مشخصات کتاب

سرشناسه : کمالی دزفولی علی - 1292

عنوان و نام پدیدآور:تاریخ تفسیر/ اثر علی کمالی دزفولی

مشخصات نشر :تهران

مشخصات ظاهری : ص 504

وضعیت فهرست نویسی :فهرستنویسی قبلی یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس شماره کتابشناسی ملی : 68885

اشاره

مقدمه مؤلف

بسم اللّه الرحمن الرحیم الحمد للّه الذی هدانا لهذا و ما کنا لنهتدی لو لا ان هدینا اللّه و الصلاة و السلام علی خاتم النبیین و سید المرسلین الذی قال اللّه تعالی فی حقه وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاّ رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ و علی آله و اهل بیته و ذریته و ذوی قرباه الطیبین الطاهرین.

کتاب حاضر بنام«تاریخ تفسیر»در حقیقت جلد دوم کتاب قانون تفسیر و مکمل آنست در این کتاب روشهای مختلف تفسیر قرآن از عصر نبوت تا عصر حاضر بتفصیل آمده است.

و نیز برای تطبیق مواد قانون تفسیر با موارد و مصادیق از دوازده آیه از قرآن مجید در دوازده تفسیر مهم که نیمی از عامه و نیمی از امامیه اثناعشریه اند نمونه برداری شده.تا هم تمرین و ممارستی برای مواد قانون تفسیر باشد.هم تقابل و مقایسه ای میان تفاسیر مهم و مشهور قرآن برای شناختن آنها در آغاز کتاب از مکتب نبوی و عترت که اساس است سخن رفته.

و با وجود ایجازی که دارد به خوبی نشان می دهد که هیچ مفسری بدون مراجعه تام و تمام باین مکتب نمی تواند در تفسیر قرآن اظهار نظر کند.مکاتبی که آغازگر تأویل ناروا بوده اند و مکاتبی که تأویل ناروا را به اوج خود رسانده اند و مکاتبی که در تفسیر از باب تدبر و اشاره بسط مقال داده اند و مکاتبی که بدون رعایت قانون تفسیر یاوه سرائی کرده اند و بر روی هم تاریخ گسترش رأی و تأویل در حدی که نه اطناب ممل باشد و نه ایجاز مخل در این کتاب معرفی شده اند.و این غایت

مستطاع نویسنده ناچیز است که در چهار سال فراهم آورده و بر ارباب فن عرضه می دارد.

شکرگزارم که در انجام این خدمت از تأییدات استادنا الاعظم آیة اللّه العظمی جناب آقای حاج سید اسد اللّه نبوی مؤسس حوزه علمیه دزفول دامت فیوضاته برخوردار بودم هر چند مشاغل مهم مرجعیت از درس و انجام مطالب ارباب رجوع فرصت آن را نداد که همه مسائل کتاب در محضر مبارکشان عرضه شود.

اما بطور کلی بر طرح عناوین کتاب و بمعرض ارباب فن گزاردن آنها مؤکدا توصیه فرمودند و این نظر محققانه همان استدعای این ناچیز از اهل فن و تحقیق است که در ترمیم اشتباهات و تکمیل نواقص کتاب اهتمام فرمایند.

این جرقه ای که اکنون سوسو می زند.سرآغاز شعله ی روشنی بخش است که در پرتو آن مسلمانان به جستجوی فهم قرآن و معارف همه جانبه اسلام برخواهند خاست.

و نیز دانشمندان دین این الزام را احساس خواهند کرد که باید این فرهنگ عظیم و کامل را در همه جوانب بفهمند و تفهیم کنند و این است تکاملی که بشریت در راه آنست فقه قرآن محدود بفقه احکام فرعیه مصطلح نیست بلکه فقه احکام بتمام معنی الکلمه است.

باید همچنان که دانشمندان دینی غایت مستطاع خود را در استنباط احکام فرعی بکار برده اند.بهمان اندازه بلکه قویتر و گسترده تر برای فهم همه احکام.چه اعتقادی اصولی چه احکام فرعی علمی سیاسی اجتماعی و اخلاقی.از متن قرآن مجید بکار برند.و اسلام را چنانچه هست به مسلمانان و غیر مسلمانان تفهیم کنند.

و نعوذ باللّه معارف اسلام را گاه وبی گاه سپر بلاگردان خود قرار ندهند.

زیرا دوستان نادان و دشمنان غرض مند همه با حربه تأویل ناروا مجهز شده اند همه باید خود را نادیده گیریم و اسلام را بشناسیم و بشناسانیم.

و السلام علی من اتبع الهدی

در اینجا لازم می دانم از دانشمند گرامی جناب آقای حاج سید محمد کاظم صدر السادات صاحب کتابخانه صدر که همه مساعی خود را مجدانه در راه نشر معارف اسلامی بکار می برد تشکر کنم و از بشارتی که در یافته ام خوانندگان گرامی را آگاه سازم با آنکه برای چاپ کتاب مراجعه بغیر ایشان ناروا بود.

در صبح روز ولادت باسعادت حضرت زهراء سلام اللّه علیها برای تصدی ایشان از قرآن مجید تفأل زدم این آیات مبارکات آمد و مثل کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماءِ تُؤْتِی أُکُلَها کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّها وَ یَضْرِبُ اللّهُ الْأَمْثالَ لِلنّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ -ابراهیم 23-24 ص 260 چاپ امیر کبیر.

و برای مراجعه بغیر ایشان این آیه مبارکه آمد «یَحْلِفُونَ بِاللّهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ وَ اللّهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ إِنْ کانُوا مُؤْمِنِینَ» التوبة61/ ص 198 چاپ امیر کبیر.

مرا شکر است عجز از شکر گفتن همان بهتر که راز دل نهفتن

زبس نعمت برایم شد فراهم زبانم بند شد و اللّه اعلم

باغ سید دزفول

57/3/10

مؤلف

بخش یکم: مکتب نبوی و عترت

قُلْ کَفی بِاللّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ الرعد 43

بخش یکم مکتب نبوی و عترت پیغمبر اکرم خود وحی را از خداوند متعال فرا می گرفت.خداوند آن را در سینه پیغمبر حفظ می کرد.زبانش را به قرائت و ترتیل آن گویا می ساخت.

سپس آن را برایش بیان می کرد.کما قال تعالی: «لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَیْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا بَیانَهُ -القیامة-16 ⁽¹⁾آنگاه پیغمبر اکرم(ص)وحی را بأصحاب ابلاغ می فرمود.و با مهلت و درنگ برای ایشان می خواند.تا بهتر آن را فراگیرند.و استوارتر آن را حفظ کنند.

و به کاتبان وحی که حاضر بودند املاء می کرد تا بنویسند.و اگر حاضر نبودند ایشان را احضار می فرمودند و بر ایشان املاء می نمود.آنگاه با قول و عمل و تقریر آن را بیان می فرمود.و شرح می داد تا جای ابهامی باقی نماند،گفتار و کردار و منش و خوی او مفسر قرآن بود.کما قال تعالی وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ النحل-44

و بسیاری از صحابیان در آن وقت واجد خصائص عربیت بودند.از قدرت حافظه و ذکاوت و ذوق بیان و ارزشیابی اسلوب کلام.و با این خصائص دارای ایمان کامل به پیغمبر اکرم(ص)و قرآن و علاقه شدید بفهم آن بودند.و به صفای فطرت خود در مکتب نبوی از قرآن و اعجاز آن چیزهائی دریافت می کردند که ما با همه گسترشت.

علوم نمی توانیم دریابیم.منبع وحی و علم که پیغمبر اکرم(ص)بود در دسترس ایشان بود.که برای مشکلات قرآن به او رجوع می کردند و به هر حال صحابیان که اعلم و افضل ایشان امیر المؤمنین علی(ع)است.تواناترین مردمند بر شناختن معانی و هدفها و مقاصد قرآن.

در این مرحله هرجا از قرآن محتاج بیان بوده از جانب پیغمبر اکرم(ص) بیان شده.هم بدلیل عقل هم بدلیل الزام قوله تعالی «لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ» و هرجا از قرآن که درباره آن خبر مرفوعی نمی یابیم یا محتاج بیان نبوده یا بیان شده و خبر آن بما نرسیده است.

توضیح با تصفح کامل در مأثورات تفسیری ائمه ما صلوات اللّه علیهم اجمعین که همه مرفوع به پیغمبر اکرم بطریق اعلی الاسنادند .آگاهی خواهیم یافت که برای تفسیر و بیان مجملات و مشکلات قرآن کمبودی نمی توان یافت.

البته این تصفح باید در سطح کلیه اخبار آل محمد(ص)انجام گیرد.اکتفا کردن بتفاسیر مأثور مانند البرهان یا نور الثقلین.کافی نیست و نگارنده با خبری در تفسیر برخورد کرده ام که آنها را در این دو تفسیر مأثور نیافته ام.و بعون اللّه تعالی نمونه ای از آنها را در ضمن مطالب آینده خواهم آورد.

اینک نمونه ای از تفسیر در مکتب نبوی.

عن ابن عمر قال قال رسول اللّه(ص)لیس الخبر کالمعاینة ان اللّه عز و جل اخبر موسی(ع)بما صنع قومه فی العجل فلم یلق الالواح فلما عاین ما صنعها القی الالواح فانکسرت ⁽¹⁾.

توضیح اخبار خداوند بموسی(ع)در سوره طه آیه 84 است قوله تعالی فَإِنّا قَدْ فَتَنّا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السّامِرِیُّ و القاء الواح در سوره اعرافس.

آیه 150 قوله تعالی: وَ لَمّا رَجَعَ مُوسی إِلی قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْواحَ و معلوم است که این استخراج و هر چند برای عالم فن امکان دارد اما دشوار است.

مکتب عترت در تفسیر همان مکتب نبوی است.هم بدلیل حدیث ثقلین هم بدلیل مأثورات تفسیری موجود از ایشان،که همه مستند به پیغمبر اکرم(ص) و مرفوع به او از اعلی الاسناد و اوثق الطرق اند.

و جمله انهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض در حدیث مستفیضه ثقلین دلیل قاطع است بر اینکه مفسر قرآن بعد از پیغمبر ایشانند،و مراد به راسخین در علم که عالم بتأویل متشابهانند پیغمبر و ایشانند.چنانچه در قانون تفسیر بخش محکم و متشابه بتفصیل گفته شد ⁽¹⁾

کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوی عَلی سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّارَ الفتح-و مؤید دیگر آنکه برانگیزاننده غیظ کفار به شهادت تاریخ همان خاندان علوی و عترت پیغمبرند.که همیشه با روش خود و فداکاریهای خود غیظ کفار را برانگیخته اند.و هر چند در درجه دوم از نظر جری و انطباق بخشی از صحابیان را شامل می شود.

مولوی گوید:

ناگهان اندر حق شمع رسل دولت انا فتحنا زد دهل ختمهائی کانبیاء بگذاشتند آن بدین احمدی برداشتند تا ز راه خاتم پیغمبران بو که برخیزد ز لب قفل گران قفلهای ناگشوده مانده بود از دم انا فتحنا برگشود

در حدیث دیدار امام محمد باقر و امام جعفر صادق سلام اللّه علیهما از هشام بن عبد الملک آمده که هشام از حضرت باقر(ع)می پرسد.شما از کجا وارث علم پیغمبرید و حال آنکه بعد از او پیغمبری نیست.و شما پیغمبر نیستید امام(ع)فرمود از قول خداوند به پیغمبرش.

لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ القیامة-16فالذی ابداه فهو للناس کافة و الذی لم یحرک به لسانه امر اللّه ان یخصنا به دون غیرنا فلذلک کان یناجی اخاه علیا من دون اصحابه و انزل اللّه بذلک قرآنا وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ الحاقه-12 فقال رسول اللّه(ص)لاصحابه سألت اللّه ان یجعلها اذنک یا علی ⁽¹⁾.

و نیز قول پیغمبر(ص)بعلی(ع)ان اللّه امرنی ان ادنیک و لا اقصیک و ان اعلمک و ان تعی و حق لک ان تعی فنزلت هذه الآیة ⁽²⁾.

اما هزاران دلیل هست که دست سیاست مانع بود که امت به عترت روی آورند

در ضمن حدیثی مفصل به شماره 100 در جلد دوم بحار از حضرت صادق(ع) منقول است که فرمود مثل ما و امت مانند موسی پیغمبر و آن بنده خاص خداوند است که موسی(ع)با وجود وَ کَتَبْنا لَهُ فِی الْأَلْواحِ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْعِظَةً وَ تَفْصِیلاً لِکُلِّ شَیْءٍ اعراف 145 گمان کرد همه علم را داراست اما بتوفیق خداوند مصاحبت خضر برای او دست داد تا گفت هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلی أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّا عُلِّمْتَ رُشْداً -الکهف 66

اما امت پیغمبر(ص)به موردی برخوردند که علم بحکم آن نداشتندل.

و بجای آنکه از اهلش بپرسند که وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلی أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ النساء83/ من آل محمد حسدا و عنادا از معدن علم روی گردانیده برأی و قیاس متوسل شدند.

جابر قلت لابی جعفر(ع)اذا حدثتنی بحدیث فاسنده لی فقال(ع)حدثنی ابی عن جدی عن رسول اللّه عن جبرئیل عن اللّه عز و جل و کل ما احدثک بهذا الاسناد ⁽¹⁾حارث بن مغیرة عن ابی عبد اللّه(ع)قال قلت له العلم الذی یعلمه عالمکم بما یعلم قال(ع)وراثة عن رسول اللّه(ص)و عن علیّ بن ابی طالب (ع)یحتاج الناس الیه و لا یحتاج الی الناس ⁽²⁾یحیی بن عبد اللّه بن حسن قال سمعت جعفر بن محمد(ع)یقول و عنده ناس من اهل الکوفة عجبا للناس یقولون اخذوا علمهم کله عن رسول اللّه فعملوا به و اهتدوا و یرون انا اهل البیت لم نأخذ علمه و لم نهتد به و نحن اهله و ذریته فی منازلنا انزل الوحی و من عندنا خرج الی الناس العلم أ فتراهم علموا و اهتدوا و جهلنا و ضللنا ان هذا محال ⁽³⁾.

قدم الی المتوکل رجل نصرانی فجر بإمرة مسلمة فاراد ان یقیم علیه الحد فاسلم فقال یحیی بن اکثم قد هدم ایمانه شرکه و فعله و قال بعضهم یضرب ثلاثة حدود و قال بعضهم یفعل به کذا و کذا فامر المتوکل بالکتاب الی ابی الحسن الثالث(ع)و سؤاله عن ذلک فلما قرء الکتاب کتب یضرب حتی یموت فانکر یحیی بن اکثم و انکر فقهاء العسکر ذلک قالوا یا امیر المؤمنین سل عن هذا فانه شیء لم ینطق به کتاب و لم تجیء به سنة فکتب الیه ان فقهاء المسلمین انکروا هذا و قالوا لم یجیء به سنة و لا ینطق به کتاب فبین لنا لم اوجبت علیه الضرب حتی یموت فکتب:9.

بسم اللّه الرحمن الرحیم فَلَمّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنّا بِاللّهِ وَحْدَهُ وَ کَفَرْنا بِما کُنّا بِهِ مُشْرِکِینَ فَلَمْ یَکُ یَنْفَعُهُمْ إِیمانُهُمْ لَمّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ اللّهِ الَّتِی قَدْ خَلَتْ فِی عِبادِهِ وَ خَسِرَ هُنالِکَ الْکافِرُونَ المؤمن 84 ⁽¹⁾.

ملاحظه کنید که امام علیه السلام هم با تفسیری از قرآن که از آن ذهول داشتند بر ایشان احتجاج فرمود.هم با تفسیر خود یکی از موارد اعجاز قرآن را خاطرنشان ساخت.

قوله تعالی تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْءٍ و اگر کسی بخواهد مکتب تفسیر عترت را بطور کامل بررسی کند باید همه آثار ایشان را از نظر بگذراند.

یکی از مباحث مهم کلامی معنی ایمان و تعریف آن و شرائط آنست که معترک آراء است و از یک آیه قرآن به تنهائی معلوم نمی شود.و باید علمی لدنی و وسیع آن را از آیات قرآن استخراج کند.تا وحدت موضوعی قرآن که اهم خصائص و اعظم وجوه اعجاز است معلوم و مشهود گردد.حال بحدیث ذیل توجه فرمائید که نمونه ای از مکتب تفسیر عترت که همان مکتب نبوی است معلوم گردد ⁽²⁾.

علیّ بن ابراهیم عن ابیه عن بکر بن صالح عن القاسم بن برید قال حدثنا ابو عمرو الزبیری عن ابی عبد اللّه(ع)قال قلت له ایها العالم اخبرنی ای الاعمال افضل عند اللّه.قال:ما لا یقبل اللّه شیئا إلاّ به.قلت و ما هو قال الایمان باللّه الذی لا اله الا هو اعلی الاعمال درجة و اشرفها منزلة و اسناها حظا.قال قلت الا تخبرنی من الایمان أقول هو و عمل ام قول بلا عمل؟فقال الایمان عمل کله و القول بعض ذلک العمل بفرض من اللّه مبین فی کتابه واضح نوره ثابتة حجته یشهدک به الکتاب و یدعوک الیه.

قال قلت صفه لی جعلت فداک حتی افهمه قال علیه السلام الایمان حالات3.

و درجات و طبقات و منازل فمنه تام المنتهی تمامه و منه الناقص البین نقصانه و منه الراجح الزائد رجحانه قلت ان الایمان لیتم و ینقص و یزید قال نعم قلت کیف ذلک قال لان اللّه تبارک و تعالی فرض الایمان علی جوارح ابن آدم و قسمه علیها و فرقه فیها فلیس من جوارحه جارحة الا و قد وکلت من الایمان بغیر ما وکلت به اختها فمنها قلبه الذی یعقل و یفقه و یفهم و هو امیر بدنه الذی لا یرد الجوارح و لا تصدر الا عن رأیه و امره و منها عیناها اللتان یبصر بهما و اذناه اللتان یسمع بهما و یداه اللتان یبطش بهما و رجلاه اللتان یمشی بهما و فرجه الذی الباه من قبله و رأسه الذی فیه وجهه فلیس من هذه جارحة الا و قد وکلت من الایمان بغیر ما وکلت به اختها بفرض من اللّه تبارک اسمه ینطق به الکتاب لها و یشهد علیها ففرض علی القلب غیر ما فرض علی السمع و فرض علی السمع غیر ما فرض علی العینین و فرض علی العینین غیر ما فرض علی اللسان و فرض علی اللسان غیر ما فرض علی الیدین و فرض علی الیدین غیر ما فرض علی الرجلین و فرض علی الرجلین غیر ما فرض علی الفرج و فرض علی الفرج غیر ما فرض علی الوجه فاما ما فرض علی القلب من الایمان فالاقرار و المعرفة و العقد و الرضاء و التسلیم بأن لا اله الا اللّه وحده لا شریک له الها واحدا لم یتخذ صاحبة و لا ولدا و ان محمدا عبده و رسوله صلوات اللّه علیه و آله و الاقرار بما جاء من عند اللّه من نبی او کتاب فذلک ما فرض اللّه علی القلب من الاقرار و المعرفة و هو عمله و هو قول اللّه عز و جل إِلاّ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ وَ لکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً القصص 106

و قال أَلا بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ الرعد 30

و قال مِنَ الَّذِینَ قالُوا آمَنّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ المائدة 44

و قال إِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحاسِبْکُمْ بِهِ اللّهُ فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ البقرة 284

فذلک ما فرض اللّه عز و جل علی القلب من الاقرار و المعرفة و هو

عمله و هو رأس الایمان و فرض اللّه علی اللسان القول و التعبیر عن القلب بما عقد علیه و اقربه قال اللّه تبارک و تعالی وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً البقرة 83

و قال تعالی: قُولُوا آمَنّا بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْنا وَ أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ إِلهُنا وَ إِلهُکُمْ واحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ العنکبوت 26

فهذا ما فرض اللّه علی اللسان و هو عمله و فرض علی السمع ان ینزه عن الاستماع الی ما حرم اللّه و ان یعرض عما لا تحله مما نهی اللّه عز و جل عنه و الاصغاء الی ما اسخط اللّه عز و جل فقال فی ذلک وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آیاتِ اللّهِ یُکْفَرُ بِها وَ یُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ النساء 139

ثم استثنی اللّه عز و جل موضع النسیان فقال وَ إِمّا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْری مَعَ الْقَوْمِ الظّالِمِینَ الانعام 68

و قال فَبَشِّرْ عِبادِ اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللّهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ الزمر 18

و قال اللّه عز و جل قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکاةِ فاعِلُونَ المؤمنون 1

و قال وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قالُوا لَنا أَعْمالُنا وَ لَکُمْ أَعْمالُکُمْ القصص 55

و قال وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً الفرقان 72

فهذا ما فرض اللّه علی السمع من الایمان ان لا یصغی الی ما لا یحل له و هو عمله و هو من الایمان و فرض علی البصر ان لا ینظر الی ما حرم اللّه علیه و ان یعرض عما نهی اللّه عنه مما لا یحل له و هو عمله و هو من الایمان فقال تبارک و تعالی قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ النور 30

فنهاهم ان ینظروا الی عوراتهم و ان ینظر المرء الی فرج اخیه و یحفظ فرجه من ان ینظر الیه و قال وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ من ان تنظر إحداهن الی فرج اختها و تحفظ فرجها من ان ینظر الیها و قال کل شیء فی القرآن من حفظ الفرج فهو من الزنا الا هذه الآیة

فانها من النظر ثم نظم ما فرض علی القلب و اللسان و السمع و البصر فی آیة اخری و قال وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لا أَبْصارُکُمْ وَ لا جُلُودُکُمْ فصلت 22

یعنی بالجلود الفروج و الافخاذ و قال وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً الاسراء 36

فهذا ما فرض اللّه علی العینین من غض البصر عما حرم اللّه عز و جل و هو عملهما و هو من الایمان و فرض اللّه علی الیدین ان لا یبطش بهما الی ما حرم اللّه و ان یبطش بهما الی ما امر اللّه عز و جل و فرض علیهما من الصدقة وصلة الرحم و الجهاد فی سبیل اللّه و الطهور للصلاة فقال یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ المائدة 7

و قال فَإِذا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتّی إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فَإِمّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمّا فِداءً حَتّی تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها محمد 20

فهذا ما فرض اللّه علی الیدین لان الضرب من علاجهما و فرض علی الرجلین ان لا یمشی بهما الی شیء من معاصی اللّه و فرض علیهما المشی الی ما یرضی اللّه عز و جل فقال وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً لقمان 18

و قال وَ اقْصِدْ فِی مَشْیِکَ وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ إِنَّ أَنْکَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِیرِ لقمان 19

و قال فیما شهدت الایدی و الارجل علی انفسهما و علی اربابهما من تضییعهما لما امر اللّه عز و جل به و فرضه علیهما «الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلی أَفْواهِهِمْ وَ تُکَلِّمُنا أَیْدِیهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ یس 65

فهذا مما فرض اللّه علی الیدین و علی الرجلین و هو عملهما و هو من الایمان و فرض اللّه علی الوجه السجود له باللیل و النهار فی مواقیت الصلاة فقال: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ الحج 77

فهذا مما فرض اللّه علی الیدین و علی الرجلین و هو عملهما و هو من الایمان و فرض اللّه علی الوجه السجود له باللیل و النهار فی مواقیت الصلاة فقال: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ الحج 77

فهذه فریضة جامعة علی الوجه و الیدین و الرجلین و قال فی موضع آخر و أَنَّ الْمَساجِدَ لِلّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَداً الجن 18

و قال فیما فرض علی الجوارح من الطهور و الصلاة بها و ذلک ان اللّه عز و جل لما صرف نبیه الی الکعبة عن البیت المقدس فانزل اللّه عز و جل وَ ما کانَ اللّهُ لِیُضِیعَ إِیمانَکُمْ إِنَّ اللّهَ بِالنّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ البقرة 143

فسمی الصلاة ایمانا ممن لقی اللّه عز و جل حافظا لجوارحه موفیا کل جارحة من جوارحه ما فرض اللّه عز و جل علیها لقی اللّه عز و جل مستکملا لایمانه و هو من الجنة و من خان فی شیء منها او تعدی ما امر اللّه عز و جل فیها لقی اللّه عز و جل ناقص الایمان

قلت قد فهمت نقصان الایمان و تمامه فمن این جاءت زیادته

فقال قول اللّه عز و جل وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِیماناً فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِیماناً وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ التوبة 146

و قال نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُدیً الکهف 13

و لو کان کله واحدا لا زیادة فیه و لا نقصان لم یکن لاحد منهم فضل علی الاخری و لاستوی الناس و بطل التفضیل و لکن بتمام الایمان دخل المؤمنون الجنة و بالزیادة فی الایمان تفاضل المؤمنون بالدرجات عند اللّه و بالنقصان دخل المفرطون النار انتهی

اینست یکی از درسهای مکتب نبوی و عترت در تفسیر قرآن برای علمای تفسیر.تا بدانند تفسیر قرآن تنها دانستن مفهوم آیات مفرد آن نیست بلکه باید آیات مربوط بمورد را یکجا فراهم ساخت و با تدبر در مقاصد آنها و استنتاج حاصله از تأثیرات آنها در یکدیگر مراد اللّه را که همان وحدت موضوعی قرآن و بزرگترین

وجوه اعجاز آن است دریافت نمود وفقنا اللّه لما یحب و یرضی

تکلمه باید دانست که فهم قرآن در عصر رسالت دشواریهای بعدی را نداشته زیرا استعمالات لغوی قرآن همان استعمالات متداول عصر نزول بوده،که معاصرین اغلب آنها را متبادرا می فهمیده اند.

مکررا و مؤکدا می گوئیم تا مفسر همه روایات مرویه از پیغمبر اکرم و ائمه معصومین سلام اللّه علیهم اجمعین را استقصاء و بررسی نکند،نمی تواند ادعا کند بتفسیر کامل قرآن دست یافته است،و هر چند کتابهای مهمی مانند در المنثور از طرق عامه.و برهان بحرانی و نور الثقلین از طرق امامیه.این مهم را تامین کرده باشند اینک برای نمونه.

روزی ابو حنیفه با حضرت صادق علیه السلام غذا می خورد حضرت فرمود الحمد للّه رب العالمین اللهم ان هذا منک و من رسولک ابو حنیفه گفت برای خداوند شریک می گیری.حضرت فرمود وای بر تو خداوند در قرآن گوید وَ ما نَقَمُوا إِلاّ أَنْ أَغْناهُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ التوبة 74

و در جای دیگر گوید وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا ما آتاهُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ التوبة 57

و در جای دیگر حَسْبُنَا اللّهُ سَیُؤْتِینَا اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ التوبة 58

ابو حنیفه گفت به خدا سوگند گوئی هرگز آنها را در قرآن نخوانده ام در این وقت حضرت فرمود بلی خوانده و شنیده ای اما خداوند در حق تو و امثال تو نازل ساخت أَمْ عَلی قُلُوبٍ أَقْفالُها محمد24/ و کَلاّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ المطففین 14 ⁽¹⁾.

و در تفسیر برهان این روایت را ندیدم و حال آنکه حلال بسیاری از مشکلات است خصوصا برای جوابگوئی به شبهه های واهی وهابیان جامد و کم اطلاع .و نه تنها ابو حنیفه قبل از اعلام حضرت صادق(ع)از آن آگاه نبوده است،بلکه بسیاری39

از عالمان قاری قرآن از آن بی خبرند.و شاید پرده جلال و جبروت خداوندی بر جمال قرآن فروهشته است.و تنها عترت و اهل ذکر و راسخین در علم اند که جمال قرآن را آن چنانکه هست مشاهده می کنند.

بنابراین برای فهم قرآن نخست بدر خانه ایشان رویم که باب مدینه علم و بیت وحی و وارث علم پیغمبرند.

[ تصویر ]

بخش دوم: مکتب صحابیان

اشاره

اللهم و اصحاب محمد(ص)خاصة الذین احسنوا الصحابة و الذین ابلوا البلاء الحسن فی نصره

صحیفه سجادیه

فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً النساء 65

بخش دوم مکتب صحابیان بقول بعضی از علمای عامه و از آن جمله حاکم نیشابوری در تفسیر موقوف بر صحابی که شاهد وحی بوده در حکم مرفوع است و این قول را ببخاری و مسلم هم نسبت می دهند.اما نووی و ابن صلاح و گروه دیگر این اطلاق را قبول ندارند و آن را بموارد اسباب نزول مقید و منحصر می سازند.زیرا مجالی برای رأی در آن نیست اما به عقیده علمای امامیه بطور کلی خبر تفسیری موقوف بر صحابی خواه در موارد اسباب نزول خواه موارد دیگر تابع شرائط عمومی صحت و قبول است.و به هر حال بعنوان خبر مرفوع به پیغمبر اکرم(ص)تلقی نخواهد شد.تفسیر در عهد صحابیان دارای مشخصات و ممیزات زیر بود.

