مشخصات کتاب

مکارم شیرازی، ناصر، 1305 -

110 [صد و ده] سرمشق از سخنان حضرت علی علیه السلام / مکارم شیرازی؛ گردآوری ابوالقاسم علیان نژادی، -قم: انتشارات امام علی بن ابی طالب علیه السلام، 1425 ق. =1383.

289ص

ISBN: 978-964-8139-37-2

فهرستنویسی بر اساس اطلاعات فیپا.

کتابنامه به صورت زیرنویس.

297/9515

39/5/م7ص4 BP

ناشر برتر

نوزدهمین نمایشگاه بین المللی کتاب تهران

یکصد و ده سرمشق از سخنان حضرت علی علیه السلام

مؤلّف: آیة الله العظمی مکارم شیرازی(مدّ ظلّه العالی)

تهیه و تنظیم: ابوالقاسم علیان نژادی

تیراژ: 2/000 نسخه

نوبت چاپ: ششم

صفحه و قطع: 288 صفحه / وزیری

تاریخ انتشار: 1393

چاپخانه: سلیمانزاده

ناشر: انتشارات امام علی بن ابی طالب(ع)

شابک: 2-37-8139-964- 978

قم - ابتدای خیابان شهدا - کوی آمار (22) - پلاک 15

تلفن : 37732478 دورنگار: 37840099

www.imamalipub.ir

اشاره

آیة الله العظمی مکارم شیرازی(مدّ ظلّه العالی)

یکصد و ده سرمشق

از سخنان حضرت علی علیه السلام

گردآوری: ابوالقاسم علیان نژادی

فهرستنویسی پیش از انتشار: توسط مدرسة الامام علی بن ابی طالب (علیه السلام)

مکارم شیرازی، ناصر، 1305 -

110 [صد و ده] سرمشق از سخنان حضرت علی علیه السلام / مکارم شیرازی؛ گردآوری ابوالقاسم علیان نژادی، -قم: انتشارات امام علی بن ابی طالب علیه السلام، 1425 ق. =1383.

288 ص

ISBN: 978-964-8139-37-2

فهرستنویسی بر اساس اطلاعات فیپا.

کتابنامه به صورت زیرنویس.

297/9515

39/5/م7ص4 BP

ناشر برتر

نوزدهمین نمایشگاه بین المللی کتاب تهران

یکصد و ده سرمشق

از سخنان حضرت علی علیه السلام

مؤلّف: آیة الله العظمی مکارم شیرازی(مدّ ظلّه العالی)

تهیه و تنظیم: ابوالقاسم علیان نژادی

تیراژ: 2/000 نسخه

نوبت چاپ: ششم

صفحه و قطع: 288 صفحه / وزیری

تاریخ انتشار: 1393

چاپخانه: سلیمانزاده

ناشر: انتشارات امام علی بن ابی طالب(ع)

شابک: 2-37-8139-964- 978

قم - ابتدای خیابان شهدا - کوی آمار (22) - پلاک 15

تلفن : 37732478 دورنگار: 37840099

www.imamalipub.ir

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

پیشگفتار---11

اخلاق در حوزه های علمیّه---11

مجموعه حاضر---12

امتیازات درس اخلاق معظّم له---12

110 سخن از امیر سخن---13

1 - آغاز همه کارها به نام خدا---15

چگونه خدا را یاد کنیم؟---15

2 - آثار متفاوت عفو و بخشش---17

3 - آثار مهمّ ذکرها!---19

4 - آداب خرید و فروش---21

5 - آرزوهای طولانی!---23

6 - آری، بهشت را به بها می دهند!---25

7 - آزادی انسان ها---29

8 - آسیابی در جهنّم!---33

9 - آفت ها!---37

10 - آیا همه جا اکثریّت معیار است؟---41

پیام این حدیث---42

11 - احسان و نیکوکاری---45

آثار احسان و نیکوکاری---46

12 - اخلاق و گنج های روزی---49

13 - ارزش شناسان!---51

14 - ارزش واقعی اعمال---53

15 - ارکان اصلی توبه---55

16 - ارکان سه گانه جامعه انسانی---59

17 - أسباب شرف و عزّت آدمی---61

اقسام تواضع---62

18 - اعتدال در همه چیز---63

پیام روایت---64

19 - اغنیای واقعی!---65

20 - امارت و اسارت!---67

21 - امنیّت و آرامش در سایه دین---69

22 - اوّل خودت، سپس دیگران!---71

23 - اهمیّت فوق العاده صبر و شکیبایی---73

راز اهمیّت صبر---73

24 - ایمان و عمل، دو دوست همیشگی---75

25 - با چه کسی مشورت کنیم؟---77

26 - بدعت چیست و بدعت گزار کیست؟---79

انگیزه های بدعت---80

پایه های بدعت---81

27 - برترین پیوند و بالاترین شرف---83

28 - برترین جهاد---85

29 - بزرگ ترین گناهان---87

30 - بدترین دوستان---89

31 - به این طریق از ما باش!---91

32 - بهترین اعمال---93

33 - بهترین رفیق---97

34 - بهترین زاد و توشه ها---99

35 - بهترین شیوه بندگی---101

36 - پنج دستور برای زندگی بهتر---103

37 - پی آمد آرزوهای طولانی---105

38 - تا زبان اصلاح نشود---109

رابطه قلب و زبان---110

39 - تعلیم و تعلّم الزامی است---113

40 - تفسیری دیگر از تقوی---115

41 - چراغی از پیش بفرست!---117

42 - حاصل ازدواج تنبلی و ناتوانی!---119

43 - حساب رس خود باش!---123

44 - حُسن عاقبت---125

45 - حقّ تقوی---127

46 - حقیقت روزه!---129

47 - دام های فریبنده---131

ویژگی های دام---131

48 - درهای نیکوکاری---133

اوّل: سخاوت نفس---134

دوم: خوش زبانی---135

سوم: تحمّل ناملایمات---135

49 - دنیا و آخرت---137

50 - دو چیز مایه هلاکت مردم است!---139

51 - دور افتادگان از رحمت خدا---141

52 - دیده و دل---143

53 - رابطه تقوی با زبان!---145

54 - رابطه شخصیّت و تقوی---147

55 - راه بازگشت---149

56 - راه سلامت و عافیت---151

57 - راه نفوذ شیطان!---155

58 - راهوارترین مرکب، و بهترین زاد و توشه---157

59 - روح عبادت---159

60 - روزه داران واقعی!---163

61 - ریشه فتنه ها---165

62 - زاهد کیست؟---167

63 - زهد و شناخت دنیا---169

64 - زمان، یکی از گواهان روز قیامت!---171

65 - سخن و سکوت!---173

66 - سرآمد زندگی!---175

67 - سرانجام متّقین و گناهکاران---179

68 - شرکت در مجلس گناه!---181

69 - شمشیر عقل و پوشش حلم---183

70 - ضرورت انتخاب الگوها---185

71 - طعم ایمان!---187

72 - عشق سوزان، مانع مهمّ شناخت---189

73 - عقل های اسیر شهوت!---191

74 - عقل های نورانی و چشم های تیزبین!---193

75 - علم و یقین---195

76 - علی از زبان علی (علیه السلام)---197

77 - علی از زبان خودش!---201

78 - عید چه روزی است؟---205

79 - غافلان بی خبر!---207

راه های مبارزه با غفلت---208

80 - غیبت، تلاش عاجزان است!---209

81 - فرق عاقل و جاهل---211

82 - فلسفه مهمّ حجّ---213

83 - قرآن بهار دل ها---215

84 - قرآن و بی نیازی---219

85 - قلعه تسخیرناپذیر تقوی---223

86 - قلعه نفوذناپذیر!---225

87 - قلّه رفیع جود و سخاوت---227

88 - کمال عفّت و خویشتن داری---229

89 - گناهان پنهان!---231

90 - لباس تقوی---233

نقش لباس---234

91 - مؤمن آینه مؤمن است---237

92 - مؤمنان واقعی!---239

93 - مجازات شش گروه به خاطر شش خصلت!---241

نکات سه گانه---242

94 - محور ارزشی جامعه---245

95 - مردم سه گروهند!---247

96 - مشکلات نعمت!---251

97 - مفاسد بیکاری!---253

98 - مقام دانشجو و طالب علم---255

علم و دانش راه بهشت است---255

فرشتگان برای طالب علم بال و پر می گشایند---257

استغفار تمام موجودات برای جویندگان علم---257

99 - موادّ امتحانی بزرگان!---259

100 - میوه های هدایت---261

101 - نتیجه شناخت---263

102 - نشانه اصلی دینداری---265

103 - نشانه های جهل و نادانی---267

104 - نقش انتظار فرج در زندگی ما---269

105 - هدف نهایی بعثت---271

106 - هم طراز شهیدان---275

107 - همه چیز حساب و کتاب دارد!---277

108 - همه چیز در پرتو اندیشه!---281

109 - همیشه به ضعف ها بیندیشیم---285

110 - یاد خدا---287

تخلّق به صفات الله---288

بسم الله الرحمن الرحیم

پیشگفتار

اخلاق در حوزه های علمیّه

نظام درسی و پرورشی حوزه های علمیّه، ویژگی ها و امتیازات خاصّی دارد، که آن را از تمام نظام های درسی ممتاز می کند! از جمله این امتیازات، درس های اخلاق است که در حوزه های علمیّه به آن اهتمام ورزیده می شود. اساتید محترم سعی می کنند در کنار تعلیم علوم مختلف به طلّاب و دانشجویان خود، روح آنان را نیز پرورش دهند و به رشد صفات شایسته اخلاقی آن ها کمک نموده و صفات ناشایست اخلاقی، مخصوصاً صفاتی که بر اثر تعلیم و فراگیری علم به وجود می آید، را ریشه کن نمایند.

درس های اخلاق، و مجالس انسان سازی، در حوزه های علمیّه به دو صورت برگزار می شود:

الف) نخست درس های اخلاق مستقلّ، که معمولا در یکی از شب ها، یا روزهای پایانی هفته، توسطّ یکی از علمای بزرگ و متخلّق به اصول اخلاقی اداره می شود و استاد با استفاده از کوله بار تجربه، به بیان آیات، روایات و داستان های اخلاقی می پردازد و روح طالبان علم و دانش را صیقل می دهد.

ب) قسم دوم درس های اخلاق غیر مستقل است که در آخرین روز درسی هفته و در انتهای درس انجام می شود. در این جلسات، استاد با بیان روایتی اخلاقی، کام تشنگان معارف الهی را با جرعه هایی از کوثر قرآن و آل محمّد (علیهم السلام) سیراب می کند و آن ها را، حدّاقل تا یک هفته، در مقابل انحرافات اخلاقی بیمه می نماید.

مجموعه حاضر

این نوشتار، حاصل تعدادی از درس های اخلاقِ استاد بزرگوار، معلّم اخلاق، عالِم عامِل، حضرت آیة الله العظمی مکارم شیرازی مدّظلّه العالی می باشد، و از آن جا که معظّم له مطالب مهمّ اخلاقی را در ذیل روایات مذکور با زبانی ساده و رسا - که از هنرهای بزرگ ایشان است - بیان کرده اند و برای عموم مردم قابل فهم و استفاده است، مجموعه حاضر به شکل کنونی گردآوری شد، تا ان شاءالله خوانندگان محترم با مطالعه و سپس عمل به مضامین آن، به رشد اخلاقی خود کمک کنند.

امتیازات درس اخلاق معظّم له

هر چند درس های اخلاق در حوزه های علمیّه، مخصوصاً از نوع دوم آن، توسّط اساتید متعدّدی بیان می شود، ولی درس اخلاق معظّم له ویژگی های خاصّی دارد و شاید به همین جهت روزهای چهارشنبه، که استاد معظّم به وعظ و ارشاد طلّاب عزیز می پردازد، تعداد بیش تری در جلسه درس حاضر می شوند. مهم ترین ویژگی های درس اخلاق معظّم له به شرح زیر است:

1- معمولا مباحث اخلاقی روز چهارشنبه در پایان درس ها گفته می شود، ولی استاد معظّم مباحث اخلاقی را در ابتدای درس مطرح نموده،

سپس به ادامه درس می پردازند؛ بدون شک چنین روشی مؤثّرتر است.

2- مدّت درس های اخلاق، از نوع دوم، کم است؛ یعنی اساتید محترم معمولا چند دقیقه ای بیش تر به سفارشات اخلاقی در انتهای درس نمی پردازند؛ ولی استاد معظّم، نصف و گاهی دو سوم وقت درس را به تذکّرات اخلاقی اختصاص می دهند.

3- استاد عالیقدر، که نظم ایشان زبانزد خاصّ و عام است و به عنوان اسوه و الگوی نظم شناخته شده اند، در بحث های اخلاقی نیز نظم و ترتیب را مراعات می کنند و معمولا بحث های اخلاقی معظّم له از نظم خاصّ موضوعی، یا ترتیبی برخوردار است، بدین جهت یک سال کلمات قصار حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) از تحف العقول را مطرح نمودند، سال دیگر بحث تقوی را از زاویه های مختلف پیگیری کردند، و در سال علی بن ابی طالب (علیه السلام)، کلمات قصار مولی امیرمؤمنان (علیه السلام) را موضوع بحث های اخلاقی خویش قرار دادند.

4- در لابلای بحث های اخلاقی، مسایل مهمّ سیاسی روز نیز مدّ نظر آن حضرت بوده و در هر جلسه در صورت لزوم دقایق پایانی را به تذکّر، تحلیل و بیان مسایل مهمّ سیاسی آن هفته می پردازند.

5- در مباحث اخلاقی فقط به پیام اخلاقی آیه یا روایت اکتفا نمی نمودند، بلکه اگر سؤال و شبهه ای، یا تضاد ظاهری با سایر آیات و روایات به نظر می رسید، دقیق و موشکافانه آن را مطرح و حلّاجی می کردند.

110 سخن از امیر سخن

از آن جا که در سال امیرمؤمنان (علیه السلام)، سال 1379، تصمیم به گردآوری این مجموعه گرفته شد، به تناسب این سال مبارک، یکصد و ده حدیث از

روایت های اخلاقی امیرالمؤمنین (علیه السلام) که در جلسات اخلاقی استاد معظّم حضرت آیة الله العظمی مکارم شیرازی مدّ ظلّه مطرح شده بود و معظّم له بحث های آموزنده و شیرینی پیرامون آن طرح کرده بودند، گردآوری شد. و پس از تحقیق در منابع آن و حذف قسمتی از مکرّرات و شرح بعضی از نقاط مجمل و اضافه کردن پاورقی های لازم و انجام کارهای لازم دیگر، به شکل کنونی در اختیار شما خوانندگان عزیز قرار می گیرد.

در این جا لازم می دانم از تمام عزیزانی که در مراحل مختلف مرا یاری کرده اند صمیمانه قدردانی و تشکّر کنم و از خداوند متعال توفیق تخلّق به صفات شایسته اخلاقی و شست و شوی صفات زشت را برای همگان بخواهم. آمین یا ربّ العالمین.

رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنّا اِنَّکَ اَنْتَ السَّمیعُ الْعَلیمُ

قم - حوزه علمیّه

ابوالقاسم علیان نژادی

تابستان سال 1380

1- آغاز همه کارها به نام خدا

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«کُلُّ اَمْرٍ ذی بالٍ لَمْ یُذْکَرْ فیهِ اسْمُ اللهِ فَهُوَ اَبْتَرُ»؛

«هر کار دارای اهمیّتی که بدون یاد خدا آغاز گردد، به سرانجام نمی رسد»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

یاد خداوند در تمام اعمال و گفتار انسان مؤثّر است و غفلت از آن نتیجه منفی دارد. بر این اساس در این روایت شریف توصیه به ذکر نام الله در هر کاری شده است و روشن است که منظور از بردن نام خدا و آغاز هر کاری به نام او، فقط گفتن بسم الله نیست، بلکه هدف این است که خداوند در تمام اعمال ما حضور داشته باشد، بدین جهت در این روایت، بر خلاف روایات مشابه، به جای «لَمْ یُبْدَأْ»⁽²⁾جمله «لَمْ یُذْکَرْ» آمده است.

که نه تنها در شروع کار، بلکه در ادامه کار هم ذکر الله لازم است.

چگونه خدا را یاد کنیم؟

«ذکر الله» و به یاد خالق و آفریدگار جهان هستی بودن انواعی دارد، برترین آن این است که انسان بداند او وجودی است وابسته، که بدون

تکیه بر خداوند، حتّی برای یک لحظه، نمی تواند به زندگی خود ادامه دهد. وابستگی ما انسان ها، بلکه تمام موجودات جهان هستی به خداوند متعال، مانند وابستگی نور چراغ ها به منبع انرژی است که در ابتدا و ادامه نیاز به آن منبع دارد. اگر انسان به این مرحله از یاد خدا برسد و از آن غفلت نکند، بدون شک متحوّل و دگرگون می گردد و دیگر به هیچ کس جز خدا تکیه نمی کند و امکان ندارد که آلوده به گناه شود؛ زیرا چنین انسانی همواره خویش را در محضر خدا می بیند و تمام نعمت ها و در یک جمله هستی اش را از ناحیه او می داند و روشن است که چنین انسانی هرگز گرفتار معصیت نمی شود. گناهان در لحظه هایی رخ می دهد که انسان از خدا غافل می شود⁽¹⁾. انسانی که دائماً به یاد اوست گناه نخواهد کرد.

2- آثار متفاوت عفو و بخشش

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«اَلْعَفْوُ یُفْسِدُ مِنَ اللَّئیمِ بِقَدْرِ اِصْلاحِه مِنَ الْکَریمِ»؛

«عفو و بخشش به همان مقدار که اگر از سوی کریم باشد باعث اصلاح می شود، اگر از ناحیه لئیم باشد باعث إفساد است»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

این حدیث شریف را به دو شکل می توان تفسیر نمود.

تفسیر اوّل: انسان کریم هنگامی که شخص خطاکاری را مورد عفو و بخشش خویش قرار دهد محبّت او را جلب می کند؛ چرا که عفو او آمیخته با بزرگواری و تواضع است، ولی عفو و گذشت انسان های لئیم و پست، چون آمیخته با منّت و آزار است، سبب إفساد می شود. و این در واقع مصداقی از مصادیق (قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَیْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ یَتْبَعُها اَذیً وَآللهُ غَنِیٌّ حَلیمٌ) «گفتار پسندیده (در برابر نیازمندان)، و عفو (و گذشت از خشونت های آن ها)، از بخششی که آزاری به دنبال آن باشد، بهتر است؛ خداوند بی نیاز و بردبار است»⁽²⁾می باشد.

تفسیر دوم: در تفسیر اوّل عفو و بخشش گاه از سوی «کریم» و گاه از سوی «لئیم» بود، که در خطاکاری که مورد عفو قرار گرفته دو عکس العمل

متفاوت داشت، ولی طبق تفسیر دوم عفو و بخشش گاه در مورد شخص «کریم» و گاه نسبت به شخص «لئیم» که مرتکب خطا شده اند و مورد عفو قرار گرفته اند، می باشد. طبق این تفسیر معنای روایت چنین می شود: اگر آدم های کریمِ خطاکار مورد عفو قرار گیرند موجب إصلاح آنان می گردد، ولی عفو انسان های پست و لئیم نه تنها موجب اصلاح آنان نمی شود، بلکه از آن سوء استفاده می کنند و جسور و جری شده و به فساد بیش تر می پردازند، پس نتیجه عفو آنان إفساد است.

پیام اخلاقی این روایت این است که عفو و گذشت هم حساب و کتابی دارد، هنگامی که پیغمبراکرم (صلی الله علیه و آله) مکّه را فتح کرد، فرمان عفو عمومی صادر فرمود⁽¹⁾. این عفو و گذشت اثر بسیار مطلوبی در غالب مردم مکّه گذارد، ولی چند نفر را که اصلاح پذیر نبودند استثناء کرد و فرمان قتل آن ها را صادر نمود. قرآن مجید در مورد ثمره این عفو عمومی می فرماید: (یَدْخُلُونَ فی دینِ آللهِ اَفْواجاً)؛ آن ها (مردم مکّه) به صورت گروه گروه به دین اسلام می گرویدند»⁽²⁾. این اقبال عمومی به اسلام، که بدون هرگونه

اجبار و اکراهی بود، ثمره عفو و بخشش پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) بود. این مسأله برای همه، مخصوصآ برای رهبران جامعه، درس بزرگی است. عفو و بخشش در آیات قرآن مجید و روایات، به صورت گسترده مطرح شده است که این مختصر جای طرح همه آن آیات نیست⁽³⁾.

3- آثار مهمّ ذکرها!

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«یا کُمَیْلُ! قُلْ عِنْدَ کُلِّ شِدَّةٍ «لا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ اِلّا بِاللهِ الْعَلِیِّ الْعَظیمِ» وقُلْ عِنْدَ کُلِّ نِعْمَةٍ «اَلْحَمْدُلِلّهِ» تُزْدَدْ مِنْها، وَاِذا اَبْطَأَتِ الْأَرْزاقُ عَلَیْکَ «فَاسْتَغْفِرِ اللهَ» یُوَسَّعُ عَلَیْکَ فیها»؛

«ای کمیل: در مواجهه با هر مشکلی بگو: «لا حول و لا قوّة الّا بالله» خداوند کفایت آن مشکل را می کند و هرگاه نعمتی به تو رسید بگو: «الحمدلله» تا سبب فزونی نعمت گردد، و هرگاه روزی تو به تأخیر افتاد، «استغفار کن» که باعث گشایش روزی است!»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

از سوی معلّمی بزرگ همچون علی (علیه السلام) برای شاگرد مستعدّی چون کمیل، سه ذکر بسیار عالی و مهمّ برای سه هدف بزرگ بیان شده است. آری همه چیز در نزد معصومین (علیهم السلام) هست؛ حتّی اوراد و اذکار، و نیازی به دیگران نمی باشد. گفتن سه ذکر فوق، در سه زمان مخصوصی که در روایت آمده است، آثار مهمّی دارد؛ ولی آنچه که مهمّ است توجّه به این نکته که: «ذکر، فقط لقلقه زبان نیست» بنابراین، اگر به مفهوم این ذکرهای جالب، توجّه نکنیم و پیام آن ها را در جامعه پیاده نکنیم، آن آثار را نخواهد داشت.

معنای ذکر «لا حول و لاقوّة الا بالله» این است که تمام قدرت ها به دست خداست و حلّال همه مشکلات اوست و هر چه هست از ناحیه اوست. اگر این معنی را باور کنیم و در نتیجه با تمام وجود به در خانه او برویم و ایمانمان به این مفاهیم قوی شود، یعنی حالتی شبیه حالت غریق در دریا پیدا کنیم، که جز قدرت خداوند به هیچ چیز دیگر فکر نکنیم، خداوند در مشکلات ما را کفایت خواهد کرد.

پیام ذکر «الحمدلله» این است که با رسیدن به نعمتی مغرور نشویم و حقیقتاً نعمت را از جانب او بدانیم، از آن سوء استفاده نکنیم، بخل نورزیم، در این صورت نه تنها نعمت باقی می ماند، بلکه فزونی می یابد.

و ذکر سوم (استغفر اللّه) نیز چنین است. معنای استغفار این است که دیگر به سراغ گناه نرویم؛ زیرا یکی از عوامل معضلات اقتصادی در جامعه گناهان است، جامعه گناهکار جامعه فقیری نیز خواهد بود⁽¹⁾. البتّه بروز این مشکلات به هنگام گناه، زنگ بیدارباشی است برای مؤمنان.

با این بینش، بروز مشکلات فوق خود نعمت است، بدین جهت خداوند کفّار را به حال خود رها کرده و برای بیداری آن ها زنگ بیدارباش نمی زند، تا در گناهان خویش غرق شوند.

4- آداب خرید و فروش

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«وَلْیَکُنِ الْبَیعُ بَیْعاً سَمْحاً بِمَوازینِ عَدْلٍ وَاَسْعارٍ لا تُجْحِفُ بِالْفَریقَیْنِ مِنَ الْبایِعِ وَالْمُبْتاعِ فَمَنْ قارَفَ حُکْرَةً بَعْدَ نَهْیِکَ اِیّاهُ فَنَکِّلْ بِه وَعاقِبْهُ فی غَیْرِ اِسْرافٍ»؛

«باید معاملات با شرایط آسان صورت گیرد؛ با موازین عدل و نرخ هایی که نه به فروشنده زیان برساند و نه به خریدار! و هرگاه کسی پس از نهی تو از احتکار، به چنین کاری دست بزند، او را کیفر کن! و در مجازاتش بکوش، ولی زیاده روی نکن»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

سه مشکل مهمّ جامعه ما را تهدید می کند:

1- تهاجم فرهنگی دشمن، که بی رحمانه عقاید و آداب و رسوم ملّت مسلمان را هدف قرار داده است.

2- ایجاد اختلاف و رخنه در صفوف یکپارچه و متّحد مسلمانان، که از ابزارهای کهنه دشمنان است.

3- تورّم و گرانی بی حساب، که با سوء مدیریّت خودی ها، یا کارهای حساب شده دشمن پدید می آید.

در مورد مشکل سوم، که موضوع روایت فوق نیز می باشد، توجّه به نکاتی لازم است.

الف) تورّم و گرانی در حدّ معقول و شناخته شده قابل تحمّل و تحلیل اقتصادی است. امّا نرخ های ساعتی و قیمت های ناپایدار، که هر لحظه در حال تغییر است، نوعی هرج و مرج و غارت اقتصادی است. و این جاست که حکّام شرع باید در مقابل این مسأله بایستند و با عوامل آن برخورد مناسب کنند.

ب) از نظر شرع دست قانون گذاران بسته نیست؛ زیرا این که گفته می شود قیمت کالا حدّ معیّنی ندارد، بلکه تابع توافق خریدار و فروشنده است، مربوط به شرایط عادی اقتصادی است؛ ولی حکومت اسلامی می تواند در شرایط غیرعادی نرخ کالاها را مشخّص کند و گرنه بعضی از مردم دیگران را همانند گرگ می خورند. بنابراین طبق عناوین ثانویّه و در شرایط ویژه اقتصادی، می توان نرخ کالاها را مشخّص کرد و متخلّفین را مجازات نمود. بلکه از حدیث فوق استفاده می شود که نظارت حکومت به عنوان اوّلی لازم است و وجود انواع تعزیرات، که روی حساب و کتاب باشد، لازم و ضروری است.

ج) همه مردم باید در چنین زمان های حسّاس همکاری نمایند و با خودداری از خرید کالاهای گران، عملا با گران فروشان مبارزه کنند.

د) آخرین نکته این که حکومت اسلامی باید لااقل در زمانی که گران فروشی مردم را تحت فشار قرار داده، نرخ های خود را جابجا نکند.

با رعایت نکات چهارگانه بالا می توان گرانفروشی را کنترل کرد، تا اسلام و انقلاب را تهدید نکند.

5- آرزوهای طولانی!

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«ما اَطالَ اَحَدٌ الْأَمَلَ اِلّا نَسِیَ الْأَجَلَ و اَساءَ الْعَمَلَ»؛

«هیچ انسانی آرزوهای خود را طولانی نمی کند، مگر این که مرگ را فراموش می کند و اعمال او بد می شود!»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

آری آرزوهای دور و دراز، انسان را گرفتار سوء رفتار و قبح اعمال می کند. در زبان عرب دو لغت به معنای امید و آرزوست؛ یکی «رجاء» و دیگری «أمَل» است، اوّلی بار مثبت دارد و منظور از آن امید و آرزوی سازنده است، ولی «اَمَل» گاه بار منفی دارد و به معنی آرزوهای غیرسازنده است. ظاهراً در فارسی «امید» معادل «رجاء» و «آرزو» معادل «امل» است. حضرت علی (علیه السلام) در این روایت پرمعنی به یکی از جنبه های منفی «أمل» می پردازد و تأثیر سوء آن را در اعمال انسان گوشزد می نماید.

سؤال: راستی چرا «آرزوهای طولانی» این قدر بد است؟

پاسخ: خاصیّت زرق و برق مادّی دنیا این است که از دور جاذبه قوی دارد، امّا وقتی انسان به نزدیک آن می رسد به آن عادت می کند و جاذبه خود را از دست می دهد. مانند موادّ مخدّر که افراد قبل از رسیدن به آن برایشان جاذبه دارد، امّا وقتی معتاد شدند دیگر جذبه ای برای آن ها

ندارد. و باید مرتّبآ مقدار آن را افزایش دهند تا در کام مرگ فرو روند.

شخصی که اجاره نشین است و از مشکلات آن رنج می برد آرزو می کند که خانه ای ملکی، هر چند کوچک نصیبش شود و این برایش فوق العاده جاذبه دارد، امّا هنگامی که به آن می رسد، پس از مدّت کوتاهی برایش عادی می شود و آرزوی خانه ای بزرگ تر با امکانات بیش تر می کند، امّا به آن هم قانع نیست و هر روز در فکر منزل مرفّه تری است.

هفت اقلیم ار بگیرد پادشاه *** همچنان در بند اقلیمی دگر!

بنابراین آرزوها مرز و پایانی ندارد، بدین جهت اگر انسان بخواهد به آرزوهای خویش برسد باید تمام نیرویش را صرف رسیدن به آن نماید و طبیعی است که دیگر وقت و نیرویی ندارد که صرف جهان آخرت نماید. بدین جهت در احادیث معصومین آرزوهای طولانی مذمّت گردیده و موجب فراموش کردن آخرت شمرده شده است⁽¹⁾.

این مطلب را نیز در نظر داشته باشیم که زیادی نعمت، که معمولا آرزوهای طولانی در راستای تحصیل آن است، در بسیاری از موارد مایه بدبختی است! حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) از بیابانی عبور می کردند، فرمود: بروید مقداری شیر بیاورید و پول آن را هم به صاحب حیوان بدهید. صاحب آن حیوان از دادن شیر به پیامبر (صلی الله علیه و آله) امتناع ورزید! پیامبر (صلی الله علیه و آله) دعا کرد که اموالش زیاد شود! از آن جا گذشتند و به شبان دیگری رسیدند و همان تقاضا را مطرح کردند. آن شبان ادب کرد و به سرعت مقداری شیر در اختیار پیامبر (صلی الله علیه و آله) و همراهان قرار داد. حضرت دست به دعا برداشت و فرمود: خدایا! به اندازه کفاف و عفاف به او نعمت ارزانی دار! اصحاب از تفاوت این دو دعا، برای آن دو نفر پرسیدند؟ حضرت فرمود: زیادی نعمت برای شخص اوّل مایه رنج و عذاب است⁽²⁾.

6- آری، بهشت را به بها می دهند!

