت کرده اند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برای فرزندش ابراهیم می گرید و می فرماید: «چشم اشکبار می شود و دل

اندوهگین می گردد، ولی چیزی برخلاف رضای پروردگارمان نمی گوییم و ما ای ابراهیم، به خاطر تو اندوهگینیم.» ⁽¹⁾سیره نگاران و مورخان می گویند: چون ابراهیم پسر پیامبر صلی الله علیه و آله جان می داد، آن حضرت آمد و او را در دامان مادرش دید، او را گرفت و در دامان خویش نهاد و فرمود:

«ای ابراهیم! ما در مقابل خواست خدا نمی توانیم برایت کاری کنیم» سپس چشمانش اشک آلود شد و فرمود: «ای ابراهیم! ما برای تو اندوهناکیم، چشم می گرید و دل غمگین می شود، ولی چیزی نمی گوییم که خدا را به خشم آورد. اگر نبود که این امری حق و وعده ای راست و راهی است که برای همه خواهد آمد، بر تو بسیار اندوهگین می شدیم، بیش از این.»

وچون عبدالرحمان بن عوف به آن حضرت گفت: مگر ما را از گریه نهی نکرده بودی؟

فرمود: نه، از دو صدای احمقانه و دو چیز دیگر نهی کرده بودم: یکی صدای هنگام مصیبت و خراشیدن صورت و چاک زدن گریبان و ناله شیطان، یکی هم صدای نغمه، نغمه لهو و بیهوده، و این گریه ترحّم است و هرکس رحم نکند، مورد ترحّم قرار نمی گیرد. ⁽²⁾این اولین و آخرین گریه حضرت در مصیبت عزیزانش نبود، بلکه در سوگ پسرش طاهر هم گریست و فرمود: چشم، اشک می ریزد و اشک غالب می گردد و دل محزون می شود، ولی خدای متعال را نافرمانی نمی کنیم. ⁽³⁾مرحوم علامه امینی در کتاب گرانسنگ خویش «الغدیر» موارد فراوانی را گردآوری کرده است که پیامبر، اصحاب و تابعین بر مرده ها و عزیزانشان هنگام فقدان آنان گریسته اند. وی می نویسد:

چون حضرت حمزه شهید شد و خواهرش صفیه دختر عبدالمطلب در پی او آمد، انصار نگذاشتند وی بر سر جسد برادرش بیاید. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: آزادش بگذارید. صفیه

کنار جسد نشست و همراه با گریه و ناله صفیه، پیامبر هم می گریست و می نالید. فاطمه علیها السلام هم می گریست و با گریه او پیامبر هم گریه می کرد و می فرمود: هرگز داغی چون داغ تو نخواهم دید. ⁽¹⁾چون رسول خدا صلی الله علیه و آله از احد برگشت، زنان انصار برکشته های خود گریستند خبر به پیامبر صلی الله علیه و آله رسید، فرمود: ولی حمزه گریه کننده ندارد. انصار برگشتند و به زنانشان گفتند، بر هرکس که خواستید گریه کنید، اول بر حمزه بگریید. این رسم تا کنون میان آنان برقرار است و در گریه بر هر مرده ای ابتدا بر حمزه گریه می کنند. ⁽²⁾پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وقتی خبر شهادت جعفر، زید بن حارثه و عبداللَّه بن رواحه را شنید، چشمانش پر از اشک شد. ⁽³⁾حضرت وقتی قبر مادرش را زیارت کرد، بر او گریست و اطرافیان را هم به گریه واداشت. ⁽⁴⁾هنگامی که عثمان بن مظعون را که در گذشته بود بوسید، اشک هایش برگونه اش جاری بود. ⁽⁵⁾آن حضرت بر پسر یکی از دخترانش می گریست. عبداللَّه بن صامت گفت: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله این گریه چیست؟ فرمود: عاطفه ای است که خداوند در فرزندان آدم قرار داده است. خداوند به کسانی از بندگانش رحم می کند که عاطفه داشته باشند. ⁽⁶⁾حضرت فاطمه زهرا بر رسول خدا صلی الله علیه و آله می گریست و می گفت: پدر! ای که پروردگارش او را به خود نزدیک ساخت. پدر! ای که دعوت خدا را لبیک گفتی، ای پدر، به جبرئیل تسلیت می گوییم، ای پدر که بهشت برین جایگاه توست. ⁽⁷⁾

و چون بر تربت پاک پدرش ایستاد و مشتی از خاک قبر برداشت و بر چشم خویش نهاد و گریست، این اشعار را خواند:

کسی که تربت احمد را ببوید، باکی نیست که تا ابد مشک و عنبر نبوید.

بر من مصیبت هایی وارد شد که اگر بر روزها فرود می آمد، شب می شدند.

ابوبکر بر رحلت پیامبر گریست و مرثیه خواند، با این مضمون که ای دیده، گریه کن و خسته نشو، گریه بر سرور رواست. حسّان بن ثابت هم بر پیامبر می گریست و مرثیه می خواند. ⁽¹⁾

تحلیلی بر حدیثِ عذاب شدن مرده برگریه بستگان

گاهی به حدیث معروفی تمسّک می شود که می گوید: مرده با گریه بستگانش بر او، مورد عذاب قرار می گیرد و با این دستاویز جلوی گریستن را که خواسته فطری انسان است می گیرند. ولی اینان، مفهوم حدیث را درست درنیافته اند که باید آن را بررسی کرد.