1- در این مرحله همه قرآن تفسیر نشده بلکه بخشی از آن که دارای غموض بوده مورد تفسیر قرار گرفته است.هر چه از عهد رسالت دورتر شده اند این غموض بیشتر شده و بناچار تفسیر هم گسترش یافته است.اما این تفسیرها در حدود رویدادها و پرسشها است نه آنکه فردی یا گروهی آنها را تدوین کرده باشند

2- کم بودن اختلاف میان تفسیر صحابیان که خود بحث جداگانه ای دارد 3- صحابیان به معنای اجمالی آیه اکتفا می کردند مانند آنکه در قوله تعالی وَ فاکِهَةً وَ أَبًّا عبس31/ اکتفا می کردند به اینکه مراد از اب شمارش نعمتهای خداوند است.حال هر چه می خواهد باشد.شاید هم به این جهت که انتقال از اجمال بتفصیل مرور زمان می خواهد تا واردات تازه ای برای ذهن و خاطر فراهم آید

در عهد اول بیش از این صورتهای اجمالی برای اذهان میسر نشده باشد.

4- اقتصار بر توضیح معانی لغوی مانند قوله تعالی غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ ای غیر متعرض لمعصیة و اگر چیزی بر آن اضافه می کردند همان یاد کردن سبب نزول بود.

اما باید دانست که فهم لغوی صحابیان امری بسیار مهم است.زیرا ایشان مفهوم متبادر زمان نزول را می دانستند که برای اعصار بعدی میسر نبود.احوالی که با مرور زمان بر لغات می گذرد چه بسا فهم زمان نزول را تغییر می داد.چنانچه تا هم اکنون یک کتاب مستقصی و کامل درباره معانی مفردات قرآن بدست نیامده مفردات راغب با این همه شهرت کمبودهائی دارد.

بطور نمونه یکی از معانی«مشی»«اهتدی»است،چنانچه در تاج العروس گوید و من المجاز مشی ای اهتدی و منه قوله تعالی نُوراً تَمْشُونَ بِهِ ای تهتدون

و این معنی و تفسیر برای قوله تعالی هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فِی مَناکِبِها ای اهتدوا فی مناکبها وجه احسن است،زیرا مشی به معنای راه رفتن مناسب مقام نیست.آنهم مشی در مناکب که جاهای مخصوصی از زمین رام شده و ذلول است.بلکه مراد از آن اهتداء بمنافع موجوده در مناکب است.که بخشی از آنها معادن زیر زمین و بخش حاصلخیزی روی زمین است.و راغب در مفردات متعرض این معنی نشده و حال آنکه یکی از وجوه اعجاز قرآن در اخبار بغیب است.و حث و ترغیب مسلمانان بر تحصیل برکات زمین.از مجاهد تابعی هم نقل شده که گفته نُوراً تَمْشُونَ بِهِ ای تهتدون به.

5- گاهی ندرة از قرآن استنباط فقهی شده است.

6- در عهد صحابیان تفسیر بصورت مدون در نیامده است.اگر چه بعضی از صحابیان پاره ای از تفاسیر را در مصاحف خود گنجانده اند.و همین کار سبب شده که بعد از ایشان گمان کنند آن تفسیر مدرج از متن قرآن است.و باعث

اختلاف در قرائت شده است.مانند لا جناح علیکم ان تبتغوا فضلا من ربکم (فی مواسم الحج).

تنها تفسیر مدون و مرفوعی که بوده همان مصحف خاص علیّ بن ابی طالب است.با ترتیب نزول و تفاسیر مرفوع به پیغمبر اکرم.که هیئت حاکمه با کمال شدت وحدت از عرضه آن جلوگیری بعمل آوردند تا اهل بیت و عترت بدست فراموشی سپرده شوند و نیز در ابراز آراء خود آزادتر باشند.

7- در این مرحله تفسیر چون بخشی از حدیث بود و شکل منظمی نداشت.اما تفسیر ابن عباس که فیروزآبادی آن را بر اساس روایت محمد بن مروان سدی از کلبی از ابی صالح بابن عباس نسبت داده به نام سلسله کذب مشهور است.

8- در عهد صحابه بواسطه اطمینان کاملی که در میان بود برای سند تحقیقی انجام نمی گرفت.اما بعضی اوقات کار به شهادت شهود می کشید.چنانچه گویند ابی بن کعب حدیثی از پیغمبر اکرم(ص)نقل می کرد.عمر گفت به آنچه می گوئی باید گواه به یاری.وی بیرون آمد و مردمی از انصار را دید مطلب را به آنها گفت.ایشان نزد عمر آمده و گواهی دادند که ما هم از پیغمبر چنین شنیدیم عمر گفت من ترا متهم نمی کنم اما دوست داشتم که مطلب ثابت شود.

وای کاش عمر این دقت و احتیاط را در مورد مجعوله«نحن معاشر الانبیاء» که معارض گفتار صدیقه کبری فاطمه زهرا بود رعایت می کرد.و از ابو بکر نیز شهودی که کثرت و وثاقتشان بتواند مکذب قول فاطمة بضعة منی باشد مطالبه می کرد.و هر چند شهادت همه خلق اگر معارض إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ باشد قابل قبول نخواهد بود.

9- در تفسیر صحابیان هیچ تفسیری درباره آراء و عقائد مختلف اصول مذاهب نمی توان یافت.مگر در مسئله خلافت و جانشینی پیغمبر اکرم(ص)که از افرادی مانند امیر المؤمنین علی علیه السلام و ابو ذر و عمار نقل شده است.بکار بردن قرآن

بعنوان نصرت و تقویت و مستند عقاید مذهبی بطور گسترده بعد از صحابیان پیدا شده است.

10- گاهی در مکتب تفسیری صحابیان اشاره ای بطرز و روش صحیح تفسیر یافت می شود که آموزنده و سرآغازی برای تفصیل مطلب است چنانچه.ابن مسعود گفته اذا شک احدکم فی الآیة فلا یقول ما تقول فی کذا و کذا فلیلبس علیه و لکن لیقرأ ما قبلها ثم لیخل بینه و بین حاجته ⁽¹⁾.

و معلوم است که یکی از مهم ترین شرائط تفسیر ملاحظه کلام در ضمن سیاق است که روشن کننده مراد اللّه است.و همین است که ابن مسعود به آن اشاره کرده و بخشی از تفسیر قرآن بقرآن است.

توضیح:آنچه در تفاسیر صحابیان کمبود یا اشتباه یافت شود نتیجه کار سیاست است.امیر المؤمنین علی علیه السلام را که وارث علم نبوت بود.

خانه نشین کرده و از جامعه مهجور ساختند.جامعه هم در اثر محافظه کاری یا شهرت دروغین صدر نشینان.یا عدم اطلاع.علم را از منبع اصلیش نمی جستند.عقلا هم از بیم سر در گلیم کشیده بودند.

مفسرین صحابه

اشاره

چون تفسیر امیر المؤمنین علی علیه السلام از مکتب نبوی و عترت است در مکتب صحابیان از او نام بردیم و شرح فضائل و تاریخ زندگانی آن جناب از عهده این کتاب خارج است.

ابن عباس

عبد اللّه بن عباس بن عبد المطلب پس از اهل بیت اعلم امت بتفسیر قرآن است.روایات تفسیری او از چهار تن مفسرین مشهور صدر اول یعنی علیّ بن ابی طالب علیه السلام ابی بن کعب عبد اللّه بن مسعود و ابن عباس بیشتر است ویرا حبر الامة

یا حبر عرب نام داده بودند.همچنان که ابن مسعود را.اما این لقب برای ابن عباس اثبت بود ⁽¹⁾و هر چند اقتباس لقب از مآخذ یهودی بنظر ما کاری ناصحیح بوده است.و بهر حال انجام شده است در وقت وفات پیغمبر اکرم(ص) ده ساله یا سیزده ساله بود.دعای پیغمبر(ص)در حق او و علمه التأویل مشهور است غزالی در احیاء العلوم گفته فقط علی(ع)مرتبه ای در علم از او بالاتر داشت.

طبری از سعید بن جبیر نقل می کند که گفت:وقتی از کوفه آهنگ حج داشتم مردی یهودی بمن گفت:می بینم که تو طالب علم هستی؟آیا موسی(ع) در پیمان خود با شعیب از دو اجل هشت سال و ده سال کدام را انجام داد زیرا مخیر بود.من گفتم نمی دانم.و هم اکنون نزد حبر عرب ابن عباس می روم و از او می پرسم.چون به مکه رسیدم آنچه گذشته بود بابن عباس گفتم.وی جواب داد آن را که بیشتر بود یعنی ده سال را.زیرا پیغمبر بود و پیغمبر چون وعده دهد وفا بأحسن می کند.وقتی به عراق بازگشتم به یهودی گفتم.وی گفت راست گفته است.

عمر روزی از صحابیان درباره تفسیر قوله تعالی: أَ یَوَدُّ أَحَدُکُمْ أَنْ تَکُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنابٍ البقرة266/ پرسید.چیزی که پسند خاطر باشد نمی دانستند.ابن عباس پشت سر او بود.گفت در ذهن من چیزی می آید عمر گفت جلو بیا و خود را کوچک مشمار و بگو.وی گفت این مثالی است که خداوند آورده آیا کسی از شما دوست دارد که همه عمر خود را بعمل اهل خیر عمل کند اما در دمهای واپسین که به کار خیر نیازمندتر است ناگهان با عملی زشت و پلید کارهای گذشته خود را تباه سازد و به شقاوت گراید. ⁽²⁾ت.

درباره آنکه ابن عباس در تفاسیر خود بمعلومات یهودیان و اسرائیلیان استناد جسته.نباید زیاده روی کرد.چه بسا مجعولاتی که به او نسبت داده اند.چنانچه گویند در قرائت مِنْ لَدُنِّی کهف76/ که بتخفیف یا تشدید است.میان او و عمرو عاص اختلاف بود.ایشان بکعب الاحبار رجوع کردند ⁽¹⁾اما بهر حال وی از معلومات یهودیان نقل می کرده.و با وجود این مردم را از زیاده روی در این کار منع می نموده است.

یکی از مزایای ابن عباس اطلاع وسیع او بر اشعار جاهلیت و لغت اصیل عرب است.

اما وضاعین مجعولات بسیاری در تفسیر بابن عباس نسبت داده اند چنانچه رافعی گوید از ابن عباس در تفسیر صد حدیث بیشتر ثابت نشده است و چه بسا کثرت وضع بنام او در اثر شهرت او بعلم و انتساب او به خاندان رسالت بوده.یا آنکه سودجویانی برای تقرب به دستگاه خلافت عباسی این کار را انجام می دادند.و به هر حال قسمت مهمی از شهرت او مرهون قدرت حکومت اولاد اوست.

داستان سر پیچی او از اطاعت امام مفترض الطاعة یعنی امیر المؤمنین علی علیه السلام و بردن بیت المال بصره به مکه ⁽²⁾اگر از جنبه نقد الحدیث ثابت شده باشد.وثاقت او را متزلزل می کند.و به هر حال او هم باید مورد جرح و تعدیل واقع شود.با وجود این مختاراتی از تفاسیر او مهم و مورد استناد است.

در تفاسیر منسوب به او هم مطالب ناتمامی یافت می شود که بجای خود باید مورد بررسی قرار گیرد.از آن جمله در تفسیر قوله تعالی وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ البقرة124/ت.

از او نقل می کنند که گفته خداوند ابراهیم را بسی خصلت از شرائع اسلام اختبار نمود.که هیچ کس را بآن اختبار نکرده بود.ابراهیم همه آنها را انجام داد و تمام کرد پس خداوند درباره او فرمود وَ إِبْراهِیمَ الَّذِی وَفّی النجم37/ و ان سی خصلت ده تا در سوره توبه و ده تا در سوره مؤمنون و ده تا در سوره احزاب مذکور شده اند.حال ما ترکیب این خبر را بررسی می کنیم.که آیا آنها سی خصلت اند یا بیشتر یا کمتر.اما در سوره توبه اَلتّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السّائِحُونَ الرّاکِعُونَ السّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النّاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللّهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ التوبة112/ که مجموع آنها نه صفت اند مگر آنکه ایمان را در بشر المؤمنین بر آنها بیفزائیم اما در سوره مؤمنون قوله تعالی قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکاةِ فاعِلُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلَواتِهِمْ یُحافِظُونَ أُولئِکَ هُمُ الْوارِثُونَ المؤمنون-1 و در اینجا هفت صفت متمایز بیشتر نمی توان شمرد.

اما در سوره احزاب قوله تعالی إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِماتِ.. وَ الْقانِتِینَ وَ الْقانِتاتِ وَ الصّادِقِینَ وَ الصّادِقاتِ وَ الصّابِرِینَ وَ الصّابِراتِ وَ الْخاشِعِینَ وَ الْخاشِعاتِ وَ الْمُتَصَدِّقِینَ وَ الْمُتَصَدِّقاتِ وَ الصّائِمِینَ وَ الصّائِماتِ وَ الْحافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَ الْحافِظاتِ وَ الذّاکِرِینَ اللّهَ کَثِیراً وَ الذّاکِراتِ الآیة الاحزاب35/ در اینجا هم نه صفت متمایز را می توان شمرد که اسلام یکی از آنها باشد.

حال ببینیم اگر مکررات را حذف کنیم شماره مجموع خصلتهای متمایز در سه آیه شریفه چند است.

اسلام.ایمان.خشوع در نماز.خشوع مطلق.محافظه بر نماز.راکع بودن.ساجد بودن.قانت بودن.اداء امانت.رعایت عهد.اداء زکات.

اعراض از لغو.حفظ فروج.صدق صبر.تصدق.صوم.ذکر.توبه.عبادت

حمد.سیاحت.امر بمعروف.نهی از منکر.حفظ حدود اللّه.و می بینیم با وجود آنکه اسلام متداخل در ایمان است و آن را جداگانه شمردیم و نیز خشوع مطلق در نماز را دو تا بحساب آوردیم شماره خصلتها از بیست و پنج تجاوز نکرده و بعید است که ابن عباس نسنجیده چنین استخراجی کرده باشد،مگر آنکه وضاعی نادان و شتاب کاران را بابن عباس بسته یا قول ابن عباس بیشماره بوده است.و این خود تنبیه و هشداری است برای اهل فن تا هم در سند و متن حدیث تحقیق کنند.

هم با زوائد غیر لازم بر حجم تفسیر نیفزایند.دانستن آن که کلمات مبتلی به ابراهیم(ع)چند است باید به حدیث مرفوع دانسته شود.و مجالی برای رأی و استخراج ابن عباس و امثال او در این موارد نیست آن هم استخراجی که انطباق ندارد

ابن عباس جری ترین مفسرین صدر اول است اما چه بسا از قول او جعل کرده باشند.زیرا:

1-عکرمه غلام او که از او نقل می کند غالبا متناقض،نقل می کند.چنانچه گاهی ذبیح را اسماعیل و گاهی اسحاق نقل کرده است.

2-پیغمبر اکرم(ص)را قبل از بلوغ درک کرده با وجود این منقولات تفسیری او بعنوان حدیث مرفوع بسیار است.

3-تأثیر حکومت عباسیان را نباید نادیده گرفت که مردم برای تقرب به دستگاه یا ترس از آن به کثرت روایت از ابن عباس توسل می جستند.

توضیح:تفسیری که بابن عباس منسوب بوده تألیف محمد علیّ بن ابی طلحة الهاشمی است که احمد حنبل درباره آن گفته:ان فی مصر تفسیرا عن ابن عباس رواه علیّ بن ابی طلحة و لیس بکثیر ان یرحل الی مصر من اجله که بخاری و طبری از آن نقل کرده اند.اما حدیث شناسان آن را مرسل میدانند زیرا خودش از ابن عباس نشنیده است و از وسائط نام نبرده.سیوطی در نوع 79 اتقان همه آن را نقل کرده و این تفسیر غیر از تنویر المقباس منسوب به فیروزآبادی صاحب قاموس است.

عبد اللّه بن مسعود

عبد اللّه بن مسعود بن غافل مکنی بابی عبد الرحمن هذلی مادرش ام عبد بنت عبد بود گاهی او را ابن ام عبد می گفتند.لاغر و سیاه چرده بود وی ششمین گروندگان باسلام است خدمتکار پیغمبر صاحب آب طهارت و مسواک و نعلین او بود چون پیغمبر اکرم(ص)برمی خاست کفش به پایش می کرد و چون می نشست از پایش بیرون می آورد و در آستین خود جای می داد پیش روی پیغمبر راه می رفت.و هنگام غسل پرده جلو او می گرفت.اجازه داشت تا بی اذن بر پیغمبر وارد شود.تا آنجا که ابو موسی گمان برده بود از اهل بیت است.هم بحبشه هم به مدینه هجرت کرده بود.در زمان عثمان امین بیت المال بود در زمان خلافت عثمان به سال سی و دو پس از تحمل رنجهای جانفرسا از دستگاه خلافت جهان را بدرود گفت پیغمبر اکرم (ص)دوست داشت قرآن را از لحن قرائت او استماع کند.خود گوید پیغمبر(ص) فرمود سوره نساء را برای من بخوان گفتم بخوانم و حال آنکه بر تو نازل شده است فرمود دوست دارم از دیگری بشنوم خواندم تا رسیدم بقوله تعالی

فَکَیْفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنا بِکَ عَلی هؤُلاءِ شَهِیداً النساء-41

اشک از چشمان پیغمبر(ص)جاری شد.آنگاه که عثمان بزید بن ثابت گفته بود تا قرآن نمونه را بنویسد.ابن مسعود را خوش نیامد و گفت.ای گروه مسلمانان من از نوشتن قرآن معزول شوم و دیگری آن را بنویسد.به خدا سوگند وقتی من اسلام آوردم او در پشت پدر کافرش بود.

مسروق گفت عبد اللّه بن مسعود سوره ای برای ما خواند و سپس همه روز درباره آن سخن می گفت و تفسیر می کرد.

ابن مسعود بشواذ قرائاتش نیز مشهور است و تحقیق در این مطلب و کشف علت آن کار آسانی نیست اما لازم است که انجام گیرد.

درباره ابن مسعود با آن همه سوابق درخشانش مطالبی است که باعث تعجب است ابن ابی الحدید از قول بعضی رؤساء معتزله گوید و غلط ابن مسعود اعظم من غلط هؤلاء جمیعا لانه اول من بدر الی وضع الادیان برأیه و هو الذی قال اقول فیها برأیی فان یکن صوابا فمن اللّه و ان یکن خطاء فمنی.

قاعدین از نصرت امیر المؤمنین علیه السلام در جنگ صفین افرادی از مکتب ابن مسعود بودند.نصر گوید بیشتر مردم دعوت علی(ع)را برای جنگ صفین پذیرفتند.اما اصحاب عبد اللّه بن مسعود که عبیدة السلمانی در میان ایشان بود گفتند ما بیرون می آئیم اما جداگانه معسکر می زنیم تا در کار شما و اهل شام نظر کنیم.

هر کدام را دیدیم عملی ناروا کرد یا ظلمی از او سرزد با او خواهیم جنگید.

حضرت امیر مؤمنان(ع)به ایشان فرمود:

مرحبا و اهلا هذا هو الفقه فی الدین و العلم بالسنة من لم یرض بهذا هو خائن جبار.

دسته دیگر از اصحاب عبد اللّه بن مسعود که ربیع بن خثیم در آنها بود و چهارصد تن بودند.گفتند یا امیر المؤمنین(ع)ما در این جنگ شک داریم.با آنکه فضل ترا می شناسیم.و شما از جنگجویانی که با دشمن بجنگد بی نیاز نیستید.

ما را به یکی از مرزها بفرست که آنجا باشیم و جنگ کنیم حضرت امیر(ع) ربیع را به مرزی فرستاد و اول پرچمی که آن حضرت در کوفه بست پرچم ربیع بن خثیم بود ⁽¹⁾و ⁽²⁾.ت.

تفسیر علیّ بن ابراهیم ابی بکر الحضرمی قال قلت لابی جعفر(ع)ان ابن مسعود کان یمحو المعوذتین من القرآن فقال کان ابی یقول انها فعل ذلک ابن مسعود برأیه و هما من القرآن

طب الائمة عن ابی عبد اللّه(ع)انه سئل عن المعوذتین أ هما من القرآن فقال الرجل انهما لیستا من القرآن فی قراءة ابن مسعود و لا فی مصحفه فقال(ع)اخطأ ابن مسعود برأیه او قال کذب ابن مسعود و هما من القرآن فقال الرجل فاقرأ بهما فی المکتوبة فقال نعم ⁽¹⁾.

به هرحال اگر این روایات صدورشان از ائمه سلام اللّه علیهم اجمعین محقق باشد وثاقت ابن مسعود مورد تردید می شود.و سوابق او نمی تواند مجوز عمل او باشد.آنچه قانون جرح و تعدیل حکم می کند همین است و متبع است.و هر چند امثال این افراد در پیشگاه خداوند از مقربین و سابقین باشند.واضح تر از این مورد سوابق درخشان زبیر بن عوام است که وقتی عمرو بن جرموز قاتل او شمشیرش را پیش روی امیر المؤمنین(ع)گذارد حضرت آن را گرفت،بر سرنوشت زبیر گریه کرد و فرمود:

سیف طال ما یجلی به الکرب عن وجه رسول اللّه خوض در تقدیر و سرنوشت مزال اقدام است و از ولوج در ژرفای آن نهی شده است.با وجود اینها حد اکثر احتیاط درباره ابن مسعود توقف است.

ابی بن کعب

ابو المنذر یا ابو الطفیل ابی بن کعب بن القیس الانصاری الخزرجی ملقب به نجار در بیعت عقبه حضور داشت،بعد از علیّ بن ابی طالب(ع)اول کاتب وحی بود،در خلافت عمر به سال بیست و دو وفات یافت.وی سید القراء لقب داشت.

و قبل از اسلام حبری از احبار یهود بود.در تفسیر قرآن از او روایات بسیار آمده

است.مردی قوی و مورد احترام و با شخصیت بود چنانچه در موردی از اختلاف قراء است که عمر قول ابن مسعود را نمی پذیرفت.وقتی ابی قول او را تایید کرد عمر نتوانست از قضاوت ابی عدول کند،که تفصیل آن در قانون تفسیر بخش قرائات آمده است.

قرائت او قرائت مختار اهل بیت سلام اللّه علیهم اجمعین و مقدم بر دیگران است.و این خود دال است بر اینکه قرائت او با قرائت مشهور و متداول عصر صادقین علیهما السلام اختلاف چشمگیری نداشته است،زیرا از طرفی قرائت متداول مورد تصویب ایشان بوده.و از طرف دیگر به قرائت ابی قرائت فرموده اند.

بخش سوم: مکتب تابعین

اشاره

وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ التوبة100/

اِتَّبِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ وَ لا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ قَلِیلاً ما تَذَکَّرُونَ

الاعراف3/

بخش سوم مکتب تابعین پس از مکتب صحابیان در تفسیر مکتب تابعین شکل گرفت.که بیشتر معلوماتشان را از صحابه فرا گرفته بودند،و همچنان که بعضی از صحابه در تفسیر از دیگران مشهورتر بودند،در میان تابعین هم افرادی در تفسیر قرآن نام بردارتر شدند،که در تفسیر سخن می گفتند و مردم در مکتب ایشان معانی قرآن را دریافت می کردند،روش ایشان چنان بود که برای فهم کلام اللّه نخست بر قرآن اعتماد می کردند،آنگاه بر روایاتی که صحابه از رسول خدا(ص)نقل کرده بودند،آنگاه به آنچه صحابیان موقوفا در تفسیر گفته بودند.

و همچنین بر گفته های اهل کتاب(اگر معارضی در کتاب و سنت نداشت) و در آخر بر اجتهاد و نظر خودشان،چه بسا تفسیرهایی از تابعین مبنی بر رأی و اجتهاد بما رسیده،آنجا که علم ایشان به بیانی از پیغمبر اکرم«ص»نارسا بوده است.

در مکتب تابعین تفسیر بصورت گسترده تری در آمد،زیرا هر چه از عهد نبوت دور می شدند هم غموض تفسیری بعضی از آیات قرآن بیشتر می شد،و هم مسائل جدیدی از عقائد و مذاهب و احکام پدید می آمد،که بایستی مستندی در قرآن برای آنها پیدا شود.

چنانچه خواهیم گفت روی گردانی از خاندان پیغمبر اکرم«ص»که مهبط وحی و راسخین در علم و عالم بتأویل بودند،این مشکل را شدیدتر می ساخت.

و بهمین علت بیراهه رفته.رأی و قیاس را در تشخیص احکام اللّه راه دادند،

و هر چه ضلع زاویه انحراف درازتر می شد،از مستوای طریق و صراط مستقیم دورتر می شدند،برای ترمیم یک اشتباه ملزم بودند تا دو اشتباه را بپذیرند،و برای تصحیح دو باطل بر چهار باطل صحه می گزاردند،و هلم جرا این وضع تصاعدی ادامه می یافت،که مصادیق آن را در ضمن مکاتب گوناگون تفسیر خواهیم دید

اینک می پردازیم بشرح مختصری از مدارس تفسیر در صدر اسلام که سرآغازی برای تعلیم تفسیر بود و بدنبال آن تدوین تفسیر بوجود آمد.

مدارس تفسیر

اشاره

هنوز پیغمبر اکرم«ص»در قید حیات بود که بسیاری سرزمینها برای مسلمانان فتح گردید و پس از رحلت پیغمبر«ص»در اندک زمانی کشورهای مهم آن روز جهان بدست مسلمانان افتاد،سرعت فتوحات و گسترش اسلام حیرت آور بود،زیرا در طول تاریخ بشری نمونه نداشت،ناچار بسیاری از صحابیان مهد اسلام یعنی مدینه را رها کرده و در شهرهای مفتوحه اقامت گزیدند.

بعضی از ایشان در دستگاه حکومت اسلامی فرماندار یا فرمانده قاضی یا معلم یا خزانه دار بودند،اینان علمی را که از پیغمبر اکرم فرا گرفته بودند افاضه می کردند،و تابعین در محضر ایشان فرا می گرفتند،و بدیگران تعلیم می دادند.

در شهرهای مهم اسلامی مدارسی برای تفسیر قرآن تشکیل شد،که اساتید آنها صحابیان و دانشجویان آنها تابعین بودند،که بعدا خود بعنوان استاد این مدارس را اداره می کردند.

البته مقصود ما از مدرسه حضور چند طالب علم در حضور استاد است، نه تشکیلات خاص،این مدارس یا در خانه ها یا در مسجدها و گاهی در مقابل دکان و محل کسب تشکیل می شد،و طالبان علم لوس و پرتوقع نبودند که با اختراع بهانه ترک تحصیل کنند،مشهورترین این مدارس عبارت بود از مدرسه مکه،مدرسه مدینه،مدرسه عراق.

مدرسه مکه

اشاره

مدرسه تفسیر مکه بابن عباس قائم بود،وی در میان یاران خود می نشست و قرآن را تفسیر می کرد و مشکلات آن را توضیح می داد،و به سؤالات جواب می گفت.

ابن تیمیه گوید:داناترین مردمان بتفسیر اهل مکه بودند،زیرا ایشان اصحاب ابن عباس بودند،مشهورترین رجال این مدرسه عبارتند از سعید بن جبیر،عکرمه،مجاهد،طاوس بن ابی رباح،که همه از موالی بودند،و این هم یکی از مواد و اصول انقلاب فرهنگ اسلام بود،که هم امتیاز را به ارزشها داده بود،و هم امکانات تحصیل ارزشها را برای همه یکسان فراهم ساخته بود،که در اندک زمانی طبقات پائین جامعه توانستند خود را در صفوف مقدم اجتماع جا دهند،و بلکه از ایشان پیشی گیرند،چه در مقامات سیاسی و فرماندهی و چه معلم و اقتصاد.

سعید بن جبیر

وی ابو محمد یا ابو عبد اللّه سعید بن جبیر بن هشام الاسدی الوالبی(مولای ایشان و منسوب به ایشان بود)،اصلا حبشی بود رنگش سیاه،خویش سفید،از بسیاری از صحابیان حدیث شنیده بود،از ابن عباس و ابن مسعود روایت می کرد وی از بزرگان تابعین و بلکه مقدم ایشان در تفسیر و حدیث و فقه بود،بیشتر روایات او از ابن عباس اند،سعید قرائات ثابت از صحابه را جمع کرده و به آنها قرائت می نمود.

اما در تفسیر متورع و محتاط بود،و برأی خود تفسیر نمی کرد،در مکانت او همین بس که وقتی اهل کوفه نزد ابن عباس آمدند تا از او بپرسند گفت مگر ابن ام الدهماء(نام مادر سعید)نزد شما نیست قتاده گفت وی اعلم تابعین است در تفسیر،

نزد علماء جرح و تعدیل موثق است.

ابو القاسم طبری گوید وی ثقه و حجة و امام بر مسلمانان است،اصحاب صحاح همه او را توثیق کرده اند.

وی در ماه شعبان سال 93 در سن چهل و نه سالگی بفرمان حجاج شهید شد حجاج قبل از کشتن او با وی احتجاج می کرد از او پرسید:چه نام داری سعید گفت سعید بن جبیر،حجاج گفت لا بل شقی بن کسیر،سعید گفت امی اعلم باسمی.حجاج گفت اذا شقیت و شقیت امک،سعید گفت:الغیب یعلمه غیرک تا آخر داستان.

چون او را بر روی نطع نشاندند،گفت خداوندا خون من آخرین خونی باشد که بدست حجاج ریخته می شود.و چنان شد که پس از شهادت او حجاج دیوانه شد و تا سه روز دیوانه وار می گفت قیودنا قیودنا تا بجهنم واصل شد ⁽¹⁾گناه نابخشودنی سعید موالات خاندان علوی بود گاهی آراء تفسیری سعید با ابن عباس مغایر بود.