اشاره

قال علی (علیه السلام) لِرَجُلٍ سَأَلَهُ اَنْ یَعِظَهُ:

«لا تَکُنْ مِمَّنْ یَرْجُوا الاْخِرَةَ بِغَیْرِ الْعَمَلِ، وَیُرَجِّی التَّوْبَةَ بِطُولِ الْأَمَلِ، یَقُولُ فِی الدُّنْیا بِقَوْلِ الزّاهِدینَ وَیَعْمَلُ فِیها بِعَمَلِ الرّاغِبینَ»؛

«حضرت در اجابت درخواست شخصی که از او نصیحت خواست، فرمود: از کسانی مباش که آخرت را بدون انجام اعمال صالح می خواهند، و توبه را با آرزوهای دراز تأخیر می اندازند، و درباره دنیا همچون زاهدان سخن می گویند، ولی همچون دنیاپرستان عمل می کنند!»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

به راستی سخنان حضرت علی (علیه السلام) معجزه آسا است و این جمله از درخشان ترین آن ها است. در این جمله سه دستور مهمّ، که خیر دنیا و آخرت فرد و جامعه در آن نهفته، آمده است. توجّه کنید:

1- بهشت را به بهانه نمی دهند، و تنها سخن گفتن، بدون عمل، نجات بخش انسان نخواهد بود. تنها ادّعای عشق به دین و ولایت و پیشوایان دین، گره ای از مشکلات ما باز نخواهد کرد و با لقلقه زبان بدون عمل، امیدی به آسودگی و راحتی در جهان آخرت نخواهد بود.

ادّعای دوستی و ولایت اهل البیت (علیهم السلام) زمانی کارساز است که

مجموعه ای از اعمال صالح و نیک به همراه داشته باشیم، تا اگر مرتکب لغزش ها و خطاهایی شده باشیم، ولایت و شفاعت و مانند آن، لغزش ها و خطاها را جبران کند. در ضمن از مباحث فوق روشن می شود مدعیان عشق به خاندان پیامبر (علیهم السلام) که هیچ توشه ای از اعمال صالح ندارند چقدر در اشتباهند.

2- توبه و بازگشت به سوی خداوند با آرزوهای طولانی سازگار نیست. مخصوصاً که انسان از آینده خود هیچ اطّلاعی ندارد و زمان مرگ خود را نمی داند. کسی که نمی داند یک لحظه دیگر زنده است یا مرده، چگونه آرزوهای طولانی دارد؟! و شخصی که آرزوهای طولانی دارد چگونه می تواند توبه کند؟! أجل زنگ خطر و داروی مهمّی برای درمان این درد است. هنگامی که اجل حضرت سلیمان (علیه السلام) می رسد حتّی اجازه نشستن به او داده نمی شود و در حال ایستاده قبض روح می گردد!⁽¹⁾بنابر این نباید با آرزوهای طولانی توبه را به تأخیر بیندازیم.

3- سومین موعظه حضرت این است: از کسانی که بین گفتار و عملشان تفاوت وجود دارد مباش! کسانی که به هنگام سخن گفتن آن چنان در مورد دنیا سخن می گویند که گویا تارک و زاهد دنیا هستند؛ ولی در مقام عمل کاملا وابسته و حریص بر دنیا می باشند. سعی کن سخن و عملت هماهنگ باشد. وای به حال من، اگر از عشق علی دم می زنم، امّا عملم هماهنگ با معاویه هاست! سخن از معنویّت و خداپرستی و روحانیّت می گویم، ولی غرق در مادّی گرایی و تجمّل پرستی می باشم!

راغبین به دنیا چه کسانی هستند؟ آن ها کسانی هستند که در سر دو راهی ها پشت به خدا و رو به دنیا می کنند.

مردم هنگامی که بر سر دو راهی قرار می گیرند، چند دسته اند:

نخست، افرادی که بی قید و شرط راه دنیا را برگزیده و به خدا پشت می کنند.

دوم، گروهی که عکس گروه اوّل عمل می کنند و راه آخرت را در پیش می گیرند.

و گروه سوم، انسان های شکّاک و متحیّرند، اشخاصی همچون عمر ابن سعد که هم طالب ملک ری به قیمت شهید کردن امام حسین (علیه السلام) می باشند و هم خواهان بهشت برین، و در جنگ عقل و نفس امّاره بالاخره عقل آن ها مغلوب می گردد! باید با این معیار خود را بسنجیم، تا معلوم شود که از چه گروهی هستیم.

7- آزادی انسان ها

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«اَیُّهَا النّاسُ اِنَّ آدَمَ لَمْ یَلِدْ عَبْداً وَلا اَمَةً وَاِنَّ النّاسَ کُلُّهُمْ اَحْرارٌ»؛

«ای مردم! از حضرت آدم (علیه السلام) غلام و کنیزی خلق نشده، بلکه تمام مردم آزاد هستند!»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

مخاطب حضرت در این روایت تمام مردم هستند؛ چون گروه خاصّی را مورد خطاب قرار نداده، بلکه تمام انسان ها را مورد خطاب قرار داده است. خطاب «یا اَیُّهَا النّاسُ» در مواردی است که جنبه حقوق بشر دارد، ولی خطاب هایی مانند «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا» جنبه حقوق اسلامی دارد. طبق این روایت، همه مردم آزادند و اساس آفرینش انسان و فرزندان آدم بر حریّت و آزادی بوده است. و اگر در جایی این اصل نقض شود، جنبه استثنایی دارد. این نکته که مسأله آزادی انسان 1400 سال قبل توسّط اسلام مطرح شده، قابل تأمّل و دقّت است؛ زیرا در آن زمان حریّت یک اصل اساسی و یک ارزش شناخته نمی شد، برخلاف امروز که ارزشی بودن آزادی یک امر بدیهی است.

اصل لزوم آزادی مطلبی روشن، بلکه از بدیهیّات است و مورد قبول

همه می باشد و همه ملّت های تحت سلطه برای به دست آوردن آن مبارزه می کنند. آنچه قابل توجّه و در خور دقّت می باشد، دو چیز است:

1- چرا آزادی یک ارزش است؟ اگر نباشد چه می شود؟ و اگر باشد چه رخ می دهد؟ متأسّفانه فلسفه آزادی چیزی است که کمتر بدان پرداخته می شود. فلسفه آزادی روشن است:

انسان نیروها و قابلیّت هایی دارد. در صورتی می تواند این ها را به ثمر برساند که مانعی بر سر راه او نباشد، بتواند آزادانه علم و دانش را فراگیرد و در مسیر تکامل پیش برود، تکامل بر دو پایه استوار است الف:استعدادهای درونی. ب: نداشتن مانع، بنابراین فلسفه آزادی انسان، استفاده وی از استعدادها و لیاقت های درونی است. و روشن است که شکوفایی استعدادهای درونی انسان در محیطی آزاد بهتر تحقّق پیدا می کند. رشد بوته ای که در یک گلدان هست با بوته ای که در یک زمین زراعتی کاشته شده قابل مقایسه نیست.

2- چه نوع آزادی مطلوب است؟

از آنچه در نکته اوّل گذشت روشن می شود که آن نوع از آزادی مطلوب است که در مسیر تکامل انسان باشد. بنابراین این فلسفه آزادی حدود آن را تبیین می کند، زیرا آزادی اقسامی دارد:

1- آزادی مطلق؛ این نوع آزادی فقط در دل جنگل ها و در بین حیوانات وحشی پیدا می شود و بس. در چنین مکان هایی هر کسی هر کار بخواهد می کند. و روشن است که هیچ کسی مدافع چنین آزادی نیست.

2- آزادی در محدوده قوانین بشری که دائماً دست خوش تغییر و تفسیر است؛ کسانی که معتقد به دین نیستند، ولی قانون را قبول دارند آزادی آن ها باید در چارچوبه قانون باشد و واضح است که قانون تضادّی با آزادی ندارد، بلکه محافظ آن است.

3- آزادی در محدوده ارزش های الهی؛ آزادی پیروان مکاتب الهی در چارچوبه ارزش های دینی است، آن ها هرگز اجازه نمی دهند که به نام آزادی به حریم این ارزش های والای الهی و انسانی تجاوز شود.

بدیهی است نوع اوّل آزادی مطلوب هیچ بشری نیست، و نوع دوم سرچشمه انواع مشکلات و بدبختی هاست، و تنها نوع سوم است که می تواند سعادت ما را تضمین کند و قبایی است که برای قامت انسان دوخته شده است.

8- آسیابی در جهنّم!

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«اِنَّ فی جَهَنَّمَ رَحیً تَطْحَنُ، اَفَلا تَسْئَلُونی ما طَحْنُها؟ فَقیلَ لَهُ: فَما طَحْنُها یا اَمیرَ الْمُؤْمِنینَ؟ قَالَ: اَلْعُلَماءُ الْفَجَرَةُ، وَالْقُرّاءُ الْفَسَقَةُ، وَالْجَبابِرَةُ الظَّلَمَةُ، وَالْوُزَراءُ الْخَوَنَةُ، وَالْعُرَفاءُ الْکَذَبَةُ ...»؛

«در جهنّم آسیابی وجود دارد که همواره کار می کند. آیا نمی پرسید که چه چیزی را خرد می کند؟ پرسیده شد: خوراک این آسیاب چیست؟ حضرت فرمود: دانشمندان فاجر و منحرف، قاریان فاسق، حکمرانان ستمگر، وزیران خائن و کارشناسان دروغگو، خوراک آن آسیاب هستند!»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

آتش دوزخ برای مجازات گنهکاران کافی است. آتشی که از درون دل ها به بیرون زبانه می کشد (اَلَّتی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ)⁽²⁾. ولی برای برخی از جهنّمیان، از جمله گروه های پنج گانه فوق، عذاب های فوق العاده ای بر آن افزوده شده، که علّت آن - در مورد گروه هایی که در این حدیث مطرح شده - این است که از مقام و موقعیّت خویش سوء استفاده کرده اند. توجّه کنید:

اِنَّ فی جَهَنَّمَ رَحیً تَطْحَنُ: در جهنّم آسیابی وجود دارد که پنج گروه از انسان ها را، همانند گندمی که تبدیل به آرد می شود، خرد می کند! آیا نمی پرسید که چه کسانی خوراک این آسیاب هستند؟ مردم پرسیدند: ای امیرمؤمنان! این آسیاب چه کسانی را آسیاب می کند؟ حضرت در جواب پنج گروه را برشمرد:

1- اَلْعُلَماءُ الْفَجَرَةُ: اوّلین گروه، عالمانی هستند که چراغ در دست دارند و راهزن دین و ایمان و عقاید و اعتماد مردمند، عالم فاجر و منحرف همانند دزدی است که چراغ در دست دزدی می کند.

چو دزدی با چراغ آید *** گزیده تر برد کالا!

امام حسن عسکری در روایت تکان دهنده ای خطر چنین دانشمندانی را از لشکر یزید بیش تر می داند!⁽¹⁾.

2- وَالْقُرّاءُ الْفَسَقَةُ: دومین گروهی که خوراک آن آسیاب هستند، قاریان فاسق می باشند. تفاوت «علماء فاجر» و «قاریان فاسق» در این است که قاریان فقط معلّمان مردم در قرآن بودند، ولی علماء فاجر شامل معلّمان مردم در سایر علوم نیز می شود. این ها اگر فاسق باشند خطرات زیادی خواهند داشت و چون پست آن ها مهم است و با روح و قلب مردم، مخصوصآ جوانان سر و کار دارند عذابشان هم شدید است.

3- وَالْجَبابِرَةُ الظَّلَمَةُ: جابران ستمکار سومین گروهی هستند که خوراک آن آسیاب می باشند. خطر این گروه در مرحله بعد از علماء فاجر و قاریان فاسق است؛ چون آن ها عقیده مردم را دگرگون می سازند، ولی زمامداران ستمکار بر جسم مردم ستم می کنند.

4- وَالْوُزَراءُ الْخَوَنَةُ: وزیران جابران ستمکار هم در آن آسیاب خرد

می شوند. علّت این که به وزراء، خائن و به زمامداران، ظالم گفته شده این است که: این وزراء هم به پیشوایانشان خیانت می کنند و بیراهه را به عنوان راه به آن ها نشان می دهند و هم به خویشتن و ملّت خویش خیانت می کنند.

5- وَالْعُرَفاءُ الْکَذَبَةُ: منظور از «عرفا» در این جا کارشناسان می باشد. بنابراین پنجمین گروه، کارشناسان و خبرگزاران و اهل خبره دروغگو هستند. تمام رسانه های جمعی که به نوعی آلوده به دروغ و ارائه خلاف حقیقت هستند مشمول این تعبیر می باشند؛ رسانه هایی که باید معرّف خوبی ها و معروف ها و صراط مستقیم باشند، آلودگی ها و دروغ ها و بی بندوباری ها را ارائه می کنند و مردم را غافل و گرفتار انواع بدبختی ها می سازند.

در ضمن از این حدیث معلوم می شود که جامعه بر محور این پنج گروه دور می زند، اگر این ها اصلاح شوند تمام جامعه اصلاح می شود و اگر منحرف شوند همه جامعه تباه می گردد. و نقطه انحراف تمام این ها یک چیز است و آن مقدّم داشتن منافع شخصی بر منافع اجتماعی و ارزش های مادّی بر ارزش های الهی!

9- آفت ها!

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«لِکُلِّ شَیْءٍ آفَةٌ»؛

«هر چیزی آفتی دارد (در هر کار مراقب آفت ها باشید)»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

هر چیزی در جهان هستی، همان گونه که در روایت بالا آمده، آفت یا آفت هایی دارد؛ یعنی تمام موجودات عالَم آسیب پذیرند و نمی توان چیزی پیدا کرد که بی آفت باشد. به عنوان نمونه بدن خود ما انسان ها چقدر آسیب پذیر و پرآفت است. انواع و اقسام بیماری ها، که از مرز هزاران نوع بیماری می گذرد، همواره سلامت انسان را تهدید می کند. بدین جهت رشته های مختلف پزشکی برای مداوای آن ها به وجود آمده است، حتّی آفات یک عضو (مثلا چشم) آن قدر زیاد است که در جهان کنونی یک طبیب نمی تواند در همه مشکلات چشم متخصّص شود؛ بلکه چشم متخصّص های مختلفی دارد. روح انسان نیز چنین است؛ نباتات، حیوانات، جامعه انسانی و خلاصه همه چیز آفت دارد.

با توجّه به این اصل کلّی و فراگیر، باید در هر موفّقیت و موهبتی با دقّت مراقب آفات آن باشیم و گرنه پیروزی ها و نعمت ها در معرض خطر

قرار می گیرد. حضرت علی (علیه السلام) در ادامه این سخن آفت نزدیک به سی نعمت را بیان کرده، که در این جا به چهار مورد آن می پردازیم:

1- «آفَةُ الْوَرَعِ قِلَّةُ الْقِناعَةِ؛ آفت مهمّ تقوی (و نقطه آسیب پذیری آن) قانع نبودن در زندگی است»⁽¹⁾. چیزی که انسان را به حرام می اندازد، چیزی که آدمی را حریص بر استفاده از اموال شبهه ناک می کند، چیزی که افراد ضعیف الایمان را به سوی ترک خمس و زکات سوق می دهد، چیزی که باعث می شود تا انسان برای کسب اموال بیش تر به آب و آتش بزند، قانع نبودن است! اگر زندگی انسان آمیخته با قناعت باشد، اداره آن آسان است. در حالات هارون الرشید نوشته اند که در جشن عروسی یکی از فرزندانش به جای نُقل و سکّه، قطعه هایی از کاغذ که بر روی هر کدام نام یک آبادی نوشته شده بود بر سر عروس خود می ریخت!⁽²⁾روشن است وقتی کسی بخواهد این کار را کند نمی تواند به حلال قناعت نماید، بلکه به ناچار آلوده به غصب و غارت و چپاول و دزدی و سایر کارهای خلاف می شود، ولی اگر قناعت کند دست به این کارها نمی زند.