در صحیح مسلم آمده است: نزد عایشه، این سخن فرزند عمر نقل شد که «مرده با گریه بستگانش عذاب می شود». عایشه گفت: خدا او را رحمت کند، سخنی را شنیده ولی آن را به درستی درنیافته است، جنازه یک یهودی را از کنار پیامبر خدا صلی الله علیه و آله عبور دادند، در حالی که بر او می گریستند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: شما بر او گریه می کنید، در حالی که او عذاب می شود. ⁽²⁾در سنن ابی داود هم از عروه، از عبداللَّه بن عمر نقل شده است: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مرده با گریه بستگانش بر او، عذاب می شود. این را برای عایشه نقل کردند. عایشه با اشاره به سخن فرزند عمر، گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله بر قبر یک یهودی عبور کرد و فرمود: صاحب این قبر عذاب می شود، در حالی که بستگانش بر او گریه می کنند. سپس این آیه را خواند:

«وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری» ⁽¹⁾«هیچ بار برداری، باردیگری را به دوش نمی کشد.»

شافعی گوید: آنچه را عایشه از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده است، به دلالت قرآن و سنت درست به نظر می رسد. اگر از دلیل قرآنی آن بپرسند، باید گفت: آیاتی همچون «وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری» و «وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعی» ⁽²⁾و «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ» ⁽³⁾و آیه «لِتُجْزی کُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعی» ⁽⁴⁾بر آن دلالت می کند. و اگر از دلیل حدیثی آن بپرسند، گفته می شود:

پیامبرخدا صلی الله علیه و آله به مردی فرمود: آیا این پسر توست؟ گفت: آری. فرمود: نه تو به جرم او مؤاخذه می شوی و نه او به جرم تو مورد مؤاخذه قرار می گیرد. پیامبر هم همان را اعلام کرد که خدا فرموده است، یعنی اینکه جرم هرکسی علیه خود اوست، و کار او برای خود اوست، نه به سود یا زیان دیگری. ⁽⁵⁾مسلم از ابن عباس نقل می کند که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: مرده با گریه بستگانش بر او، عذاب می شود، ابن عباس گفت: چون عمر درگذشت، این حدیث را بر عایشه نقل کردم.

گفت: خدا عمر را رحمت کند. نه به خدا قسم پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نفرمود که خداوند، با گریه کسی مؤمنی را عذاب می کند، بلکه فرمود: خداوند، عذاب کافر را با گریه بستگانش بر او می افزاید.

گوید: عایشه افزود: از قرآن این آیه کافی است که: «وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری» ⁽⁶⁾.

آنچه را که مسلم از هشام بن عروه نقل کرده است درست است، نه آنچه از ابن عباس نقل کرده است، چون عذاب کردن کافر به سبب گریه بستگانش بر او، نیز مخالف قرآن کریم است.

9. توسّل به پیامبر (ص) و اولیا با همه اقسامش

اشاره

توسّل به پیامبر صلی الله علیه و آله و اولیا با همه اقسامش

به اتفاق همه مسلمانان، توسّل به دعای پیامبر صلی الله علیه و آله در حال حیاتش جایز است، بلکه توسّل به دعای مؤمن نیز چنین است. خداوند می فرماید:

«وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِیماً» ⁽¹⁾«اگر آنان وقتی به خویش ستم کردند، نزد تو می آمدند و از خدا آمرزش می خواستند و پیامبر هم برای آنان آمرزش می طلبید، خدا را توبه پذیر مهربان می یافتند.»

می بینی که خدا ستمگران را فرامی خواند که به مجلس پیامبر آیند تا او برایشان آمرزش بطلبد.

در آیه دیگری از منافقین نکوهش می کند که وقتی از آنان خواسته می شود به مجلس پیامبر صلی الله علیه و آله آیند و از او آمرزش بطلبند، اعتراض کنان روی برمی گرداندند:

«وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ تَعالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ

وَهُمْ مُسْتَکْبِرُونَ» ⁽¹⁾.

تاریخ اسلام پر از نمونه های فراوانی از توسّل است که مواردی یاد می شود:

اول: توسل به خود پیامبر صلی الله علیه و آله و قداست و شخصیت او

یک سند تاریخی خواهیم آورد که نشان می دهد اصحاب در حال حیات پیامبر صلی الله علیه و آله، هم به دعای آن حضرت توسّل جستند، هم به قداست و شخصیت او. هدف از نقل این نمونه، استدلال به موضوع دوم است.

عثمان بن حنیف نقل می کند: مرد بیماری نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: دعا کن خدا مرا عافیت دهد. حضرت فرمود: اگر بخواهی دعا می کنم، واگر خواستی صبر کنی، بهتر است. گفت: دعا کن. پیامبر صلی الله علیه و آله به او دستور داد وضوی نیکویی بگیرد و دو رکعت نماز بخواند و این دعا را بخواند:

«پروردگارا! از تو می خواهم و به واسطه پیامبرت که پیامبر رحمت است به تو رو می کنم. ای محمد! من به سبب تو به درگاه پروردگارم روی آوردم تا حاجتم بر آورده شود. خدایا شفاعت او را درباره من بپذیر.»

عثمان بن حنیف گوید: به خدا سوگند هنوز از هم جدا نشده بودیم و حرف های ما طول کشیده بود که او نزد ما برگشت، گویا که اصلًا بیماری نداشته است! این روایت، از صحیح ترین روایات است و ترمذی آن را صحیح دانسته است ⁽²⁾، ابن ماجه نیز آن را حدیثی صحیح می داند. ⁽³⁾از این حدیث دو نکته استفاده می شود:

بخواهی صبر کن که بهتر است.

دیگری تعبیر «محمّد، نبی رحمت» است که در منابع آمده و این توصیف، نشان می دهد که توسّل به خود آن حضرت است، به خاطر کرامت و فضیلتی که دارد.