چنانچه در تفسیر قوله تعالی: ذلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللّهُ عِبادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیها حُسْناً إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ الشوری22/

ابن عباس می گفت مراد مودتی است ناشی از خویشاوندی قریش با پیغمبر اما سعید می گفت مراد مودت ذوی القربی و آل پیغمبر است،و واضح است که سیاق مؤید قول سعید است.زیرا مخاطب در اسئلکم عامه مسلمانانند،نه قریش تنها

و مؤید آن ما قبل و ما بعد آن است که سخن از ایمان و عمل صالح و اعمال حسنه است،و آن هیچ ربطی بکفار قریش ندارد،دیگر آنکه قربی ظرف استت.

برای مودت بدلیل فی،نه علت برای وجود مودت،چنانچه سید قطب در فی ظلال القرآن گوید«رأی سعید بیشتر بدل می چسبد».

اما نسبت این تفسیر بابن عباس بعید بنظر میاید زیرا او اولی و احق است بتفسیر سعید،و چه بسا کسانی که خواسته اند مراد اللّه را تحریف و تاویل کنند،این قول را بابن عباس منسوب ساخته اند،تا اقرار العقلاء علی انفسهم اصدق باشد و باین وسیله یکی از امتیازات ذوی القربی را نادیده بگیرند.

عکرمه

ابو عبد اللّه عکرمه بربری مدنی مولی ابن عباس است،اصلش از بربر در مغرب است،از امیر مؤمنان علی علیه السلام و ابن عباس و ابی هریره نقل می کند بعضی او را توثیق کرده و بعضی او را موثق نمی دانند برخی گویند وی جرأت بسیار نشان می داد و مدعی بود که همه چیز قرآن را می داند،بر مولای خود دروغ می بست و متهم است که رأی خوارج داشت.

ابن سعد در طبقات گوید علیّ بن عبد اللّه بن عباس او را برای تنبیه بر در کنیف می بست،و می گفت بر پدرم دروغ بسته است،از طرفی اخبار بسیار در توثیق و تبحر او در علم هست،که ترجیح میان آنها دشوار است،مگر آن که از مجموع آثار او در تفسیر سبک و ضابطه خاصی بدست آید،در سال 105 وفات کرد.

مجاهد

مجاهد بن الجبر المکی المقری المفسر ابو الحجاج المخزومی مولی السائب بن ابی السائب،در سال 21 بزاد و در سال 104 در مکه بمرد،در نزد شافعی و بخاری موثق ترین اصحاب ابن عباس است،و بتفسیر او اعتماد دارند،از مجاهد شنیدند که گفت قرآن را سی بار نزد ابن عباس خواندم،سه بار آن چنان بود که در هر آیه ای درنگ می کردم،تا ابن عباس بیان کند،که درباره چه نازل شده،و معنای آن

چیست ⁽¹⁾.

همه بزرگان علم رجال و حدیث بر وثاقت او اتفاق دارند،با وجود این برخی از پذیرفتن تفسیر او تأمل می کنند،ذهبی در میزان الاعتدال گوید:ابو بکر بن عیاش گفت:از اعمش پرسیدم چرا از تفسیر مجاهد پرهیز می کنند.گفت او از اهل کتاب پرسش می کرد،و باقوال ایشان متکی بود،اما کسی در صدق و عدالت او خدشه نکرده،و اگر از اهل کتاب اخذ کرده در موارد جائز بوده.

از خصوصیات مجاهد آنکه در تفسیر بعقل خود آزادی بیشتری می دهد، اگر به نصی از قرآن می رسید که ظاهرا با عقل سازگار نبود،آن را از باب تمثیل و تشبیه می گرفت،و این روش بعد از او سرمشقی برای معتزله گردید،که آن را در نطاق وسیع تری بکار می بردند.

طبری که در نقد روایات صریح است درباره او گوید:«ان رأیه یخالف اجماع الامة الذین لا یمکن نسبتهم الی الکذب».

و در جائی گوید:«ما ذکر هنا عن مجاهد لا معنی له و فساد رأیه لا شک فیه».

مثلا در تفسیر قوله تعالی: وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ البقرة65/

گوید:«مسخت قلوبهم و لم یمسخوا قردة و انما هو مثل ضرب اللّه لهم کمثل الحمار یحمل اسفارا».

اما ابن جریر طبری این تفسیر را نپذیرفته و به دنبالش گوید:آن چه مجاهد گفته است مخالف مدلول قرآن است،آنگاه دلائلی بر رد این قول بیان می کند.

همچنین ابن جریر از مجاهد نقل می کند،که در تفسیر قوله تعالی وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلی رَبِّها ناظِرَةٌ القیامة22/3.

گفت:«تنتظر الثواب من ربها لا یراه من خلقه شیء»و همین تفسیر بعدا برای معتزله مستندی قوی در عدم جواز رؤیت بود.

توضیح:امامیه هم منع جواز رؤیت می کنند،اما مستند ایشان قول مجاهد نیست بلکه عقل و قرآن و اخبار اهل بیت صلوات اللّه علیهم اجمعین است.

و شاید همین تفسیر برأی است که متورعین و محتاطان را از اخذ بتفسیر مجاهد بازداشته است،بهر حال مجاهد یکی از پیشوایان تفسیر است که در حد خود دارای ارزش است،چنانچه شیخ طبرسی از او در مجمع البیان نقل می کند و البته موارد را سنجیده و بی معارضها را برگزیده است.

طاووس بن کیسان

وی ابو عبد الرحمن طاووس بن کیسان یمانی حمیری جندی مولی بحیر بن ریسان،و بقولی مولی همدان است.از عبادله اربعه ⁽¹⁾روایت می کرد،عالمی متقن و خبیر به کتاب اللّه بود،با بسیاری از صحابه مجالست داشت،و با ابن عباس بیشتر،در ورع و امانت مشهور بود به سال صد و شش در مکه وفات یافت.

عطاء بن ابی رباح

ابو محمد عطاء بن ابی رباح مکی مولی قریش،در سال بیست و هفت بزاد و در سال صد و چهارده بمرد،سیاهی بود یک چشم با بینی فرورفته چلاق و شل و در اواخر عمر کور بود،خودش می گفت،دویست تن از صحابیان را دیده فقیهی عالم و کثیر الحدیث بود،روایات بسیار در مدح او هست.

اما در تفسیر کمتر از او روایت شده است گویند از او مسئله ای پرسیدند گفت نمی دانم گفتند رأی خود را بگو،گفت از خدا شرم دارم که در زمین او را با رأی من پرستش کنند.

مدرسه مدینه

اشاره

در مدینه صحابیان بسیاری بود که همان جا ماندند،ایشان برای پیروان خود می نشستند،و تفسیر قرآن را به ایشان یاد می دادند،و در مدینه مدرسه ای برای تفسیر فراهم آمد که بسیاری از مشاهیر تابعین از محضر مشاهیر صحابه تفسیر را یاد گرفتند و قیام این مدرسه بابی بن کعب بود.در این وقت سه نفر از تابعین بیش از دیگران نام بردار بودند.

زید بن اسلم

وی ابو اسامه یا ابو عبد اللّه زید بن اسلم العدوی المدنی الفقیه المفسر مولی عمر بن الخطاب است از بزرگان تابعین و از مفسرین ایشان است،به بسیاری علم معروف بود.

اما معروف است که تفسیر قرآن برأی می کرد،و شاید در حدود موارد جائز بوده است وگرنه مورد اعتماد علمای حدیث نبود،وفاتش به سال 136 در تهذیب التهذیب قید شده و شاید اشتباه باشد.

محمد بن کعب

وی ابو حمزه یا ابو عبد اللّه محمد بن کعب بن سلیم بن اسد القرظی المدنی از حلیفان اوس بود به عدالت و وثاقت مشهور است،در سال 118 خود و جمعی از اصحابش زیر آوار جان دادند.

ابو العالیه

ابو العالیه رفیع بن مهران الریاحی و مولای ایشان از ثقات تابعین و مشاهیر مفسرین بود،وی بخش بزرگی از تفسیر را از ابی بن کعب روایت کرد، که ابن ابی حاتم و ابن جریر بسیاری از آن را نقل کرده اند،وفاتش به سال نود بود.

مدرسه عراق

اشاره

مدرسه عراق بر عبد اللّه بن مسعود قائم بود،اگر چه دیگران از صحابه آنجا بودند که اهل عراق از ایشان اخذ تفسیر می نمودند،اما عبد اللّه استاد اول و ممتاز این مدرسه بود که در کثرت روایات تفسیری مشهور بود.

وقتی عمر عمار یاسر را به فرمانداری کوفه فرستاد،عبد اللّه مسعود را بعنوان معلم و وزیر با او همراه ساخت،کوفیان در محضر او می آمدند و بیش از سائر صحابه از او فرا می گرفتند.

اهل عراق در بکار بردن رأی مشهور و از دیگران ممتاز بودند،و این مطلب از کثرت مسائل خلاف در میان ایشان معلوم می شود ⁽¹⁾

علت امر آن بود که عربان عراق نخبه طوائف گردنکش و خودپسند عرب بودند، که ایران را فتح کرده و مجاور مرکز آن تمدن بزرگ ساکن شده بودند،آمیزش ایشان باقوام و مظاهر گوناگون تمدن و آراء ایشان این علت را تشدید می کرد.اما شام چنان نبود فتح شام که ایالتی از امپراطوری شرقی روم بود از ایران بسیار آسان تر بود،مضافا به آنکه عربان در مرکز امپراطور روم نبودند و یزید بن ابی سفیان و معاویه از آغاز ایشان را مهار کرده بودند.

بعضی می گویند این اساس را ابن مسعود بنا نهاد،و پس از او علمای عراق از او بمیراث بردند،و طبیعی است که این روش در تفسیر قرآن اثر گذاشت،و از آن ببعد می بینیم که روز بروز دائره اعمال رأی و اجتهاد در این باره وسیع تر شده است.

مشهورترین رجال تفسیر در مدرسه عراق عبارتند از

علقمة بن قیس

علقمة بن قیس بن عبد اللّه بن مالک الکوفی در زمان پیغمبر اکرم بزاد،وی اعلم صحابه عبد اللّه مسعود بود،وثاقت و علم و ورع او نزد اصحاب مسلم است،به سال 61 وفات کرد.

مسروق

ابو عایشه مسروق بن اجدع بن مالک بن امیة الهمدانی الکوفی العابد روزی عمر از او پرسید چه نام داری گفت مسروق بن اجدع،عمر گفت اجدع شیطانست نام تو مسروق بن عبد الرحمن باشد،بعلم و ورع و وثاقت مشهور بود،شریح قاضی در مشکلات قضاوت به او رجوع می نمود،از مشاهیر عالمان تفسیر است به سال 63 وفات نمود.

اسود بن یزید

ابو عبد الرحمن اسود بن یزید بن قیس النخعی از بزرگان تابعین بود،از امیر المؤمنین علیّ بن ابی طالب علیه السلام و ابن مسعود و حذیفة و بلال و دیگر صحابه روایت کرده،ثقه ای صالح بود،و در تفسیر ماهر،به سال 74 در کوفه وفات نمود.

مرة الهمدانی

ابو اسماعیل مرة بن شراحیل الهمدانی الکوفی العابد المعروف بمرة الطیب و مرة الخیر،از کثرت عبادت و شدت ورع و صلاح باین لقب ملقب شده است به سال 76 وفات یافت.

عامر الشعبی

ابو عمرو عامر بن شراحیل الشعبی الحمیری الکوفی التابعی قاضی کوفه

بود،درباره علم او سخن بسیار هست،گویند هنوز بسیاری از صحابیان در کوفه زنده بودند،که مردم بحلقه درس او حاضر می شدند،وی در علوم تفسیر فقه و ادب و قدرت حافظه و بسیاری اخذ از صحابیان مشهور بود،با وجود این جرأت تفسیر برأی نداشت.

وی گفته سه چیزند که تا بمیرم در آنها سخن نگویم:تفسیر،و روح،و رأی، بر مفسران معاصر خود انتقاد می کرد،از تفسیر سدی خوش نداشت و بر او و ابی صالح طعن می زد و می گفت در نظر مقصرند،گویند بر ابی صالح بازان می گذشت گوش او را می گرفت و می گفت:قرآن را تفسیر می کنی و حال آنکه آن را نخوانده ای،و هم چنین بر سدی می گذشت و می گفت اگر بر فلان تو طبل زنند برای تو از این مجلست بهتر است گروهی در وثاقت او تردید دارند و او را از نواصب می شمارند در سال 109 وفات کرد.

حسن بصری

ابو سعید حسن بن ابی الحسن یسار البصری مولی الانصار مادرش مولاة ام السلمة بود،دو سال به آخر خلافت عمر مانده بزاد،وی فصیح و زاهد بود، در وعظ شهرتی به هم زد،شاید آغازگر سخن گوئی درباره زهد و ترک دنیا به سبکی افراطی تر از فرهنگ اسلام او بود،گوئی امتیاز را از مجاهدان فداکار می گرفت، و به خانه نشینان سلامت جو و بدیهه گو در مقامات می داد،و ترک دنیا را بجای اصلاح دنیا توصیه می کرد،هم مکتبانش خیلی از او تجلیل می کنند.

مالک بن انس می گفت از حسن بپرسید زیرا او حفظ کرده و ما فراموش کرده ایم،در سال 110 وفات یافت روایات درباره جرح و تعدیل او متناقض است او تقریبا اول کسی است که تفسیر اشاری و کلمات متصنعانه و غریبه از فرهنگ اسلام به وسیله متصوفه از او نقل شده است،و در آن مورد زبان او از آن گسترده تر را اجازه نمی داد.

اموری که درباره تخلف او از متابعت امیر مؤمنان در جمل و صفین یا گفتگوهای اعتراض آمیز او با آن حضرت نقل می کنند.مورد تردید است زیرا سن او در ایام صفین در حدود چهارده بوده،و هنگام شهادت امیر مؤمنان علی علیه السلام بیست ساله بوده است و بهر حال اقوال منسوبه به او را استماع می کنیم احسن را می پذیریم و غیر آن را رها می کنیم.

قتاده

ابو الخطاب قتادة بن دعامة الدوسی الاکمه،عربی الاصل و ساکن بصره بود،حافظه قوی داشت در اشعار عرب وسیع الاطلاع بود،ایام عرب و انساب ایشان را می دانست،و در لغت عرب متضلع بود،و بهمین جهت در تفسیر شهرت یافت، در قوت حافظه او داستانها می گویند،برخی او را بر همه اقران مقدم می دانند،احمد حنبل از او ستایش کرد.

معمر گوید از ابی عمرو بن العلاء پرسیدم از قوله تعالی وَ ما کُنّا لَهُ مُقْرِنِینَ الزخرف-13 جواب من نداد.گفتم از قتاده شنیدم که می گفت ای مطیقین، ساکت ماند.گفتم ای ابا عمرو چه می گوئی.گفت قول قتاده برای تو کافی است.

اگر در قدر سخن نمی گفت.(زیرا پیغمبر اکرم فرمود اذا ذکر القدر فامسکوا) هیچ کس را با او برابر نمی کردم،در سال 117 وفات یافت و عمرش پنجاه و شش سال بود.

اینان که نام بردیم مشاهیر مفسرین از تابعین اند که بیشتر اقوال خود را از صحابیان فرا گرفته.و برخی از ایشان گاهی باهل کتاب رجوع می کرده اند،و جز اینها باجتهاد خود تفسیر می کردند،و شک نیست که درباره تفسیر پس از خاندان رسالت اطلاعاتی داشتند که قابل ذکر است.

آنان بعهد نزول وحی نزدیک بودند و هنوز لغت فصحای قرآن مهجور نشده و اصطلاحات و منقولات صورت اصیل آن را دگرگون نکرده بود،و تلاش

و تعملی برای هماهنگ ساختن قرآن با عقاید مذهبی و سیاسی چندان بکار نرفته بود

اما از این ببعد تلاشها در گسترش تفسیر آغاز شد و رو به فزونی رفت،و هر عصر بر ذخائر تفسیری عصر ما قبل می افزودند.و این خود سنت لا یتغیر الهی است در تدرج و تکامل یا در تقهقهر و تنازل که در صورت اول از نقطه ای آغاز می شود و کم کم رو به گسترش می رود تا به نقطه کمال خود برسد.اگر بتوان پایانی بنام کمال برای علم فرض نمود.

توضیح:مهم باید دانست که گسترش تفسیر قانونی و جائز در ناحیه تدبری آن است،و احیانا کشف تازه ای در معانی لغوی متبادر در زمان نزول،وگرنه تفسیر قانونی که مستند بقرآن و سنت و لغت و اسلوب کلام و سایر شرائط یادشده در قانون تفسیر است،با مساعی پیگیر و همه جانبه مفسرین بزرگ امری مفروغ عنه است،که گسترش در آن تقریبا ناممکن است،مگر آنکه به ماثوراتی دست یابیم که تاکنون روزگار از ما پنهان داشته است.

چنانچه نسخه تفسیر جامع البیان طبری که یکی از ذخائر مهم تفسیر است خبر آن را بود اما خود آن را نبود تا آنکه نسخه ای از آن در خزانه امیر حمود ابن عبد الرشید امیر حائل بدست آمد و بچاپ رسید.

بنابراین کار مفسران آینده تلاش برای فهم متعالی تر قرآن است،که لا تنقضی عجائبه اشاره بآن است.

ممیزات تفسیر در عهد تابعین

برای توضیح بیشتر آن قسمت از ممیزات را که در مکتب تفسیر تابعین چشمگیر است یاد می کنیم.

1- در این عهد بسیاری از اسرائیلیات(اعم از فرهنگ یهود یا فرهنگ نصاری) در تفسیر داخل شد،و علت عمده آن بود،که گروهی از یهود و نصاری مسلمان شده،و بسیاری از اخبار خودشان را که مربوط باحکام نبود مانند اخبار آغاز

آفرینش برای مسلمانان می گفتند،و چون آن تفاصیل در قرآن نبود،و قرآن درباره آنها بذکر موارد اعتبار بس کرده بود،مسلمانان بشنیدن آن تفاصیل مانند هر افسانه دیگر مولع بودند.

مضافا به آنکه برخی از این نومسلمانان مانند کعب الاحبار مورد شک و ریب بوده و قصدا می خواستند فرهنگ اسلام را نیازمند فرهنگ خودشان وانمود سازند، تحقیقات تاریخی و آزاد امروزی داستان وجود ستون پنجمی را در صدر اسلام که در لباس مسلمانی برای انهدام اسلام می کوشید برملا ساخته است.

و این داستان هولناک در هر عصری ادامه دارد،مگر نه پیغمبر اسلام فرموده ان اخوف ما اخاف علیکم من کل منافق علیم اللسان ⁽¹⁾

پس همیشه باید برای شناخت آنها تلاش کرد،و کید ایشان را منهدم ساخت.

تابعان هم یا از ساده لوحی یا از سهل انگاری بسیاری از آن مطالب را بدون بررسی در تفسیر داخل نمودند،و بهر حال این کار ناروا بود،زیرا بر فرض صحت گر انبار ساختن تفسیر قرآن با این تفصیلات روا نبود،و هرآینه اگر خداوند می خواست آن تفصیلات را در قرآن نازل می ساخت،و این خود یکی از وجوه اعجاز قرآن است که سخنی زائد در آن نمی توان یافت.

2- تفسیر در این دوره هم مانند دوران صحابیان نشانه تلقی و روایت داشت، اما نه به اندازه عصر رسالت و اصحاب،در این دوره گوئی مکتب هر شهری رنگی خاص به خود داشت،که منشائی از سر آغاز اختلاف بود.

3- در این دوره بذر اختلافات مذهبی پاشیده شد،و تفسیرهائی پدید آمد که در آنها از مذهب خاصی حمایت می شد،چنانچه قتاده متهم بخوض در قدر و حسن بصری سر آغازی برای مکتب اعتزال بود.

4- اختلاف میان تابعان از اختلاف میان صحابیان بیشتر و مشهورتر است.

و هر چند نسبت باختلافات بعدی اندک باشد.حه

5- در تفاسیر تابعین گاهی مطالبی یافت می شود که هر چند عقلا قابل امکان است اما باور کردنش مشکل است،مانند تفسیر قوله تعالی:

اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً الملک-2

مقاتل از ابن عباس نقل می کند که گفت:«ان اللّه خلق الموت و الحیاة جسمین فجعل الموت علی هیئة کبش املح لا یمر علی شیء و لا یجد ریحه شیء الا مات، و جعل الحیاة علی هیئة فرس بلقاء و هی التی کان جبریل و الانبیاء یرکبونها خطوها مد البصر فوق الحمار و دون البغل لا تمر علی شیء و لا قطا شیئا و لا یجد ریحها شیء الا حیی،و هی التی أخذ السامری من ترابها فالقاه علی العجل و یذبح الموت فی هیئة کبش یوم القیمة بین الجنة و النار و یبقی اهل الطاعة بعد ذلک فی الجنة ابدا و العصاة فی النار ابدا و ذلک الخلود و ذکر ان یحیی بن زکریا هو الذی یتولی عمل الذبح ⁽¹⁾در میان تابعین هم افرادی یافت می شد که در تفسیر احتیاط کرده و آنچه را نمی دانستند نمی گفتند.

چنانچه طبری از ابن زید در آیه یُرْسَلُ عَلَیْکُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ -الرحمن35/ نقل می کند که گفت:الشواظ اللهب اما النحاس فاللّه اعلم بما اراد به:

توضیح: با امعان نظر در تفاسیر صدر اول روشن می شود که اختلاف در تفسیر قانونی(تفسیر قرآن بقرآن و اثر مرفوع و لغت و اسلوب)اندک بوده، و اختلافاتی که بعدا حاصل شده مولود تاویلات ناروا است،که با تعملات زیاد خواسته اند قرآن را برای تطبیق با عقاید سیاسی و مذهبی خودشان استخدام کنند.

و حال آنکه قرآن متبوع است نه تابع.3.

بخش چهارم گسترش اختلاف در تفسیر لو سکت من لا یعلم سقط الاختلاف امیر المؤمنین(ع)

بحار الانوار 122/2

بخش چهارم: عوامل گسترش اختلاف در تفسیر

اشاره

به طوری که دیدیم کم کم بواسطه ظهور آراء و مذاهب اختلاف در تفسیر گسترش می یافت.

عوامل گسترش اختلاف در تفسیر که وجه مشترک در همه آنها ظهور رأی در برابر نص است عبارتند از:

1- حذف اسناد و مخلوط شدن اسرائیلیات و اجتهادیات و موقوفات با تفسیر مأثور.

2- فقد نصوص یا نادیده گرفتن نصوص یا مخالفت با نصوص یا اجتهاد در برابر نصوص.

3- پیدایش مذاهب خاص در جبر و اختیار و غیره و سعی هر فرقه برای تطبیق قرآن با عقائد خود.

4- پیدایش زندقه و شعوبی(دفاع از قومیت)و شیوع وضع و تحریف برای مبارزه و مقابله با فرهنگ اسلامی در زیر پرده تظاهر به مسلمانی.

5- پیدایش علوم طبیعی و فلسفی در اثر اقتباس از فرهنگ یونانی و- ایران و هند.

6- ورود انواع تفسیرها از جائز و غیر جائز مانند اجتهادی تدبری اشاری باطنی صوفی فلسفی علمی اجتماعی و الحادی و تلفیق و انتشار آنها در میان

مردم بی خبر .

7- مسئله روانی نوخواهی و شهرت حاصله از آن.

8- وضع حدیث.

یکم حذف اسناد

تقریبا تا عهد تابعین علمای تفسیر خود را بحفظ سند روایت و نقل آن ملزم می دانستند،و این کار بسیار مهم بود،زیرا وسیله ای بود برای تمیز میان روایات مرفوعه و آراء صحابیان که آنها را موقوفه می گفتند،و نیز سدی سدید برای جلوگیری از احادیث موضوعه.

وقتی تابعین دیدند که احادیث موضوعه شیوع یافته و باب فتنه باز شده است، حدیث را نمی پذیرفتند مگر آنکه سندش گفته شود،و وثاقت راویانش محقق باشد اما آنجا که یادی از سند نمی شد یا در سلسله روات افرادی غیر موثق بود آن را قبول نمی کردند.

مسلم از ابن سیرین نقل می کند که وی گفت قبلا از اسناد نمی پرسیدند، اما وقتی فتنه پدید شد می گفتند رجال خود را نام ببرید تا بدانیم.

بعد از تابعین کسانی بجمع تفسیر پرداختند که اقوال پیغمبر و صحابیان را با ذکر اسناد یاد می کردند،مانند تفسیر سفیان بن عیینه،و وکیع بن جراح، اما بعد از ایشان قومی آمدند که برای اختصار،اسناد حدیث را حذف نموده، و صحیح را از علیل جدا نمی کردند،از اینجاست که اخبار دخیل و موضوع در تفسیر راه یافت.

پس از ایشان اشخاصی بودند که هر گفتاری را می شنیدند بنام تفسیر وارد می کردند،و هر چه بفکر ایشان می آمد بر آن اعتماد می نمودند و دیگران بگمان اینکه اقوال ایشان اصلی دارد.آنها را بعنوان تفسیر فراهم می ساختند،در حقیقت حذف اسناد یکی از خطرناکترین اسباب و عوامل ضعف تفسیر مأثور است،زیرا چه بسا

اشخاصی که گمان می کردند،هر چه موجود و در دسترس است صحیح است،و آنها را بنام تفسیر نقل کردند،که از آن جمله اسرائیلیات و قصه های ساختگی است،که هم مخالف نقل صحیح اند هم مخالف عقل سلیم.

و اگر به تلافی ایراد اسرائیلیات اسناد را ذکر می کردند،تشخیص آنها آسان بود،اما متأسفانه حذف اسناد باعث گمراهی آیندگان شد،و کاش لااقل اخبار را با اسناد ذکر می کردند،و هر چند در صحت و سقم آنها بررسی نمی نمودند، مانند ابن جریر طبری که خبر را با سندش آورده،اما خود را از عهده جرح و تعدیل رها ساخته است.

هم چنین مجلسی دوم در بحار الانوار،دیگر آنکه حذف اسناد و پذیرفتن تفسیر بدون سند عامل مهم پیشرفت رأی و تفسیر برأی بود،زیرا افراد کم اطلاع در بادی نظر هر تفسیر برأی را بجای تفسیر مأثور قبول می کردند و راه گسترش رأی باطل در تفسیر باز شد،که عوامل آن را مفصلا خواهیم گفت.

خوشبختانه در عهد اخیر علمای اسلام باین خطر پی برده،و در صدد تجرید تفاسیر از انبوه موضوعات و اسرائیلیات و مخالفات عقل بر آمده،و هر چند کاملا انجام نیافته اما امید می رود که این بزرگترین مصلحت عالم اسلام انجام پذیرد.

دوم فقد نصوص

برای اینکه بدانیم مراد از نص چیست،و اجتهاد مقابل آن با اقسام گوناگونش کدام است.بطور مقدمه می گوئیم:

النص هو الدلیل اللفظی الناهض بالحکم الشرعی و الثابت عن الشارع من طریق القطع او الظن المعتبر شرعا او عقلا سواء کان کتابا او سنة و می دانیم که سنت عبارت است از قول و فعل و تقریر پیغمبر اکرم(ص)و اوصیاء او سلام اللّه علیهم اجمعین.

اجتهاد بتعریف عامه چنین است:«الاجتهاد بذل الجهد فی استنباط الحکم

الشرعی مما اعتبره الشارع دلیلا و هو کتاب اللّه و سنة نبیه و هو نوعان الاول اخذ الحکم من ظاهر النصوص اذا کان محل الحکم مما تتناوله تلک النصوص الثانی الحکم من معقول النص بأن کان للنص علة مصرح بها او مستنبطة و محل الحادثة مما یوجد فیه تلک العلة و النص لا یشتمله و هذا هو المعروف بالقیاس ⁽¹⁾

توضیح:اجتهاد را بتعریف عامه گفتیم اما به عقیده امامیه اجتهادی که مستند و مستنبط از قیاس باشد باطل و غیر قانونی است،(البته قیاس منصوص العلة و قیاس اولویت مورد استناد امامیه است).

به طوری که می بینیم در نزد عامه معقولی که بعقل ایشان مستنبط باشد هم از اقسام اجتهاد جائز است،و همین مطلب بنظر جزئی و ناچیز است که بعزل نصوص و نادیده گرفتن آنها می کشاند ⁽²⁾

از اجتهاد در برابر نص فرزندان عجیب الخلقه ای متولد می شود نادیده گرفتن نص و بدتر از آن مخالفت با نصوص که نمونه های بارز آن از طرف رجال مهم حکومت صدر اسلام بعنوان مصلحت اندیشی بسیار است و تاریخ خشن و بی پروا و آزاد آنها را ضبط کرده و به نسلهای آینده تحویل داده است.

اصطلاحات مصالح مرسله،و سد ذرائع ⁽³⁾

پس از آنکه فصلی برای ایشان در جواز تعلیم استدلال کرد،گفت:«فحضراتکم کلما اردتم منع شییء قلتم سد الذریعة.فما قولکم فی العنب و التمر یستخرج الخمر منهما، و الحکومة قد ضبطت فی بلد اللّه الحرام من یصنع الخمر من هاتین،و قد وقع مثله فی عصر الصحابة و لم یقل احد بقطع اشجار الکروم و النخیل.جزیرة العرب تألیف حافظ وهبه147/.

مختلف ظهور رأی و عمل برأی است،که هر چند به بهانه فقد نص درباره بعضی احکام عنوان الزام بانها داده اند قابل قبول نیست و عذر فقدان نص درباره پاره ای از احکام پذیرفته نیست.