2- «آفَةُ الْقَوِیِّ اسْتِضْعافُ الْخَصْمِ؛ آفت نیرومند، کوچک شمردن دشمنانش می باشد»⁽³⁾. نقطه آسیب قدرتمندان و جوامع قوی این است که دشمنان خود را کوچک می شمارند. نگویید تهاجم فرهنگی مهم نیست! اگر فلان روزنامه توهین کرد، اهمیّتی ندارد! اگر فلان فیلم دهن کجی کرد، تأثیری ندارد و...؛ چون اگر دشمن را کوچک شمردی از او ضربه می خوری.

3- «آفَةُ الدّینِ الْهَوی؛ هوای نفس آفت دین است»⁽¹⁾. هوای نفس دین انسان را بر باد می دهد، آفت دین یک چیز درونی به نام هوای نفس است.

4- «آفَةُ الْعَقْلِ الْهَوی؛ هوای نفس آفت عقل انسان (نیز) هست»⁽²⁾.

هوای نفس عقل انسان را از کار می اندازد و انسان را پر اشتباه ظاهر می کند. هوای پرستی حجاب می شود. هوای پرستی هم آفت دین است و هم آفت عقل. آری همه چیز آفت دارد، باید آفت ها را شناخت و با آن مبارزه کرد.

10- آیا همه جا اکثریّت معیار است؟

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«اَیُّهَا النّاسُ لا تَسْتَوْحِشُوا فی طَریقِ الْهُدی لِقِلَّةِ اَهْلِهِ»؛

«ای مردم! در طریق هدایت از کمی طرفداران آن وحشت نکنید»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

یکی از آفت های عقل انسان، تسلیم شدن در برابر اکثریّت کمّی جامعه است، که از آن در آیات قرآن و روایات معصومان (علیهم السلام) نهی شده؛ بلکه در برخی از این آیات، به مدح اقلیّت و مذمّت اکثریّت پرداخته شده است؛ مثلا در آیه شریفه 116 سوره انعام می خوانیم: (وَاِنْ تُطِعْ اَکْثَرَ مَنْ فِی الْأَرْضِ یُضِلُّوکَ عَنْ سَبیلِ اللهِ)؛ «اگر از بیش تر کسانی که در روی زمین هستند اطاعت کنی، تو را از راه خدا گمراه می کنند» علاوه بر این، در بیش از ده آیه اکثریت به جهالت، و در 5 آیه به ناسپاسی، و در 4 آیه به فقدان ایمان، توصیف شده است.

حال با توجّه به آنچه از آیات و روایات استفاده می شود، که اکثریّت مذمّت شده، و از سوی دیگر در دنیای امروز همه جا سخن از اکثریّت ها است، و امروزه بسیاری از مسایل سرنوشت ساز بشر، بر محور رأی اکثریّت دور می زند، معیار چیست؟

پاسخ این است که جوامع بشری متفاوت است، اگر در جامعه ای صالحان متولیّان امور آن باشند، بدون شک تبعیّت از اکثریّت تقوی و صلاح است، ولی اگر هواپرستان متولیان امور جامعه ای بودند، هیچ گاه اسلام تبعیّت از اکثریّت هواپرست را سفارش و توصیه نمی کند؛ زیرا با منطق و عقل سازگار نیست.

به تعبیر دیگر اسلام تابع اکثریّت کیفی است، نه اکثریّت کمّی! به همین جهت خداوند متعال در آیه شریفه هفتم سوره هود و دوم سوره ملک می فرماید: (لِیَبْلُوَکُمْ اَیُّکُمْ اَحْسَنُ عَمَلا) و نفرمود: «اَکْثَرُ عَمَلا» چون اکثریّت کیفی مهمّ است، نه اکثریّت کمّی! ولی توجّه این نکته مهمّ است که مسأله اکثریّت در دنیای امروز، راه چاره بیچارگی است! زیرا معیاری برای اکثریّت کیفی در جوامع غیر دینی وجود ندارد و همه مدعی هستند که بهترین هستند. بنابراین برای حفظ نظام جامعه ناچارند طبق نظر اکثریّت عمل کنند؛ هر چند به مقتضای آن، یک عالم دانشمند و مدیر و مدبّر یک رأی، و یک فرد بی سواد ناآگاه هم یک رأی داشته باشد! بنابراین آیات مزبور و مانند آن ناظر به یک جامعه سالم و صالح نیست.

پیام این حدیث

ما نباید در زندگی اخلاقی خویش تابع اکثریّت ها باشیم، هر چند مجبوریم در زندگی سیاسی تابع باشیم. بنابراین اگر اکثریّت مردم روی زمین مال حرام می خورند و پرهیز نمی کنند، ما نباید به رنگ جماعت اکثریّت درآییم. اگر اکثریّت مردم به هنگام به خطر افتادن منافع خویش دروغ می گویند، ما نباید از صف راستگویان، به بهانه در اقلیّت بودن آن ها، خارج شویم و از کمی تعداد و نفرات صادقین بترسیم و در صف

دروغگویان درآییم. انسان مؤمن در مسایل اخلاقی باید مستقل باشد، یعنی اگر تمام مردم روی زمین (فرضاً) آلوده شراب شدند او نباید از تنهاییش در این مسیر به خود هراس راه دهد و از منطق رسوای «خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو!» پیروی کند. یا بگوید: «چه کسی راست می گوید که ما راست بگوییم؟» و مانند این ها؛ زیرا بدون شک فردای قیامت این بهانه ها پذیرفته نیست. زمانی انسان صالح می شود و در مسیر سلوک الی الله قرار می گیرد، که نگاه نکند دیگران چه می گویند، بلکه بنگرد خداوند چه می گوید.

پروردگارا ما را همواره در طریق حق بدار، و وحشت تنهایی در راه حق را از ما زایل کن.

11- احسان و نیکوکاری

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«نِعْمَ زادُ الْمَعادِ الْإِحْسانُ اِلَی الْعِبادِ»⁽¹⁾و قال فی روایة اخری: «رَأْسُ الاْیمانِ الْإِحْسانُ اِلَی النّاسِ»⁽²⁾

«احسان و کمک به بندگان خدا، زاد و توشه مناسبی برای جهان پس از مرگ است». و در روایت دیگری فرمود: «کمک به مردم بخش مهمّی از ایمان است».

شرح و تفسیر

یکی از برکات حکومت اسلامی «جشن عاطفه ها»، «جشن نیکوکاری»، «طرح إکرام» و طرح های مشابه آن است، که مردم برای کمک به اقشار محروم جامعه بسیج می شوند. بدون شک کمک به مردم از عبادت های مهمّ، بلکه یکی از مهم ترین عبادات است.

بدین جهت حضرت علی (علیه السلام) در روایت اوّل این کار را بهترین زاد و توشه جهان آخرت معرّفی می نماید. اگر این روایت را در کنار آیه شریفه (تَزَوَّدُوا فَاِنَّ خَیْرَ الزّادِ التَّقْوی)؛ «زاد و توشه برگیرید، که بهترین زاد و توشه تقوی است»⁽³⁾بگذاریم روشن می شود که احسان زاییده تقوی، و تقوی زاییده احسان است. بنابراین انگیزه اصلی مردم از کمک ها،

برخواسته از تقوی و اعتقادات آن هاست و در حقیقت اسلام قوی ترین مشوّق احسان و نیکوکاری است.

در روایت دوم رابطه احسان و ایمان مطرح شده است، انسان ضعیف الایمان احسان نمی کند، ولی مؤمنان راستین اهل احسانند. جالب این که در این روایات تنها احسانِ به مسلمانان یا مؤمنان مطرح نشده است، بلکه در یکی احسان به بندگان خدا و در دیگری احسان به مردم مطرح شده است و مفهوم آن این است که حتّی نیکی به فقراء و نیازمندانِ غیر مسلمان باعث فزونی تقوی و ایمان می گردد، زیرا خداوند تمام بندگانش را دوست دارد و کسی که بندگان خدا را دوست داشته باشد، خدا را دوست دارد. بدین جهت احسان به هر نیازمندی مشروع و پسندیده است.

آثار احسان و نیکوکاری

احسان دو رقم تأثیر دارد؛ تأثیری در احسان کننده (مُحْسِنْ) دارد، و تأثیری دیگر در احسان شونده. تأثیری که این عمل در احسان کننده دارد، بسیار مهم تر از تأثیر آن در احسان شونده است. (برخلاف آنچه معمولا تصوّر می شود و بدین جهت در بسیاری از موارد احسان همراه با منّت و آزار و اذیّت است). جالب این که قرآن مجید درباره زکات، که نوعی احسان است، تعبیر به «تُطَهِّرُهُمْ» و «تُزَکّیهِمْ»⁽¹⁾دارد؛ یعنی احسان باعث «طهارت» و «تزکیه» احسان کننده می شود، به رشد اخلاقی او کمک می کند و باعث از بین رفتن صفات زشت و رذیله او می گردد.

شاهد این مطلب روایتی است که می گوید: «صدقه ای که به فقیر می دهید قبل از این که به دست فقیر برسد، به دست خدا می رسد!»⁽²⁾

آیه انفاق⁽¹⁾هم به خوبی دلالت بر این مطلب دارد، که انفاق باعث رشد و نموّ انفاق کننده می گردد.

نکته آخر این که احسان نه تنها طهارت فردی را به دنبال دارد، بلکه باعث طهارت اجتماعی نیز می گردد؛ زیرا یکی از عوامل مهمّ بسیاری از گناهان اجتماعی فقر است، و هنگامی که در سایه احسان فقر برچیده شود، جامعه نیز پاک می گردد.

12- اخلاق و گنج های روزی

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«فی سَعَةِ الْأَخْلاقِ کُنُوزُ الْأَرْزاقِ»؛

«اخلاق خوش کلید گنج های روزی است»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

هنگامی که به بحث پیرامون صفت «حُسن خُلق» در تفسیر اخلاق در قرآن، جلد 3، صفحه 135 رسیدیم، دامنه این بحث را بسیار گسترده یافتیم و علی رغم مطالعات قبلی پیرامون این موضوع، تعبیراتی در قرآن و احادیث یافتیم که در کمتر مسأله ای دیده می شود!

به عبارت ساده تر، حسن خلق، خوشرویی، ادب، برخورد مناسب با مردم، از اساسی ترین مسایل اسلام است. روایات زیاد با تعبیرات کم نظیر و تأکیدات فراوان نشان می دهد که پیامبر (صلی الله علیه و آله) اهمیّت بسیار زیادی برای حُسن خُلق قایل بوده است. متأسّفانه در میان گروهی از مسلمانان یا به این مسأله اهمیّت داده نمی شود، یا بر خلاف آن عمل می شود تا آن جا که بعضی خیال می کنند که آدم خوب باید عبوس، ترشرو، خشن، خشک و بداخلاق باشد! در حالی که این اشتباه بزرگی است.

در واقع آنچه در این روایت آمده یکی از فواید دنیوی اخلاق خوش است. تجربه نشان داده کسانی که اخلاق خوشی داشته اند، کار و زندگی

آن ها هم رونق داشته است. چهل سال قبل آماری از رونق کسب و کار برخی از کسبه دیدم که طبق آن آمار، کسبه خوش اخلاق 70 و کسبه بداخلاق 30 موفّق بودند؛ یعنی سهم خوش اخلافی 40 است! چرا که حسن خلق مردم را به سوی خود می کشاند و اخلاق بد دافعه دارد.

همه مسلمانان مخصوصآ کسانی که با مردم برخورد بیش تری دارند باید اخلاقی نیکو داشته باشند، که اخلاق خوش هم جامعه را آباد می سازد و هم باعث طول عمر می شود، چنانکه در حدیث آمده است: «اِنَّ الْبِرَّ وَحُسْنَ الْخُلْقِ یَعْمُرانِ الدّیارَ وَیَزیدانِ فِی الْأَعْمارِ»⁽¹⁾.

سؤال: چرا حسن خلق باعث وسعت روزی می شود؟

پاسخ: در مثال فوق مشتری زمانی از یک کاسب جنس می خرد که به او اعتماد کند. اگر نسبت به کاسب مشکوک و بدبین باشد از او فرار می کند. بنابراین کاسب باید اعتماد مشتری را جلب کند و یکی از طرق جلب اعتماد برخورد خوب است. مشتری حسن خلق فروشنده را به حساب درستی و امانت و صداقت و اعتماد او می گذارد.

شخصی نقل می کرد که برای معالجه به یکی از کشورهای غربی رفته بودم، پس از پایان معالجه و پذیرایی بسیار شایسته، درخواست صورت حساب کردم، آن ها در کمال ادب و احترام گفتند: در این باره عجله نکنید، شما به سلامت به ایران بازگردید، آن گاه ما صورت حساب را برای شما ارسال می کنیم و شما هزینه بیمارستان را سر فرصت به شماره حسابی که درون آن نامه است ارسال دارید!

در مقابل، بیمارستان هایی در کشور اسلامی ما وجود دارد که تا پول نگیرند، بیمار را اساسآ پذیرش نمی کنند! این کجا و آن کجا؟

متأسّفانه آنچه را حضرت علی (علیه السلام) نسبت به آن بیمناک بود - سبقت دیگران در عمل به اسلام - در برخی از امور تحقّق یافته است!.

13- ارزش شناسان!

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«لَیْسَ مَنِ ابْتاعَ نَفْسَهُ فَاَعْتَقَها کَمَنْ باعَ نَفْسَهُ فَاَوْبَقَها»؛

«کسی که خویشتن را می خرد و آزاد می کند، همانند شخصی که خود را می فروشد و هلاک می کند نیست»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

حضرت امیرمؤمنان (علیه السلام) مردم را به دو گروه تقسیم کرده اند:

1- کسانی که نفس خویش را می خرند و آزاد می کنند.

2- کسانی که خود را می فروشند و اسیر می کنند.

برای روشن تر شدن مضمون حدیث فوق، لازم است توضیحی کوتاه پیرامون خریدن و آزاد کردن داده شود. نفس انسان در این روایت به غلامی تشبیه شده که در گرو ملکیّت دیگری است، و انسان آزاده کسی است که نفس خویش را بخرد و آزاد کند. و به تعبیر دیگر انسان اسیر است؛ گاه اسیر شهوات، گاه اسیر پُست و مقام، گاه اسیر زن و فرزند، و گاه اسیر خیالات و اوهام. باید خویش را از این اسارت ها آزاد کند؛ نه آن که خود را در مقابل این امور بفروشد و در اسارت آن ها نگه دارد.

سؤال: راستی چرا برخی انسان ها خود را می فروشند؟

پاسخ: چنین انسان هایی یا ارزش متاع خویش را نشناخته اند و نمی دانند که ارزش و استعداد انسان آن قدر زیاد است که می تواند فراتر از ملائکه آسمانی رود و پیشوای آن ها شود⁽¹⁾و از آن بالاتر، خلیفه و نماینده خداوند بر روی زمین گردد، بنابراین کسی که خود را می فروشد کسی است که نسبت به متاع خود شناخت کافی ندارد. کسی خود را می فروشد که به ارزش والای خود آگاه نیست. یا این که بی ارزش بودن ثمن و قیمتی که در برابر کالای خویش می گیرد را نمی داند؛ فی المثل شخصی که کرامت انسانی خویش را به هوی و هوس می فروشد، یا ارزش و قیمت کرامت نفس را نمی داند و یا بی ارزشی هوی و هوس را درک نکرده است.