و نیز جمله «یا محمّد، من به سبب تو به پروردگارم روی می آورم: إنّی اتوجّه بِکَ الی ربّی» نیز دلالت می کند که آن بیمار، طبق آموزش پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، خود آن حضرت را وسیله دعای خود قرار داده و به خاطر مقام و فضیلتی که دارد، به خود پیامبر صلی الله علیه و آله توسّل جسته است.

البته به ذهن و خاطر آن بیمار، جز توسّل به دعای پیامبر صلی الله علیه و آله نگذشته بود، لیکن پیامبر صلی الله علیه و آله به او دعایی آموخت که در آن توسّل به خود پیامبر صلی الله علیه و آله آمده بود واین در نوع خود توسّل دوّم است. پس روشن شد که برای مسلمان مستحب است به دعای صالحان از انبیا و اولیا توسّل جوید، همان گونه که جایز است در دعایش توسّل به خود آنان و به مقام و منزلتشان متوسّل شود.

از احادیث شریف برمی آید که اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله در مقام نیایش و دعا، حتی پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله نیز به خود آن حضرت توسّل می جستند. طبرانی از ابوامامة بن سهل بن حنیف، از عمویش عثمان بن حنیف چنین نقل می کند:

مردی به خاطر کاری که داشت، نزد عثمان بن عفّان رفت و آمد می کرد و عثمان به او التفات و اعتنایی نمی کرد. عثمان بن حنیف را دید و نزد او شکایت کرد. وی به او گفت: برو وضوخانه، وضوبگیر، سپس به مسجد برو و دو رکعت نماز بخوان و بگو:

«خداوندا، از تو می خواهم و پیامبرمان محمد صلی الله علیه و آله را که پیامبر رحمت است، وسیله توجه به تو قرارمی دهم. ای محمد! من به سبب تو به پروردگارم روی می آورم تا حاجتم را برآوری».

پس حاجت خویش را یاد می کنی، برو تا من هم همراه تو بیایم. آن مرد رفت و همان گونه عمل کرد، سپس در خانه عثمان بن عفان رفت. دربان آمد و دست او را گرفت و نزد عثمان برد و او را روی بساط و فرش وی نشاند. عثمان پرسید: کارت چیست؟ او حاجتش را گفت، عثمان هم برآورده کرد و به او گفت: تا کنون حاجتت را نگفته بودی، هرگاه کاری داشتی بیان کن.

آن مرد از نزد وی بیرون آمد و در راه به عثمان بن حنیف برخورد کرد و به او گفت:

خدا خیرت دهد، پیش تر به حاجتم توجّهی نمی کرد و به من اعتنا نداشت. تا آنکه تو درباره من با او صحبت کردی. گفت: به خدا قسم چیزی به او نگفته ام، ولی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را دیده ام که بیماری به حضورش آمد و از نابینایی خود شکوه کرد. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: می توانی صبر کنی؟ گفت: یا رسول اللَّه! راهنما و عصاکشی ندارم، کار بر من سخت شده است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: برو وضو بگیر، دو رکعت نماز بخوان. سپس این دعاها را بخوان. ما هنوز از هم جدا نشده بودیم و صحبت ما طول کشیده بود که دیدیم آن مرد برگشت، در حالی که هیچ بیماری نداشت! ⁽¹⁾***

سیره مسلمانان در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و پس از آن، چنین بود که به اولیای الهی و بندگان صالح خدا توسّل می جستند، بی آنکه در ذهن کسی خطور کند که این، کار حرام، شرک یا بدعت است، بلکه توسّل به دعای صالحان را راهی برای دست یابی به منزلت و شخصیت آنان می دانستند و اگر دعای یک انسان صالح اثری داشت، به خاطر قداست و طهارت درون بود وگرنه دعایش مستجاب نمی شد. پس چه فرقی است میان توسل به

دعای فرد صالح و توسّل به خود او که اولی توحید باشد و دومی شرک، یا راهی به سوی شرک؟ توسّل به قداست صالحان و معصومان و بندگان مخلص خدا، کار تازه ای میان اصحاب نبود، بلکه استمرار سیره ای بود که پیش از اسلام نیز وجود داشت و روایات تاریخی فراوانی گویای این حقیقت است، از جمله:

عبدالمطلب، در دورانی که حضرت محمد صلی الله علیه و آله کوچک بود، با توسّل به وجود او از خداوند باران طلبید. به گفته ابن حجر، ابوطالب در شعر خویش (وأبیضُ یُستَسْقی الغمامُ بوجهه) اشاره به آن واقعه دارد که عبدالمطلب برای قریش استسقاء و طلب باران کرد، در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله، نوجوانی همراه او بود. ⁽¹⁾2. باران طلبیدن ابوطالب به وجود پیامبر صلی الله علیه و آله

ابن عساکر از ابن عرفله نقل می کند: به مکه رفتم، در حالی که قریش در خشکسالی به سر می بردند. قریش به ابوطالب گفتند: سرزمین ها خشک است و خانواده ها دچار قحطی اند. بیا و باران بطلب. ابوطالب بیرون آمد در حالی که همراهش نوجوانی بود- پیامبر- که چون خورشید می درخشید و اطراف او نیز نوجوانانی بودند. ابوطالب آن نوجوان را گرفت و پشت او را به کعبه چسباند و دست به دامن او شد، در حالی که در آسمان ابری نبود. ابرها از هر طرف روی آوردند و آن دشت پر از باران شد و همه جا سبز و خرّم گشت. درباره همین حادثه است که ابوطالب در مدح پیامبر صلی الله علیه و آله گفته است:

وَأبیضُ یُستَسقَی الغمامُ بوجهه ثمالُ الیتامی عصمةٌ لِلأرامِل ⁽²⁾

«سفید رویی که به آبروی او، از ابر، باران طلب می شود، پناه یتیمان و نگهدار بیوه زنان.»