زیرا قرآن مجید و اخبار آل محمد و قیاسات منصوص العلة یا اولویت و اجماعات و عقل و قواعد فقهی برای تشخیص احکام و تکالیف کافیست.

حال اگر کسی برای کسب خبر نزد صاحب خبر نرود و بگوید خبری نیست گناه از خود او است.

آیا مستفیضه و انهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض برای هشیار دادن کافی نیست و سیعلم الذین ظلموا ای منقلب ینقلبون

آیا در همین مستفیضه نبوی فلا تعلموهم فانهم اعلم منکم مبین مصداق قوله تعالی فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ و قوله تعالی بَلْ هُوَ آیاتٌ بَیِّناتٌ فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ و قوله تعالی وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلی أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ و امثال آنها نمی باشد سیعلمون غدا من الکذاب الاشر.

خضری در تاریخ التشریع گوید و کان ترد علی الصحابة قضیة لا یرون فیها نص من کتاب او سنة و اذ ذاک کانوا یلجئون الی القیاس و کانوا یعبرون عنه بالرأی و مع قولهم بالرأی فانهم یکرهون الاعتماد علیه لئلا یجترئ الناس علی القول فی الدین بلا علم و ان یدخلوا فیه ما لیس منه و لذلک ذم کثیر منهم الرأی ⁽¹⁾

و در اینجا به خوبی روشن می شود که استاد خضری مجوز قیاس را الجاء می داند که در اثر فقد نص واقع می شود،و با وجود این تصریح می کند که صحابه از اعتماد بر آن کراهت داشتند.

کراهت صحابه از قیاس ثابت و الجاء غیر ثابت است،زیرا فقد نص باید پس از استقصاء کامل معلوم شود،و آن استقصاء به عمل نیامده است./.

زیرا به باب مدینه علم ⁽¹⁾و عترت و اهل ذکر و راسخین در علم رجوع نکرده اند

در واقعه شورای دوم اغراض و طریقه کار سیاستمداران روشن تر و شنیع تر است با آن مقدمات کذائی وقتی سه نفر از شش نفر باقی می ماند،عبد الرحمن بن عوف از نامزدی خود برای خلافت استعفا می کند تا میداندار معرکه باشد،و ظاهر الصلاح و حق بجانب معرفی گردد،آنگاه رو می کند بعلی بن ابی طالب(ع)و می گوید با تو بیعت می کنم که عمل کنی بکتاب خدا و سنت پیغمبر و سیرت شیخین علی (ع)فرمود بکتاب و سنت و اجتهاد خودم عمل خواهم کرد عبد الرحمن بعثمان رو کرد و گفت اگر با تو بیعت کنم عمل می کنی بکتاب و سنت و سیرت شیخین عثمان گفت بعله عمل می کنم و هیچ چیز از آن فروگذار نخواهم کرد.

آنگاه عبد الرحمن با عثمان بیعت کرد،و شناعت در این است که عمل شیخین در برابر نصوص یا بقول خودشان فقد نصوص که اجتهادی برأی خودشان و حد اکثر مجوز عمل خودشان بوده،نه مجتهد دیگر،بعد از خودشان حکم نص کتاب و سنت را پیدا کرده.و بایستی جزو مستندات مجتهدان آینده و از آن جمله علیّ بن ابی طالب(ع)باشد.

هنوز افکار عمومی بشر آلوده به تعصبات است.و روزی که ذهن و فکر بشر کاملا آزاد شود تضادهائی را که افراد شبه انسان برای انسان پدید آورده و سنگ راه تکامل انسانیت شده اند.آشکار خواهد شد و آن روز،روز حکومت کتاب است.

توضیح:ابن حزم گوید اصحاب غالبا در کار معاش بودند پیغمبر«ص» در حضور چند تن حکمی از احکام را بیان می فرمود،و حجت بر غائبین بواسطه حاضرین قائم بود،چه بسا حاضران یک یا دو تن بودند.و معلوم است که پیغمبر6.

اکرم«ص»برای ابلاغ حکم مردم مدینه را احضار نمی فرمود و به حاضران اکتفا می نمود ⁽¹⁾و همین مطلب دلیل است بر اینکه چه بسا برخی از احکام از حین صدور تا زمانی از ازمنه یا همیشه بدست همه نرسیده باشد.

اما بطور قطع و یقین در خانه وحی مدون و مضبوط بوده.و همین است که امیر مؤمنان علی علیه السلام به نام حامل علم نبوت خوانده شده و همان است که به وسیله اولاد او ائمة معصومین صلوات اللّه علیهم اجمعین انتشار یافته.

و حضرت صادق صلوات اللّه علیه مکرر فرموده:نکنزها عن رسول اللّه کابرا عن کابر.

بنابراین قال الباقر و قال الصادق مرسله یا موقوفه نیست بلکه مرفوعه به پیغمبر اکرم«ص»است،و چون طریق معلوم بوده تکرار وسائط لازم نبوده.حال اگر دیگران معدن و مصدر علم را نادیده گرفته اند.

گر گدا کاهل بود تقصیر صاحب خانه چیست

سوم پیدایش آراء مذهبی

و موافقتهای سیاسی

در آغاز کار فهم و استنباط فردی را در تفسیر دخالتی اندک بود،اما کم کم دخالت رأی گسترش یافت،و آراء ناشی از عقائد مذهبی یا نفوذ شدید و نامرئی سیاستهای مسلط،مدعیان تفسیر را برأی گرایش داد،مسائل کلامی به میدان آمد،تعصبات مذهبی و قومی پدیدار گشت،سیاستمداران هم سهم خود را مطالبه می کردند.بایستی مفسرین و فقهاء خواسته های ایشان را رعایت کنند.

و اگر نصوص قرآن بر خلاف مصالح ایشان است.با تأویل ناروا آن را ملائم سازند و با ایشان آشتی دهند.

معاویه می گفت قوله تعالی اَلَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ مربوط باهل کتاب است،ابو ذر که رعایت سیاستمداران نمی کرد می گفت عام است و شامل همه،و این مناقشه ابو ذر را بفرمان عثمان از شام به مدینه و از مدینه به ربذه کشانید.تا آن صحابی جلیل القدر در غربت از محنت دنیای معاویه و عثمان رهائی یافت.

بعد از رحلت پیغمبر اکرم«ص»تا دیر زمانی سطوع و نفوذ شخصیت او و مقام شامخ کتاب و سنت چنان بود که هیچ قدرتی یارای مخالفت با آن نداشت بنابراین اگر قدرتی نص قرآن و سنت را مخالف مصالح سیاسی خویش می دید چهار راه بیشتر در پیش نداشت.

اول انکار یا نادیده گرفتن نص مانند«ان الرجل لیهجر یا غلب علیه الوجع» در برابر«ایتونی بدواة».

دوم جعل سنت یا تحریف آن مانند:«نحن معاشر الانبیاء لا نورث»که هم مخالف کتاب بود هم معارض با شهادت صدیقه کبری سلام اللّه علیها هم خبر واحد سوم تصریح به مخالفت نص مانند«متعتان کانتا علی عهد رسول اللّه و انا انهی عنهما و اعاقب علیهما» ⁽¹⁾.

چهارم تاویل دلبخواه نص قرآن یا سنت که مثالهای آن لا تعد و لا تحصی است.

غیر از آراء مذهبی و سیاسی گوئی یک الزام تاریخی نیز مسلمانان را به اتخاذ رأی سوق می داد اسلام بسرعت گسترش می یافت.فتوحات پیاپی بود.

مسلمانان آثار تمدن شرق و غرب را می دیدند.و با مسائل تازه ای روبرو می شدند و برای بسیاری از این پدیده ها نصی واضح در قرآن و سنت نمی یافتند به خاندان پیغمبر که گنجینه علوم دین از کتاب و سنت بود هم رو نمی آوردند.بنابراین برای0.

گسترش رأی بهانه ای بدست داشتند.

آثار این جرأت و جسارت در آخرین لحظات حیات پیغمبر اکرم«ص» آغاز شد و رو به گسترش رفت در عصر اموی اوج گرفت.در عصر عباسی همچون رویدادهای مأنوس و عادی جلب توجه نمی کرد،از سر آغاز ظهور باطنیان تا قرن هفتم بعنوان امتیازی مرغوب فیه شناخته می شد.

قیام علمای بزرگ امامیه مانند علامه حلی و عامه مانند ابن تیمیه در تمسک بکتاب و سنت و مبارزه با رأی،بازتابی برای این مهارگسیختگی بود،که وحدت موضوعی معارف اسلامی را دگرگون ساخته،تسبیح هزار دانه را جایگزین شمشیر مجاهدان،و گوشه خانقاه را جانشین میدان دفاع،و ترهات و ادعاهای مرعوب کننده جهال را غاصب مقام اسلام معقول و منطقی قرار داده بود.

رویدادهای تازه هم بهانه اهل رأی بود،دیوان خراج و محاسبات،نظام سکه ها،مسّاحی زمین،و مالیات بندی،زندانها نظامات اداری،ولایت،قضاوت، فتوی،شرطه،جند،برده داری.جزیه از اهل کتاب و گاهی از مسلمانان،کشت و کشتار،نهب و غارت بنام جهاد،چاپار و صدها رویداد دیگر که بایستی برای آنها احکامی قانونی دست و پا کنند.

خواه ناخواه علمای آن جامعه که حاضر نبودند شهرت مصنوعی خود را از دست دهند.بنام فقد نصوص آراء خود را دسته بندی کرده و برای آنکه صورت علمی داشته باشند عناوینی مانند قیاس و استحسان و مصالح مرسله و سد ذرائع برای آنها اصطلاح کردند.هیچ کس هم سؤال نکرد که آیا حین رحلت پیغمبر اکرم«ص»دین کامل بود یا نه نعمت تمام بود یا نه.

کتاب و سنت برای تعیین تکالیف کافی بود یا نه.

آیا چیزی از آنها خارج از دسترس جامعه اسلامی بود،و اگر خارج بود در کجا بود آیا طالب علم و متتبع و جوینده ای که برای دریافت احکام دین و درک

محضر مالکی که بعالم مدینه مشهور بود شد رحال می کرد،هیچ حدس نمی زد که شاید مستفیضه ثقلین صحیح باشد،و بنابراین بنماینده عترت پیغمبر یعنی امام جعفر صادق صلوات اللّه علیه هم رجوع کند.

آیا ثقل اصغر که عترت است و عدیل کتاب و غیر منفک از آن است،مرجع و جوابگوی این سؤالات است یا کسان دیگر،کسانی که درب خانه های ایشان را باز کرده و درب خانه عترت را بسته بودند.آیا جواب نژاد عرب به ندای قل لا اسئلکم علیه اجرا الا المودة فی القربی چه خواهد بود.

تضعیف نصوص قانونی و گسترش رأی بنام استحسانات گاهی عوام را هم بهوس می انداخت که سهم خود را در کشف و استنباط و چاره جوئی مطالبه کنند.

وقتی ابو جعفر عبد الخالق بن عیسی عالم مشهور حنابله بمرد،مردم خواستند قبر احمد را نبش کنند و در آن دفنش کنند،علماء جرأت نمی کردند مانع شوند، تا ابو محمد التمیمی از میان گروه گفت چگونه اینجا دفنش کنید،و حال آنکه دختر احمد حنبل در آن مدفون است،و اگر دفن او در قبر احمد جائز باشد در قبر دخترش جائز نیست،گروهی از عوام گفتند ساکت باش،دختر احمد را با شریف ابو جعفر تزویج کردیم تمیمی ناچار ساکت شد و شریف را در قبر احمد دفن کردند ⁽¹⁾

پیدایش رأی و جرأت بر اظهار آن کم کم به نواحی مختلف اجتماع کشانده شد،عوامل سیاسی آنجا که پدیدآرنده نبود نگهدارنده و ترویج کننده بود، پیدایش آراء مذهبی درباره خلافت،قیام بر علیه خلافت،خوارج،جهمیه، قدریه،مرجئه،معتزله،اشاعره،و همچنین آراء اجتماعی شعوبیه،آراء فلسفی مانند زنادقه،بعدا باطنیه،صوفیه،و دیگر نوآوران همه بدنبال صور مختلف نفوذ رأی در جامعه اسلامی بود که قدرت نص و قانون را ضعیف می ساخت و احیانا آن را نادیده می گرفت اینک بعضی از شواهد مطلب.7.

1-با آنکه در صدر اول مذاهب فقهی متعددی وجود داشت و مورد عمل بود، سیاست آنها را در چهار مذهب منحصر ساخت حنفی،مالکی،شافعی،حنبلی.

2-نفوذ هریک از این مذاهب منطقه ای خاص یا زمانی خاص داشت.در صورتی که عقل تشخیص دهنده بشری نه تابع مکان است نه تابع زمان.

مذهب مالکی در اندلس و غرب افریقا،شافعی در مصر و خراسان،حنبلی در عراق و نجد،و بالاخره حنفی در ترکیه و بغداد،وقتی سلطان سلیم عثمانی خواست خلیفه مسلمانان باشد چون سائر مذاهب فقهی قرشی بودن را شرط مقام خلافت می دانستند اما مذهب حنفی آن را شرط نمی دانست مذهب حنفی را برگزید و آن را ترویج کرد،و مذهب رسمی دولت قرار داد.

افتاء و قضاوت در دست سیاست بود،در هر منطقه سیاست هر مذهبی را تقویت نمی کرد عالمانش در فقر و عسرت بسر می بردند،ابو البرکات حنفی چون حنبلی شد،حنفیه آزارش دادند شافعی شد،مؤید تکریتی او را هجو کرد.

أ لا مبلغ عنی الوزیر رسالة و ان کان لا یجدی الیه الرسائل

تمذهبت للنعمان بعد ابن حنبل و ذلک لما اعوزتک المشاکل

و ما اخترت رأی الشافعی تدینا و لکنما تهوی الذی هو حاصل

و عما قلیل انت لا شک صائر الی مالک فافهم لما انا قائل ⁽¹⁾

ابو بکر بن عبد اللّه صنعانی گوید پیش مالک می رفتم،سخن از ربیعة الرأی بود.روزی گفت بربیعه چه کار داری،او پای فلان ستون مسجد خوابیده است، ما نزد او رفتیم و گفتیم چرا مالک از پرتو تو بمقامی بزرگ رسیده،اما تو خود به مقامی نرسیده ای،گفت اما علمتم ان مثقالا من دولة خیر من حمل علم ⁽²⁾

و از اینجا می توان باین مطلب مهم پی برد.که فرمانروایان و سیاستمداران وقت،در برابر شیعیان که خلافت را حق خاندان علوی می دانستند تا چه اندازه شدید و ظالمانه رفتار می کردند.4.

عبد المتعال صعیدی در میدان الاجتهاد گوید:وقتی بنی عباس دیدند با وسائل قهریه نمی توانند بر افکار مردم مسلط شوند،از راه بدست گرفتن زمام تعلیمات پیش آمدند،تا عالمان را برای خودشان خاضع سازند،و ایشان را به وسیله مال مالک شوند،و قبل از آن امت متولی تعلیم بود،عالمان در مساجد آزادانه درس می دادند ،کاری بامیر و وزیر نداشتند،و در کار خود تنها خداوند را مراقب می دیدند

بنی عباس این رویه کریمانه را بهم زدند،خود زمام تعلیم را بدست گرفتند بجای مساجد مدارس را برای تعلیم ساختند،و اوقاف بسیار بر آنها وقف کردند، علماء را با مال استمالت نمودند،و ایشان به امراء مائل شدند،و استقلال و حریت را از دست دادند ⁽¹⁾.

مالک با زیرکی و محافظه کاری از دست منصور رها شد ابو حنیفه چندی به زندان افتاد شافعی را در زنجیر از یمن پیش هارون آوردند،از رشوه ادبی او خوشش آمد،احمد حنبل زندان کشید و تازیانه خورد.

اینها نمونه رفتار فرمانروایان وقت با عالمان درجه اول عامه بود که در مبانی اختلافی با دستگاه نداشتند،فشارهای طاقت فرسائی که دائما و بلا انقطاع بر ائمه معصومین صلوات اللّه علیهم اجمعین و پیروان ایشان می رسید،قابل تصور نیست و فداکاری های ایشان فوق طاقت بشری است،نجات قسمتی از معارف اسلامی از این دستبردهای ویرانگر در حکم اعجاز است.

امامیه می توانند ادعا کنند که آنچه از فضائل اهل بیت بجا مانده است یک دهم اندازه واقعی آنهاست و آنچه از فضائل حزب مخالف که صاحبان قدرت بوده اند در دست است ده برابر مقدار واقعی آنها می باشد،کار قدرت و سیاست از یک طرف امحاء و از طرف دیگر جعل و تزویر بود.

نمونه ای از تحریفات معارف اسلامی بدست سیاستمداران را از متن نامه3.

ابو مسلم خراسانی به منصور که یکی از عوامل قتل اوست می توان دریافت.

اما بعد فانی اتخذت رجلا اماما و دلیلا علی ما افترض اللّه علی خلقه و کان فی محلة العلم نازلا و فی قرابة من رسول اللّه قریبا فاستجهلنی بالقرآن فحرفه عن مواضعه طمعا فی قلیل تعافاه اللّه الی خلقه و کان کالذی دلی بغرور و قصدش از تحریف قرآن تأویل آیه تطهیر بود که شمول آن را ببنی عباس می کشانید.

و از جمله و فی قرابة من رسول اللّه قریبا به خوبی مفهوم می شود که مقصودش نوع قرابتی است از انواع قرابت نه قرابت مطلق متبادر فافهم ⁽¹⁾گاهی هم تأویل را بکار می بردند تا اذهان را از مراد و مقصود واضح منصرف سازند.

چنانچه وقتی آیه اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً نازل شد صحابیان همه شاد شدند که می دانستند اخبار از اکمال دین و اتمام نعمت است.مگر عمر که گریه کرد و گفت ما بعد الکمال الا النقص و مقصودش پیشگوئی وفات پیغمبر بود ⁽²⁾این هم یکی از وسائل انصراف دادن از سبب نزول آیه که درباره نصب امیر المؤمنین به خلافت است یا معارضه با مراد اللّه که دلداری مسلمانان با کمال دین است اما آنجا که سیاست اقتضاء می کرد گذشته از آنکه تأویل را روا نمی داشتند.برای تظاهر و عوامفریبی از احادیث مجعوله مسلم البطلان حمایت می کردند،گویند حدیث ابو هریره را در حضور رشید می خواندند که موسی(ع)آدم را ملاقات کرد و گفت این تو هستی که ما را از بهشت بیرون کرده ای،مردی قرشی حاضر بود.گفت کجا موسی آدم را دید رشید خشمناک شد و گفت شمشیر و نطع بیاورید زندیقی در حدیث پیغمبر طعنه می زند ⁽³⁾

یکی از عوامل نامرئی گسترش رأی و پذیرش آن،شایعات درباره سری بودن و رمزی بودن بخشی از معارف اسلامی است،البته نباید انکار کرد که چون4.

عقول و افهام درجات متفاوت دارد،طرز القاء و تفهیم بافراد باید در حدود اندازه عقل و فهم و ذخائر ذهنی ایشان باشد،وگرنه باعث اضلال خواهد بود.

چنانکه از امیر المؤمنین علی علیه السلام منقول است که فرمود:

و لیس کل العلم یستطیع صاحب العلم ان یفسره لکل الناس لان منهم القوی و الضعیف و لان منه ما یطاق حمله و منه ما لا یطاق حمله الا ان یسهل اللّه له حمله و اعانه علیه من خاصة اولیائه ⁽¹⁾

اما مقصود آن نیست که درجات متفاوت عقول و افهام و طرق تفهیم به آنها با هم متضاد باشند،که باعث انکار فردی درباره فرد دیگر باشد.

بطور نمونه همچنان که از طرق امامیه روایت شده:

ابو بصیر قال سمعت ابا عبد اللّه علیه السلام یقول:قال رسول اللّه(ص) یا سلمان لو عرض علمک علی مقداد لکفر یا مقداد لو عرض علمک علی سلمان لکفر ⁽²⁾.

اما قبول چنین روایتی صرف نظر از طریق آن از نظر متن دشوار است،زیرا مخالف با مبانی اسلام است،علمی که اظهار و ابدای آن باعث مقتول شدن مقداد بدست سلمان باشد اغراء است،و آیا آن چه علمی است که سلمان دارد و از سنخ معلومات مقداد نیست.

درجات متفاوت فهم درباره معارفی که در طول هم واقعند،و به سوی هدفی واحد متوجه اند،باعث غبطه و اعجاب مؤمن ما دون نسبت بمؤمن ما فوق می شود نه تکفیر و قتل او از طرق عامه این گونه روایات فراوان است.

در تفسیر آیه اَللّهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ اللّهَ قَدْ أَحاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً الطلاق 126.

از ابن عباس نقل می کنند که گفت لو ذکرت تفسیره لرجمتمونی،و فی لفظ آخر لقلتم انی کافر ⁽¹⁾.

و از ابی هریره که گفت حفظت عن رسول اللّه(ص) وعائین فاما احدهما فبثثته و اما الآخر لو بثثته قطع هذا البلعوم (1).

و این روایت همه روایات مشابه را تضعیف می کند.

آیا آن وعاء حاوی چه مواد خطرناکی بود که به سرحد ذبح شیخ المضیره می رسید و ای کاش محتویات آن وعاء را می ریخت تا او را بکشند،تا کناره گیری از میدان جنگ و پناه بردن بسفره رنگین را جبران کند،و مایه ننگ صحابیان پیغمبر نباشد.

همه معارف اسلام در قرآن است،و بیان آنها در سنت پیغمبر،حال چگونه بخشی از آنها بعنوان اسرار اختصاصی از مردم پنهان شده،و از میان همه تحویل صحابیان شیخ المضیره گردیده است،سؤالی است که باید مخلصین او جواب دهند،چرا این نسبت را بحذیفة بن یمان که صاحب سر پیغمبر بود نداده اند.

شاید از آن جهت که منافق شناس بود،و پیغمبر اکرم(ص)منافقان را به او شناسانده بود،مقصود از کلم الناس علی قدر عقولهم بیان و تفهیم با طریقی اسهل در حدود فهم شنونده است از حیث اجمال و تفصیل،نه آنکه بخشی از معارف اسلامی اصلا ناگفتنی باشد.

بنظر ما انتشار این گونه مطالب بنام روایت خود تحریفی در فرهنگ اسلام و دستاویزی برای معاندان است،و چه بسا در ذهن ساده لوحی ایجاد شبهه کند که آن اسرار مگو درباره اباحه ی است که باطنیان به پیروان خود در درجات بالا می گفتند،و از مبتدیان پنهان می داشتند،خطرناک تر آنکه وقتی مردم باور کنند مطالب/.

و مسائلی در کار هست که به همه نباید گفت زمینه برای قبول آراء بی دلیل و تأویلات دلبخواه آماده می شود،تا جهال و ساده لوحان آنها را بپذیرند،خروج از محدوده نصوص در صدر اول چنان ناروا و خطرناک بود که لقب بدعت بآن دادند و هر بدعتی ضلالت بود.

عن هشام بن عروة قال قال رسول اللّه(ص)من وقر صاحب بدعة فقد اعان علی هدم الاسلام ⁽¹⁾

از طرق امامیه عن ابی عبد اللّه من مشی الی صاحب بدعة فوقره فقد مشی فی هدم الاسلام ⁽²⁾

ابن ماجشون گوید:از مالک شنیدم که گفت من ابتدع فی الاسلام بدعة یراها حسنة فقد زعم ان محمدا صلی اللّه علیه و آله خان الرسالة لان اللّه یقول اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ فما لم یکن یومئذ دینا فلا یکون الیوم دینا ⁽³⁾

در قوله تعالی وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَیِّناتُ آل عمران-105 قتادة گفت یعنی اهل البدع

در قوله تعالی وَ أَنَّ هذا صِراطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ ذلِکُمْ وَصّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ الانعام-153

مجاهد گفت اتباع سبل بدعت و شبهات است.

ابن العربی از زبیر بن بکار نقل می کند که گفت مردی نزد مالک بن انس آمد و پرسید،از کجا محرم شوم،گفت از ذو الحلیفه همان جا که پیغمبر احرام می بست ،گفت می خواهم از مسجد نزد قبر پیغمبر محرم شوم،مالک گفت چنین مکن می ترسم در فتنه داخل شوی،گفت چه فتنه ای که من چند میل هم اضافه می کنم مالک گفت چه فتنه ای از این بالاتر که گمان کنی فضیلتی را بدست آورده ای که2.

پیغمبر با آن دست نیافته است.

خداوند فرماید فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِیبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یُصِیبَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ النور-63 ⁽¹⁾.

ولید بن عقبه حاکم کوفه هم در محراب مسجد بسر خوشی می خوارگی شبانه نماز صبح را مکرر خواند و بعد بمأمومین رو کرد و گفت اگر میل دارید بیشتر بخوانم.

شاطبی گوید بدعتی که ضلالت است هر قول و عملی است که مستند بشرع نباشد،اما مستندا بشرع مورد عمل قرار گیرد،در حدی که خوف آن باشد از احکام شرعی محسوب گردد.

بنابراین از نظر سد ذرائع چون مفضیه الی الضلال است،ضلال است،و هر چند فی نفسه امری مرغوب فیه باشد،مثلا دعای دسته جمعی که مأخذی در کتاب و سنت ندارد،اگر گاه وبی گاه در اثر بروز حادثه ای مانند قحط و غلا انجام شود بدعت مضله نیست،زیرا خوف آن نمی رود که از احکام شرعیه بحساب آید.

اما اگر باستمرار واقع شود،ذریعه ای برای اعتقاد به مشروعیت آنست و حال آنکه مشروع نیست.

هم چنین تازیانه زدن عمر اگر واقعیت دارد بدعت مضله است،زیرا سابقه ای در کتاب و سنت ندارد،و اگر کسی گوید ذریعه نیست،گوئیم ذریعه است بتشریع باطل،زیرا عمل عمر در مقام خلافت در نظر عامه مستند بشرع است،نه سنن جاریه غیر شرعی،از امثال مصالح امراء.

اما در نظر عامه عمل هارون الرشید درباره مصالح کشورداری مستند بشرع نیست،تا مشروعیت آن مورد اعتقاد عامه گردد ⁽²⁾بی

توضیح:در ضمن مکاتب تفسیر تفصیلات گسترش رأی در تفسیر در طول تاریخ گفته خواهد شد.

چهارم-گسترش علوم

عامل چهارم از عوامل گسترش اختلاف در تفسیر گسترش علوم گوناگون است قبل از انتشار اسلام،مسلمانان اطلاعی از فرهنگ ملل دیگر مانند ایران یونان روم و هند نداشتند،اما در اثر فتوحات و آمیزش با ملل مغلوبه و آشنائی بفرهنگ ایشان به تفصیلاتی از علوم برخورد کردند.

کتابهای بسیاری از ایران و یونان ترجمه شد مباحث گوناگون فلسفی و اجتماعی بخشی از ذهن مسلمانان را تسخیر کرد،و بناچار آثار آن علوم در تفسیر ظاهر شد، تا آنجا که جانب عقلی را بر نقلی فزونی داد،هر چند در تفاسیر سخن از اسباب نزول و مأثورات می رفت،اما تا سرحد تعمل سعی می شد که جنبه های عقلی را ترجیح دهند.تا آنجا که گاهی مأثورات را نادیده گیرند.

از طرفی تدوین علوم لغت،صرف،نحو و مذاهب خلاف فقهی،اصطلاحات تازه و آراء مختلفی در تفسیر وارد ساخت،هر مؤلفی در هر فنی از فنون مهارت داشت،سعی می کرد قرآن را از دریچه ادوات فهم خود تفسیر کند،که آثار آن در تألیفات ایشان آشکار است.

معتزلی در تأویل افراط می کرد،اشعری ظاهر غیر معقول را بی تأویل می پذیرفت ،باطنی ظاهر را رفض می کرد،ظاهری در سرحد تجسم خود را به ابلهی می زد،صوفی تفسیر را مستند بکشف انحصاری خود می نمود.زجاج و ابو حیان فهم قرآن را در نحو جستجو می کردند.

فخر رازی از فلسفه یونان که پانزده قرن درجا زده بود مدد می جست.

ابن عربی می خواست میان توحید و بت پرستی آشتی برقرار کند.

بطور کلی حرکات فکری در مسلمانان سبب شد که برای فهم قرآن و تفسیر

آن تنها بلغت و مأثورات اکتفاء نکرده،و از علوم دیگر برای بسط فهم قرآن استمداد کنند تا بتوانند متقابلا برای اثبات آراء خود از قرآن مدد گیرند.

و اگر این کار در محدوده قانونی و جائز انجام می گرفت نه تنها بسیار خوب بود بلکه واجب هم بود،زیرا فرا گرفتن بخشی از علوم در نطاق وسیعتری و تطبیق اصول آن با قرآن،برای جدال احسن با علمای غیر مسلمان و رد شبهات ایشان واجب کفائی بود،و همان است که علمی بنام کلام درباره آن تدوین یافته است که همه عقاید اسلامی را فرا می گیرد.

دیگر آنکه کشف عجائب قرآن و معارف عالیه آن محتاج به تدبری است که محصول ذخائر ذهنی است.

بطور نمونه در قرون سالفه خبر نداشتند که قوله تعالی: سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ

اخباری از آینده علوم و اکتشافات بشری آنهم بتدریج و مداوم،هم در ارائه، و هم در تبین،که ریشه این فهم در ظاهر قرآن است.