در روایتی از حضرت علی (علیه السلام) می خوانیم: «لَیْسَ لِأَنْفُسِکُمْ ثَمَنٌ اِلاَّ الْجَنَّةَ، فَلا تَبیعُوها اِلّا بِها؛ هیچ بهایی برای انسان جز بهشت (و رضای حق) نیست. خود را به کمتر از آن نفروشید»⁽²⁾. طبق این روایت، کالای وجود انسان در این جهان پهناور تنها یک مشتری مناسب و یک قیمت همسان دارد و آن خداوند متعال است که بهشت و رضای خویش را در برابر آن می پردازد.

خلاصه این که هیچ یک از انسان ها خارج از این دو دسته نیستند، باید بنگریم که جز کدام یک هستیم.

14- ارزش واقعی اعمال

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«یا کُمَیْلُ! لَیْسَ الشَّأْنُ اَنْ تُصَلِّیَ وَ تَصُومَ وَ تَتَصَدَّقَ، اَلشَّأْنُ اَنْ تَکُونَ الصَّلاةُ بِقَلْبٍ نَقِیٍّ وَ عَمَلٍ عِنْدَ اللهِ مَرضِیٍّ، وَ خُشُوعٍ سَوِیٍّ»؛

«ای کمیل! مهمّ این نیست که نماز بخوانی و روزه بگیری و در راه خدا انفاق کنی، مهمّ این است که در نماز (و سایر اعمال) با قلبی پاک و به طور شایسته در پیشگاه خدا قرارگیری، و عملت آمیخته با خشوع بوده باشد»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

جنبه های واقعی اعمال و چگونگی و کیفیّت عمل است که ارزش واقعی آن را تعیین می کند، نه ظاهر و مقدار آن. همان طور که علی (علیه السلام) به کمیل تأکید می کند که به جای پرداختن به ظاهر عمل و اهمیّت دادن به زیادی مقدار آن، به روح عمل بپردازد؛ زیرا هدف نهایی از این اعمال تربیت و پرورش و تکامل انسان است و آن در گرو پاکی عمل است، نه زیادی عمل⁽²⁾.

توضیح این که: عبادت دارای روح و جسم است، جسم عبادت همان اعمال و افعال ظاهری است. جسم نماز، قرائت صحیح، رکوع، سجده و سایر افعال و ارکان نماز است که باید به طور صحیح انجام شود، ولی روح

نماز توجّه به مضامین بلند اذکار، و صیقل دادن روح زنگار گرفته در پرتو قرآن و توجّه به خداوند و تقویت توحید در شاخه های مختلفش و توجّه به نبوّت و معاد و مانند آن و خلاصه بودن در راه مستقیم الهی است.

عبادت واقعی توجّه به هر دو جنبه عبادت را می طلبد، همان گونه که نماز بی روح نماز نخواهد بود، نماز بی جسم نیز نماز نیست و همان طور که مسلمانی که بدون توجّه به مضامین و معانی اذکار نماز و خلوص نیّت، فقط به جسم نماز قناعت می کند در اشتباه است، مسلمان نماهایی که به بهانه واصل شدن به معرفة الله، نماز یا سایر عبادات را رها می کنند و مدّعی اند که به روح و عمق نماز توجّه دارند، نیز در اشتباه بزرگ تری هستند!

15- ارکان اصلی توبه

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«اَلتَّوْبَةُ عَلی اَرْبَعَةِ دَعائِمٍ: نَدَمٌ بِالْقَلْبِ، وَاسْتِغْفارٌ بِاللِّسانِ، وَعَمَلٌ بِالْجَوارِحِ وَعَزْمٌ اَنْ لایَعُودَ»؛

«توبه بر چهار پایه استوار است 1- پشیمانی درونی 2- استغفار زبانی 3- استغفار عملی 4- تصمیم جدّی بر عدم بازگشت به گناه»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

برداشت غالب مردم از توبه، برداشت نادرستی است و لهذا آثار آن، هم در توبه های فردی و هم در توبه های اجتماعی کم است.

توضیح این که ساختمان عظیم توبه بر روی یکی دو پایه بنا نمی شود، بلکه باید ارکان چهارگانه آن مراعات گردد و به تعبیر دیگر آثار توبه باید در تمام وجود انسان آشکار شود. با توجّه به این مقدّمه کوتاه، به شرح اصول چهارگانه توبه می پردازیم:

رکن اوّل: نخستین قدم توبه پشیمانی درونی است، حقیقتاً در درون قلب و روح و جان تائب تحوّل و انقلابی رخ دهد و از گناهی که مرتکب شده تنفّر پیدا کند و پشیمان گردد.

رکن دوم: هر چند پشیمانی درونی اوّلین گام توبه است، ولی تنها رکن

آن نیست. بدین جهت باید این تحوّل و انقلابی که در درون او پیدا شده در سایر اعضاء بدنش نیز اثر بگذارد و به وسیله زبانش، که ترجمان قلب او است، آشکار گردد. زبان هم به دنبال قلب از گناه توبه کند و استغفار گوید. بنابراین هماهنگی قلب و زبان در تنفّر از گناه، دو ستون از ستون های چهارگانه توبه است.

رکن سوم: این است که این حالت ندامت و پشیمانی از زبان به سایر اعضا هم منتقل شود و آن ها را به عکس العمل وادارد، تا انسان برای جبران گذشته کاری انجام دهد. اعضاء انسان در این مرحله سه کار می تواند انجام دهد، تا نهال نوپای توبه استحکام یابد و بارور گردد:

الف) حق و حقوق مردم که بر اثر گناهان پایمال شده را جبران کند؛ اگر غیبتی کرده، حلّیت بطلبد. اگر قلب مؤمنی را شکسته جبران کند. اگر مال مردم را تلف کرده، جبران نماید. خلاصه هر حقّی از هر شخصی بر عهده اوست ادا کند.

ب) حقوق خداوند را نیز ادا کند؛ اگر عبادتی را ترک کرده انجام دهد. اگر ترک آن عبادت قضا و کفّاره ای دارد بجا آورد. و این امور را به پس از مرگ موکول نکند!

ج) بدی ها و خطاها و گناهان گذشته را با خوبی ها و عبادات جبران نماید. شاهد بر این مرحله از توبه جمله (اِلّا الَّذینَ تابُوا وَاَصْلَحُوا)؛ «مگر کسانی که توبه کردند و (به دنبال آن) خود را اصلاح نمودند». می باشد، که در آیات متعدّدی از قرآن مجید آمده است⁽¹⁾. گناه مثل بیماری است و اگر گناه کبیره باشد همانند بیماری های سخت است، شخصی که مبتلی به بیماری سختی می گردد و پس از معالجه و مداوا از بستر برمی خیزد،

قوای او تحلیل رفته، چشم ها گودافتاده، لاغر شده و توانایی لازم ندارد. باید علاوه بر معالجه و درمان، تقویت شود تا نیروی خویش را بازیابد. گناه نیز ایمان و فضایل انسانی را تضعیف می کند، پس از توبه باید آن فضایل تضعیف شده را با کارهای صالح و شایسته تقویت نمود.

رکن چهارم: تصمیم به ترک گناه در آینده، یعنی توبه راه را به انسان تا آخر عمر نشان دهد. نتیجه این که توبه طبق فرمایش امام علی (علیه السلام) یک تحوّل کامل ایجاد می کند و تنها تعلّق به زبان ندارد. در مورد جامعه هم چنین است، جامعه گناه زده پس از توبه باید این مراحل چهارگانه را طی کند. آیا ما پس از انقلاب این چهار مرحله را در جامعه خویش پیاده نموده ایم؟

16- ارکان سه گانه جامعه انسانی

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«قامَتِ الدُّنْیا بِثَلاثَةٍ: بِعالِمٍ ناطِقٍ مُسْتَعْمِلٍ لِعِلْمِه، وَبِغَنِیٍّ لایَبْخَلُ بِمالِه عَلی اَهْلِ دینِ الله عَزَّوَجَلَّ، وَبِفَقیرٍ صابِرٍ. فَاِذا کَتَمَ الْعالِمُ عِلْمَهُ، وَبَخِلَ الْغَنِیُّ، وَلَمْ یَصْبِرِ الْفَقیرُ، فَعِنْدَها الْوَیْلُ وَالثَّبُورُ»؛

«دنیا بر سه چیز استوار است: دانشمند سخنوری که به دانش و سخنان خویش عمل می کند و ثروتمندی که از دادن اموالش به بندگان نیازمند خداوند بخل نمی ورزد و نیازمندی که صبر و تحمّل دارد؛ بنابراین اگر دانشمند، دانش خود را مخفی کند (و در اختیار دیگران نگذارد) و ثروتمند بخل بورزد (و به فقراء کمک نکند) و فقیر صبرپیشه نکند، مصیبت و هلاک دنیا را فرا می گیرد»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

از روایت فوق نکاتی استفاده می شود؛ دو نکته آن بسیار مهمّ است:

1- «عالِم» باید «ناطق» باشد و گرنه همچون گنج پنهان در زیر خاک ها، نتیجه ای برای جامعه نخواهد داشت. بنابراین سخنوری عالم، نه تنها عیب محسوب نمی شود، بلکه لازمه یک عالم از دیدگاه امام علی (علیه السلام) است. همان گونه که خود آن حضرت، که مصداق کامل و أتمّ «عالم» بود،

سخنوری بسیار قوی و بی نظیر بود. علاوه بر این، «نطق» عالم، باید همچون «نُطق» پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) باشد که «وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی»⁽¹⁾. بنابراین آنچه می گوید باید در مسیر رضایت خداوند باشد، نه جهت إرضای هوای نفس!

2- «عالم ناطق» و «دانشمند سخنور» قبل از آن که مردم را دعوت به چیزی کند، باید خود عامل به آن باشد. و پیش از آن که مردم را از عمل به چیزی نهی کند، لازم است خود تارک آن باشد. در این صورت است که چنین دانشمندی، عالم ربانی می شود و «نگاه کردن به چهره او» حتّی «نظر کردن به درب خانه اش» و «حضور در مجلسش» همه عبادت محسوب می گردد و سخنش جهاد فی سبیل الله شمرده می شود⁽²⁾.

اگر عالم دانش خویش را احتکار نکرد، بلکه آن را منتشر نمود و قبل از مردم خود به آن عمل کرد، و ثروتمند فقراء را در استفاده از اموالش شریک کرد، و فقراء هم در مقابل فقر صبور و پر تحمّل بودند، اجتماع دچار مشکلی نخواهد شد؛ ولی مصیبت و هلاکت زمانی است که نه دانشمند دانش خویش را در اختیار نیازمندان بگذارد، و نه ثروتمند دست فقیر و نیازمند را بگیرد، و نه نیازمند صبر و تحمّل داشته باشد.

خواننده محترم! هر یک از ما و شما در یکی از این سه دسته هستیم. از خداوند بخواهیم در آنچه وظیفه ماست، موفّقمان بدارد.

17- أسباب شرف و عزّت آدمی

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«یا کُمَیْلُ! اَحْسَنُ حِلْیَةِ الْمُؤْمِنُ التَّواضُعُ، وَجَمالُهُ التَّعَفُّفُ، وَشَرَفُهُ التَّفَقُّهُ، وَعِزُّهُ تَرْکُ الْقالِ وَالْقیلِ»؛

«ای کمیل! بهترین زینت انسان باایمان تواضع و فروتنی است، و زیبایی و جمال مؤمن در عفّت و پاکدامنی است، و شرافت او در آگاهی است، و عزّت او در ترک قیل و قال و گفت وگوهای بی ثمر است!»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

حضرت امیرمؤمنان (علیه السلام) طبق این روایت، به چهار مطلب مهمّ و سرنوشت ساز اشاره می نماید، و در حقیقت در این چهار جمله فرهنگ سازی می کند و مفهوم تازه ای برای بعضی کلمات ارایه می دهد. که برای رعایت اختصار به شرح جمله اوّل اکتفاء می کنیم:

جمله اوّل: «بهترین زینت انسان مؤمن فروتنی و تواضع اوست» حضرت در این جمله زینت را در مفهوم تازه ای به کار برده، و از معنای مادّی آن خارج ساخته، و یک مفهوم روحانی برای آن بیان کرده است. در مورد تواضع، که به عنوان زینت مؤمن مطرح شده، در آیات قرآن و روایات معصومان (علیهم السلام) مطالب زیادی آمده است؛ از جمله در آیه 18 سوره لقمان می خوانیم: (وَلا تَمْشِ فِی الاَْرْضِ مَرَحآ)؛ «مغرورانه بر روی زمین راه

مرو». آیا منظور از «مشی» در آیه شریفه، «راه رفتن» معمولی است که از مصادیق تواضع است، یا «مشی» در این جا به معنای وسیع کلمه است و شامل خط و مشی اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و رفتار کوچک و بزرگ می شود؟ بعید نیست معنای دوم مراد باشد.

در روایتی از امام علی (علیه السلام) می خوانیم: «ثَمَرَةُ التَّواضُعِ اَلَْمحَبَّةُ وَثَمَرَةُ الْکِبْرِ اَلْمَسَبَّةُ؛ میوه درخت تواضع محبّت و دوستی و جلب قلوب است و میوه درخت تکبّر و خودبرتربینی، کینه و عداوت و دشمن سازی است»⁽¹⁾.

تواضع، که معنای آن ترک خودبرتربینی می باشد، برای همه، خصوصآ اهل علم و کسانی که الگوهای جامعه محسوب می گردند، بسیار مهمّ است. یکی از نشانه های تواضع ابتدا به سلام است، طبق برخی روایات پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) همواره ابتدا به سلام می کرد⁽²⁾و بدین طریق قلب مردم را به سوی خویش جلب می کرد. چرا ما از چیزی که این قدر کم هزینه و پراستفاده است، بهره برداری نمی کنیم؟!

اقسام تواضع

تواضع سه شاخه دارد. 1- تواضع در مقابل خداوند. 2- تواضع در مقابل خلق خداوند 3- تواضع در مقابل حق.

منظور از تواضع در برابر خداوند روشن است، همان گونه که تواضع در برابر خلق خدا هم روشن است. این نکته لازم به ذکر نیست که منظور از «خلق خدا» در این جا مؤمنان است، بنابراین تواضع در مقابل کفّار و دشمنان معنی ندارد، بلکه باید در برابر آن ها عزیز و سربلند بود.

و امّا تواضع در برابر حق، مطلبی است که پای بسیاری از کسانی که دارای تواضع نوع اوّل و دوم هستند نسبت به آن می لنگد! ما باید جرأت پذیرش اشتباهات خود را داشته باشیم و همواره در مقابل حق سر تسلیم فرود آوریم، هر چند ناگوار باشد و طرف مقابل، از نظر سنّ و سال، یا تحصیل، یا موقعیّت اجتماعی و خانوادگی، پایین تر از ما باشد.