باران طلبیدن عبدالمطلب و ابوطالب با توسّل به وجود پیامبر صلی الله علیه و آله در حالی که وی نوجوان بود، میان عرب مشهور بود و شعر ابوطالب را در این مورد بیشتر مردم حفظ بودند.

از روایات برمی آید که باران طلبیدن ابوطالب با توسّل به پیامبر صلی الله علیه و آله، مورد رضایت رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. پس از مبعوث شدن به رسالت نیز خودش برای مردم استسقاء کرد و باران طلبید و باران آمد و دشت خرّم شد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: اگر ابوطالب زنده بود، چشمانش روشن می شد. کیست که شعر او را برایمان بخواند؟ علی علیه السلام برخاست و گفت:

یا رسول اللَّه، گویا مقصودتان شعر اوست که گفته است: «وأبیض یُستسقی الغمامُ بوجهه ...». ⁽¹⁾توسّل به کودکان بی گناه در استسقاء، امری است که اسلام عزیز به آن فراخوانده است. امام شافعی می گوید: کودکان را بیرون آورند و آنان را برای استسقاء تمیز کنند، پیرزنان و زنانِ غیر جذّاب را هم بیرون آورند و دوست ندارم که زنانِ آراسته و زیبا یا چهارپایان را بیرون آورند. ⁽²⁾هدف از بیرون آوردن کودکان و زنان سالخورده، آن است که به سبب آنان و به حرمت قداست و پاکی آنان رحمت الهی نازل شود. همه اینها نشان می دهد که توسّل به نیکان و صالحان و معصومین کلید نزول رحمت است و گویا متوسّل به اینان می گوید:

پروردگارا! کودک بی گناه است، سالخوردگان، اسیران تو در روی زمین اند و این دو گروه به رحمت و لطف تو شایسته ترند. به خاطر آنان رحمتت را بر ما نازل کن تا در سایه آنان ما را هم فرا بگیرد. گاهی آبیار، منطقه وسیعی را آبیاری می کند تنها به خاطر آن که یک درخت سیراب شود و در سایه آن علف های بی فایده هم سیراب می شوند.

براساس همین تحلیل است که خلیفه به عباس بن عبدالمطلب عموی پیامبر صلی الله علیه و آله متوسل شد و توسّل به او به خاطر شخص خودش و قداست و پیوندش با پیامبرخدا صلی الله علیه و آله

بود. از اینجا دانسته می شود که چنین کاری استمرار سیره پیوسته بوده و ربطی به توسل به دعای عباس نداشته است.

در صحیح بخاری از انس نقل شده است: هرگاه قریش دچار قحطی می شدند، عمر ابن خطاب متوسل به عباس بن عبدالمطلب می شد و می گفت: «خداوندا، ما به پیامبرمان متوسل می شدیم، باران می باریدی، اکنون به عموی پیامبرمان توسّل می جوییم، پس بر ما باران نازل کن.» انس گوید: پس باران می بارید. ⁽¹⁾این متن کلام بخاری است که دلالت دارد بر اینکه عمر بن خطاب هنگام دعا و باران طلبیدن، به عموی پیامبر صلی الله علیه و آله و به شخص و شخصیت و قداست و قرابت او به رسول خدا صلی الله علیه و آله توسّل می جست، نه به دعای او. متن یاد شده از دعای خلیفه، نشان می دهد که خلیفه خودش هنگام استسقاء، دعا کرد و به عموی پیامبر صلی الله علیه و آله و خویشاوندی او با آن حضرت توسّل جست.

دوم: توسّل به حق پیامبر صلی الله علیه و آله و پیامبران و صالحان

نوع دیگری از توسّل، توسّل به حق پیامبران و رسولان است. مقصود، حقّی است که خداوند به آنان لطف کرده و آنان را صاحبان حق قرار داده است. معنای این سخن آن نیست که بندگان و صالحان، حقی ذاتی بر خدا دارند که خدا باید آن را ادا کند، بلکه همه حق از آنِ خداست.

مقصود، حقی است که خدای متعال از روی تکریم به آنان عطا کرده و آنان را صاحبان حق بر خدا قرار داده است، آنگونه که خداوند می فرماید:

«وَ کانَ حَقًّا عَلَیْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ» ⁽²⁾«یاری مؤمنان حقی برماست.»

روایاتی هم بر این نکته دلالت دارد، از جمله:

الف. به نقل ابوسعید خدری: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هرکس برای نماز از خانه اش بیرون آید و چنین دعا کند: «خداوندا، تو را به حقّی که سائلان بر تو دارند می خوانم، و تو را به حق این رفتنم می خوانم، چرا که من از روی خوشی و طغیان و ریا بیرون نیامده ام، بلکه برای این بیرون آمده ام که از خشم تو مصون مانم و به رضای تو برسم. از تو می خواهم که مرا از آتش پناه دهی و گناهانم را بیامرزی، که جز تو کسی گناهان را نمی آمرزد». خداوند به او توجّه می کند و هفتاد هزار فرشته برای او استغفار می کنند. ⁽¹⁾ب. عمر بن خطاب نقل می کند: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چون آدم خطا کرد، گفت:

پروردگارا به حق محمد تو را می خوانم که مرا بیامرزی. خدای متعال فرمود: ای آدم، چگونه محمد را شناختی در حالی که هنوز او را نیافریده ام؟ گفت: چون مرا با دست قدرتت آفریدی و از روح خویش در من دمیدی، سرم را بلند کردم، دیدم بر ستون های عرش نوشته است: «لا اله الّا اللَّه، محمد رسول اللَّه»، دانستم که تو جز محبوب ترین افراد نزد خودت را به نام خودت نمی افزایی. خداوند فرمود: راست گفتی ای آدم، او محبوب ترین آفریدگان نزد من است و چون از من به حق او درخواست کردی، تو را آمرزیدم و اگر محمد نبود، تو را نمی آفریدم. ⁽²⁾ج. طبرانی با سند خود از انس بن مالک نقل می کند: چون فاطمه بنت اسد درگذشت، برای او قبرش را کندند، چون به لحد رسیدند، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله خودش آنجا را کند و با دست خود خاک آن را بیرون ریخت و چون کار حفر قبر به پایان رسید، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله داخل قبر شد و در آن خوابید و فرمود: ای خدایی که زنده می کنی و می میرانی، ای خدای زنده نامیرا، مادرم فاطمه بنت اسد را بیامرز ⁽³⁾و حجّتش را به او

تلقین کن و قبرش را وسیع گردان، به حق پیامبرت و پیامبران پیش از من، ای که تو مهربان ترین مهربانانی. ⁽¹⁾تا اینجا بحث از اقسام سه گانه توسل پایان یافت و معلوم شد که هر سه نوع، مورد تأیید قرآن و حدیث و سنّت است و تصوّر این که توسّل به غیر خدای سبحان، خدا پنداشتن او و عبادت غیر خداست، باطل است، به دو جهت:

اوّل: اگر توسّل به دعای پیامبر صلی الله علیه و آله و به خود او و به حق او شرک بود، می بایست هر توسّلی حتی توسّل به دیگران در امور عادی هم شرک باشد، در حالی که قطعاً چنین نیست، زیرا همه از نوع توسّل به اسباب است، چه اسباب عادی یا غیر عادی، طبیعی یا غیرطبیعی.

دوم: دانستی که عبادت، خضوع در مقابل دیگری به عنوان آن است که او خدا یا پروردگار است یا کارهای خدا به او سپرده شده است. در توسل به پیامبران و صالحان و شهدا هیچ یک از این قیدها نیست، بلکه از این جهت به آنان توسل می شود که بندگان مورد احترام خدایند و دعای آنان نزد خداوند سبحان مستجاب است، یا اینکه خودشان و حق ایشان نزد خداوند، منزلتی دارند و توسل به آنان، دریای رحمت الهی را به جوش و خروش می آورد. چگونه توسّل به پیام آور توحید، شرک است، در حالی که به او از این جهت توسّل می جویند که با شرک مبارزه کرد و بنیان شرک را در هم ریخت؟!

سوم: توسل به دعای پیامبر صلی الله علیه و آله و صالحان پس از مرگ

از اقسام توسّل های رایج میان مسلمانان، توسّل به دعای پیامبر صلی الله علیه و آله یا صالحان پس از وفات ایشان است. در اینجا سؤالی مطرح می شود و آن این است که:

توسّل به دعای دیگری وقتی صحیح است که او زنده باشد و دعای تو را بشنود و جوابت را بدهد و برای برآمدن حاجتت و تأمین خواسته ات دعا کند. امّا اگر او از این دنیا

رفته باشد، چگونه می توان به کسی که از دنیا رفته و چیزی نمی شنود توسّل جست؟

پاسخ آن است که براساس فرموده قرآن و احادیث نبوی، مرگ به معنای نابودی و فنای کامل انسان نیست، بلکه انتقال از خانه ای به خانه ای و بقای حیات به صورت دیگری است که به آن «حیات برزخی» گفته می شود. آیات قرآن دلالت دارد که شهدای راه خدا زنده اند و نزد پروردگارشان روزی می خورند. ⁽¹⁾وقتی شهدا چنین باشند، درباره پیامبر شهیدان و افضل آفریدگان چه می شود گفت؟

فصل چهارم: جایگاه قرآن نزد شیعه

اشاره

1. جایگاه قرآن کریم نزد شیعه امامیّه

قرآن، زیربنای قانونگذاری اسلامی به شمار می آید و در پی آن، سنت نبوی که همراه و قرین قرآن است. جز اینکه قرآن، هم لفظ و هم معنایش وحی است، ولی سنّت، تنها مضمون و معنایش وحی است نه لفظش و به همین سبب، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله مردم را به قرآن تحدّی می کرد نه به سنت.

قرآن بی نیاز از شناساندن است، نوری است که خودش روشن است و روشنگر غیر خود است، مثل خورشید که پیرامون خود را روشن می کند و هر نوری در برابر آن بی فروغ است. همین بس که خداوند به صورت های مختلف قرآن را می ستاید. گاهی آن را هدایت کننده به بهترین راه می داند، ⁽¹⁾گاهی بیانگر هر چیز می شمارد ⁽²⁾و گاهی هم آن را جدا کننده حق و باطل معرفی می کند که بیم دهنده جهانیان است ⁽³⁾. و تعبیراتی دیگر که در قرآن آمده است.

قرآن کریم، بنیان اساسی مسلمانان و سنگ زیر بنای تمدّن اسلامی به خصوص در بُعداخلاقی، فلسفی و فقهی به شمار می رود که مدتی طولانی پشتوانه تشریع مسلمانان بوده است.