سین تنفیس چنانچه زرکشی در برهان و ابن هشام در مغنی و عبد الخالق عضیمة در الدراسات فی القرآن الکریم گویند،بمعنی آینده مستمر نیز می آید.

در این صورت ارائه آیات در آینده و آینده مستمر و مکرر و بلا انقطاع است و نیز تبین از باب تفعل که معنی مطاوعی دارد افاده استمرار در تبین دارد که هر مرتبه بعدی از قبلی آشکارتر و واضح تر است.

ارائه آیات در آفاق و انفس برای تبین حق مستمر و بلا انقطاع است:و تبین حق در اثر ارائه مستمر نیز مستمر و متکامل است اما بدون اطلاع بر عجائب کشفیات و فتوحات علم که در اثر ارائه خداوند برای بشر حاصل می شود،فهم تدبری و متعالی قرآن که ظاهر قرآن مؤید آنست امکان پذیر نبوده است،مگر برای راسخین در علم پیغمبر اکرم و عترت او صلوات اللّه علیهم اجمعین.

و معلوم است که حصر آن آیات در رویدادهای صدر اسلام بعنوان بلاهای

نازله بر کفار،یا فتوحات مسلمین،تخصیصی بی دلیل در عموم آیه مبارکه است، و نیز با شأن قرآن منافات دارد،مستند چنین تفسیری هم حدیث مرفوعه نیست و موقوفه منسوبه بابن عباس است.

بنابراین مقصود ما از ناروائی رأی،آراء غیر قانونی و غیر جائز است، که باعث انحراف اذهان از معارف واقعی اسلام است،و با این همه مشکلات استظهار عارفین به قرآن بطور قطع و یقین به وعده های خداوند متعال و پیغمبر اوست.

قوله تعالی: إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ و قول النبی(ص) یحمل هذا العلم من کل خلف عدول ینفون عنه تحریف الغالین و انتحال المبطلین و تأویل الجاهلین ⁽¹⁾

و قول الصادق(ع)فان فینا اهل البیت فی کل خلف عدولا ینفون عنه تحریف الغالین و انتحال المبطلین و تأویل الجاهلین ⁽²⁾

پنجم-پیدایش زندقه و شعوبی

پنجم از عوامل اختلاف در تفسیر پیدایش زندقه و شعوبی است،کسانی که بمبانی دینی بی اعتقاد بودند(اعم از اینکه انگیزه ایشان مطلق بی دینی بود یا اغراض سیاسی و قومی آن را پدید آورده بود)و عالما عامدا برای انهدام فرهنگ اسلام و سست کردن عالی ترین مبانی آن که قرآن و تفسیر آنست،با وضع احادیث و وارد کردن آنها در تفسیر،و قبولاندن به مردم ابتدائی و بی اطلاع ،اختلافات بسیاری در تفسیر وارد کردند،که تفصیل بیشتری در ذیل عنوان وضع حدیث گفته خواهد شد

ششم-تداخل انواع تفسیرها

ششم از عوامل اختلاف در تفسیر تداخل انواع تفسیرهاست،از مأثور و اجتهادی و تفسیر برأی غیر جائز،و تفاسیر مکاتب مذهبی مانند معتزله و اشاعره، و تفسیر صوفی و اشاری و علمی،و جز اینها،که مواجهه افراد کم اطلاع با این انبوه آراء و اقوال که صحیح و سقیمش برای او متمایز نیست،سبب می شود که خود را در انتخاب به سلیقه خویش مجاز دانسته و رأیی بر آراء بیفزاید و مادامی که نیروئی نتواند از گسترش آراء غیر قانونی و دل بخواهی و یا لااقل از انتشار آنها جلو گیری کند.

تفسیر قرآن که همان فقه قرآن است و مانند فقه احکام و بلکه بالاتر عالمانی متبحر در علوم القرآن لازم دارد،که دستخوش قلیل العلمان مدعی و غرض مندان و نابخردان خواهد ماند.

و این مطلب منافات با قابل فهم بودن قرآن ندارد،چنانچه در قانون تفسیر گفته ایم زیرا در آنجا بتفصیل گفته ایم که مقصود از فهم همه قرآن فهم آن با دانستن علوم القرآن و رجوع به راسخین است که بطور نهائی و مآلا همه قرآن قابل فهم خواهد بود.

هفتم-مسئله روانی نوخواهی

هفتم از این عوامل مسئله روانی نوخواهی است هم از جانب شنونده و خواننده هم از جانب گوینده و مفسر،طالب فهم قرآن گمان می کند که تفسیر مانند هر چیز دیگر کهنه و نو دارد،و جویای تفسیر نوینی است که جوابگوی نوخواهی او باشد مفسر گمان می کند که برای ارضای انبوه علاقمندان،باید انقلابی در تفسیر پدید آورد،تا مشتری را به کالای خود مشتاق سازد.

و البته این طرز عمل بیشتر در حوزه مجالس وعظ و ارشاد است و کمتر در

کتب تفسیر،زیرا بهر جهت کتاب تفسیر سندی است موجود و ثابت که می تواند در مورد خودش مؤلف را محکوم سازد اما کلمات شفاهی سیالی است قابل تعدیل و انکار ⁽¹⁾.

متاسفانه این طرز عمل و فکر همیشه مخصوصا در قرن اتم(قرن خودبینی خودپسندی خودفروشی و مهارگسیختگی )مردم بی اطلاع را تسخیر کرده و می کند.

مگر نه این همه یاوه سرائیها بر خلاف قرآن و سنت و بیگانه از معارف اسلامی محصول تأویلات دلبخواهی و نارواست.

چه بسا افراد کم دانش و بی شخصیتی که در برابر آراء و افکار قرن معاصر خود مرغوب شده و احساس زبونی می کنند،و گمان دارند بهر قیمتی که شده باید قرآن را با آن افکار و عقائد تطبیق دهند.

بطور مثال اگر دیدند ذهن مستمع وجود جن را نمی پذیرد فوری واعظ مفسر که راه دیگر نمی داند،آنجا که خبر از جن در قرآن آمده تأویل می کند و آن را از باب تشبیه و تمثیل بحساب می آورد.

یا نسنجیده می گویند:همه علوم را از قرآن می توان استخراج نمود،و جهال را در تالی فاسدهائی قرار می دهند که خروج از آنها بس دشوار است.

البته قصد ما افرادی است که بدون مایه علمی در بهم بافتن رطب یابس افراط می کنند.وگرنه چه بسا کلیاتی از علوم مؤثر در تربیت جامعه که می توان آنها را از قرآن استخراج نمود.

هشتم وضع حدیث

تقریبا سرآغاز وضع در حدیث را باید از سال چهل و یک هجری یعنی همان سالی که پایه های حکومت معاویه استوار شد بحساب آورد.

پس از قتل عثمان که نتیجه مستقیم دگرگونی معالم اسلامی بدست خود او بود.اهواء و اغراضی که چون آتش در زیر خاکستر پنهان شده بود،کم کم خود را نشان داد.

بامیر مؤمنان علی علیه السلام هم آن فرصت را ندادند تا خللها را ترمیم کند، خللهائی که بطور کلی در اثر دور شدن جامعه اسلامی از عترت پیغمبر،در بنیان عظیم اسلام پیدا شده بود.

اولین وقتی که در حکومت اسلامی احساس ضعف شد،افراد و احزاب مختلف،یا خشکه مقدسها بودند،یا فرصت طلبان سودجو یا محرومان طماع و پرتوقع ،یا اقوام شکست خورده،که موقع را برای اظهار وجود و تحصیل قدرت مناسب می دیدند.

پس از قتل عثمان،باجماع امت،پیروان امیر المؤمنین علی علیه السلام محق و آن جناب تنها امام مفترض الطاعة بود،دیگران،یا ناکثین جمل بودند، یا قاسطین صفین.یا مارقین نهروان،یا عوام فریبان محافظه کار :

ناکثین فرصتی نیافتند.مارقین در اثر جهل و افراطکاری لائق حکومت دنیائی هم نبودند،عوام فریبان محافظه کار کأن لم یکن بودند،اما قاسطین که رهبر ایشان معاویه بود،از عده و عده وسائل آمادگی برای حکومت را داشتند.

اما نقص و کمبود معاویه برای حکومت در نظر وجهاء قوم و صحابه پیغمبر که تا آن وقت اهل بدر در میانشان فراوان بود،سوابق معاویه و خاندان او بود که همیشه خطرناکترین دشمنان اسلام بوده و مسلمان شدن ایشان هم از راه مصلحت اندیشی سیاسی بود.نه اعتقاد قلبی.

از طرفی وجود امیر مؤمنان علیّ بن ابی طالب،با آن همه سوابق ممتازه و فضائل عالیه،چون آفتاب درخشان،هر شخصیتی را در نظر جامعه حقیر و ناچیز می ساخت در حقیقت علیّ بن ابی طالب نماینده تمام عیار پیغمبر و قرآن و اسلام بود،و معاویه در طرف مقابل نماینده تمام عیار طلقاء و کفار بت پرست.

تا آن وقت افکار جامعه اسلامی امتیازات خاص اسلام را فراموش نکرده بود، معاویه نه تنها از سطوع شخصیت امیر مؤمنان«ع»بیم داشت،بلکه چیزی نمانده بود که از کشته شدن عمار یاسر صحابی در افکار عمومی شکست خورد،زیرا پیغمبر اکرم«ص»بعمار فرموده بود تقتلک الفئة الباغیة.و حزب معاویه او را کشته بودند

بنا بر مطالبی که گفتیم.و ناچار مختصر گفتیم،معاویه و حزب او همان طوری که نیازمند پول و نفوذ و سرباز و حیله و شیطنت بودند،بهمان اندازه یا بیشتر نیازمند شستشو دادن لکه های ننگ،و پاک جلوه کردن در افکار عمومی بودند،و این امر خطیر بطور مستقیم امکان نداشت،و تا محلل و واسطه ای در کار نمی آمد هضم آن برای افکار آسان نبود.

بهمین جهت در مرحله اول به پائین آوردن سطح امتیازات پرداختند،و بعد از آن بتحریف امتیازات،فضائل اصیل اسلامی که ایمان کامل،و جهاد،اخلاص و فداکاری،و ایثار،و علم،و تقوی و استقامت و عدم تذبذب بود.جای خود را به شهرتهای ظاهر فریب داد،هزاران نفر را بی قیدوشرط بنام صحابی پذیرفتند.

و حال آنکه در میان ایشان،منافق و منحرف فراوان بود،عقیده ارجاء را که ضد جرح و تعدیل بود رواج دادند.شخصیتهای قلابی بنام اعلم و افقه و افرض و ازهد و اقرأ ساختند،انا مدینة الصدق انا مدینة العدل انا مدینة الحیاء سنگرهای بعد ساخته بود.

خالد بن ولید پس از کشتن مالک بن نویره برای کام جوئی از همسرش لقب سیف اللّه یافته بود،شاید ابلهی بگوید لقب دهنده پیغمبر اکرم بود آن وقت حسابی به او جواب خواهیم گفت.که اخسئوا فیها و لا تکلمون بقاعده ظروف مرتبطة.

وقتی رجال اسلام را در مایع ارجاء شناور ساختند،معاویه که در قعر جا داشت بالا آمد.و هم سطح رجال ممتاز گردید،هم صحابی شد،هم کاتب وحی، هم خال المؤمنین و ما می دانیم که هیچیک از آن سه لقب از امتیازات اسلامی نبودند

و امتیاز در اسلام فقط تقوی بود.

چند تن از صحابیان مصطلح هم دور او را گرفتند،تا شوکتی برای او فراهم سازند،او هم می توانست پیش عوام کالانعام،بگوید اگر تو صاحب ریشی که من هم صاحب ریشم،ابو هریره و نعمان بن بشیر را عدیل ابو ذر و عمار قرار دادند،و گفتند:«بایهم اقتدیتم اهتدیتم»اگر ایرادی بر قاتل عمار می گرفتند،جواب می داد من از طریق هدایت خارج نشده ام زیرا بنعمان بن بشیر اقتداء کرده ام.تقدیم مفضول بر فاضل چنان مکرر به گوشها وارد شد.که مأنوس گردید.

با وجود این زرنگ ترها احتیاط کردند و گفتند مفضولی بر فاضل مقدم نشده، فضیلت بترتیب تقدم در خلافت است،خلافتی که عمر و ابو عبیده تقدیم اولی می کند و اولی به دومی و دومی با تمهید حیله ای به سومی وقتی ملتی ابر مردان واقعی و خدمتگزاران مخلص خود را نشناخت.لایق بقاء و سروری نیست.عجب آنکه نه تنها ابر مردان در صفوف مؤخر قرار گرفتند.بلکه فضائل ایشان به نامردان و فرصت طلبان و دنیاپرستان و دشمنان اسلام منسوب می شد.

جامعه هم که کم کم این تحولات را می دید،احساس تفاوت شدید نمی کرد مضافا به آنکه این تحولات در منظر یک نسل واقع نمی شد،و چون تفصیل این مطالب از وضع حدیث،و تلاش بنی امیه برای محو فضائل علیّ بن ابی طالب(ع)و یارانش، و بستن آن فضائل به خودشان،و خرج کردن پول های کلان،و ترساندن به شمشیر، و تطمیع بجاه و مال،همه در کتب مربوطه مندرج است در اینجا فقط از نظر نمونه و مدخل مختصری گفته شد،تا معلوم گردد،وضع حدیث هم دشوار بوده هم آسان و آسان بودن آن به علت آن همه وسائل زر و زور در یک طرف،و عدم آن وسائل یا حرام دانستن توسل به آنها از طرف دیگر بوده است.

با وجود این اعجاز حقیقت آشکار است که با آن همه قدرت و مال و تلاش پیگیر .که برای از بین بردن فضائل امیر المؤمنین(ع)بکار برده شده،آنچه باقی ماند

و در منابع عامه باقی ماند،چون آفتاب جهان را فرا گرفته است،و این مشت نمونه خروار است.

با این مقدمه ای که گفتیم معلوم می شود که راه برای وضع در تفسیر مأثور و بالتبع تأویلات ناروا باز شده.و یکی از علل مهم اختلاف در تفسیر را بوجود آورده است.

[ تصویر ]

بخش پنجم: تدوین تفسیر

وَ لْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ کاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَ لا یَأْبَ کاتِبٌ أَنْ یَکْتُبَ کَما عَلَّمَهُ اللّهُ البقرة-281

بخش پنجم تدوین تفسیر با آنکه بحث در مورد تدوین تفسیر در ضمن تفصیل مکاتب تفسیر خواهد آمد،اما مسئله تدوین بقول مطلق در اسلام اعم از تفسیر یا سنت داستانی دارد که باید بطور مقدمه گفته شود.

سالها از آغاز اسلام سپری شد و کسی در اندیشه تدوین سنت و تفسیر نبود، و اگر بود موانعی در کار بود،که آن را تا زمان خلافت عمر بن عبد العزیز 99-101 بتعویق انداخت.

برای عذر این تعویق،و جلوگیری از تدوین،که بدست عمر انجام گرفت، احادیثی از پیغمبر اکرم(ص)نقل می کردند.

از آن جمله مسلم از ابی سعید خدری قال قال رسول اللّه(ص)لا تکتبوا عنی و من کتب غیر القرآن فلیمحه و حدثوا عنی و لا حرج و من کذب علی متعمدا فلیتبوأ مقعده من النار ⁽¹⁾

اما گذشته از آنکه نهی پیغمبر(ص)از کتابت حدیث عقلا بعید می نماید، اخبار معارض فراوان است.

از آن جمله روی عن ابن جریح عن عطاء عن عبد اللّه بن عمر قال قلت یا رسول اللّه اقید العلم قال(ص)نعم قیل و ما تقییده قال کتابته.

و نیز بخاری نقل کرده که عبد اللّه عمر حدیث می نوشت:5.

ابو هریره گفته بود هیچ کس از اصحاب پیغمبر(ص)بیش از من حدیث ندارد مگر عبد اللّه بن عمر،چون او می نوشت و من نمی نوشتم،و عبد اللّه بن عباس کتابی در قضاء علی(ع)نوشته بود ⁽¹⁾.

در مراسیل ابن ابی ملیکه آمده«ان الصدیق جمع الناس بعد وفاة نبیهم فقال انکم تحدثون عن رسول اللّه احادیث تختلفون فیها و الناس من بعدکم اشد اختلافا فلا تحدثوا عن رسول اللّه شیئا فمن سألکم فقولوا بیننا و بینکم کتاب اللّه فاستحلوا حلاله و حرموا حرامه» ⁽²⁾.

اگر این حدیث صحیح باشد.اولا دال است بر آنکه تحدیث متداول بوده و ابو بکر از آن نهی کرده،ثانیا نهی از تحدیث بطور مطلق اختلاف را زیادتر می کند،

زیرا در اثر نگفتن و ننوشتن در برهه ای از زمان،طبقه ضابط نصوص و سامع منقرض شده،و متون موثوق به فراموش می شود،و چه فرقی میان قرآن و سنت در وجوب ضبط و کتابت هست،ضبط قرآن واجب است،ضبط سنت که مبین قرآن است بهمان درجه واجب است.

ثالثا این کلمات بازگوی قول عمر است هنگام فرمان پیغمبر اکرم(ص)که ایتونی بدواة که عمر گفت ان الرجل...یا غلب علیه الوجع حسبنا کتاب اللّه و چه بسا جلوگیری از نشر حدیث برای آن بوده،که مردم فضائل خاندان پیغمبر و عترت او و اولویت ایشان را فراموش کند،و قدرت مطالبه و بازخواست از ایشان سلب گردد.

رابعا معارض است با حدیث مذکور در سنن ابی داود قال رسول اللّه(ص) الاوانی قد اوتیت الکتاب و مثله معه الا یوشک رجل شبعان علی اریکته یقول علیکم بهذا القرآن فما وجدتم فیه من حلال فاحلوه و ما وجدتم فیه من حرام فحرموه الا لا یحل لکم الحمار الاهلی الخ ⁽³⁾).

هر دو حدیث هم قول ابی بکر هم قول پیغمبر(ص)را از منابع عامه نقل کردیم،تا اعجاز پیغمبر اکرم مشهود گردد،که از رجل شبعان متکی بر اریکه،که بر خلاف پیغمبر خواهد گفت،حسبنا کتاب اللّه فاحلوا حلاله و حرموا حرامه خبر داده است.

بعد از ابو بکر و عمر خوارج نیز گفتند حسبنا کتاب اللّه،و بعد از ایشان هر فرد یا گروهی که بخواهند شانه از زیر بار احکام اللّه خالی کنند می گویند:

حسبنا کتاب اللّه.

امروز هم بزرگترین حربه معاندان دین اسلام برای نفوذ در جهال و القاء شبهات همین است،که می گویند فلان حکم در کجای قرآن است،و ما قبلا ضعف این شبهه را ثابت کردیم.

الا ان کید الشیطان کان ضعیفا

گویند مردی بنام ابن صبیغ یا ربیعة بن منذر به مدینه آمد و از متشابهات قرآن می پرسید،عمر شنید از پی او فرستاد چون بیامد با چوب نخل چندان او را بزد تا پشت او باد کرد،آنگاه او را زندانی کرد و باز بخواست و بزد،سه چهار بار،وی با تضرع و زاری گفت اگر خواهی مرا بکشی با وضعی نیکوتر بکش،یا مرا به سرزمین خودم بصره بازگردان،عمر او را ببصره فرستاد،و به ابو موسی اشعری فرماندار آنجا نوشت،با هیچ کس از مسلمانان همنشین نشود ⁽¹⁾.

در اینجا هم انسان تعجب می کند،که اولا اگر سؤال از متشابهات برای رفع مشکلات آنها ناروا و ممنوع است،پس مورد سؤال از عالم کجاست و ثانیا بر فرض آنکه نیت ابن صبیغ صالح نبوده و سؤالات او از باب خوض در آیات بوده که ممنوع است،این قسم ردع و تازیانه زدن از باب حکمت است یا موعظه حسنه، یا جدال احسن؟و آیا در سنت سابقه این نوع زجر و تعزیر را می توان یافت0.

یا بدعت است ⁽¹⁾

اما در نظر عمل هارون الرشید درباره مصالح کشورداری،مستند بشرع نیست،تا مشروعیت آن مورد اعتقاد عامه گردد.

بهر حال منع از تدوین سنت و از آن جمله تفسیر قرآن،از طرف هر که بوده، اشتباهی جبران ناپذیر است و بهانه آنکه سنت مزاحم قرآن می شود،سخت باطل و غیر معقول است،و هر چند ظاهری فریبنده و جان سوزانه دارد،زیرا بطور قطع پیغمبر اسلام(ص)مبین قرآن است،و بیان او سنت است.

و اگر از همان اول بتدوین و ضبط سنت مانند کتاب اقدام می شد،امکان وضع در قرون بعدی از میان می رفت.

اما نمی توان انکار کرد که ضبط سنت مخالف مصالح سیاستمداران بوده، و نخستین بار عمر بن عبد العزیز مانند رفع بسیاری از بدعتهای متداول،این منع را برطرف ساخته،و بتدوین سنت فرمان داده است.

نجم الدین طوخی حنبلی گوید:

«اعلم ان من الاسباب الخلاف الواقع بین العلماء تعارض الروایات و النصوص و بعض الناس یزعم ان السبب فی ذلک عمر بن الخطاب،و ذلک ان الصحابة استأذنه فی تدوین السنة فی ذلک الزمان،فمنعهم من ذلک،و قال لا اکتب مع القرآن غیره،مع علمه بأن النبی(صلی اللّه علیه و آله)قال اکتبوا لابی شاه،خطبة الوداع.

و قال(ص)قیدوا العلم بالکتاب،فلو ترک الصحابة یدون کل واحد منهم ما روی عن النبی(ص)فضبطت السنة و لم یبق بین آخر الامة و بین النبی(ص)فی کل حدیث الاد.

الصحابی الذی دون روایته ⁽¹⁾.

بخاری در کتاب العلم گوید عمر بن عبد العزیز بابی بکر بن حزم أمیر و قاضی مدینه نوشت.

انظر ما کان من حدیث رسول اللّه(ص)فاکتبه فانی خفت دروس العلم و ذهاب العلماء ⁽²⁾.

و جز اینها و از آن جمله حدیث نبوی من حفظ من امتی اربعین حدیثا مما یحتاجون الیه من امر دینهم بعثه اللّه یوم القیامة فقیها عالما که مجلسی پس از ذکر چهارده طریق آن را متواتر می شمارد.

و مهم تر از همه حدیث خطبه منی مرویا عن طرق العامة و الامامیة نضر اللّه عبد اسمع مقالتی فوعاها و بلغها من لم یسمعها فکم من حامل فقه غیر فقیه و کم من حامل فقه الی من هو افقه منه ⁽³⁾.

وعی حدیث برای تبلیغ تقیید آنست و تقیید آن بفرموده پیغمبر در خطبة الوداع کتابت آنست.

نخستین دوران تدوین تفسیر هم زمان با تدوین حدیث آغاز می شود،زیرا در آغاز تفسیر را بعنوان بخشی از حدیث تدوین می کردند افرادی بودند که برای تدوین و فراهم کردن احادیث بسفرها می رفتند،تا از حافظان و راویان آنها را بدست آورده و تدوین کنند.

و از آن جمله احادیث مربوط بتفسیر قرآن بود،مانند سفیان بن عیینه،و وکیع بن جراح،و شعبة بن حجاج،و اسحاق بن راهویه،و ابان بن تغلب،و اینان عالمان8.

حدیث بودند که احادیث تفسیری را در بابی جداگانه فراهم می ساختند. ⁽¹⁾

در مرحله بعدی تفسیر از حدیث جدا شد و بصورت کتابهائی مستقل در آمد یکی از کسانی که به این کار مبادرت نمود فراء نحوی مشهور متوفی به سال 207 است.

گویند عمر بن بکیر بفراء نوشت،حسن بن سهل گاهگاهی درباره قرآن چیزی از من می پرسد و من پاسخی آماده ندارم،اگر توانی کتابی برای من فراهم کن،تا از آن سود برم،فراء به شاگردان خود گفت فراهم شوید تا برای شما مطالبی از قرآن املاء کنم،و روزی معین کرد،در مسجد مؤذنی بود که قرائت قرآن می کرد فراء به او گفت فاتحة الکتاب را بخوان تا من تفسیر کنم،او می خواند و فراء تفسیر می کرد،و همچنین ادامه داد تا همه قرآن را تفسیر کرد ⁽²⁾

ابو حاتم گفت عبد الملک مروان از سعید خواست تفسیر قرآن را بنویسد، او نوشت عطاء بن دینار آن را در دیوان یافت و گرفت و مرسلا از سعید نقل کرد ⁽³⁾

و نیز گویند عمرو بن عبید تفسیر قرآن را از حسن بصری اخذ کرد، و نوشت ⁽⁴⁾.

ابن جریح متوفی به سال 150 هم سه جزء بزرگ از تفسیر قرآن را نوشت ⁽⁵⁾

توضیح تقدم عترت و صحابه ایشان در تدوین تفسیر قرآن و علوم القرآن که با آن همه گسترش مرفوع به پیغمبر اکرم است،غیر قابل انکار است،مدونات تفسیری اصحاب ائمه معصومین سلام اللّه علیهم اجمعین خصوصا اصحاب صادقین4.

علیهما السلام،بزرگترین و موثق ترین میراث تفسیر است،که در تفسیر البرهان و تفسیر نور الثقلین فراهم شده است،و با وجود این هر متتبع در اخبار آل محمد (ص)به خوبی می داند که بسیاری از آن ذخائر گرانبها هنوز بصورت متفرق و جدا از هم در ضمن ابواب مختلف حدیث موجود است که جدا و مستقل تدوین نشده

و اگر آن متفرقات بر سواد موجود در البرهان و نور الثقلین افزوده شود، گمان اینکه موردی از قرآن بدون تفسیر مأثور باقی مانده باشد از میان می رود آنجا که عامه در اثر نداشتن تفسیر مرفوع به پیغمبر،می گویند قال قتادة،قال مقاتل، ما می گوئیم:قال الباقر(ع)قال الصادق(ع)که در حکم قال رسول اللّه(ص)است.

زیرا بنص مستفیضه ثقلین ایشانند که مهبط وحی و اهل بیت و خزان علم پیغمبر و جدا ناشدنی از قرآن اند.

و بطور کلی اقدم مفسرین قرآن بعد از پیغمبر اکرم(ص)امیر المؤمنین علیّ بن ابی طالب(ع)است که بعضی از افاضات او در حدیث نعمانی در جلد 92 بحار الانوار مذکور است.

بخش ششم: نفوذ رأی در تفسیر

اشاره

أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثاقُ الْکِتابِ أَنْ لا یَقُولُوا عَلَی اللّهِ إِلاَّ الْحَقَّ الاعراف168/

بخش ششم نفوذ رأی در تفسیر

تأثیری که زمان در فهم قرآن داشته است

اکنون پیش از ورود در تاریخ مکاتب تفسیر برأی،یک صورت کلی از طرز نفوذ رأی در تفسیر را از قول احمد امین ⁽¹⁾با اندک تصرفی برای تشریح بیشتر نه قلب معانی می آوریم.

مردم:در عصر پیغمبر اکرم(ص)و بعد از او تا اندک زمانی قرآن را می خواندند و می شنیدند،و آن را می فهمیدند،و اگر علمای ایشان به چیزی بیش از این فهم ابتدائی توجه می کردند،توضیحی بود در اسباب نزول،یا استشهاد بأشعار عرب برای تفسیر لفظی غریب،یا اسلوبی پیچیده.

بیشتر چیزی که طبری و جز او از صحابه نقل می کنند از همین قبیل است، و در عصر اول هرگز دیده نمی شود که صحابیان درباره مذاهب دینی و ملل و نحل سخنی بعنوان تفسیر قرآن گفته باشند،اما در اواخر دوره اموی می بینیم که سخن گفتن درباره قدر شایع شد،و متکلمان در قدر بقرآن از خلال عقائد خویش نظر می کرده اند ،آنکه قائل بجبر بود همه آیات اختیار را تأویل می کرد،و آنکه قائل به اختیار بود همه آیات جبر را.

در دوران عباسی این جویبار همچون سیلی سهمناک براه افتاد،اصحاب مذاهب گوناگون که روز بروز در ازدیاد بودند،همه از دیدگاه مذهب خودشان

بقرآن نظر می کردند،بجای آنکه به وسیله تعلیمات قرآن روح مسلمانان را زنده کنند.ایشان را بضعف و زبونی کشاندند،تا آنجا که از دیدگاه فلسفه یونان و بعدا شرق بقرآن نظر کردند،و هر چند از این راه به پاره ای از تمرینات عقلی و گسترش بعضی از نواحی فکری دست یافتند،اما نیروی روحانی و حماسه دینی را ضعیف ساختند،و فهم قرآن نیازی بآن مقدمات نداشت.

هم چنانکه در کتاب قانون تفسیر روشن ساختیم در این راه فرقی میان معتزله و اشاعره و ماتریدیه نبود،همه ایشان دلائل فلسفی یونانی را در دین دخالت دادند و معلوم است که این راه راهی نبود که قرآن کریم برای دعوت بدین نشان داده بود،با این عمل ناروا صله ای که میان عقل و قلب بود گسیختند،و ناحیه عقلی را بر ناحیه عاطفی چیره ساختند.