18- اعتدال در همه چیز

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«مَنْ بالَغَ فِی الْخُصُومَةِ اَثِمَ، وَمَنْ قَصَّرَ فیها خُصِمَ»؛

«کسی که در خصومت و دشمنی زیاده روی کند مرتکب گناه می شود، و کسی که در آن کوتاهی نماید مغلوب می گردد»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

مسأله اعتدال و میانه روی در همه چیز، از مسایلی است که اسلام به آن دعوت می کند. این مسأله آن قدر مهمّ است که حتّی به هنگام خصومت و دشمنی با دشمنان سرسخت، مطلوب می باشد.

تجربه نشان داده است که تندروی ها و کندروی ها همواره به مشکلات مختلفی ختم می گردد، بدین جهت اصل «إعتدال» یک اصل فراگیر است که در کلّ نظام هستی حاکم است، در گردش سیّارات به دور خورشید تعادل بسیار حسّاسی وجود دارد، به گونه ای که اگر فاصله آن ها با خورشید نزدیک تر شود جذب خورشید می شوند و بر اثر حرارت خورشید نابود می گردند و اگر دورتر شوند از حوزه جاذبه آن فرار می کنند و از انرژی خورشید بهره نمی گیرند. این تعادل و اعتدال در سیستم بدن ما انسان ها نیز عجیب و حیرت آور است، هرگاه تعادل به هم می خورد فورآ بیماری ها آغاز می گردد.

پیام روایت

این حدیث شریف به ما می آموزد که ما هم باید در زندگی شخصی خویش در همه چیز معتدل باشیم؛ حتّی در دشمنی ها و دوستی ها، در بحث ها و مناظره ها، در عبادت ها و کارها و فعالیّت های زندگی، در إبراز محبّت ها و غم و شادی ها، و خلاصه در همه چیز اعتدال را باید مراعات کرد.

در تفسیر آیه شریفه 143 سوره بقره (وَکَذلِکَ جَعَلْناکُمْ اُمَّةً وَسَطاً) آمده است که منظور از «کذلک» قبله مسلمان هاست؛ یعنی همان گونه که قبله شما مسلمان ها در وسط شرق و غرب عالم و در وسط قبله یهود و نصاری می باشد، خود شما هم امّتی متعادل باشید⁽¹⁾.

ما این مطلب را در شبانه روز حداقل ده بار از خداوند طلب می کنیم: (اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیمَ)؛ «پروردگارا! ما را به راه راست، آن راهی که غیر از چپ و راست است، هدایت فرما!».

19- اغنیای واقعی!

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«لا غِنَی کَالْعَقْلِ وَلا فَقْرَ کَالْجَهْلِ»؛

«هیچ سرمایه ای همچون عقل نیست و هیچ فقری همچون جهل و نادانی نیست»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

غنا و بی نیازی دو گونه است: 1- بی نیازی برون ذاتی. 2- بی نیازی درون ذاتی.

منظور از بی نیازی برون ذاتی آن است که انسان به وسیله اشیاء خارج از ذاتش از دیگران بی نیاز شود؛ به وسیله مقام، قدرت، دوستان، پول و مانند آن. این غنای برون ذاتی است که چندان اعتبار ندارد، به همین جهت این نوع غنا عطش روحی انسان را فرونمی نشاند و لهذا ثروتمندان تشنه تر هستند! بر این اساس است که وقتی از بهلول می پرسند: شخصی نذر کرد که به فقیرترین مردم کمک مالی کند، باید به چه کسی بدهد؟ گفت: «به هارون الرشید!»⁽²⁾.

2- نوع دوم، غنای درون ذاتی است؛ یعنی کسی که با استفاده از سرمایه درونی وجود خویش و بدون کمک گرفتن از ابزار بیرون خویش غنی است. چنین اشخاصی در سایه ایمان، اعتماد به نفس، قناعت، توکّل بر خدا، تقوی، که سرمایه های بزرگی محسوب می شود، به غنای درون ذاتی دست می یابند و از همه غنی ترند. ویژگی مهمّ سرمایه های درون ذاتی این است که دزدان نمی توانند آن را به سرقت ببرند. حضرت علی (علیه السلام) خود از جمله کسانی است که غنای درون ذاتی دارد. بدین جهت در دوران بیست و پنج ساله سکوتش همانند کوه ایستادگی و مقاومت می کند و هنگامی که به قدرت می رسد اسیر قدرت نمی گردد، بلکه قدرت را اسیر خویش می نماید و به دنیا همچنان بی اعتناست.

آری، آن حضرت در اوج قدرت دنیا را از کفش پر وصله اش بی ارزش تر!⁽¹⁾

و از برگ جویده شده در دهان ملخ کم بهاتر!⁽²⁾

و از عطسه بز کم قیمت تر!⁽³⁾

و از استخوان خنزیری که در دست شخص جذامی باشد⁽⁴⁾، پست تر معرّفی می کند! این است سرمایه واقعی و جاودانی.

20- امارت و اسارت!

اشاره

علی (علیه السلام) می فرماید:

«اُمْنُنْ عَلی مَنْ شِئْتَ تَکُنْ اَمیرَهُ، وَاحْتِجْ اِلی مَنْ شِئْتَ تَکُنْ اَسیرَهُ، وَاسْتَغْنِ عَمَّنْ شِئْتَ تَکُنْ نَظیرَهُ»؛

«به هر کس می خواهی نیکی کن تا امیر او شوی! و به هر کس می خواهی محتاج شو تا اسیر او گردی! و از هر کس می خواهی بی نیاز شو تا همانند او شوی!»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

در روابط اجتماعی افراد و ملّت ها، این قانون با قدرت تمام حکومت می کند که: «حکومت از آنِ دستِ دهنده است، و دستِ گیرنده خواه و ناخواه زیر دست است!» افراد و ملّت های نیازمند در واقع بردگانی هستند که فرمان بردگی خود را با ابراز نیاز و احتیاج به دیگران امضاء کرده اند، بدین جهت تقاضای کمک از دیگران در اسلام امری نکوهیده و غیر اخلاقی محسوب می شود و تنها به افراد خاصّی اجازه این کار داده شده است، بنابراین مسلمان واقعی کسی است که بکوشد ارتباط اجتماعی خود را با دیگران بر اساس کمک متقابل قرار دهد، نه یک جانبه، و کمک گرفتن بلاعوض باید مخصوص افراد معلول و از کارافتاده باشد⁽²⁾.

نکته دیگری که از حدیث جالب فوق استفاده می شود این است که:

اسارت یا امارت، عزّت و ذلّت، خوشبختی و بدبختی، فقر و غنا و مانند آن امور تصادفی نیستند؛ بلکه معلول عواملی و علّت هایی هستند که خود ما آن را فراهم می کنیم. باید سعی و تلاش کنیم تا عوامل نیک بختی و بدبختی را بشناسیم، تا به سراغ قسمت اوّل برویم و از دوم اجتناب کنیم.

21- امنیّت و آرامش در سایه دین

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«مَنِ اسْتَحْکَمَتْ لی فیهِ خَصْلَةٌ مِنْ خِصالِ الْخَیْرِ احْتَمَلْتُهُ عَلَیْها واغْتَفَرْتُ فَقْدَ ماسِواها وَلا اَغْتَفِرُ فَقْدَ عَقْلٍ وَلا دینٍ، لِأَنَّ مُفارَقَةَ الدّینِ مُفارَقَةُ الْأَمْنِ ... وَفَقْدَ الْعَقْلِ فَقْدُ الْحَیاةِ»؛

«کسی که یکی از صفات برجسته خیر در وجود او ریشه دار شود، چنین شخصی را تحمّل می کنم و اگر ضعف ها و کاستی هایی در قسمت های دیگر داشته باشد می بخشم، ولی دو چیز قابل تحمّل نیست، یکی فقدان عقل و دیگری فقدان دین، زیرا بدون دین امنیّتی وجود ندارد و فقدان عقل موجب از بین رفتن زندگی می گردد!»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

این جمله امیرالمؤمنین (علیه السلام) جمله بسیار پرمحتوایی است و اشاره به خطراتی دارد که ممکن است در هر جامعه ای رخ دهد. در دنیای امروز ما با دو خطر روبرو هستیم:

نخست این که عقل به معنای واقعی آن در خطر است! هر چند عقل به معنای شیطنت، و عقل به معنای جذب و جلب منافع مادّی در خطر نیست. و دلیل این خطر هم این است که هوی و هوس روی عقل انسان

را می گیرد و حجابی بر آن می افکند. یکی از موانع شناخت هوی و هوس است. هواپرستان به صورت های مختلف هوی پرستی را ترویج می کنند، حتّی بازیچه بچه ها را به گونه ای می سازند که آن ها را به هوی پرستی راهنمایی می کند!

دیگر این که دین هم در خطر است، چون هواپرستان دین را مانع راه خویش می دانند و با تمام قدرت با آن می جنگند و با ضعیف شدن نقش دین در جوامع امروزی، شاهد ناامنی های فراوانی در بخش های مختلف جامعه هستیم؛ ناامنی اجتماعی، سیاسی، اخلاقی، نظامی، اقتصادی از مصادیق بارز این ناامنی هاست. هر چند دین و عقل از سوی حکمرانان جهان فعلی مورد بی مهری، بلکه هجوم قرار گرفته است. ولی اقبال و رویکرد مردم به این دو عطیّه الهی روز به روز بیش تر می شود؛ مخصوصاً نسبت به دین اسلام که پاسخ گوی نیازهای بشر در تمام زمان هاست.

بنابراین، با توجّه به حملاتی که از یک سو به دین و عقل می شود (به گونه ای که سعی در محو این دو پایه اصلی حیات می گردد) و با توجّه به عطش مردم دنیا نسبت به دین اسلام از سوی دیگر، مسؤولیّت دانشمندان و مفسّران دین و قرآن صد چندان می شود.

22- اوّل خودت، سپس دیگران!

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنّاسِ اِماماً فَعَلَیْهِ اَنْ یَبْدَأَ بِتَعْلیمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلیمِ غَیْرِه، وَلْیَکُنْ تَأْدیبُهُ بِسیرَتِه قَبْلَ تَأْدیبِه بِلِسانِه»؛

«کسانی که خود را پیشوای مردم قرار می دهند باید قبل از آن که به مردم آموزش بدهند خود را آموزش دهند، و باید مردم را با اعمالشان به رعایت آداب الهی دعوت کنند، پیش از آن که با زبانشان دعوت نمایند»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

کسانی که در مقام رهبری و هدایت و مدیریّت هستند، خواه در یک مجموعه بزرگ مثل یک کشور باشند، و یا مجموعه ای کوچک مثل یک خانواده، چنین اشخاصی تمایل دارند افراد تحت نظر آن ها به سخنانشان گوش فرا دهند و دستورهای آن ها را پذیرا گردند. در علم روانشناسی و روانکاوی در مورد راه نفوذ در مردم بحث های فراوانی مطرح شده است؛ ولی بیش تر جنبه مصنوعی و ساختگی دارد. امّا در تعالیم اسلامی، دستورات جالبی در این زمینه می بینیم که هماهنگ با طبیعت و فطرت انسانی است.

از جمله روایت فوق اشاره ای به همین مطلب دارد؛ حضرت در قسمت

اوّل حدیث می فرماید: «قبل از تعلیم دیگران، معلّم خویش باش». یعنی از خودسازی شروع کنید تا در دگرسازی توفیق یابید؛ طبیبی که خود بیمار است و به علاج خود نمی پردازد، اگر به سراغ طبابت برای دیگران برود موفّق نخواهد بود و مصداق ضرب المثل مشهور «طبیب یداوی الناس و هو علیل»⁽¹⁾خواهد بود.

سپس آن حضرت در قسمت دوم روایت می فرماید: «قبل از دعوت دیگران به هر عمل، خود عامل به آن باشید!» یعنی از تأدیب عملی استفاده کنید، همان گونه که پیشوایان بزرگ دین چنین بودند. نصیحت عالم بی عمل به سخریّه و مسخره کردن شباهت بیش تری دارد! بدین جهت در روایات برای عالم بی عمل تشبیه های جالبی آمده است⁽²⁾.

23- اهمیّت فوق العاده صبر و شکیبایی

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«عَلَیْکُمْ بِالصَّبْرِ، فَاِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِیمانِ کَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ وَلا خَیْرَ فی جَسَدٍ لا رَأْسَ مَعَهُ، وَلا فی ایمانٍ لاصَبْرَ مَعَهُ»؛

«شما را به صبر سفارش می کنم؛ زیرا «صبر» نسبت به «ایمان» همچون «سر» است نسبت به «بدن»، (همان گونه که) جسم بی سر ارزشی ندارد، ایمان بدون صبر و شکیبایی نیز بی ارزش است»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

صبر مسأله مهمّی است که در آیات قرآن و روایات معصومان (علیهم السلام) به صورت گسترده مطرح شده است. در اهمیّت فوق العاده صبر همین بس که طبق آنچه از برخی آیات قرآن مجید استفاده می شود، صبر مهم ترین عامل ورود به بهشت است؛ آیه 24 سوره رعد اشاره به این مطلب دارد: (سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّارِ)؛ «(فرشتگان به بهشتیان می گویند:) سلام بر شما به خاطر صبر و استقامتتان! چه نیکوست سرانجام آن سرا(ی جاویدان)!»

راز اهمیّت صبر

هنگامی که در اهمیّت صبر دقیق می شویم و آن را موشکافی می کنیم،

درمی یابیم که تمام واجبات و محرّمات در صبر خلاصه شده است؛ زیرا انجام واجبات و ترک محرّمات بدون صبر امکان پذیر نیست!

صبر بر دو قسم است: 1- صبر منفی 2- صبر مثبت.

صبر منفی و نادرست عبارت است از این که انسان در مقابل هر حادثه ای تسلیم شود؛ در مقابل ظلم، بیماری، فقر و مانند آن تسلیم گردد و هیچ مقاومتی از خود بروز ندهد. این، صبر منفی می باشد و همان چیزی است که دشمنان ادیان بشری می گفتند: «ادیان زایده فکر ستمکاران است که برای ادامه ظلم خویش آن را درست کرده اند!».

قسم دوم صبر، که بسان «سر» نسبت به «بدن» است، صبر مثبت می باشد. این نوع صبر است که به انسان نیرویی ده برابر نیروی حالت عادی می بخشد! قرآن مجید در این رابطه می فرماید:

(یا اَیُّهَا النَّبِیُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنینَ عَلَی الْقِتالِ اِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ یَغْلِبُوا مِأَتَیْنِ وَاِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِأَةٌ یَغْلِبُوا اَلْفآ مِن الَّذینَ کَفَروُا بِاَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَفْقَهُونَ)؛ «ای پیامبر! مؤمنان را به جنگ (با دشمن) تشویق کن. هرگاه بیست نفر با استقامت از شما باشد، بر دویست نفر غلبه می کنند، و اگر صد نفر باشند، بر هزار نفر از کسانی که کافر شدند پیروز می گردند؛ چرا که آن ها گروهی هستند که نمی فهمند»⁽¹⁾.

صبر در مقابل طاعت پروردگار و دوری از معاصی صبر مثبت است. صبر یک صفت برجسته اخلاقی است که در دنیا هم بسیار مفید است. بنابراین نه دین، و نه دنیا را بدون صبر نمی توان به دست آورد⁽²⁾.