2. مصونیت قرآن از تحریف

قرآن کریم از هنگام نزول تا کنون، تنها منبع اساسی و نخست برای قانونگذاری مسلمین بوده و سخن قرآن، حرف نهایی در موارد اختلاف و جدل به شمار می رفته است. نکته مهم در اینجا این است که استنباط معارف و احکام از قرآن، فرع بر آن است که تحریفی چه به افزایش و چه به کاهش بر آیات آن رخ نداده باشد. مصونیت قرآن از تحریف به زیاده و نقصان، هرچند نزد بیشتر فرقه های اسلامی موضوعی ثابت است، لیکن برای زدودن برخی شبهه هایی که در این مورد مطرح می شود، به اختصار به بحث و بررسی پیرامون این مسأله می پردازیم:

3. تحریف در لغت و اصطلاح

تحریف در لغت، یعنی تفسیر سخن برخلاف مقصود، یعنی کج کردن و گرداندن سخن از معنای اصلی اش. آیه «یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ» ⁽¹⁾نیز به همین معنی تفسیر شده است، یعنی سخنان را از جایگاه اصلی اش برمی گردانند. مرحوم طبرسی در تفسیر این آیه می گوید:

یعنی قرآن را بر خلاف آنگونه که نازل شده تفسیر می کنند و مقصود از «مواضع»، یعنی معانی و مقاصد.

امّا در اصطلاح، تحریف به چند معنی به کار می رود:

باطنیان است که از پیش خود برای هر ظاهری، باطنی قرار داده اند و ظاهر را نسبت به باطن، همچون پوست برای مغز شمرده اند و گفته اند که باطن قرآن به ترک عمل به ظاهر منتهی می شود. مثلًا احتلام را، فاش کردن سرّی از اسرار خود دانسته اند و باطن غسل را تجدید عهد از سوی کسی دانسته اند که به صورت غیر عمد، آن را فاش ساخته است.

زکات را برای تزکیه نفس و نماز را به پیامبر. چون قرآن می فرماید: نماز، از فحشاء و منکر نهی می کند. ⁽¹⁾2. کم و زیادی در حرکت و حرف، با حفظ و مصونیت اصل قرآن. مثل «یطهرن» که هم با تشدید خوانده شده است، هم بدون تشدید. اگر همه قرائت ها به تواتر از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده باشد- که هرگز چنین نیست- و اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله، قرآن را با همه این قرائت ها خوانده است، پس همه آنها قرآن و بدون تحریف خواهد بود. و اگر بگوییم که یک قرائت فقط بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است، پس تنها همان قرآن است و بقیه قرائت ها تحریف خواهد بود که فکر قاریان آنها را ساخته و قرآن خویش را براساس دلایلی که پس از هر قرائت می آورند به آن آراسته اند. بنابراین یکی از آنها قرآن می شود و بقیه ربطی به قرآن ندارند. دلیل بر اینکه این قرائت ها ساخته و پرداخته قرّاء است این است که برای هر قرائت، دلیل و برهان می آورند و اگر همه آنها از متن قرآن بود، نیازی به استدلال نبود و کافی بود که قرائت را مستند به پیامبر صلی الله علیه و آله کنند.

با این حال، قرآن از این نوع تحریف هم مصون است، چون که قرائت رایج در هر دوره یعنی قرائت عاصم از حفص که به علی علیه السلام متصل می شود متواتر است و جز آن، اجتهادهای نو پدیدی است که در روزگار پیامبر صلی الله علیه و آله اثری از آنها نبوده و به همین جهت متروک شده است و جز در کتاب های مربوط به قرائت و گاهی در زبان برخی قاریان برای اظهار تبحّر در قرائت، اثری از آن نیست.

کلینی از امام باقر علیه السلام روایت می کند: «قرآن یکی است و از سوی خدای یکتا نازل شده

است و اختلاف از سوی راویان پدید می آید» ⁽¹⁾، از این رو قرائت غیرمشهور را در نماز، مجاز نمی شماریم.

خواهد شد، زیرا انسانی که به او وحی نشده است، دو سوره مثل سوره های کوتاه قرآن آورده است.

ادعای نقص در قرآن کریم را به صورت هایی که یاد شد، عقل و نقل رد می کند.

اینک توضیح مطلب:

4. امتناع راهیابی تحریف به قرآن

قرآن کریم از نخستین روزی که مسلمانان به آن ایمان آوردند، مورد توجه و نخستین مرجع آنان بوده است و به خواندن و حفظ کردن و نگاشتن و ضبط اهمیت می دادند. راهیابی تحریف به چنین کتابی ممکن نیست مگر با قدرتی که به زور بخواهد با قرآن بازی کند و چیزی از آن بکاهد. نه امویان و نه عباسیان، آن قدرت را نداشتند، چون قرآن میان قاریان و حافظان پخش شده بود و انتشار حتی یک نسخه در سطح وسیع، می توانست این آروزی پلید را به صورت ناشدنی درآورد.

مرحوم سید مرتضی در این مورد سخنی دارد که عیناً آورده می شود. وی می گوید:

علم به درستی نقل قرآن، مثل آگاهی از شهرها و حوادث مهم و وقایع بزرگ و کتاب های مشهور و اشعار عرب است، عنایت فراوان و انگیزه های قوی بر نقل و نگهداری آن بوده است، به حدی که هیچ چیزی به پایه آن نمی رسد، زیرا قرآن کریم معجزه نبوّت و سرچشمه علوم اسلامی و احکام دینی است و مسلمانان نهایت توجه را به حفظ و حمایت آن داشته اند تا آن جا که همه موارد اختلافی در آن را از نظر اعراب، قرائت، حروف و آیاتش می شناختند. با این عنایت و دقت فراوان، چگونه ممکن است تغییر یا کاهش یافته باشد؟

وی می افزاید: علم به تفسیر قرآن و بخش های آن، در صحت نقل مثل علم به همه

آن است و مثل کتاب های تألیف شده ای مانند کتاب سیبویه و مُزَنی مشهور و یقینی است.