در قرآن مجید برای اثبات قدرت خداوند متعال بخوان وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمّا یَعْرِشُونَ ثُمَّ کُلِی مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُکِی سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلاً یَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِیهِ شِفاءٌ لِلنّاسِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ النحل 68

آنگاه در کتب کلام جدال میان اشعریه و ماتریدیه را ببین که آیا قدرت صفتی ازلیه است،که بر وفق اراده تعلق می گیرد،باین معنی که صدور اثر و تمکن ترک صحیح است،چنانچه ماتریدیه می گویند،یا صفتی است که در مقدورات حین تعلق اثر می کند چنانچه اشاعره می گویند.

ببین تا چه پایه میان این دو طریقه و منهج اختلاف هست،اهم مقاصد قرآن آنست که شعور انسان را زنده کند،تا بداند علاقه او به خداوند تا چه پایه نیرومند است،و آنگاه بر مقتضای آن عمل کند،و زندگانی روحی خود را تغذیه نماید.

اما متکلم می خواهد با منطق باین هدف برسد.و میان این دو راه از زمین تا آسمان است،زندگانی منطق نمی تواند دل را از حماسه پر کند،یا حرارت ایمان را در دل برانگیزد،و اینها کار زندگانی روحی است وو.

توضیح استناد به فلسفه برای فهم قرآن و اقتباس از فرهنگ یونان و هند و امثال آنها،و تأویل قرآن برای انطباق با آنها کم کم چهره واقعی و مقاصد کلی قرآن را تحریف کرده،و چهره دیگر که با اسلام بیگانه است نشان می دهد و این خود مسئله ای است غیر از تأویل تک تک آیات قرآن،اما منتزع و مقتبس از تأویل آنها

و در اثر همین تأویلات ناروا و گوناگون و اظهار نظرها و احداث آراء است که چهره واقعی اسلام آن سان که قرآن و سنت و سیرت پیغمبر اکرم ترسیم نموده است،جز برای افراد قلیلی شناخته نیست،گفتار و کردار مسلمانان نمی گزارد، تا جهانیان چهره واقعی و زیبا و با حشمت اسلام را ببینند،و اینک می پردازیم به مختصری از تاریخ نفوذ رأی در تفسیر قرآن.

از همان آغازی که ذهن ساده مسلمانان(که جز با قرآن و حدیث آشنا نبود) با آراء و عقاید آشنا گردید.اندک اندک در تفسیر مأثور رخنه پدید آمد.

اگر چه مشهور است آغازکنندگان این کار معتزله بوده اند،اما قبل از ایشان نمونه هائی از استناد بعقل در برابر نقل دیده می شود،چنانچه مجاهد بنقل طبری در تفسیر فَقُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ البقرة-65 گفته مسخ در اجسام ایشان نبود بلکه در قلوب ایشان بود.هم چنین نمونه های دیگر از این تلاش برای تطبیق قرآن با مسلمات عقلی در تفسیر طبری دیده می شود چنانچه درباره قوله تعالی وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلی رَبِّها ناظِرَةٌ القیامة 22.

اخباری از پیغمبر اکرم نقل می کند که وقتی از او می پرسند آیا خدای خود را دیده ای؟می فرماید دیدم اما نه بچشم.مجاهد درباره همین آیه تفسیر بظاهر را مستبعد شمرده،و آن را بالرغبة الی اللّه و الرغبة فی انتظار جزائه تفسیر می کند،و در آخر می گوید و لا احد من الخلق یراه.

و هم چنین عطیه عوفی متوفی به سال 111 هم زمان با صدر معتزله در قوله تعالی «لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ» الانعام 103 به چنین مطلبی

تصریح می کند،و اینان پیش از پیدایش مکتب معتزله و شکل گرفتن آن بوده اند

در حقیقت باید گفت سر آغاز پیدایش رأی برای جبران فقد نصوص یا تفسیر نصوص یا تأویل روا و ناروای نصوص،با سر آغاز پیدایش نص و ادراکات عقلی درباره آن،همگام و هم زمان است.

بنابراین قصد ما از تاریخ نفوذ رأی وقتی است که اصحاب رأی برای آن در برابر نص موقعیت ممتازی ساخته،و گوئی بنص خطاب کرده و گفته اند ما هم هستیم،و در عین حال این امر از صورت ندرت خارج شده و شیوع یافته باشد، همچنان که در مکتب معتزله شیوع یافته و شهرت پیدا کرده بود،از مجاهد نقل می کنند که گفته افضل العبادة الرأی الحسن ابن مسعود صحابی بزرگ را هم از اهل رأی می شمارند.

پیش از معتزله افراد متفکر و اندیشمندی بود،که می خواستند معارف و احکام شرعی را با نظر عقل توجیه کنند،از آن جمله در سوریه افرادی بنام قدریه بودند که قضا و قدر جامد و جبر مطلق التصرف را انکار می کردند.که در حقیقت معتزله وارث این مکتب و شارح و گسترنده آنند.گویند اول کس که در قدر سخن گفت معبد جهنی و غیلان دمشقی بودند.

معبد جهنی از تابعین بود،نزد حسن بصری می آمد و می گفت:هؤلاء الملوک یسفکون دماء المسلمین و یقولون انما تجری اعمالنا علی قدر اللّه،با ابن اشعث خروج کرد حجاج او را بکشت.

غیلان دمشقی قبطی بود که بعد از معبد در قدر سخن گفت،با ربیعة الرأی و عمر بن عبد العزیز و اوزاعی مناقشه داشت،مردی زاهد و عالم بود قول او در ایمان قول مرجئه است،که ایمان معرفت و اقرار است،و عمل در آن داخل نیست، و کم و زیاد نمی شود.اراده انسان از او است،صفات خداوند عین ذاتند،قرآن مخلوق است،خلافت برای غیر قرشی جائز است.عبد الملک مروان او را بکشت

در مقابل قدریون جبریون پدید آمدند،اول ایشان جهم بن صفوان از اهل خراسان بود،از موالی ازد یمن،اصلش از بلخ،در کوفه بجعد بن درهم برخورد کرد،و شاید به ابو حنیفه،و ببلخ بازگشت ،در آنجا با مقاتل بن سلیمان که متهم بتشبیه بود مناظره کرد.آراء او نفی صفات ازلی.«قال ان اللّه یعلم الشی حال خلقه و ان کان الشیء قدیما مع علمه فتتعدد القدماء»ایمان معرفت تنهاست،کفر جهل باللّه است،ایمان قابل تقسیم و تبعیض نیست،

اهل ایمان تفاضل ندارند،فرقی میان ایمان انبیاء و عامه نیست،«کان اللّه وحده و سیبقی وحده الجنة و النار ستفنی و تزول،کلام اللّه حادث،ان اللّه لا یری لا فی الدنیا و لا فی الآخرة اللّه خالق جمیع الاشیاء و الافعال و الانسان لا حریة و لا ارادة له»

وی مذهب خود را در ترمذ رواج داد در سال 128 کشته شد.

جعد بن درهم مولی بنی مروان از اهل خراسان،مقیم دمشق خال مروان حمار و مؤدب او بود،به کوفه تبعید شد و در آنجا با جهم ملاقات کرد،آراء او خلق قرآن،تعطیل صفات،تردید هست که آیا قائل به جبر بوده یا اختیار،ابن اثیر گوید قول بخلق قرآن را از ابان بن سمعان و او از طالوت خواهرزاده لبید بن اعصم یهودی فرا گرفت.در حوالی سال 120 در روز عید اضحی خالد بن عبد اللّه قسری بفرمان هشام او را بکشت.

مذهب قدریه و جهمیه و مکاتب ایشان چندان نپائید و گسترش نیافت اما وارث ایشان معتزله و اشاعره بودند که آراء اندک و ابتدائی ایشان را هم گسترش دادند و هم بشکل مکاتبی مستقل مدون ساختند که اینک بتفصیل آن مکاتب می پردازیم.

بخش هفتم: مکتب معتزله

اشاره

فَبَشِّرْ عِبادِ اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ الزمر18/

بخش هفتم معتزله قبل از آنکه درباره معتزله بتفصیل سخن گوئیم،برای دانستن رابطه میان حوادث و تأثیر آنها در یکدیگر،و کیفیت نضج گرفتن آنها،لازم است درباره خوارج و مرجئه سخن گوئیم،هر چند هیچ یک از این دو دارای مکتب خاص فکری و کلامی نبوده اند تا معارف دینی یا لااقل بیشتر آنها مورد مطالعه و حل و فصل قرار گیرد.

خوارج پس از مسئله تحکیم در جنک صفین بصورت صفوف متشکل در آمدند،و سالها حکومت اسلامی را با همه نیروی آن به خود مشغول داشتند،اذهان ایشان ابتدائی بود،سعی داشتند آراء و اعتقادات خود را با ظواهر قرآن منطبق سازند،اما نمی توانستند،آراء عالمانه داشته باشند،و تأثیر مقید در مطلق یا خاص در عام یا مبین در مجمل یا مجاز و استعاره و امثال آنها را بدانند،در آراء خود سخت متعصب و خشن اما در راه هدف خود بطرز اعجاب انگیزی فداکار بودند، نیرومندترین نیروها بودند.

اما نیروی تشخیص و قضاوت نداشتند،غالبا افرادی بدوی بودند،تشخیص نابجای ایشان از این نمونه ها بود،اکل مال یتیم را و لو یک درهم سبب دخول در نار می دانستند.

بدلیل إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً إِنَّما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً النساء10/ اما قتل یتیم را باین عنوان که در قرآن نصی

برای آن نیست جائز می شمردند ⁽¹⁾.

گویند واصل بن عطاء و یاران او بدست گروهی از خوارج گرفتار شدند.

واصل گفت مرا با ایشان تنها گزارید،خوارج به او گفتند تو و یارانت از کیانید، واصل گفت ما مشرک باشیم که بشما پناه آورده ایم،تا قرآن را بشنویم و حدود آن را بدانیم،گفتند شما را پناه دادیم واصل گفت اکنون ما را بیاموزید ایشان می گفتند و واصل می گفت قبول کردم،و ما برادران مصاحب شما هستیم،آنان گفتند چنان نیست،واصل گفت:

قال اللّه تعالی وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجارَکَ فَأَجِرْهُ حَتّی یَسْمَعَ کَلامَ اللّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ التوبة-6 حال ما را بمأمن برسانید خوارج به همدیگر نگاه کردند و جوابی نداشتند،و ایشان را بمأمن رسانیدند ⁽²⁾.

خوارج مرتکب کبیره را کافر میدانند،بدلیل وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ المائدة-44 و می گفتند مرتکب کبیره حاکم بغیر ما انزل اللّه است.

و از آیه وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ آل عمران 97-استدلال می کردند بر کفر تارک حج به اینکه اضراب و من کفر دلیل کفر تارک حج است،حتی فاسق را هم کافر میدانند بدلیل إِنَّهُ لا یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکافِرُونَ یوسف-87.

و می گویند فاسق بواسطه فسق و اصرار بر آن از رحمت خداوند آیس است،پس کافر است.نافع برای جواز قتل اطفال استدلال می کرد به آیه رَبِّ لا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکافِرِینَ دَیّاراً نوح-26 که شامل اطفال هم هست ⁽³⁾6.

و از این قبیل آراء و تعصبات که بدون رد متشابهات بر محکمات،با عقل ناقص و اطلاعات بسیار محدود خود،اتخاذ می کردند گویند نافع بن ازرق تقیه را جائز نمی دانست،.

بدلیل قوله تعالی إِذا فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَخْشَوْنَ النّاسَ کَخَشْیَةِ اللّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْیَةً النساء 77

و قوله تعالی: یُجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ لا یَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ المائدة-54 و نجدة بن عامر براورد می کرد.

بدلیل قوله تعالی: وَ قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمانَهُ غافر-28

اکنون از فرقه های گوناگون خوارج تقریبا اثری نیست.مگر اباضیان که در شمال آفریقا حضرموت عمان و زنگبار پراکنده اند،و از این فرقه تفاسیری بجای مانده است.

اما مرجئه کسانی بودند که مبنای ایشان بطور کلی تساهل در دین بود و گوئی نقطه ای مقابل خوارج بودند،سرآغاز پیدایش ایشان بعد از قتل عثمان بود.

طرز کار عبد اللّه بن عمرو سعد وقاص در کناره گیری از بیعت با امیر المؤمنین و جنگ جمل،به بهانه حدیثی که از پیغمبر اکرم نقل می کردند،و مخالفت با صریح قرآن.

قوله تعالی: وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللّهِ الآیة الحجرات-9 نمونه کامل تساهل در مهمات دین مقدس اسلام است،که بعنوان کناره گیری از فتنه الا فی الفتنة سقطوا نقد حال ایشان است.

زیرا با اظهار بی طرفی و ترک نصرت حق فتنه را یاری کردند،و با القاء شبهه در ذهن عامه بسیاری افراد مصمم را مردد نمودند،و نمی دانستند که خداوند متعال قبلا از حال امثال آنها خبر داده و فرموده است.

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ ما زادُوکُمْ إِلاّ خَبالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلالَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّاعُونَ لَهُمْ وَ اللّهُ عَلِیمٌ بِالظّالِمِینَ التوبة-47.

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ ما زادُوکُمْ إِلاّ خَبالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلالَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّاعُونَ لَهُمْ وَ اللّهُ عَلِیمٌ بِالظّالِمِینَ التوبة-47.

عناوین اعتقادی مرجئه.بر پایه تن آسائی.و محافظه کاری .و القاء شبهه، و ریاکاری و آسان شمردن دین،و مسالمت با قوای حاکمه بود.

از قول مأمون نقل می کنند که گفته،الارجاء دین الملوک.

کم کم بعضی اعتقادات مرجئه شکل گرفت می گفتند:لا تضر مع الایمان معصیة کما لا تنفع مع الکفر طاعة افکار ایشان بسود بنی امیه بود،و قهرا بنی امیه پشتیبان ایشان بودند،کارشان تا به آنجا رسید که می گفتند، هرکس بدل ایمان داشته باشد و لو ظاهرا کافر و بت پرست باشد مؤمن است ⁽¹⁾.

اما بنی عباس برای مقابله با بنی امیه،بصورت ظاهر با عقیده ارجاء مبارزه کردند،و هر چند باطنا آن را بصلاح حکومت خود می دانستند.

مروان بن محمد که حارث بن سریج زعیم مرجئه را کشت،نه از ارجاء او بود،همچنین تعذیب منصور از ابو حنیفه از ارجاء او نبود ⁽²⁾.

گویند یک نفر شیعی با یکتن از مرجئه بحث می کرد گفتند هرکس از راه برسد میان ما داور باشد.دلالی از راه رسید از او پرسیدند تو کدام هستی گفت اعلای شیعی و اسفلی مرجئی.

ابو نواس شاعر دربار عباسی از مشتریان پروپاقرص ارجاء بود در مسخره معتزله گفته بود:

و قل لمن یدعی فی العلم فلسفة حفظت شیئا و غابت عنک اشیاء

لا تحظر العفو ان کنت امراء حرجا فان حظر که فی الدین ازراء (2)

فخر رازی در ذیل آیه وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللّهِ إِمّا یُعَذِّبُهُمْ وَ إِمّا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَ اللّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ التوبة 106 گوید«قال الاوزاعی فی تسمیة المرجئة لانهم9.

یؤخرون العمل عن الایمان.

مرجئه هر مصدقی را مؤمن می دانند،و عفو از گناه را جائز،و اصحاب فتن را به خدا واگذار می کنند.تا هر چه خواهد حکم کند.تزکیه صحابیان به طور اطلاق،و تصویب عمل طلحه و زبیر و معاویه بعنوان اجتهاد،شاخه ای از ریشه عقیده ارجاء است،گوئی ارجاء حمامی است که برای تطهیر همه بدون قید و شرط صلای عام داده است.

گویند مقاتل بن سلیمان از مرجئه بود،و می گفت عذاب مؤمن گناهکار بر روی صراط است که لهیب آتش او را به اندازه گناهش آزار می دهد ⁽¹⁾.

تنبیه،باید دانست که عقیده ارجاء ظاهری عوام پسند دارد بندگان خدا را به خدا واگذار کنید-بقول حافظ

من اگر نیکم اگر بد تو برو خود را باش

در پس پرده ندانند که خوبست و که زشت

اما حفظت شیئا و غابت عنک اشیاء،قول حافظ و امثال او یک مسئله اخلاقی است،برای دفع خودپسندی،و اخذ بحسن ظن،و عدم شتاب در قضاوت،اما در جائی که ترک جرح و تعدیل و قضاوت باعث ایجاد شبهات و اغراء باشد مانند قبول روایت از دروغگو،یا متابعت و اطاعت از گمراه کننده و ظالم،اثری ویران کننده دارد.مضافا به آنکه در اثر سهل انگاری و مسامحه بیجا بر رجای مذموم تکیه کرده، و برای ارتکاب گناه جری و جسور خواهند شد.

مسئله آن نیست که بطور قطع و یقین بدانیم در روز جزاء فلان اهل بهشت، و فلان اهل دوزخ است،بلکه مسئله مهم آنست که با قضاوت صحیح و به محک زدن رجال دین،و تشخیص امتیازات واقعی در اسلام،و دیدن نمونه های کامل، و همچنین شناختن مدعیان دروغین،هدف و مقصد اسلام را بدون تحریف و اشتباه9.

تشخیص خواهیم داد،و آن وقت هیچ کس گناه بدی جاهلان زود باور،و معاندان غرض مند،و دایگان مهربان تر از مادر بظاهر مسلمان را،به پای اسلام نخواهدگزارد، و اسلام از این تهمتهای ناروا بریء خواهد شد.

بنا بر آنچه گفتیم عقیده ارجاء که در همه مذاهب نمونه هائی از آن می توان یافت،بی مایه ترین،و ویرانگرترین عقائد است،که بدست بی دینان و تقویت سیاستمداران در اسلام پدید آمده است.

اینک می پردازیم به مختصری از تاریخ معتزلیان.

معتزله در عصر اموی پیدا شده:و در عصر عباسی فکر اسلامی را به خود مشغول داشته بود،اهم اعصار ایشان از سال 100 تا سال 255 بود ⁽¹⁾.

سرآغاز ایشان از واصل بن عطاء،متولد به سال 80 و متوفی به سال 131 در خلافت هشام بود و درباره او داستان ذیل را نقل می کنند.

روزی حسن بصری در مجلس درس بود،مردی از او پرسید در زمان ما گروهی پیدا شده اند که مرتکب کبیره را کافر می دانند(و مقصودش فرقه و عیدیه از خوارج بود)و نیز گروهی دیگر که حکم مرتکب کبیره را بتأخیر می اندازند و می گویند با ایمان هیچ معصیتی زیان نمی رساند(مقصودش فرقه مرجئه بود) آیا رأی تو چیست؟تا بآن اعتقاد داشته باشیم،و پیش از آنکه حسن پاسخ گوید واصل بن عطاء که از شاگردان او بود گفت،من نمی گویم صاحب کبیره مؤمن مطلق است،و نمی گویم کافر مطلق است،آنگاه از حوزه درس حسن برخاست و به پای ستون دیگر مسجد نشست،و گروهی از اصحاب حسن گرد او فراهم آمدند،و واصل به ایشان گفت مرتکب کبیره نه مؤمن است نه کافر،بلکه منزله ای میان دو تا دارد.

و حسن در این وقت گفت اعتزل عنا و اصل،و باین جهت ایشان را معتزله0.

نامیدند،بعضی گفته اند علت تسمیه ایشان به معتزله،اعتزال ایشان از آراء موجود است،که همان مفهوم رفورم را دارد،و چه بسا این تسمیه بدنبال اعتزال گروهی از رفتن به جنگ ناکثین با امیر المؤمنین(ع)بوده است،نیز گویند واصل با عمرو بن عبید که تابع حسن بود مناظره کرد و عمرو پذیرفت و از حسن کناره گرفت و حسن گفت اعتزل عنا ⁽¹⁾.

بعضی گفته اند سرآغاز اعتزال از عبد اللّه و حسن فرزندان محمد حنفیه بود.

و واصل از ابو هاشم حسن بن محمد فرا گرفته بود.

از نامهای دیگر که به معتزله داده اند یکی قدریه است،زیرا افعال بندگان را بقدرت خودشان اسناد می دادند و منکر تقدیر الهی در آن بودند،دیگری از آن نامها معطله است زیرا صفات معانی را از خداوند نفی می کردند،و می گفتند اللّه عالم بذاته و هکذا.

اصول عقائد معتزلیان عبارت بود،از توحید.عدل،وعد و وعید، و منزله بین المنزلتین،امر بمعروف و نهی از منکر،در مسئله توحید صفات را عین ذات می دانستند،و معتقد بودند.که کلام اللّه مخلوق است.

در مسئله عدل معتقد بودند،که همه کائنات از مشیت نیست،و نه از خلق خداوند،و نه خداوند بر همه آنها قادر است،افعال بندگان را خداوند خلق نکرده،و اراده ننموده،جز آنچه را که شرعا امر فرموده،و هر چیز غیر آنست از مشیت نیست.

در وعد و وعید گویند خداوند محسن را باحسان جزاء می دهد و مسیء را به سیئه،مرتکب کبیره بدون توبه بخشوده نخواهد شد،شفاعت را در مورد اهل کبائر قبول ندارند،اگر صاحب کبیره بی توبه بمیرد روا نیست خداوند او را ببخشد.ت.

ثواب بدنبال طاعت.و عقاب بدنبال معصیت،قانونی است حتمی که خداوند بر خود واجب ساخته،مرتکب کبیره بی توبه در آتش مخلد است و هر چند بوحدانیت خداوند و رسالت پیغمبران معتقد باشد.

امر بمعروف و نهی از منکر مبدائی است مقرر بر مسلمانان،که برای نشر دعوت و ارشاد گمراهان واجب است،اگر با زبان کافی نبود با دست، وگرنه با شمشیر.

معتزله شفاعت،کرامت اولیاء،وجود جن و سحر را انکار می کردند،و عقل را بر حدیث مأثور حاکم می ساختند.حسن و قبح را عقلی می دانستند و منکر رؤیت بودند ⁽¹⁾.

ابو علی جبائی معتزلی گفته،شیعه در توحید و عدل با ما موافقند اختلاف ما در مسئله امامت است.

امام جعفر صادق(ع)اصول معتزله را با گسترشی که زیدیه پذیرفته اند نپذیرفت در مسئله اراده نظری بینا بین بتعبیر امر بین الامرین داشت.جبر مطلق و تفویض مطلق را رد می فرمود و از آن بسر اللّه و دریای ژرف تعبیر می نمود و از خوض در آن نهی می فرمود.

حاکم جشمی استاد زمخشری گفته:و اعلم ان اسم الاعتزال و ان کان وقع اولا علی من یقول بالوعد و الوعید،و المنزلة بین المنزلتین،فقد صار فی العرف لمن یقول بالتوحید و العدل،و ینفی التشبیه و الجبر،سواء و افق فی الوعید او خالف ⁽²⁾.

از خصائص معتزله آنکه چون مانند شیعه به اراده آزاد اعتقاد داشتند، بصورت ظاهر مخالف بنی امیه بودند،و بهمین جهت در دولت بنی عباس نفوذی.

یافته،و مورد قبول واقع شدند،در مبادله اسیران بیزانس در سال 231.هر مسلمان که اقرار به مخلوقیت قرآن و نفی رؤیت نداشت.به نزد کفار بازگردانده می شد.

اما از جهت دیگر نقد معتزله برای امویان از نقد مرجئه انفع بود،وقتی معتزله امیر المؤمنین علی علیه السلام و معاویه را در میزان نقد قرار می دادند،قهرا از قدر امیر المؤمنین کاسته می شد چنانچه خودش فرموده بود.انزلنی الدهر ثم انزلنی حتی قالوا علی و معاویة.

تخطئه ابن کیسان اصم از امیر المؤمنین(ع)خیلی بیش از تخطئه او از معاویه است واصل و عمرو بن عبید اصلا تخطئه ای از بنی امیه ندارند.یزید بن ولید و مروان حمار هردو معتزلی بودند ⁽¹⁾.

جای بسی تعجب است که خارجیان با آنکه مدعی بودند با علی و معاویه هر دو مخالفند،لبه تیز حملات و کشتارها و غارتهای خود را در قلمرو امیر المؤمنین قرار داده بودند،همچنین معتزله با وجود آنکه مدعی فکر آزاد و عدالت بودند امیر المؤمنین(ع)را مورد نقد و اعتراض قرار می دادند.

معتزله می خواستند قرآن را در حدود عقلیات.از تهمتهای معاندان محفوظ بدارند.و در این راه تا اندازه مهمی توفیق یافتند.و ثروت عظیمی از ادب و کلام بر جای گزاردند،معتزله که در مبانی مهم سیاسی مخالفتی با قدرتهای مسلط نداشتند از آزادی بیان و نشر افکار برخوردار بودند.

اما در اواخر دوران خود بواسطه افراط در نشر عقائد حاد و افراطی،چنان اختلافی در میان جامعه پدید آوردند،که متوکل عباسی ناچار بتغییر وضع شد خستگی مردم از مناظرات معتزلی،تخلیه دولت از نصرت ایشان،پیدایش علمای بزرگ اشعری در صف مخالف مانند امام الحرمین اسفراینی،غزالی قدرت دولت7.

سلجوقی با عقلیه ترکی وجود نظام الملک عالم و سیاستمدار متعصب،و بالاخره اجل محتوم همه باعث زوال مکتب اعتزال بود.

می توان گفت که اوج نفوذ معتزله بازتابی بود،برای حملات دشمنان اسلام که وقتی مغلوب نیروی نظامی اسلام شدند،در صدد تحریف فرهنگ اسلام و القاء شبهه و رخنه در اعتقادات مسلمانان بر آمدند.و البته اولین هدف ایشان قرآن بود.

ایرادی که بر معتزله هست افراط ایشان است در قیاس غائب بر شاهد،و تطبیق اعتبارات انسانی در امور الهیه،که غالب ایشان فرق میان دو مورد نمی گزارند آنچه را عقل قاضی ببطلان آن است،و لو بر حسب قوانین جهان محسوس مانند مسئله رؤیت.و آنچه را بدانستن آن جز بخبر راهی نیست مانند عذاب قبر قبول ندارند.

معتزلیان می خواستند در حاق قلب مؤمن،صورتی از الوهیت ترسیم کنند که عقل با آن مخالفتی نداشته باشد،و هرگز آن صورت به دائره مادیات تنزل نکند،و همچنین هیچ فعلی از افعال اللّه منافی مقتضیات حکمت و عدالت نباشد.

معتزله طبعا ملزم شدند تا مذهبی تأسیس کنند که از یک طرف مستند بنصوص قرآن باشد،و از طرف دیگر تا سرحد امکان حجت خصم خود را که آن هم از نصوص قرآن است با تأویل و هر چند تا سرحد تعمل باشد تضعیف نمایند تا مذهب خاص خود را تأیید کرده باشند،و چه بسا این اختلافات از مجمع علما به کوچه و بازار کشانده می شد و مایه ریختن خونها می گردید.

چنان چه ابن اثیر در وقائع سال 317 گوید:«مردم در تفسیر مقام محمود در قوله تعالی:

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَکَ عَسی أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً الاسراء 79

اختلاف داشتند.اسحاق مروزی باستناد قول قتادة و ابن عباس می گفت

خداوند پیغمبر اکرم را در عرش با خود می نشاند، ⁽¹⁾و دیگران که این تفسیر را منافی تنزیه می دانستند می گفتند.مقصود از آن مقام شفاعت است.و هر دسته هواخواهانی داشتند،فتنه ای در بغداد برخاست که ارتش آن را فرونشاند.

همچنین عالم بزرگ علی الطبری الکبیر که بر تفسیر حنابله اعتراض کرده و گفته بود

سبحان من لیس له انیس و لاله فی عرشه جلیس

صدها شنونده دواتهای خود را بسوی او پرتاب کردند،تا به خانه خود فرار کرد.خانه او را سنگ باران کردند،و آخر کار با دخالت هزار سرباز آن فتنه فرونشست .

در حقیقت نزاع معتزله با مخالفانش نزاع عقل و حس است،که همیشه بشر گرفتار آن است حس می خواهد جلال و جبروت و جمال را در مظاهر محسوس و مادی و ملموس جستجو کند،و عقل همان را در صور عقلی انتزاعی،و این چیزیست است که جز با مرور زمان بسیار دراز،تفهیم آن به بشری که در راه تکامل است امکان ندارد.

چیزهائی که به معتزله نسبت داده اند،اگر عینا راست نباشد و ساخته مخالفان ایشان باشد بطرز کار و سبک ایشان شبیه است.

چنانچه ابن قتیبه در تأویل مختلف الحدیث نقل می کند.که قریش بن انس گفت از عمرو بن عبید معتزلی شنیدم،که گفت روز قیامت مرا بیاورند و در پیشگاه خداوند برپادارند .خداوند گوید چرا گفتی قاتل در آتش است.

من گویم خداوندا خود گفته ای وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِیها النساء 93 من به او گفتم از من کوچکتری در خانه نیست.

اگر خداوند گوید من نیز گفته ام إِنَّ اللّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ1.

ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ النساء-38 از کجا دانستی که در این مورد خاص نمی بخشم چه خواهی گفت.

عمر بن عبید ساکت شد و جوابی نداشت:

نمونه این فضولی ها که تاریخ آنها را ثبت کرده نشان می دهد.که غرور بی جای علمی چه مشکلاتی برای عالم اسلام فراهم ساخته است،و چه تضادهائی برای اذهان ابتدائی و ساده عامه مردم که مایه بحث و تحقیق را ندارند ببار آورده تا آنجا که اعتقادات ساده و فطری ایشان را متزلزل کرده است، عالم نمای مغرور به جای آنکه از مجموع آیاتی که در مورد واحدند،و استمداد از مأثورات تفسیری مراد اللّه را بفهمد،یا فاسألوا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون را عمل کند یا دم فروبندد.