24- ایمان و عمل، دو دوست همیشگی

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«اَلاْیمانُ وَ الْعَمَلُ اَخَوانِ تَوْأمانِ وَ رَفیقانِ لایَفْتَرِقانِ»؛

«ایمان و عمل همزاد یکدیگر و دو قلو هستند و همچون دو رفیقی هستند که از یکدیگر جدا نمی شوند»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

بحث های فراوانی پیرامون رابطه ایمان و عمل در روایات اسلامی مطرح شده است، می دانیم تعلیمات اسلام را معمولا به دو قسم اصول و فروع دین تقسیم می کنند؛ یعنی دین شبیه به درختی است که ریشه ها و شاخه هایی دارد. اصول دین همان ریشه های درخت هستند که آب و موادّ غذایی را از زمین می گیرند و به شاخه ها می رسانند، اگر ریشه ها بخشکد شاخه ها هم می خشکد. و فروع دین همان شاخه هاست و روشن است که درخت بدون شاخه نیز درخت نیست و دوامی نخواهد داشت. میوه درخت دین مقامات معنوی، اخلاق و قرب الی الله است. صفات و ویژگی های انسانی، میوه های این درخت است. این درخت با این سه بخش، مفید است و بدون آن بی اثر، یعنی هر سه بخش آن ضروری است.

شاید مسأله اصول و فروع دین را از همین درختی که ذکر شد و به صورت یک مثال بسیار زیبا در قرآن مجید آمده گرفته باشند.

دشمن اگر در گذشته به سراغ شاخه های این درخت می رفت و آن ها را قلع و قمع می کرد، اکنون ریشه این درخت پربار را هدف قرار داده است، و عجیب این که با تمام قدرت و تجهیزات به جنگ دین آمده و خطرناک ترین سلاح او در این نبرد، استفاده از خود دین است! با تفسیرهای غلط و نابه جایی که از دین می کند می خواهد ریشه دین را بزند. در این جاست که همه مسلمان ها باید بسیار هوشیار و بیدار باشند و از ملامت هیچ ملامت کننده ای نهراسند.

با توجّه به این مقدّمه معنای حدیث فوق روشن می شود که ایمان و عمل نیز بسان این درخت مورد نیاز هستند و اگر از هم جدا شوند ثمره ای نخواهند داشت. تعبیر به «توأمان» مفهوم خاصّی دارد؛ یعنی از هم تفکیک ناپذیر هستند. بنابراین معنی ندارد که انسان ایمان داشته باشد؛ ولی به دنبال آن عمل نباشد. اگر ایمان در پی خود عمل به همراه نداشته باشد، باید در آن ایمان شک و تردید کرد! شاید به همین جهت است که در قرآن مجید معمولا هر جا که سخن از ایمان به میان می آید به دنبال آن مسأله عمل صالح نیز مطرح می شود.

شخصی، که رابطه ایمان و عمل را نمی دانست، خدمت امام صادق (علیه السلام) رسید و از آن حضرت پرسید: «اَلا تُخْبِرُنی عَنِ الاْیمانِ، أقَوْلٌ هُوَ وَعَمَلٌ، اَمْ قَوْلٌ بِلا عَمَلٍ؟؛ آیا ایمان ترکیبی از عقیده و عمل است، یا تنها عقیده است و اعمال جزء ایمان محسوب نمی شود؟».

امام در جواب فرمود: «اَلاْیمانُ عَمَلٌ کُلُّهُ⁽¹⁾ایمان تمامش عمل است» نه این که شاخه ای از آن عمل باشد.

25- با چه کسی مشورت کنیم؟

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«لا تُدْخِلَنَّ فی مَشْوَرَتِکَ بَخیلا یَعْدِلُ بِکَ عَنِ الْفَضْلِ، وَیَعِدُکَ الْفَقْرَ، وَلا جَبانآ یُضْعِفُکَ عَنِ الاُْمُورِ، وَلا حَریصاً یُزَیِّنُ لَکَ الشَّرَهَ بِالْجَوْرِ»؛

«با افراد بخیل مشورت مکن که تو را از خدمت به خلق خدا بازمی دارند و از تهیدستی می ترسانند، و با افراد ترسو مشورت مکن که اراده تو را برای انجام کارهای مهمّ تضعیف می کنند، و اشخاص حریص را مشاور خود قرار مده که حرص را با ستمگری در نظر تو زینت می بخشند»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

مشورت از دستورات مهمّ اسلامی است و انعکاس وسیعی در قرآن مجید و روایات اسلامی دارد، به گونه ای که یکی از سوره های قرآن مجید به این مضمون نامگذاری شده است. مشورت با افراد واجد شرایط به پیشرفت برنامه های صحیح و سازنده انسان کمک شایانی می کند و آثار و فواید زیادی به همراه دارد.

امّا به همان اندازه که مشورت با افراد ارزنده، به پیشرفت برنامه های صحیح کمک می کند، مشورت با افرادی که نقاط ضعف روشنی دارند، زیان بخش است و نتیجه معکوس دارد، به همین دلیل امام

امیرمؤمنان (علیه السلام) مؤکّداً توصیه می کند که از انتخاب سه دسته به عنوان مشاور، مخصوصاً در امور مهمّ اجتماعی، خودداری شود: بخیلان، ترسوها، حریص ها؛ یکی دست انسان را می گیرد تا انسان از مواهب خدا داد بذل و بخشش نکند، دیگری اراده او را سست می کند تا سراغ کارهای مهمّ نرود و سومی انسان را برای حرص و ولع بیش تر تشویق به تجاوز به حقوق دیگران می نماید⁽¹⁾.

26- بدعت چیست و بدعت گزار کیست؟

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«اَمّا اَهْلُ الْبِدْعَةِ فَالْمُخالِفُونَ لِأَمْرِ اللهِ، وَلِکِتابِه، وَرَسُولِه، اَلْعامِلُونَ بِرَأْیِهِمْ وَاَهْوائِهِمْ وَاِنْ کَثُرُوا»؛

«بدعت گزاران کسانی هستند که مخالف دستورات خداوند و قرآن مجید و رسول خدا هستند و به افکار و عقاید و هوی و هوس خویش عمل می کنند. (چنین اشخاصی اهل بدعت هستند) هر چند تعداد آن ها زیاد باشد»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

بدعت بر دو قسم است: 1- گاه به معنی نوآوری در مسایل علمی، صنعتی، اجتماعی، ذوقی و مانند آن است. انسان اگر مسأله تازه ای را با ذوق سلیم و راهنمایی عقل ارائه دهد، این امر مثبتی است و بیش تر از آن تعبیر به ابداع می شود و روشن است که پیشرفت علوم و صنایع بشری در سایه این نوآوری هاست.

2- معنی دیگر بدعت تحریف احکام خدا، یا اضافه کردن چیزی بر آن است؛ که این نوع از بدعت، بدعت منفی است، و متأسّفانه گاهی این دو نوع را جابجا می کنند تا با تظاهر به بدعت مثبت، بدعت منفی را پیاده کنند، مثل این که به عنوان نوآوری می گویند: «وضو برای زمانی بوده که

بهداشت به طور مطلوب مراعات نمی شد و مردم به اندازه کافی خود را شست و شو نمی کردند، بدین جهت اسلام وضو را برای رعایت بهداشت لازم کرد، ولی اکنون که مردم خود به خود بهداشت را در حدّ مطلوب رعایت می نمایند، دیگر وضو لازم نیست!». بدین جهت باید هوشیار بود که بدعت گزاران، بدعت منفی را در لباس بدعت مثبت پیاده نکنند.

بعد از روشن شدن دو قسم بدعت و تعیین مرز میان بدعت مثبت و منفی به کلام مولای متّقیان بازمی گردیم. آن حضرت در مقام تفسیر بدعت منفی می فرماید: «اهل بدعت مخالف اوامر الهی و کتاب پروردگار و رسولش هستند». بدعتی که امام حسین (علیه السلام) در مقابل آن ایستاد بدعتی بود که در عصر خلفا، مخصوصآ خلیفه سوم، ایجاد شده بود؛ بیت المال را در اختیار خویشاوندان خلیفه گذاشتند، پست ها و مقام های حکومت اسلامی را، که باید بر اساس تقوی و علم و آگاهی و تدبیر و لیاقت ها تقسیم شود، در اختیار دار و دسته خود نهادند. این بدترین بدعت ها بود که امام حسین (علیه السلام) با آن به مبارزه برخواست. علاوه بر همه این ها، معاویه بدعت بزرگ دیگری نهاد و حکومت اسلامی را تبدیل به سلطنت کرد و تمام آداب و رسوم شاهان را زنده نمود و یزید نالایقِ شرابخوارِ کبوتر بازِ هرزه را به عنوان جانشین خود انتخاب کرد! این ها مخالف اوامر الهی و قرآن مجید و اهداف پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) بود. آنچه مخالف اوامر الهی و کتاب و سنّت باشد بدعت است، چه آن را قرائت جدید بنامیم، یا از آن به نوآوری یاد کنیم، یا تفسیر و برداشت تازه ای نامیده شود!.

انگیزه های بدعت

امام در جمله دیگر به انگیزه های بدعت گزاران می پردازد و مهم ترین

انگیزه این کار را هوی و هوس معرّفی می نماید. افراد هوسبازی هستند که دین را مانع هوی و هوس خود می دانند، ولی از آن جا که نمی توانند با دین به صورت مستقیم مبارزه کنند، هوی و هوس خود را در لباس دین و به عنوان قرائت جدید عرضه می نمایند و با تفسیر به رأی پایه گزار بدعت های مختلفی می شوند. در زمان طاغوت نیز این سلاح مورد استفاده قرار می گرفت، آن ها در پاسخ به اشکالات و انتقادها می گفتند: «ما روح اسلام را حفظ کرده ایم؛ هر چند برخی از قالب ها محفوظ نمانده است!» یکی از وعاظ السلاطین در مقابل پرسش شاه که فلان برنامه ما موافق اسلام است یا نه؟ می گوید: «تا اراده ملوکانه چه باشد!» شما هر چه بخواهید قرائت جدیدی ارائه خواهیم داد!

اگر با بدعت، مبارزه نشود و دانشمندان در مقابل آن به روشنگری مردم نپردازند، نتیجه آن نابودی دین و مذهب است؛ زیرا اگر در هر عصر و زمانی چند بدعت نهاده شود، پس از مدّتی چهره دین به طور کلّی تغییر می یابد و دین به عنوان یک پدیده جدید جلوه می کند. شاید روایاتی که در مورد حضرت حجّت - عجل الله تعالی فرجه - وارد شده و دلالت دارد بر این که آن حضرت دین جدید می آورد اشاره به همین مطلب باشد، یعنی در آن زمان، دین اسلام آن قدر دستخوش بدعت ها و پیرایه ها می گردد که وقتی آن حضرت بدعت ها و پیرایه های آن را می زداید، برای مردم آن عصر و زمان دین تازه ای جلوه می کند!⁽¹⁾.

پایه های بدعت

بدعت بر اساس ضعف ایمان بنا نهاده شده است. ما اگر خداوند را

عالِم علی الاطلاق بدانیم، و خود را در مقابل او حتّی بسان قطره ای در برابر دریا ندانیم، و علم و دانش بی نهایت او را در مقابل علم بی مقدار خود قابل مقایسه ندانیم، و اسلام را به عنوان آخرین دین الهی قبول داشته باشیم، و پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) را معصوم بدانیم، هرگز به خود اجازه دخل و تصرّف در احکام الهی نخواهیم داد.

ما نباید کتاب و سنّت را به رنگ آراء و عقاید و نظریّات خود درآوریم و جلوی آن ها حرکت کنیم؛ بلکه باید آن ها را امام خود بدانیم و در سایه آن ها حرکت کنیم و اعتقادات خود را به رنگ آن درآوریم. چگونه برخی از اهل بدعت در مقابل دستور یک طبیب، که بشری مثل آن هاست، تسلیم و رام هستند؛ ولی در برابر فرامین الهی متمرّد و گردنکش می باشند؟!

27- برترین پیوند و بالاترین شرف

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«اَلْمَوَدَّةُ اَشْبَکُ الْأَنْسابِ وَالْعِلْمُ اَشْرَفُ الْأَحْسابِ»؛

«محبّت و دوستی محکم ترین پیوند نسبی، و علم و دانش شریف ترین حسب محسوب می شود»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

در میان عرب معروف است که وقتی می خواهند شخصیّت کسی را بیان کنند «نَسَب» و «حَسَب» او را بیان می دارند. منظور از «نسب» این است که او فرزند چه کسی و از کدام قبیله می باشد؟

و امّا «حسب» در لغت به معنای «مفاخر» است، منتهی گاه شخص مفاخر پدرانش را بیان می کند و گاه دیگر مفاخر خودش را؛ مثلا «کرم» برای شخص «کریم» حسب و شرف محسوب می شود، هر چند پدرانش کریم نبوده باشند.

حضرت علی (علیه السلام) در روایت فوق ترسیمی روشن از حسب و نسب ارائه می کند و می فرماید: «مهم ترین و محکم ترین پیوندهای نسبی، مودّت و محبّت نسبی است». از کسی پرسیدند که دوست خوب می خواهی یا برادر؟ پاسخ داد: برادری می خواهم که دوست خوبی برای من باشد. این مطلب همان چیزی است که در روایت فوق بدان اشاره شده است.

محبّت واقعاً معجزه می کند، محبّت سخت ترین دشمنان را ممکن است رام کند و این، وسیله مهمّی برای پیشرفت در دنیا و آخرت و سرمایه مهمّی برای تبلیغ و عرضه آیین اسلام به تمام جهانیان است.

حضرت در ادامه حدیث می فرماید: «بهترین چیزی که می توان به آن افتخار کرد علم و دانش است» با توجّه به این که «علم» در این روایت به صورت مطلق ذکر شده، شامل هر نوع علمی، غیر از علوم محرّمه و مکروهه، می شود.

نتیجه این که دو چیز عامل موفّقیت است: «علم» و «محبّت».

28- برترین جهاد

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«لا فَضیلَةَ کَالْجِهادِ، وَلا جِهادَ کَمُجاهَدَةِ الْهَوی»؛

«هیچ فضیلتی همچون جهاد نیست، و هیچ جهادی همچون مبارزه با نفس نمی باشد»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

امام (علیه السلام) طبق این روایت جهاد را سرلوحه تمام فضایل می شمرد؛ زیرا جهاد نسبت به تمام عبادت ها مشکلاتش فراوان تر و انجام آن سخت تر است و به مقتضی روایتی که از پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل شده، که «اَفْضَلُ الْأَعْمالِ اَحْمَزُها؛ برترین اعمال مشکل ترین آن هاست»⁽²⁾. هیچ فضیلتی به مرتبه و منزلت جهاد در راه خدا نمی رسد. و در میان شاخه های مختلف جهاد، جهاد با نفس، از همه سخت تر و بدین جهت برتر است و لذا پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) آن را جهاد اکبر نامید⁽³⁾.

سؤال: مگر می شود کسی با خودش بجنگد؟ مبارزه معمولا دو طرفی است، از یک سو خود انسان و از سوی دیگر شخص بیگانه، امّا این که انسان با خودش جهاد کند به چه معناست؟

پاسخ: وجود انسان از بخش های متعدّدی تشکیل یافته است، به تعبیر دیگر انسان تک بُعدی نیست، بلکه ابعاد مختلفی دارد و این ابعاد مختلف همه یک سو و یک جهت نیستند، لذا ممکن است بعضی از ابعاد وجودی انسان با بعضی دیگر، که در تضّاد است، به مبارزه برخیزد؛ زیرا بُعد انسانی و ملکوتی با بُعد حیوانی همواره در ستیز است.