آنان که به این جایگاه توجه دارند، همان گونه که از کلیت آن آگاهند، از تفصیل و جزئیات آن هم با خبرند. روشن است که عنایت به نقل و ضبط قرآن کریم، بیش از عنایت به ضبط کتاب سیبویه و دیوان شاعران است. ⁽¹⁾نکته دیگری که شایسته ذکر است این است که راهیابی تحریف به قرآن کریم، از زشت ترین جرائمی است که سکوت در برابر آن جایز نیست. اگر تحریفی صورت گرفته باشد، چگونه امیر المؤمنین علیه السلام و یاران خاص او همچون سلمان، ابوذر، مقداد و دیگران سکوت کرده اند؟ در حالی که می بینیم آن حضرت و دختر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به غصب فدک اعتراض کردند، با آن که اهمیت و عظمت فدک یک دهم قرآن هم نیست؟!

گواه درستی این سخن آن است که ابیّ بن کعب و خلیفه سوّم در قرائت آیه «وَالَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ» ⁽²⁾اختلاف پیدا کردند. ابیّ بن کعب اصرار داشت که از پیامبر صلی الله علیه و آله، آن را با واو (والذین) شنیده است. نظر خلیفه سوم این بود که آیه واو ندارد (الذین). هنگام نگاشتن قرآن به صورت نسخه واحد و فرستادن به مرکز نواحی، میان آنان مشاجره پیش آمد. ابیّ او را تهدید کرد و گفت: این آیه باید با واو نوشته شود، وگرنه دست به شمشیر می برم! ناچار واو را نوشتند. ⁽³⁾همچنین امام علی علیه السلام دستور داد بخشش های عثمان را به بیت المال برگردانند و فرمود: به خدا قسم حتی اگر با آنها زنان به ازدواج در آمده یا کنیزان خریداری شده باشند، برخواهم گرداند، چرا که در عدالت، گسترش است و هر که از عدالت به تنگ آید، از ستم بیشتر به تنگ خواهد آمد. ⁽⁴⁾اگر تحریفی صورت گرفته بود، برگرداندن آیات حذف شده به قرآن واجب تر و

لازم تر بود. می بینیم که امیرمؤمنان علیه السلام پس از آن که خلافت ظاهری را به عهده گرفت، نسبت به خواندن نماز تراویح به جماعت و آهسته خواندن بسم اللَّه در نمازهای جهری و موارد دیگر از بدعت های نو ظهور، به شدت انتقاد و اعتراض کرد. اگر در زمان خلفای سه گانه چنین تحریفی در مورد قرآن پیش می آمد، امام حتماً در مقابل آن می ایستاد و بدون هراس آن چه را حذف شده بود به قرآن بر می گرداند.

خلاصه آن که هر کس سیره مسلمانان صدر اسلام را مطالعه کند، در می یابد که تحریف قرآن به صورت کاستن از آن، عادتاً امری ناشدنی بوده است.

5. گواهی قرآن به عدم تحریف

آیه حفظ

قرآن کتابی است که از سوی خداوند نازل شده و او عهده دار حفظ قرآن از هر گونه بازی گری است. خداوند می فرماید:

«وَقالُوا یا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ إِنَّکَ لَمجْنُونٌ لَوْ ما تَأْتِینا بِالْمَلائِکَةِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ ما نُنَزِّلُ الْمَلائِکَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَما کانُوا إِذاً مُنْظَرِینَ إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ» ⁽¹⁾

«گفتند: ای که قرآن بر تو نازل شده است، همانا تو دیوانه ای. اگر راست می گویی چرا فرشتگان را نزد ما نمی آوری؟ ما فرشتگان را جز به حق نازل نمی کنیم و هرگاه نازل شوند، دیگر به آنان مهلت داده نمی شود، ما قرآن را نازل کردیم، و ما به طور یقین نگهدار آنیم.»

مراد از «ذِکر» در هر دو مورد، به قرینه «نازل شده» و «نازل کردیم»، قرآن کریم است. مشرکان سه ایراد بر پیامبر صلی الله علیه و آله وارد کرده اند که قرآن به هر سه اشاره می کند و آنها را نقد می کند:

وحی الهی از هر سه اشکال جواب داده است. ابتدا به طور خلاصه جواب اشکال دوم و سوم را می دهیم، سپس به اعتراض اول که مهم تر است می پردازیم.

اشکال دوم را تصریح آیه که «ما، خودِ ما» نازل کردیم ردّ می کند و تصریح دارد که نازل کننده قرآن خداوند است نه دیگری.

اعتراض سوم را نیز این نکته ردّ می کند که نزول فرشتگان موجب هلاکت و نابودی آنان می شود و این با هدف بعثت مغایر است، آن جا که می گوید: «ما کانُوا من المُنْظَرِینَ».

اما اشکال اول را چنین پاسخ می دهد که خداوند، نگهدار قرآن از راهیابی هر گونه خلل و تحریف در آن است و چیزی بر اراده و خواست الهی غلبه نمی کند.

پس هیچ یک از احتمالاتی که در تفسیر «حفظ» گفته اند که مراد عبارت است از:

حفظ از ایرادِ ایرادگیران، حفظ در لوح محفوظ، حفظ در سینه پیامبر و امام پس از او، درست نیست. چون اشکال ایرادگیران در آیه مطرح نبوده که آیه از آن جواب دهد.

حفاظت قرآن در لوح محفوظ یا سینه پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله نیز ربطی به اعتراض مشرکان ندارد، چون اشکال آنان مبنی بر تهمت جنون به پیامبر صلی الله علیه و آله بود که از آمیختگی غیر وحی به قرآن هنگام ابلاغ آن جدا نیست. پاسخ به این که در لوح محفوظ نگهداری می شود و امثال آن، اشکال را ریشه کن نمی سازد، پس سخن حق و بی تردید این است که خداوند متعال خبر می دهد که عهده دار نگهداری و حفظ قرآن در همه مراحل است و قول به کاهش قرآن با این تعهّد الهی ناسازگار است.