می خواهد خداوند را در روز قیامت با کتاب خودش محکوم سازد،و به وسیله همین عالم نمایان ساختگی بود،که قوای حاکمه می خواستند،درب خانه های اهل ذکر و عترت را بر روی طالبان علم و هدایت ببندند.

معتزله فرقه ای بودند در حد وسط،میان خشونت خوارج و اهمال کاری مرجئه.

معتزله کسانی بودند که برای اولین بار در اسلام با جرأت کامل نقادی وسیعی را در همه مسائل بکار بردند که از آن جمله است جرح و تعدیل صحابه و نپذیرفتن وثاقت و صلاح مطلق را درباره ایشان،که می توان گفت از این راه خدمت بزرگی باسلام و فرهنگ منطقی آن انجام داده اند.

نظام معتزلی گفته بود میان گفته های ابو بکر تضاد هست،از طرفی گفته ای سماء تظلنی وای ارض تقلنی ان انا قلت فی کتاب اللّه برأیی و در جای دیگر گفته انا اقول فیها برأیی فان کان صوابا فمن اللّه و ان کان خطاء فمنی ⁽¹⁾.0.

معتزله در عصر خود فرهنگ اعتقادی اسلام را،در برابر ثنویت و مسیحیت و شعوبیه تا اندازه ای حفظ کردند،عقلی قهار داشتند.

اما افسوس که از تطرف مصون نماندند اینها که گفتیم خلاصه ای از روش و عقائد مختلف فرق بیست گانه معتزله است،و چه بسا برخی از ایشان عقائد خاص و شاذی در متفرعات داشته باشد.

بطور کلی فهم معتزله در نصوص عقائد قرآن فهمی فلسفی بود،بی آنکه شریعت را خلع کنند.

معتزلیان در دوران تفوق خود،از مقامات سیاسی تقویت می شدند آل بویه طرفدار ایشان بودند.

اما غزنویان و سلجوقیان طرفدار اشاعره،وقتی سلطان محمود ری را تسخیر کرد معتزلیان را به خراسان تبعید نمود و کتاب های فلسفه و نجوم و اعتزال را سوخت مهاجرت حاکم جشمی و زمخشری از ایران به مکه و یمن به دنبال این وقائع است. ⁽¹⁾

روش تفسیر معتزلیان

معتزله برای اثبات عقائد خود ورد حجج مخالفان که خود را اهل سنت نامیده اند ⁽²⁾تفسیر قرآن را با مهارت خاصی انجام داده اند،که مهم ترین اصول آن عبارت است از:

اول تنزیه مطلق،دوم عدل،سوم حریت اراده،چهارم فعل اصلح.

و در همه این موارد به حاکمیت عقل متکی شده اند،تا آنجا که گاهی خود را ملزم دیده اند روایات صحیحی را نادیده بگیرند،باین طریق که هرجا عقل با نقل معارض بوده،اگر نتوانسته اند تأویلی و هر چند متکلفانه برای آن پیدا کنند عذر آن را خواسته اند.

معتزله همه آراء خود را در تفسیر مصاب می دانند،بنا بر رأیی که در اجتهاد دارند،آنجا که از آیه واحد وجوه مختلف می توان استنباط نمود،همه آن وجوه را بنا بر اجتهاد مجتهد صحیح می شمارند نه مانند اهل سنت که معتقدند هر آیه یک معنی بیشتر ندارد.

و همان است که مراد اللّه است.و تلاش مجتهدان همه برای دریافت آن معنی است و هر چند بآن نرسند،و مجتهد یا مصیب است یا مخطئ و مصیب دو اجر دارد و مخطئ یک اجر و بر حاصل اجتهاد در تفسیر نباید قاطع بود بلکه آن غایت وسع است که راهی بغیر آن نیست.

معتزلیان تا آنجا که توانسته اند آن قسمت از لغات قرآن را که با تنزیه و دیگر عقائد خودشان معارض بوده دستکاری و تأویل نموده اند،و از معانی متبادر و متداول خارج ساخته،و این کار را تا سرحد تکلف و تعسف انجام داده اند به طوری که از شأن علم و عالم بدور است.

ابو علی جبائی برای فرار از معنی متداول جعل در قوله تعالی وَ کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِینَ الفرقان-31 جعل را بمعنی بین گرفته و باین شعر استشهاد کرده.

جعلنا له نهج الطریق فاصبحوا علی ثبت من امرهم حین یمموا

و معنی آیه را چنین گمان کرده است،و کذلک ان اللّه سبحانه بین لکل نبی عدوه حتی یأخذ حذره منه.

گاهی هم برای نصرت عقائد خودشان قرائت مشهور را رها کرده و به قرائت

شاذی چسبیده اند.

چنانچه در قوله تعالی وَ کَلَّمَ اللّهُ مُوسی تَکْلِیماً النساء-164 در اینجا چون کلم بمعنی سخن گفتن است.و از آن جهت که مؤکد بمصدر است،احتمال مجاز در آن بعید است،برای تنزیه خداوند از تکلم،اللّه را بفتح خواندند و موسی را بتقدیر ضم تا فاعل تکلم موسی باشد نه خداوند.

دیگری از ایشان بجای تشبث به قرائت شاذ بمعنی شاذ چسبیده،و کلم را به معنی جرح گرفته که معنی آیه چنین باشد،جرح اللّه موسی باظفار الفتن و مخالب المحن،و هر چند این سبک تفسیر به صوفیه اقرب است تا به معتزله.

و بهر حال اگر این نسبتها راست باشد،باید به خدا پناه برد زیرا از باب سخریه بآیات قرآنست وَ لا تَتَّخِذُوا آیاتِ اللّهِ هُزُواً .

ابن قتیبه در ضمن ایراداتی که بر تفسیر معتزله می گیرد می گوید،برخی از ایشان در قوله تعالی وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأی بُرْهانَ رَبِّهِ یوسف 14 گفته اند«انها همت بالفاحشة و هم هو بالفرار منها»در صورتی که خداوند فرموده لَوْ لا أَنْ رَأی بُرْهانَ رَبِّهِ باید مفهوم هم چنان باشد که وقوع آن معلق بر عدم رؤیت برهان، صحیح باشد.

اما معتزلی چنین می گوید که یوسف اراده فرار از معرکه داشت،ولی با دیدن برهان خداوند پیش امرأة العزیز ماند و بر جای خود میخ کوب شد.

عجبا که هرگز در سیاق و اسلوب نمی توان از جمله هممت بفلان و هم بی اختلافی در متعلق دو مورد را اراده کرد:

و مثلا گفت:هممت بإکرامه و هم باهانتی از هممت به و هم بی مراد است. ⁽¹⁾

اما در جائی که بیانی هست اختلاف معین و صحیح است مانند ارید حیاته و یرید قتلی.

و هم چنین آنجا که ظاهر قرآن با اصول ایشان موافق نباشد.تا می توانند بمجاز و اقسام آن از تمثیل و استعاره متوسل می شوند.چنانچه در قوله تعالی وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ الآیة الاعراف-172 چون به نظرشان مستبعد آمده است.به استعاره و مجاز متوسل شده اند.در صورتی که این نوع استبعادات عادیند،نه عقلی.

زیرا اخذ ذریه از ظهور بنی آدم،بوضع و طرزی که بر ما پوشیده است، در حیطه قدرت خداوند است و خارج از آن نیست،و چون طرز آن بر ما پوشیده است،استبعاد عقلی در آن بی جاست،هزاران استبعادات عقلی در طول تاریخ در پیشروی بشر بوده،که علم و کشف و اختراع مستبعد بودن آن ها را باطل ساخته است.

و در همین زمینه مسائلی را که مستبعد می شمارند انکار می کنند،مانند وجود جن که بر طبق موارد بسیار از قرآن و سنت موجودی واقعی است نه تشبیهی.اما بسیاری از معتزله آن را انکار می کنند،هم چنین سحر که اثری در محسور دارد.

اما معتزلیان بنا بر اصول خود که عقل را مقیاسی برای حقائق دینی قرار داده اند،آن همه احادیث مشعر بمسحور شدن پیغمبر را(در تن و بدن)که سوره فلق حاکی از آنست،نادیده گرفته،و بتأویل متوسل شده اند.اما اگر منکر مسحور شدن پیغمبر باشند نه مطلق سحر ایرادی نخواهد بود.

طرز کار حاکم جشمی یکی از علمای بنام معتزله و استاد زمخشری در تفسیر چنین است.

آنجا که مأثورات صحابی خلاف ظاهر است آنها را رها می کند چنانچه در تفسیر وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ که از ابن عباس نقل شده تین مسجد نوح و زیتون مسجد بیت المقدس است.

اما آنجا که اکثرا بر خلاف ظاهر تفسیر کرده اند او هم متابعت می کند.در

آیه وَ وَهَبْنا لِداوُدَ سُلَیْمانَ تا إِذْ عُرِضَ عَلَیْهِ بِالْعَشِیِّ الصّافِناتُ الْجِیادُ تا فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَ الْأَعْناقِ ص آیة 33

گوید سیاق آیه در مدح سلیمان است.و تفسیر مشغول شدن سلیمان بدیدن اسبان،و قضا شدن نماز او،و پی کردن اسبان با آن سازگار نیست،البته لمس سوق و اعناق اقرب است از پی کردن اما چون اکثر این قول را پذیرفته اند نمی توان لمس را اقرب دانست ⁽¹⁾.

در مورد اقوال مختلف وجود خبر مرفوع مرجحی است،در بیان مجملات و اخبار غیبی اعتماد او بر حدیث مرفوعست اما در جائی که مسائل توحیدی در میانست در احادیث انتقادی سخت دارد و متواتر را از آحاد جدا می کند و آحاد را رد یا تأویل می نماید.

از مناظرات سران معتزله و اشاعره داستانهای جالبی نقل می کنند که بذکر یکی از آنها اکتفا می کنیم.

گویند ابو اسحاق اسفراینی و قاضی عبد الجبار بمناظره نشستند.

قاضی در آغاز جلوس گفت«سبحان من تنزه عن الفحشاء»،اسفراینی گفت«سبحان من لا یقع فی ملکه الا ما یشاء»قاضی گفت«أ فیشاء ربنا ان یعصی»؟ اسفراینی گفت«أ فیعصی ربنا قهرا»،قاضی گفت«أ فرأیت ان منعنی الهدی و قضی علی الردی احسن الی ام اساء»اسفراینی«گفت ان کان منعک ما هو لک فقد اساء و ان کان منعک ما هوله فیختص برحمته من یشاء.»فانقطع عبد الجبار ⁽²⁾

و می بینیم که این نوع مناظرات بیشتر جنبه حضور ذهن و نکته پردازی دارد.

تا جنبه علمی و جواب این اشکالات را هم در اخبار آل محمد صلوات اللّه علیهم اجمعین می توان یافت.0.

بخش هشتم: مکتب باطنیه و اخوان الصفاء

اشاره

وَ قَدْ کانَ فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَسْمَعُونَ کَلامَ اللّهِ ثُمَّ یُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ ما عَقَلُوهُ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ البقرة75/

اول الالحاد سلوک التأویل من غیر دلیل مولی محمد باقر مجلسی

بخش هشتم مکتب باطنیه و اخوان الصفا

خروج چشمگیر از مرزهای قانونی تفسیر

تا اینجا مجملا دانستیم که معتزله اولین فرقه متشکلی بودند که در تفسیر قرآن و تعریف معارف اسلامی عقل را در برابر نقل مستند خود قرار دادند،و برای نصرت عقاید خویش که اصول مکتب ایشان را تشکیل می داد تا آنجا رسیدند که معارضات اثری را تا اندازه ای نادیده گرفتند،و شاذ را بر مشهور ترجیح دادند تا رأی خود را اثبات کنند.

اما با وجود این همه آزاد فکریها صبغه دینی داشتند،خدماتی بفرهنگ اسلام انجام دادند و ظاهر چنین حکم می کند که نیت و قصد ایشان نصرت دین و حفظ آن از دستبرد معاندین و مبطلین بود،و ای کاش تأویل قرآن و نادیده گرفتن نصوص اثری،در همین حد و مرز باقی می ماند،و مهارگسیختگی بعدی که به وسیله باطنیان، و غالیان،و صوفیان،انجام گرفت در آن راه نمی یافت.

و بقول مجلسی:دوم اول الالحاد سلوک التأویل من غیر دلیل ⁽¹⁾راه الحاد را برای مسلمانان باز نمی کرد.

اگر معتزلیان ندرة اثر را از حاکمیت عزل می کردند،لااقل عقل را بجای آن می نشاندند،و اگر مجاز و استعاره را در فهم قرآن راه می دادند.اما الفاظ را

از معانی خود خلع نمی کردند.

در فصول بعدی خواهیم دید که مهارگسیختگی مغرضان،و نابخردان، و مدعیان،و فرقه سازان دکاندار.که نه فلسفه یونان را درک کرده بودند،نه عرفان فلوطین را،چگونه صورت کلی و سیمای نورانی فرهنگ اسلام را دگرگون ساخته و کار را به آنجا رساندند.که شناخت چهره واقعی اسلام را آن طور که قرآن و سنت و سیرت محمد تصویر کرده است،نیازمند سالها زیر و رو کردن این پرونده چند ملیون برگی درهم ریخته ساختند آنهم با نیت خالص و تلاش مداوم،

و متأسفانه این همه ناروائیها در اثر آنست که رجال دین و دانش را به شهرت و سمت می شناخته اند نه به صفت و واقعیت،و این طرز فکر میراث مصون دانستن صحابیان از جرح و تعدیل است،که بخشی از مصادیق مطلب در ضمن فصول آینده روشن تر خواهد شد.

این یک سنت لا یتغیر است،که رویدادها محصول عوامل خاص خویشند، و هرجا عوامل رو به گسترش باشد به طور مسلم رویدادها نیز گسترش خواهد یافت.

بنابراین وقتی عوامل خروج تفسیر از محدوده مأثورات و شرائط قانونی گسترش بیشتری می یافت،و سدی در راه آن نبود،تفسیر نه تنها از حدود مأثورات تجاوز کرد،بلکه در حد آراء معقول هم باقی نماند،و بصورت تفسیر دلبخواه در آمد.

البته قصد ما آن نیست که تفاسیر قانونی از بین رفته و جای خود را باین نوع تفاسیر داده باشد،بلکه قصد ما آنست که چنین تفاسیری در اجتماع اسلام جائی برای خود باز کرده و هواخواهانی فراهم ساخته است،اما هرگز این باطل مانند هر باطل دیگر نتوانسته جز مکان ناچیزی را با پیروان اندکی برای خود بدست آورد.

ولی به هرحال همین اندک،زیان هنگفتی بفرهنگ اسلام وارد ساخته زیرا عنوان قانون شکنی داشته،و بدنبال خود گستاخی بیشتری را در عدم رعایت قانون ببار آورده

و دستاویزی همیشگی برای معاندین فراهم ساخته است.

بطور مثال اگر در مجلس مناظره معاندی بگوید،غزالی معاویه را امیر و رهبر جامعه اسلامی معرفی کرده است،و من بگویم اعتقاد غزالی برای ما مستند و حجت نیست و او بگوید چگونه حجت نیست و حال آنکه مشهورترین متکلمین اسلام است، من جواب عامه پسندی برای او نخواهم داشت،و بناچار حاضرین برای او دست زده و تصدیق خواهند کرد،که معاویه رهبر جامعه اسلامی است،و شکل مار مار است نه میم و الف و راء شهرت و قبولی که این گونه مفسرین در میان پاره از عوام یا سیاستمداران پیدا کردند،چهار علت داشت.

اول:غریزه نوخواهی و دل آزردگی از کهنه.

دوم:آسان شمردن احکام دین برای ارضای میل بفرار از مسئولیت.

سوم:حذف شرائط قانونی و آسان گرفتن تفسیر بدون زحمت تحصیل برای همه بقصد ارضای حس خودخواهی.

چهارم:استخدام نامرئی سیاست برای پیش بردن مقاصد سیاسی و لو در حد ایجاد انشعاب.

باطنیان

باطنیان که به فرقه ای سیاسی شبیه تر بودند تا فرقه ای مذهبی،امامت را بعد از حضرت صادق علیه السلام حق اسماعیل فرزند ارشد او می دانستند که برای بدست گرفتن قدرت،عقائد خاص مذهبی را بهانه کرده و مخفیانه تبلیغ می نمودند،و در اندک مدتی دعوت ایشان نمونه کامل خلع شریعت،باستناد تأویل دلخواه در قرآن و سنت و احکام شد.

باطنیان در فکر نبودند که برای آراء تفسیری خود مستندی از عقل یا نقل داشته باشند،و تفسیر قرآن تابع اراده رهبران ایشان باصطلاح امام یا معلم بود، که در هر وقت بر حسب میل و اراده و تشخیص او هم قابل تغییر بود.

بنابراین در قدم اول هر لفظی از افاده معنای لغوی خود معزول بود و بطریق اولی التزام بعقل و نقل در کار نبود ایشان با کمال گستاخی می گفتند،مراد از کلام اللّه ظواهر نصوص آن نیست بلکه بواطن و اسرار آن است.

شاطبی گوید:و مثال هذا القسم ما انتحله الباطنیة فی کتاب اللّه من اخراجه عن ظاهره و ان المقصود وراء هذا الظاهر،و لا سبیل الی نیله بعقل و لا نظر و انما ینال من الامام المعصوم تقلیدا لذلک الامام،و استنادهم فی جملته من دعاویهم الی علم الحروف،و علم النجوم،و لقد اتسع الخرق فی الازمنة المتأخرة علی الراقع فکثرت الدعاوی علی الشریعة.بامئال ما ادعاه الباطنیة،حتی آل ذلک الی ما لا یعقل علی حال،فضلا عن غیر ذلک،و یشمل هذا القسم ما ینتحله اهل السفسطة و المتحکمون،و کل ذلک لیس له اصل یبنی علیه،و لا ثمرة تجنی منه فلا تعلق به بوجه ⁽¹⁾

تفتازانی در شرح عقائد نسفی گوید.باطنیان را از آن جهت باطنی گفتند.

که می گویند نصوص را نباید به ظاهرشان معنی کرد.و آنها معانی ای باطنی دارند.که جز معلم کسی آن را نمی داند.و قصد ایشان نفی کلی شریعت است.

وقتی انسان نفوذ یاوه های باطنیان و امثال ایشان را در میان گوسفندان آدم نما می بیند،به اندیشه فرومی رود ،که سیاستمداران و فرصت طلبان،برای آزمایش تلقین پذیری و حماقت بشر آن را اختراع نکرده باشند،گوئی تنبلی عقلی بشر او را وادار می کند،که در برابر اموری که خلاف عقل است زودتر مرعوب شده و آنها را بپذیرد.

از پی رد و قبول عامه خود را خر مساز

زانکه نبود کار عامی جز خری و خرخری6.

گاو را باور کنند اندر خدائی عامیان

نوح را باور ندارند از پی پیغمبری

عبید اللّه شیعی که زمینه دعوت فاطمیان را در شمال آفریقا فراهم ساخت، قبلا در مکه بود،و در برابر گروه حجاج که به زیارت آمده بودند به دینداری تظاهر می کرد،طائفه کتامه از شمال آفریقا آمده بودند فریفته او شدند،و وی با ایشان به افریقا رفت و از آنجا بیاران خود نوشت اینجا زمینی بائر است که برای شخم زدن مناسب است.

دو رفیق راه داشت.بنام نصر اللّه و فتح به ایشان گفته بود.خدا در قرآن شما را یاد کرده،و فرموده إِذا جاءَ نَصْرُ اللّهِ وَ الْفَتْحُ .به طائفه کتانه می گفت نام شما در قرآن بوده.آن را تحریف کرده اند.خداوند فرموده کتامه خیر امة اخرجت للناس آن را تحریف کرده و گفته اند کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّاسِ .

فکر تأویل شریعت بطور دلخواه مأخوذ از یهود است، تأویل کنندگان باطنی و غالی و صوفی لطمه هائی بدین اسلام و فرهنگ مترقی و منطقی آن زده اند که جبران آن بسیار دشوار است ⁽¹⁾.

این همه بت سازی و نفوذ دادن آنها در ذهن و عقل آزاده بشر،و دور ساختن مسلمانان از شخصیت و آزادگی،و واقعیت و سعی و عمل محصول کارخانه باطنیان غالیان.و صوفیان است.

بذر باطنیه از آن وقت پاشیده شد،که گروهی از زندانیان در خلافت مأمون عباسی در زندان عراق بدور هم گرد آمدند.از آن جمله عبد اللّه بن میمون القداح و محمد بن الحسن معروف بدندان.و دو تن دیگر.که ایشان را چاربجه می گفتند،به معنی چهار دانشمند،آنان در زندان اصول و قواعد باطنیه را پی ریزیت.

کردند ⁽¹⁾.

قداح و دندان از شعوبیان بودند،که در انهدام حکومت اسلامی سخت می کوشیدند.عبد اللّه از پدرش میمون نیرنگهائی آموخته بود که برای فریفتن مردم بکار می برد.

مراتب دعوت باطنیه بنقل الفرق بین الفرق بغدادی چنین بود.

1-ذوق و آن تفرس حال مدعو است( احمق شناسی)که گاهی به رمز از آن تعبیر می کردند.

تخم را در شوره زار نپاشید.در خانه ای که چراغی است سخن مگوئید و قصد ایشان حضور عالم بود.

2-تا نیس بمعنی استمالت مدعو و سخن گفتن با او بمیل و هوایش.

3-تشکیک در اصول دین و ارکان شریعت،با طرح سؤالها مثلا چرا باید حائض قضای روزه را بجا آورد اما از قضای نماز معاف باشد چرا قرائت در بعضی نمازها بجهر است و در بعضی به اخفات و امثال آنها.

4-ربط و آن اخذ عهد است برای فاش نساختن اسرار.

5-تدلیس و آن تظاهر به موافقت است با اکابر دین و دنیا.

6-تأسیس و آن تمهید مقدمات است برای آماده ساختن مدعو تا اخذ تعالیم کند.

7-خلع و مقصود از آن اسقاط عقائد اسلامی و بطور کلی هر نوع عقائد دینی است،به وسیله تأویلات دلبخواه.

مقریزی در خطط در مراتب نه گانه دعوت اسماعیلیه گوید«وقتی مدعو برتبه پنجم رسید داعی شروع می کند در تفسیر معانی شرائع اسلام از نماز و روزه و زکات و حج و طهارت و غیر اینها از واجبات،به اموری که مخالف ظاهر است،م.

و هنگامی که زمان دعوت به درازا کشید و مدعو معتقد شد،که وضع احکام شریعت بر سبیل رمز است،و در آن سیاست عام رعایت شده،و اینکه شرائع معنی و مقصدی دارد،غیر از ظاهر،داعی او را بکلمات افلاطون و ارسطو و فیثاغورث دعوت می کند.

نمونه ای از تأویلات باطنیان را ذیلا ملاحظه فرمائید.

غسل تجدید عهد است،طهور بیزاری جستن از هر اعتقاد،تیمم اخذ از مأذون،(رتبه ای از رتبه های باطنیان است)صیام امساک است از کشف اسرار، کعبه نبی است،باب علی،صفا نبی،مروه علی،تلبیه اجابت داعی است،طواف هفت شوط طواف به ائمه سبعة است،نار ابراهیم غضب نمرود است،ذبح اسماعیل اخذ عهد،عصای موسی براهین اوست،انفلاق بحر پراکنده شدن علم است، من علم است،سلوی داعی،جراد و قمل و ضفادع سؤالات و الزامات موسی است،تسبیح جبال مردان استوار در دین اند.

غزالی گوید«چون باطنیان از مبارزه با قرآن و منحرف ساختن مردم از آن و از سنت عاجز شدند،بهتر آن دیدند،که برای ابطال شرائع اسلام و هر شریعت دیگر که تکالیفی بر مردم بار کرده است،بتأویل بپردازند،و تأویل چون حدود و ضابطه ای ندارد و دلبخواهی است،این کار را آسان ساخت،تا هر قسم صلاح خود بدانند قرآن را تأویل کنند».

اما باید دانست که قضاوت غزالی نیمه صحیح است،زیرا هدف باطنیان انهدام اسلام نبوده است،بلکه هدف ایشان انهدام قدرتهای موجود و بدست گرفتن قدرت بوده،و هر چند در راه رسیدن باین هدف معارف اسلامی تحریف یا منهدم شده باشد،خوارج قصد داشتند قدرت را بدست گیرند اما تا سرحد خشونت آمیزی بظواهر کتاب و سنت متمسک باشند،تا آنجا که امیر مؤمنان ایشان را بمن یطلب الحق فیخطئه لقب داده بود.

اما باطنیان برای بدست گرفتن قدرت،آنچه از نصوص و احکام دین با آراء ایشان و برنامه کارشان هماهنگ بود،بآن تظاهر می کردند،و آنچه هماهنگ نبود به وسیله تاویل ناروا و حتی قلع و قمع و اعدام،آن را از سر راه برمی داشتند،خوارج نیت مسلمانی داشتند:

اما باطنیان از مسلمانی اقتصار بر موضع حاجت می کردند از باطنیه کتاب مستقلی در تفسیر سراغ ندارم:مگر تفسیر منسوب بمحیی الدین اعرابی که گروهی آن را بعبد الرزاق کاشی باطنی نیز نسبت می دهند،شاید از آن جهت که نخواسته اند حتی تأویل دلبخواه را محدود سازند،و می خواسته اند حق عدول را برای خود حفظ کنند،از این جهت بتفسیر مدون و غیر قابل تغییر نپرداخته اند.

کاری را که باطنیان با کمال گستاخی انجام داده،صورتهای نازل تر آن را صوفیان،و اخیرا بهائیان،و نازل تر و محدودتر آن را بعضی و از عین دینی ما، که پیشرفت و شهرت خود را در نوآوردن به بازار می دانند،دنبال نموده و از ابتکارات خود قلمداد کرده اند،گوشها پر است از این آوازهای ناهنجاری که بعضی از سخنرانان مذهبی،که حتی اعراب صحیح قرآن و حدیث را نمی دانند،و مطالعه در اخبار و حفظ و بیان آن را کاری زائد و بیهوده می شمارند.

در تفسیر قرآن بعنوان دریافتهای خود داد سخن می دهند،و مزد هنگفتی از جاهلان بفرهنگ اسلام دریافت می کنند.

اگر ما باین از خود راضیان سرسری نگاه کنیم،یک مسامحه بیجاست، زیرا در حقیقت همین ویروسهای نامرئی است که پیکر جسیم و استوار اسلام را در طول قرنها چون موریانه خورده اند.و دفع آنها و پیرایش اسلام از تحریفات ایشان کاری بس دشوار است،تا آنجا که برخی آن را از اصلاحات صاحب الزمان عجل اللّه فرجه شمرده اند.

تعلیمات اسماعیلیه، علی اللهیان و بسیاری از صوفیان،و همچنین بهائیان،

و امثال ایشان کما بیش صورتهای گوناگونی است از تعلیمات باطنیان که در همه آنها خلع شریعت باستناد تأویل دلبخواه مشترک است.

همچنان که باطنیان پیروان خود را از نظر کردن به کتابهای دیگران و شنیدن سخنان ایشان منع کرده بودند،بهائیان نیز منع کرده بودند تا آنکه عبد البهاء دید این حکم مسخره ای رسواکننده است،از این جهت در اقدس پس از اقرار باین دستور رسواکننده آن را ترمیم کرد و گفت:

«قد عفا اللّه عنکم ما نزل فی البیان من محو الکتب و آذناکم ان تقرءوا من الکتب ما ینفعکم ⁽¹⁾.

هم چنانکه اسماعیلیه برای امامان خود ادعای حلول کردند بهاء اللّه نیز گوید

«لنا مع اللّه حالات نحن فیها هو و هو نحن و نحن نحن»چنانچه ابو الفضل گلپایگانی در رسائل الاصلاح گفته«فکل ما توصف به ذات اللّه و یضاف و یسند الی اللّه من العز و العظمة و القدرة و العلم و الحکمة و الارادة و المشیة و غیرها من الاوصاف انما یرجع بالحقیقة الی مظاهر امره و مهابط وحیه و مواقع ظهوره».

و ما می دانیم که چنین یاوه هائی در مورد حلول با این نطاق وسیع، نه تنها دهن کجی بمعارف اسلام است،بلکه به مسخره گرفتن عقل و علم و انسانیت است.

و همچنان که یکی از مبادی باطنیان احمق شناسی و طفره زدن از مواجهه با عالمان است،ابو الفضل برای عذر جواب ندادن بعلماء آیه «فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ» را از قرآن شاهد می آورد،و به آیه انجیل نیز متوسل می شود،گوهرهای خود را در پای گرازان نثار نکنید ⁽²⁾.

استعمال کلمه اغنام اللّه از طرف بهائیان عین استعمال باطنیان در این باره است ⁽³⁾.ن.

از یاوه های تفسیری باب در سوره یوسف،«و قد قصد الرحمن من ذکر یوسف نفس الرسول و ثمرة البتول حسین بن علی مشهودا اذ قال حسین لابیه انی رأیت احد عشر کوکبا و الشمس و القمر رأیتهم بالاحاطة علی الحق للّه الحق سجادا و ان اللّه قد اراد بالشمس فاطمة و بالقمر محمدا و بالنجوم الائمة الحق فی ام الکتاب معروفا فهم اللذین یبکون علی یوسف باذن اللّه سجدا و قیاما ⁽¹⁾.