آری هوای نفس، دشمنی درونی و همیشه بیدار است که در خانه دل لانه گزیده و همه جا همراه انسان است و پیوسته او را وسوسه می کند و به آلودگی ها دعوت می نماید، و تنها با ذکر و یاد خداوند و مراقبت دائم می توان بر این دشمن خطرناک و بی رحم پیروز شد، چرا که دل آرام گیرد به ذکر خدا؛ (اَلا بِذِکْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ)⁽¹⁾.

29- بزرگ ترین گناهان

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«جَهْلُ الْمَرْءِ بِعُیُوبِه مِنْ اَکْبَرِ ذُنُوبِه»؛

«از بزرگ ترین گناهان، عدم آگاهی انسان به عیوب خویش است»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

گناهانی که انسان انجام می دهد معمولا ریشه نفسانی دارد؛ یعنی خلق و خویی دارد که سبب این گناه می شود. مثلا، شخصی که غیبت می کند چون خلق و خوی حسادت دارد مرتکب این گناه بزرگ می شود. یا کسی که از مال حرام اجتناب نمی کند چون دنیاپرست و حریص است و آرزوهای طولانی دارد، وابسته به دنیا می گردد. یا کسی که دیگران را تحقیر می کند، چون متکبّر و خود برتربین است این گناه کبیره را به راحتی انجام می دهد. حال اگر انسان این گناهان را بشناسد و ریشه های نفسانی آن را اصلاح کند، سرچشمه های گناه در وجود او خشکیده می شود. امّا اگر به سرچشمه ها توجّهی نشود و فقط به قلع و قمع شاخه ها بپردازد، موفقیّتی به دست نمی آید. با توجّه به این مطلب روشن می شود که چرا عدم شناخت ریشه های نفسانی از بزرگ ترین گناهان است.

سؤال: چرا انسان به عیوب خویش توجّه نمی کند؟ چطور آدمی خاری

که در کف پای دیگری می رود را متوجّه می شود، امّا اگر شاخه درختی در چشمش فرورود متوجّه نمی شود؟

پاسخ: انسان «حُبّ ذات» دارد؛ یعنی خودش را دوست می دارد. حبّ ذات وقتی شدید باشد، انسان حاضر نیست نقصی را برای خود ببیند، بلکه معایب خویش را محاسن می انگارد! مثل این که فردی که حال و حوصله کار و فعالیّت های اقتصادی ندارد و انسان تنبلی است، خود را زاهد می پندارد! یا آدم وقیح و فحّاش خویش را شجاع می انگارد! گذشتن از حبّ ذات از مشکل ترین مشکلات مسایل اخلاقی می باشد و آخرین گردنه سخت سلوک الی الله است که در عرفان به آن «إنانیّت» می گویند.

سؤال: برای مبارزه با این مشکل چه کنیم؟

پاسخ: آن ها که بتوانند خود را در معرض انتقاد قرار دهند و بدین وسیله عیوب خویش را بیابند خوشا به حالشان، و امّا کسانی که به این مرحله نرسیده اند خوب است حداقل دو کار را انجام دهند:

1- دوستان خوبی برای خویش انتخاب نمایند که همچون آینه کاستی ها و عیوب آن ها را متذکّر شوند و مصداق «اَحَبُّ اِخْوانی اِلَیَّ مَنْ اَهْدی عُیُوبی اِلَیَّ»⁽¹⁾شوند.

2- ببینند چه چیز را برای دیگران عیب می دانند، سعی کنند خود مرتکب آن نگردند؛ در یک مثال ساده اگر نیاز به کمک فوری همسایه پیدا کرد و او کمک نکرد و او را نکوهش نمود، مواظب باشد اگر همسایه ای دست نیاز به سوی او دراز کرد به کمکش بشتابد.

پروردگارا! ما را در مبارزه با «إنانیّت» و «حبّ ذات افراطی» موفّق بدار.

30- بدترین دوستان

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«شَرُّ اِخْوانِکَ مَنْ داهَنَکَ فی نَفْسِکَ وَساتَرَکَ عَیْبَکَ»؛

«بدترین دوستان تو آن هایی هستند که با تو مداهنه و چرب زبانی می کنند و عیوب تو را می پوشانند»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

مردم در برخورد با واقعیّت ها و حقیقت ها بر دو دسته تقسیم می شوند:

گروهی در مقابل واقعیّت ها تسلیم هستند، و حقیقت ها را، هر چند تلخ و ناگوار باشد، می پذیرند و با عبرت از آنچه رخ داده، در صدد اصلاح خویشتن برمی آیند.

ولی گروه دوم، که متأسّفانه تعداد آن ها کم نیست، واقعیّت ها و حقایق را انکار کرده و از آن فرار می کنند، در حالی که گریز از واقعیّات و پرده پوشی بر حقایق، نه مشکلی را حل می کند و نه خدمتی به کسی محسوب می شود. به همین دلیل دوستانی که به جای انتقاد سازنده و صحیح، سعی دارند عیوب را کتمان کنند و برای ارضای کاذب خاطر دوست خود، نقایص او را بپوشانند و یا آن را حُسن جلوه دهند، در عالم

دوستی و رفاقت نه تنها خدمتی نکرده اند، بلکه مرتکب خیانتی بزرگ شده اند! خیانتی که گاه به قیمت حیثیت و آبرو و سعادت دوست آن ها تمام می شود⁽¹⁾.

بدین جهت، اسلام نه تنها دستور می دهد از چنین دوستانی پرهیز شود، بلکه سفارش می کند که انسان های با ایمان، بسان آینه یکدیگر باشند⁽²⁾و تمام حقایق و واقعیّات را بدون کم و کاست برای دوستان مؤمن خویش بیان کنند تا با درک و توجّه به آن، در صدد اصلاح و رفع آن برآیند.

31- به این طریق از ما باش!

اشاره

قال علی (علیه السلام):

«یا کُمَیْلُ! لا تَأْخُذْ اِلّا عَنّا، تَکُنْ مِنّا»؛

«ای کمیل! اگر می خواهی از ما باشی، تمام معارف دینت را از ما بگیر!»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

بعضی مسأله ولایت را خیلی آسان گرفته اند و کسانی که عاشقانه بر ائمّه اطهار (علیهم السلام) می گریند و برای آن ها سینه می زنند و عزاداری می کنند و توسّلاتشان ترک نمی شود را اهل ولایت می دانند؛ یعنی همین را کافی می دانند. بلکه بعضی تصوّر می کنند که ولایت با گناه و خلاف کاری هم جمع می شود!

البتّه «ولایت» مراحل مختلفی دارد که یک مرحله آن همان توجّه و توسّل و شرکت در مراسم عزای آن بزرگواران است؛ امّا بدون شک این کافی نیست و ولایت کامل و حقیقی آن است که تمام برنامه های زندگی خویش را طبق دستورات آن بزرگواران تنظیم کنیم و آن عزیزان را در تمام زندگی خویش حاضر بدانیم؛ و معارف اصیل اسلام را از آن ها بگیریم. سلمان فارسی از آن جا جزء اهل البیت شد⁽²⁾، که در تمام

مراحل زندگی پا جای پای اهل البیت (علیهم السلام) نهاد و در هیچ مرحله ای جز به تبعیت از اهل البیت فکر نکرد.

نقطه مقابل این تفکّر ولایی صحیح و ناب امور زیر است:

1- این که انسان به خیالات و گمان ها و اوهام خویش پناه ببرد و با پوسته ظاهر فریب آن را بیاراید و راه خویش را با آن بپیماید!

2- این که تنها به عقل و خرد خویش متّکی نباشد، بلکه به قرآن و سنّت هم روی آورد؛ ولی شاگرد آن ها نباشد و به دنبال آن ها حرکت نکند، بلکه خود را استاد آن ها بداند! یعنی اوّل تصمیم بگیرد و سپس آیات قرآن و روایات معصومان را بر آن تطبیق کند. نظرات خویش را بر دین خدا تحمیل کند، تفسیرهای نادرست از آیات قرآن ارائه کند و خلاصه دست به «تفسیر به رأی» و یا به اصطلاح «قرائت جدید» بزند.

3- این که از عقل و خرد خویش استفاده کند و در مقابل قرآن و سنّت نیز شاگردی نماید، ولی بدعت هایی از خود بگذارد و اموری خارج از دین را هم داخل دین کند و مخلوطی از دین و غیر دین را به عنوان دین و آیین خدا عمل نماید، و به تعبیر دیگر دچار التقاط گردد.

پروردگارا! به ما کمک کن تا با پرهیز از این راه های خطرناک سه گانه و گرفتن تمام معارف اسلام از پیغمبراکرم (صلی الله علیه و آله) و ائمّه اهل البیت (علیهم السلام)، به حقیقت ولایت نائل شویم.

32- بهترین اعمال

اشاره

عن امیرالمؤمنین (علیه السلام):

«عَلَّمَ اَصْحابَهُ فی مَجْلِسٍ واحِدٍ اَرْبَعَمِأَةِ بابٍ مِمّا یَصْلَحُ لِلْمُؤْمِنِ فی دینِه وَدُنْیاهُ،... قالَ: انْتَظِرُوا الْفَرَجَ وَلا تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللهِ، فَاِنَّ اَحَبَّ الْأَعْمالِ اِلی اللهِ عَزَّ وَجَلَّ اِنْتِظارُ الْفَرَجِ»؛

«حضرت علی (علیه السلام) در یک جلسه چهارصد موضوع به یارانش تعلیم داد که برای دین و دنیای آن ها مفید بود (یکی از آن موضوعات این بود): منتظر فرج باشید و از رحمت الهی مأیوس نشوید، چون محبوب ترین اعمال در نزد خداوند متعال انتظار فرج است»⁽¹⁾.

شرح و تفسیر

منظور از کلمه «الفرج» چیست؟

در این جا دو احتمال وجود دارد: 1- «ال» در «الفرج» الف و لام جنس است، یعنی همواره در مشکلات و سختی ها امیدوار به یافتن راه حل و گشایشی باشید و هیچ گاه از رحمت الهی ناامید نشوید؛ زیرا رحمت الهی پایان ناپذیر و نامتناهی است. دنیا همواره فراز و نشیب داشته و امّت های مختلف نیز مشکلات و مصائب گوناگونی داشته اند، و گاه شیاطین و فرمانروایان ظالم عرصه را بر مردم تنگ می کردند و لشکر ایمان تضعیف

می شد، به گونه ای که گاه مشکلات نفس گیر می شد، ولی هیچ گاه مؤمنان از رحمت الهی مأیوس نمی شدند.

به عنوان مثال در جنگ احزاب آن قدر عرصه بر مسلمانان تنگ شد که به تعبیر قرآن «می خواست سینه ها از گلوها خارج شود!»⁽¹⁾و به تعبیر ما «کارد به استخوان رسیده بود» ولی مسلمانان باز هم به حل مشکلات و انتظار رفع ناملایمات امید داشتند و این انتظار به ثمر نشست و خداوند به وسیله باد تمام بساط کفّار را درهم ریخت.

بنابراین اگر مشکلاتی برای جامعه، حوزه های علمیّه، انقلاب، جوانان، حکومت اسلامی، نوامیس مسلمانان و مانند آن پیش می آید، نباید خود را ببازیم و از رحمت حق مأیوس گردیم، او که رحمتش عام است و شامل کسانی که حتّی او را نمی خوانند و نمی شناسند⁽²⁾می شود، چطور شامل حال ما نمی شود؟!

2- این واژه معنای معهودی دارد، یعنی منتظر فرج مخصوص، که همه شیعیان و مسلمانان در انتظار آن هستند باشید؛ به تعبیر دیگر این روایت به ما توصیه می کند که منتظر قیام حضرت مهدی (علیه السلام) باشیم. طبق احتمال دوم معنای جمله «احب الاعمال» این است که انتظار فرج از نماز، روزه، حجّ، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، و خلاصه از همه اعمال بهتر است و هیچ عملی به ارزش انتظار فرج نمی رسد⁽³⁾.

سؤال: انتظار فرج یک حالت باطنی و درونی است، بنابراین همه می توانند ادّعا کنند که منتظر هستند، آیا صرف این حالت درونی، که کار سختی هم نیست، افضل الاعمال است؟ و حتّی از جهاد با آن همه

مشکلات و سختی ها، که جان انسان در خطر می افتد، برتر است؟ آیا چنین انسانی مانند کسی است که خون خود را در راه خدا اهداء می کند؟

پاسخ: انتظار چند گونه است:

1- انتظار دروغین که همراه با هیچ گونه آمادگی نیست و فقط با حرکت زبان است.

2- انتظار راستین که آمیخته با آمادگی هایی می باشد که این خود درجاتی دارد. همانند نیروهای نظامی که وقتی به آن ها آماده باش می دهند گاه در آماده باش 50، و گاه در آماده باش 70، و گاه در آماده باش کامل 100، به سر می برند.

برخی از منتظرین آمادگی ناقصی دارند، برخی دیگر آمادگی نسبتاً کاملی دارند و گروهی نیز آمادگی 100 و کامل دارند. کدام یک از این منتظرین مشمول أحبُّ الاعمال هستند؟

بدون شک کسانی که آمادگی کامل دارند به این مقام رفیع و بلند نائل می شوند؛ نه هر کسی که مدّعی انتظار باشد. مگر می شود ما منتظر میهمانی بس عزیز و عالیقدر باشیم و عمری را در انتظار مَقدم او به سر بریم، ولی حتّی ابتدایی ترین اسباب و وسایل پذیرایی را فراهم نکرده باشیم؟ اگر چنین شخصی مدّعی انتظار باشد، در حالی که هیچ آمادگی ندارد، مردم در عقل او شک می کنند!

از سوی دیگر انتظار أشکال گوناگون دارد؛ انتظار شخصی که منتظر یک میهمان است، با انتظار کسی که منتظر صد میهمان می باشد متفاوت است، انتظار یک شخص عادی با انتظار امامی که برترین انسان روی زمین است و برای برپایی حکومت جهانی و گسترش عدالت و قسط می آید بسیار متفاوت است. اگر أشکال مختلف انتظار فرج را بررسی کنیم اعتراف خواهیم کرد که این انتظار، بزرگ ترین، با شکوه ترین و پرارزش ترین انتظار در طول تاریخ بشریّت است!

ولی آنچه مهمّ است این که: آیا اعمال ما نشانگر این انتظار هست؟ ما باید جایگاه خود را در حکومت جهانی مهدی (علیه السلام) از هم اکنون مشخّص کنیم! آیا از کسانی خواهیم بود که در خطّ مقدم جبهه خواهیم بود؟ یعنی آن قدر شجاعت، شهامت، آگاهی، تقوی، ایمان، و استقامت داریم که در این صف قرار گیریم؟ یا از کسانی خواهیم بود که در پشت جبهه یار و یاور رزمندگان خواهیم بود؟ یا از کسانی خواهیم بود که نه در خط مقدّم قرار خواهیم گرفت و نه در پشت جبهه یار و یاور آن ها خواهیم بود، بلکه (خدای ناکرده) فقط و فقط به فکر دنیای خود خواهیم بود؟ یا (نعوذ بالله) در جبهه مخالف و رودرروی امام زمان قرار خواهیم گرفت!؟

عجبا! کسی که مدعی انتظار منتظَر بود حالا در صف مخالف قرار می گیرد و با شمشیر آقا کشته می شود! چنین انسانی در حقیقت با خواندن دعای فرج، دعای تعجیل مرگ خود را می خوانده است؟!

با این توضیحات، انتظار واقعی می تواند یک مکتب و دانشگاه خودسازی باشد.