اگر گفته شود: مدعی تحریف می گوید در همین آیه هم که جزئی از قرآن است تحریف شده است، پس استدلال به آن درست نیست، چون دور پیش می آید.

پاسخ: محلّ بحث تحریف، در آیاتی است که به خلافت و رهبری ائمّه اهل بیت علیهم السلام یا آیات احکام مثل آیه رجم یا شیر دادن و امثال آن بر می گردد. اما در امثال این آیه، به اتفاق همه مسلمانان تحریف راه نیافته است.

آیه نفی باطل

خداوند متعال، قرآن کریم را به عنوان کتاب قدرتمندی توصیف می کند که نه چیزی بر آن غلبه می کند و نه از هیچ سو باطلی به سراغ آن می آید: «... وَإِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ» ⁽¹⁾.

دلالت آیه در گرو بیان چند نکته است:

اول: مراد از «ذکر» در این آیه قرآن کریم است، به گواهی این که در پی «ذکر»، بیان فرموده است که آن، کتاب عزیز است. در آیات متعددی تعبیر ذکر بر قرآن اطلاق شده است، همچون «نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ» ⁽²⁾و «إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَلِقَوْمِکَ» ⁽³⁾.

دوم: خبر انّ در آیه محذوف و مقدر است، مثلًا: به درستی که کسانی که به ذکر وقتی بر آنان می آید کفر می ورزند، کیفرشان خواهیم داد.

سوم: باطل در مقابل حق است، حق، ثابت و شکست ناپذیر است، ولی باطل جولانی دارد و مغلوب می شود و مَثَل حق و باطل مَثَل آب و کف است که خداوند فرموده است که آن چه برای مردم سودمند است در روی زمین باقی می ماند و آن چه کف است از بین می رود، خداوند این گونه مَثل ها را بیان می کند. ⁽⁴⁾

قرآن در همه معانی، مفاهیم، احکام جاویدان و معارف و اصولش حقّ است و هماهنگ با فطرت، اخبار غیبی آن هم دروغ و خلاف ندارد. از تناقض در دستورها و خبرها هم مصون است: «لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً» ⁽¹⁾، اگر از سوی غیر خدا بود، اختلاف بسیاری در آن می یافتند. پس همان طور که قرآن در محتوا و معنی حق است، در صورت و لفظ هم حق است و تحریف به آن راه نمی یابد. و مرحوم طبرسی چه نیکو گفته است: نه در الفاظش تناقض است، نه در خبرهایش دروغ، نه با چیزی معارض است، نه از آن کم شده و نه بر آن افزوده شده است. ⁽²⁾مؤید این نکته، قبل از این آیه است که «وَإِمَّا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ» ⁽³⁾«و هرگاه وسوسه شیطانی سراغ تو آمد، به خدا پناه ببر که او شنوا و داناست.»

شاید این اشاره باشد به این که گاهی به ذهن آن حضرت خطور می کرد شاید پس از وفاتش دین او باطل گردد، خدا به او فرمان داد که به خداوند شنوا و دانا پناهنده شود.

خلاصه آن که تخصیص معنای آیه «نفی باطل» به پیدایش تناقض در احکام قرآن و دروغ بودن خبرهایش وجهی ندارد. قرآن از هر باطلی که آن را ابطال و خراب کند مصون است و همواره تازه و شاداب است و کهنه و فانی نمی گردد.

آیه جمع و قرائت قرآن

روایت شده که هنگام نزول قرآن، پیامبر صلی الله علیه و آله با عجله آن را می خواند، تا خوب حفظ کند. وحی آمد و او را از این کار نهی کرد:

«لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَیْنا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا بَیانَهُ» ⁽¹⁾

«زبانت را به خاطر عجله برای خواندن قرآن حرکت مده، چرا که جمع کردن و خواندن آن بر عهده ماست، پس هر گاه آن را خواندیم از خواندن آن پیروی کن، سپس بیان و توضیح آن نیز بر عهده ماست.»

پس جمع و حفظ و توضیح بر عهده خداست.

در آیه دیگری تضمین کرده است که آن حضرت، قرآن را فراموش نکند و فرموده است:

«سَنُقْرِئُکَ فَلا تَنْسی إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ إِنَّهُ یَعْلَمُ الْجَهْرَ وَما یَخْفی»؛ ⁽²⁾«ما به زودی قرآن را بر تو می خوانیم و هرگز فراموش نخواهی کرد، مگر آن چه را خدا بخواهد که او آشکار و نهان را می داند.»

این ها برخی از آیاتی است که می توان برای مصونیت قرآن از تحریف به آنها استدلال کرد. استثنایی در ذیل آیه اخیر است (مگر آن چه خدا بخواهد) مثل استثنایی است که در آخر این آیه است:

«وَأَمَّا الَّذِینَ سُعِدُوا فَفِی الْجَنَّةِ خالِدِینَ فِیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَاْلأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ عَطاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ» ⁽³⁾

«رستگاران در بهشت جاویدانند، تا وقتی آسمان ها و زمین باقی است، مگر آن چه پروردگارت بخواهد، بخششی است قطع نشدنی.»

روشن است که سعادتمندان همواره در بهشت جاویدند و ذیل آیه «عَطاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ» گواه آن است، یعنی پیوسته. در عین حال چنان نیست که مسأله از دست خدا خارج شود، او هر لحظه قادر است که خلود در بهشت را نقض کند.