در کتاب بهاء اللّه و عصر جدید گوید ان الجنة و النار فی الکتب المقدسة حقائق مرموزة فالجنة ترمز الی حیاة الکمال و النار ترمز الی حیاة النقص ⁽²⁾.

قرة العین گفته بود صوری که منتظرند در روز بازپسین در آن بدمند منم! ⁽³⁾.

ابو الفضل در حجج البیهه گفته«ان جمیع ما نزل فی الکتب المقدسة من بشارات یوم اللّه و یوم القیمة و ظهور الرب و ورود الساعة و اشراطها لا بد ان یکون لتلک الالفاظ مقاصد معقولة و مفاهیم ممکنة و معانی غیر المعانی الظاهریة و مدلولات غیر المدلولات الاولیة».

مذهب بابی و بهائی بر خرابه های مذاهب باطنیان بنا شده،و همان مصالح انباشته و فرسوده را که در آنجا یافته اند بکار برده اند.اما نه از حیث سیاست و نفوذ نه از حیث سفسطه علمی به پایه فرق باطنیان نرسیده و هرگز هزار یک اثرگزاری باطنیان در تاریخ را نداشته اند.

موضوع ما رزمگاه مذاهب نیست،اما برای نمونه برداری از انحرافاتی که مستند آنها تأویلات نارواست این مختصرات را یاد کردیم.

تنبیه

یکی از انواع گمراهی هائی که باطنیان و امثال ایشان مخصوصا بهائیان از

یهود اخذ کرده ⁽¹⁾و برای ساده لوحان بی اطلاع بکار برده اند.استناد باعداد حاصله از محاسبه حروف ابجد است،و متفرعات آن بنام خواص حروف،دو جمله با تطابق عددی می ساختند که یکی از آنها مورد قبول و تقدیس بود،دیگری که منظور ایشان را تایید می کرد محاسبه حروفش با اولی مطابق بود.

و با این پدیده جاهلان را به اعجاب و قبول وادار می ساختند و آن جاهل نمی دانست که این محاسبه و تطابق برای همه فرق مختلف و متضاد رام و مسخر است

بطور مثال اگر شیعی می گفت بمن کشف شده که کلمه علی و کلمه بحق در حساب جمل هر دو یک صد و ده اند.

سنی می گفت در خواب بمن الهام شده که کلمه عمر و کلمه بر حق در حساب جمل هر دو سیصد و ده اند.

یهودیان در آغاز ورود پیغمبر اکرم(ص)به مدینه و احساس خطر و چاره جوئی برای شکست او وقتی الم در سوره بقره نازل شد،دل خود را باین خوش کردند که می گفتند چون عدد الم در حساب ابجد هفتاد و یک است(با این طریق الف یک لام سی و میم چهل)پس مدت دولت اسلام بیش از هفتاد و یک سال نخواهد بود.

و چون از حروف مقطعه سوره های دیگر باخبر شدند در کشف خود تجدید نظر کردند،و معلوم است که شیوع این گونه اعتقادات،و هم چنین اعتقاد به فال و طلسم نتیجه مستقیم شکستها و محرومیتهای طولانی قوم یهود بود،که فرهنگ اعتقادی ایشان،در طول چند هزار سال از انواع فالها تبشیرها طلسم ها استمداد از اعداد و حروف آگنده شده.و حتی کینه های استثنائی نسبت بنوع بشر در نهاد ایشان پدیدار آورده بود.

اما فرهنگ اسلام از این نوع معتقدات غیر علمی و غیر منطقی پاک و منزهد:

بود،دلیل آن هم قرآن و سنت و آثار علمی در دو قرن اول است.که حتی بطور اشاره و تأویل نمی توان چنین مطالبی از قرآن یا سنت یا سیرت یا عمل اصحاب استخراج نمود،متأسفانه جاهلان و سودجویان مانند انواع تمویهات دیگر این مطالب را برای تسخیر حمقاء در تفسیر و فرهنگ اسلام وارد ساختند.

مانند آنکه یکی از دجالین گفته بود قیام ساعت در سال 1207 هجری است مطابق اعداد بغتة زیرا در آیه قرآن آمده لا تَأْتِیکُمْ إِلاّ بَغْتَةً ⁽¹⁾.

اینک برای آنکه آب پاکی روی دست متولیان این اباطیل ریخته،و ایشان را به کاخ تار عنکبوتی خود آگاه سازیم،چند جمله با موافقهای عددی خود،هم در جهت عقائد حقه،و هم در خلاف آن جهت یاد می کنیم تا معلوم شود این گمان باطل هم مسخر شیطان می شود هم مسخر فرشته و بنابراین استناد بآن نقش بر آب است

از خوانندگان محترم تقاضا داریم از میان دو دسته،خودشان موافقهای عددی و برابرها را پیدا کنند.

علی 110

عمر 310

میرزا حسین علی بهاء اللّه 571

شمر بن ذی الجوشن الضبابی 2538

یزید بن معاویة بن ابی سفیان بن حرب بن امیة ابن عبد شمس 1381

سید علی محمد بن رضا شیرازی المشهور بباب 2447

برابرهای دوم

1-بر حق 2-بحق 3-هو ضال و مضل و کذاب 4-دجال مکار محیل مبطل جاهل دنی 5-انه کان رجلا مؤمنا صالحا مصلحا صادقا و مجاهدا فی

سبل اللّه حقا.

6-انه کان رجلا مصیبا مصابا مغفورا و مشکورا.

توضیح ابن در ابن رضا و ابن امیه و ابن عبد شمس با الف محاسبه شود بعضی اوقات هم از این حربه در برابر معاندان بمقابله بمثل استفاده شده است.

چنانچه گویند در عهد سلطنت شاه طهماسب صفوی سفیری از عثمانی به ایران آمد،در محضر شاهنشاه صفوی با شیخ عبد العال کرکی ملاقات و خواست باب جدل را باز کند.بشیخ گفت ماده تاریخ مذهب شما کلمه مذهب ناحق است،که عدد آن 906 مطابق سرآغاز دولت صفوی است شیخ فوری ملهم شده گفت لسان ما عربی است و ماده تاریخ مذهبنا حق است فبهت الذی کفر بحار 108 ص 29.

باطنیان پس از آنکه پیرو تازه را در عقاید دینی مشکوک کردند،به او می گویند برای دانستن اسرار باید بتقدیم خیری مبادرت نماید،که تأویل مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً همین است و باید صد و نوزده درهم خالص تقدیم کند، زیرا حسنا در حساب جمل 119 است.

در تأویل فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هذَا الْبَیْتِ می گفتند رب روح است،و بیت بدن و مقصود از آن پرستش خویشتن.

بغدادی در الفرق بین الفرق گوید،در بغداد مردی باطنی مستبصر گشته و برای من حکایت کرد که چون از پیروی من اطمینان یافتند،گفتند این پیغمبران چون نوح و ابراهیم و دیگران همه مردمان زیرک و حیله کاری بودند،که می خواستند بر گردن مردم سوار شوند.

پس از چندی بمن گفتند باید بدانی،که محمد بن اسماعیل ⁽¹⁾همان است که موسی را از میان شجره ندا داده و به او گفت فاخلع نعلیک،من به او گفتم چشمت کورباد،مرا دعوت می کنی تا به خداوند قدیم،آفریدگار جهان کافر شوم،آنگاهد.

دعوت می کنی تا انسان مخلوقی را خدا بدانم و می گوئی که پیش از ولادت خدائی بوده که موسی را فرستاده،اگر موسی دروغگوست پس فرستنده او دروغ گوتر است-معلم باطنی بمن گفت هیچ وقت رستگار نخواهی شد،و پشیمان شد که چرا سر خود را پیش من فاش کرده است.

از میان فرق باطنیان تساهل قرمطیان بیشتر بود ایشان رعایت احکام نمی کردند ناصر خسرو که خود از سران دعاة اسماعیلیه است،در شهر لحساء مسجدی ندیده مگر مسجد کوچکی که یک تن سنی برای خود ساخته است.قرمطیان نماز نمی خواندند چند بار قافله حاج را تا نفر آخر قتل عام کردند،حجر الاسود را از رکن جدا کرده و ببحرین بردند و پس از 22 سال 317-339 به سفارش خلیفه فاطمی آن را به کعبه بازگرداندند.

اخوان الصفا

در قرن چهارم مکتب دیگری بر مبانی باطنیان بنام اخوان الصفا تأسیس یافت دانشمندانی با ترجمه آثار افلاطون و ارسطو و افلاطونیان جدید،و اقتباسات دیگر حتی از فرهنگ هندو،افق تازه ای برای مسلمانان متفکر باز کردند،و به نوبه خود چون پلی رابط میان فلسفه یونان و شرق بودند.

اصطلاحات و عناوین حقیقت نفس،فیض صادر از الوهیت،عقل اعلی،فناء ماده،زندان نفس جزئی که شعاعی از نفس کلی است در عالم اشباح،و سیر نزولی آن برای تطهیر و امتحان برای رسیدن بروح خالص،محک عمل به فضیلت بازگشت نفس مطمئنه بوطن اصلی در سیر صعودی،همه اینها با آمال دینی هماهنگ است، که می توان در قرآن و سنت مناسباتی با آنها برای اذهان ساده و ابتدائی یافت،و با شیادی عالمانه در تعاریف و حدود آنها کم و زیاد کرد،و از منظور و هدف معارف اسلامی خارج ساخت،مخصوصا در افلاطونی جدید قصه هائی مانند عالم شیاطین سیادت حقیقی برای عالم روح که در افلاک بالا وطن دارد و امثال آنها یافت می شود

که می تواند غذائی برای تصورات عاری از دلیل باشد.

ما می دانیم که برای میل بکمال انسانی که همان مقصد اقصای رسالت محمدی است،برنامه قطعی و روشن و کامل همان است که قرآن مجید نشان داده است.

1-ایمان و اعتقاد و اقرار بتوحید و نبوت و معاد،که به وسیله بیان متداول و متعارف قابل القاء و فهم است.

2-منشهای انسانی بنام مکارم اخلاق که از مقومات و متعلقات ایمان است با تعریفهای ساده و قابل فهم در حد امکان.

3-عبادات معتدل در قالبهای قانونی خودشان،(نه بشکل مرتاضان و راهبان

4-دید بیشتر و تفصیلی کائنات،و کشف اسرار آنها،و تحصیل معرفت بیشتر در اثر اندیشه بیشتر.

اما هرگز دیده نشده فردی یا جامعه ای،در اثر پرداختن به اصطلاحاتی که زائیده خیال و مرعوب کننده مردمان ساده لوح بی اطلاع،و دست آویز سودجویان خودپرست است.تکاملی یافته باشد.

اخوان الصفا با ترجمه اصطلاحات فلسفی،و نیز وضع اصطلاحات جدید، اشتغال ذهن بیهوده ای،برای مسلمانان فراهم آوردند،که بعدا با اقتباس از ایشان به وسیله فرقه های صوفیان،و امثال آنها زیان غیر قابل جبرانی بفرهنگ اسلام وارد گردید،مخفی نماناد اگر این تلاشها بعنوان آگاهی بر سیر فلسفه و تاریخ اندیشه های بشری بود،زیانی نداشت،و رقمی بر فرهنگ عمومی افزوده بود.

اما متأسفانه اینان خواسته بودند معارف اسلامی را در قالب فلسفه یونان یا هند بریزند،و در این صورت دید فرهنگ اسلام از دریچه تعاریف ایشان دید واقعی نیست و اگر کسی آن را دید واقعی بداند،معارف اسلام برای او ناشناخته خواهد ماند.

اخوان الصفا گمان کرده بودند،می توانند در همه جا مبانی دینی را با آراء فلسفی هماهنگ سازند،و البته چنین کاری ممکن نبود،ایشان هم از نادیده گرفتن

مأثورات و تأویل ناروا استمداد کردند،در حقیقت ایشان تدوین کنندگان معتدل مکتب باطنی بودند،با وضعی ملائم تر و علمی تر و ظاهرا دورتر از سیاست،اما سیاست وقت مساعد ایشان بود،دولت عباسی رو بضعف گزارده بود،و علویان برای دعوت نیرو می گرفتند،ادارسه در مغرب اقصی،فاطمیون در مصر،قرامطه در بحرین،داعیان در طبرستان،حمدانیین در سوریه شمالی،آل بویه در فارس و عراق،زیدیه در یمن.

اخوان الصفا گمان می کردند با توافق میان فلسفه یونان و اسلام،روگردانی از سلطه بنی عباس،و رو آوردن به علویان،مکتب مهمی برای رهبری جامعه باز کرده اند.

اما تعصبی برای مذهبی خاص نداشتند،می گفتند وحی صفای نفس است، شعائر دینی برای عامه است،خواص ملزم بآن نیستند،انبیاء رهبران عامه و فلاسفه رهبران خواصند،قرآن به ظاهرش نیست،بلکه رموزی برای عارفان،است ⁽¹⁾.

ابو حیان توحیدی گوید،به یکی از گروه اخوان الحاح کردم در مسئله ای، گفت شریعت طب مریضان است،و فلسفه طب تندرستان،غایت جسم موت است و موت برای فلاسفه عروج نفس است،و برای دیگران مانند چارپایان است و معاد جسمانی را انکار کرد.

در سال 382 ه مطابق با 983 میلادی گروهی که خود را به شیعه اسماعیلی منسوب می ساختند،دائرة المعارفی بنام رسائل اخوان الصفا نوشتند،که در آن سعی شده بود،تمام مبانی دینی با آراء فلسفی توجیه شود،از مؤلفین آن، ابو سلیمان محمد بن مشیر البستی،ابو الحسن علیّ بن هارون الزنجانی،محمد بن احمد النهر جوری،و زید بن رفاعه بودند ⁽²⁾.

انجمن سری ایشان در سال 373 در بصره تشکیل شده بود،ایشان دعاةا.

خود را باطراف می فرستادند و بیشتر در پی نفوذ در جوانان بودند ⁽¹⁾.

وزیر صمصام الدولة از ابو حیان توحیدی درباره این رسائل پرسیده بود وی جواب داده بود،بخشی از آنها را پیش استاد خود ابو سلیمان منطقی بردم چند روز در آنها نظر کرد و تبحر نمود،و بمن بازداد و گفت کاوشی کرده اند ناتمام،در پیرامون گشته اما وارد نشده اند،گمان کرده اند که می توانند فلسفه را که عبارت از نجوم و هیئت و مقادیر و آثار طبیعت و موسیقی و منطق است،در شریعت وارد کنند،و این را با آن درآمیزند،و این خواستی است که در راهش سدهای عظیم است.

پیش از ایشان هم گروهی بر سر جنگ نشستند،که از ایشان تیزدندان تر و آماده تر و باارزش تر بودند.نیروی ایشان گسترده تر،مقام ایشان رفیع تر، و بندهای ایشان استوارتر بود.(مقصودش معتزله بود)با وجود اینها کار برای ایشان راست نشد و به آرزوی خود نرسیدند.و لکه های زشتی به ایشان چسبید.

و پایان رسوا کننده ای داشتند.

روش اخوان الصفا ربط دادن فلسفه بدین بود،و این روشی است که ابو سلیمان و هر محقق دیگر را راضی نمی کند،دین منطقی جداگانه دارد و فلسفه منطق دیگر،منطق دین گفتگو با مشاعر است.

و استنطاق نفس برای رجوع به فطرت، أَ فَلا یَنْظُرُونَ إِلَی الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ وَ إِلَی السَّماءِ کَیْفَ رُفِعَتْ الغاشیة17/.

و منهج فلسفه خشک و بی روح است با تفهیمی غیر شامل(العالم متغیر و کل متغیر حادث)

در حقیقت اخوان الصفا مبادی مشترک ادیان را تبلیغ می کردند،و هدف ایشان دین مطلق بود،که نظیر ایشان همان تطهیر نفس برای تشبه به خداوند است2.

معلمان دینی و معارف همه ادیان را احترام می کردند،از آن نظر که رهبران انسان به تکاملند،در نظر ایشان معارف اسلام بخشی از معارف مشترک ادیان است تعالیم را غالبا برمز القاء می کردند،تا اهلش با تأویلات معانی حقیقی را از آنها استخراج کنند.

مراتب معرفت را تابع استعداد و مواهب می دانستند،می گفتند مبتدی سایه ادراکش مادی و ملموس است،اما همان مادی و ملموس قالبی است برای حقائق فلسفی عمیق،بسیاری از آراء صوفیان مأخوذ از اخوان الصفاست.چنانچه محی الدین اعرابی گفته:

عقد الخلائق فی الاله عقائدا و انا اعتقدت بکل ما عقدوه

اگوست کنت فیلسوف فرانسوی قبل از آنکه دیوانه شود هم گمان می کرد دین بر حق منتخبی از ادیان است.مانند منتخباتی که از اشعار شعرای بزرگ گلچین کرده باشند.

اخوان الصفا بروش باطنیان حربه تاویل را بکار می بردند،آن هم تأویلی دلبخواه،و برای ارعاب و اعجاب جهال طرح سؤال می کردند،بدون جواب آن را بعنوان سر مگو و مکتوم،مسکوت می گذاردند.

ما امور خفیت أنباؤها عن ظاهر بین رعاع کالحمر

و ما هی الحنطة اذ حذرها ادم من بین النبات و الخضر

و ما هی النار التی کانت علی الغلیل بردا اذ حضر ⁽¹⁾

آنگاه گویند ای برادر این ابیات و آنچه مسائل در آن هست.ارشادی است برای کسانی که در صدد اصلاح اخلاقند،و تنبیهی است برای مرتاضین معلم النفس،از اسرار پیغمبران و شرائع که بطور رمز القاء شده اند،و هیچیک از برادران ما نباید به سائلی جواب دهد.مگر آنکه تهذیب نفس و اصلاح اخلاق2.

یافته باشد.زیرا زنگ زدگی نفس و پستی اخلاق مانع از فهم معانی است.

اخوان الصفا می گویند.کتابهای آسمانی تنزلات ظاهری حقائق اند.بصورت الفاظ قابل اداء و استماع،اما تاویلاتی باطنی و پنهانی دارند،که همان مفاهیم معانی عقلیند،هم چنین تشریع.موضوعاتی هست که هم احکام آشکاری دارند هم رازهای پنهانی.در بکار بردن احکام ظاهری صلاح دنیائی است.و در شناسائی رمزها و اسرار پنهانی صلاح امر معاد و آخرت.کسی که موفق به فهم کتب آسمانی شود.و اسرار احکام شریعت را دریابد.و در عمل به سنت اجتهاد ورزد.

و سیرت عادلانه در پیش گیرد.چون نفسش از جسد برهد به مرتبه ملائکه که بهشت هشت مرتبه ای است خواهد رسید.و از هیولای سه شاخه ای (ظِلٍّ ذِی ثَلاثِ شُعَبٍ) المرسلات30/ که طول و عرض و عمق است.رهائی خواهد یافت و آنکه عمل به سنت کند اما این اسرار نداند.چون بمیرد بصورت انسانی باقی بماند.تا او را جواز عبور بر صراط دهند.

اخوان الصفا معتقدند که قرآن عبارت از رموزی است.برای حقائقی دور از افهام عامه.که پیغمبر اسرار آن را بخواص امت گفته.و برای عوام از آنها بالفاظ مشترک و معانی قابل تاویل اشاره کرده.تا جمهور آن را بفهمند و معلوم است که این همان مذهب باطنیان است که می گویند ظواهر قرآن مراد نیست

اخوان الصفا می گویند بسیاری از اسرار جز برای معلم قابل کشف نیست.

و قصدشان از معلم همان امام است.و این عین عقیده باطنیانست.

غزالی در المنقذ من الضلال ایشان را حشویة الفلاسفه نامیده است

از نمونه های تفسیری ایشان که در حد تفسیر اشاری است نه باطنی یکی این است.

انزل من السماء(ای القرآن)ماء فسالت اودیة بقدرها(یعنی حفظتها القلوب بمقادیرها من القلة و الکثرة)فاحتمل السیل زبدا رابیا(یعنی ما یحصل الفاظه و ظاهره معانی متشابهاتها حفظتهما قلوب المنافقین الزائغة الشاکین المتحیرین

فاما الزبد فیذهب جفاء(یعنی الاباطیل و الشبهات تذهب فلا ینفع بها)و اما ما ینفع الناس فیمکث فی الارض(یعنی الفاظ التنزیل تثبت فی قلوب المؤمنین المصدقین و تثمر الحکمة)

از اخوان الصفا تفسیر کاملی برای قرآن سراغ ندارم.اما از مجموع آراء ایشان سبک ایشان در تفسیر معلوم می شود.و آن قربانی کردن بی قیدوشرط نصوص ظاهر الدلالة است.در پای آراء خودشان با وضعی ملائم تر و عالمانه تر از باطنیان.

گوئی اخوان الصفا همان شکل تدوین یافته باطنیان و تنظیم عالمانه روش ایشان است.

اخوان الصفا هر چند از دعوت کنندگان بباطن بودند،اما با قرامطه و اسماعیلیه وجوه فارقه داشتند.از آن جمله ایشان خروج بر امام و امیر را جائز نمی دانستند.و از ترور و ایجاد وحشت ابا داشتند،و منتظر وقت ملائم برای انقلاب بودند.برای هیچ مذهبی تعصب نداشتند و مبانی مشترک ادیان را تبلیغ می کردند ⁽¹⁾

در باب رؤیة اللّه گویند.هی رؤیة نور بنور لنور فی نور من نور ⁽²⁾که صرف لفاظی است و بقول گولدزیهر مستشرق معروف تمرینی در استعمال حروف جاره است.7.

بخش نهم: مکتب صوفیه

اشاره

از هزاران تن یکی تن صوفیند

ما بقی در سایه او می زیند

مولوی

بخش نهم مکتب صوفیه اگر تصوف را بزهد در دنیا و مجاهده در راه تهذیب نفس در محدوده دستورات اسلامی تعریف کنیم،می توان مستند آن را در قرآن و سنت بدست آورد،بشرط آنکه همچون فرقه ای متمایز شکل نگیرد،و یکی از وجوه انشعاب در جامعه مسلمانان نباشد.

علمای صدر اول متصوفه گفته اند،«اصل تصوف عکوف بر عبادت انقطاع الی اللّه،و اعراض از زخارف دنیا،و زهد در مشتهیات از مال و جاه و باه،و تحصیل معرفت اللّه از راه تصفیه باطن،و شهود حق در مرتبه حق الیقین است».

و اگر کاوشگران در رفتار مدعیان تصوف و منتسبین به ایشان،امور مخالف با این عناوین را نمی دیدند،هرگز در مقام رد و قدح برایشان بر نمی آمدند.

اما چه بسیار از اولیاء و متصفین باین صفات بودند،که زیر قباب اللّه ناشناخته ماندند، ⁽¹⁾و بر عکس مدعیان فاقد شرائط،با القاب مرشد و شیخ پیر طریقت شهرت یافته،و دنیای پربرکتی از مال و جاه بدست آوردند.

زهد در زمان پیغمبر اکرم مخصوصا از اصحاب صفه مشهود و مشهور بود.اما شکل خاصی نداشت و هر چند برخی از اهل صفه از غایت فقر و نداشتن پوشاک خود را در پشمینه ای ژنده پیچیده بودند ⁽²⁾.ن*

امیر مؤمنان علی علیه السلام که بعد از پیغمبر اعلم و ازهد خلق بود می فرمود، زهد را آیه قرآن تعریف کرده است،قوله تعالی لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ الحدید:23.

زهد خلقی بود باطنی.که از معرفت و ایمان و مجاهده مایه می گرفت،و در این صورت هر تارک زیور و زینت دنیا زاهد نبود،در تحولات اعصار بعدی،حتی این زهد ظاهری هم از قاموس تصوف حذف شد،و زرق و برق تجملات دنیائی صوفیان زنده و حتی گور مردگان ایشان را فرا گرفت ⁽¹⁾.

زهد اسلامی و زهد متصوفه از هم متمایز شد.

زهد اسلامی بازتابی برای ترف و تجمل جاهلیت بود،همان تجملی که مردم جاهلی آن را اساس امتیازات بشری می دانستند، هرکس مسلمان می شد،می بایستی آن ترف و تجمل و طرز فکر را ترک گوید،تا به مستوای طبقات فقیر که اکثریت را تشکیل می دادند نزدیک شود،و امتیازات انسانی را در معرفت و تقوی جستجو کند

زهد اسلامی که بر پایه تحقیر دنیا نه رفض دنیا استوار بود،مانع زناشوئی نبود کتاب و سنت و سیرت،مسلمانان را بازدواج و تکثیر نسل ملزم ساخته بود،و این زهد هرگز از رهبانیت مسیحی مایه نمی گرفت.

زهد اسلامی دل نبستن به دنیا بود،نه ترک دنیا،و این خود تعریفی از توحید است به بیانی دیگر:ت.

زهد اسلامی فکر و اعتقاد مسلمان را چنان می ساخت که اعتنائی بدنیا نداشت مگر برای انجام وظائفی که اسلام برای او مقرر ساخته بود،و چنین زهدی که از مناعت و ترفع قلبی سرچشمه داشت،مانع از عمران و آبادی این جهان نبود،که خداوند فرموده فَامْشُوا فِی مَناکِبِها وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ الملک:15 و پیغمبرش فرموده کونوا من عمار الارض.

وقتی مسلمانان از غنائم فتوحات پی در پی بهره بردند،بجای زهد واقعی تظاهر بزهد را پیشه کردند،فرصت طلبان و احمقان هم از ایشان پذیرفتند،جامعه بر عمل ایشان اعتراض نکرد،افراد انگشت شماری که فریاد زدند،صدایشان را در تبعیدگاه ربذه یا فتق شکم خفه کردند ⁽¹⁾.

سعد وقاص که گوئی در اثر فتح قادسیه ⁽²⁾خود را مکلف باحکام قرآنی نمی دانست.یا آنکه می خواست خستگی در کند،از بیعت با امام مفترض الطاعة و مجمع علیه سرباززد و در وقائع جمل و صفین در خانه نشست.و وقتی آیه قرآن را بر او خواندند.قوله تعالی وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللّهِ الحجرات:9 که چرا نه باصلاح برخاسته،نه با بغی کننده جنگیده است،آیه ی محکمه قرآن را،با این تأویل ناروا نادیده می گرفت.و می گفت شمشیری بدست من دهید تا مؤمن را از منافق بشناسد ⁽³⁾و جوابی برای ترک اصلاح نداشت با وجود این دستمزد هنگفت خود را از حمقا و فرصت طلبان می گرفت.که هم از عشره است6.

هم زاهد هم مستجاب الدعوه ⁽¹⁾

معاویه به او گفت اگر می خواستی طور دیگر سلام می دادی.

سعد گفت مؤمنان مائیم و ترا امارت نداده ایم گوئی بوضع خود دل خوش کرده ای. به خدا سوگند دوست ندارم که چون تو باشم و محجمه ای خون بریزیم.

معاویه گفت اما من و عموزاده ات علی از یکی دو محجمه بیشتر خون ریخته ایم. بیا پیش من بر سریر بنشین.چون نشست معاویة او را به کناره گیری از جنگ یادآور شد و به او سرزنش کرد.

سعد گفت مثل من و مردم چون قومی است که تاریکی برایشان سایه افکند.یکی به شترش گوید اخ و بار اندازد تا راه روشن شود.

معاویه گفت ای ابا اسحاق به خدا سوگند در قرآن اخ نیست.

اما این آیه هست وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما الخ.

به خدا سوگند نه با ظالم و باغی جنگیدی.نه با مظلوم و مبغی علیه .و سعد جوابی نداشت و مفحم شد شرح نهج حدیدی 2:263.

ایراد معاویه همان تأویل ناروای سعد است بر آیه محکمه قرآن فافهم.

و مؤید مطلب روایت حاکم است در جلد سوم مستدرک ص 115 روزی حمزه پسر عبد اللّه بن عمر نشسته بود.مردی عراقی آمد و گفت ای ابا عبد الرحمن میل داشتم در اعتزال از شر از تو پیروی کنم.اما آیه محکمه قرآن وَ إِنْ طائِفَتانِ دل مرا مشغول می دارد. مرا از آن خبر ده.

عبد اللّه عمر گفت تو چه کار داری از من دور شو.و او رفت چون دور شد.

عبد اللّه گفت:ما وجدت فی نفسی من شیء فی امر هذه الآیة ما وجدت فی نفسی انی لم اقاتل هذه الفئة الباغیة کما امرنی اللّه عز و جل.

عبد اللّه بن زبیر،که برای حفظ میراث چند صد ملیونی پدرش ⁽²⁾حصاری از بخل و خست بدور خود کشیده بود و باعث ویرانی دیوار کعبه با منجنیق حجاج شد،تا خلافت مزعوم خود را که نه فرمانش از آسمان فرودآمده .و نه خواستهر.

اکثریت بود حفظ کند،هم بزهد مشهور بود.

شیوع این شهرتهای بی اصل در جامعه،ریشه ای در سیاست داشت تا همه عناوین ممتازه اسلامی را به افرادی جز خاندان پیغمبر داده باشند،برای آنکه ایشان را خانه نشین و فراموش شده سازند.

تبدیل عناوین اصیل اسلامی به صورتهای ساختگی تا به آنجا رسید،که هرکس مطلب تازه و عجیب و بیگانه از فرهنگ اسلامی را عرضه می کرد،مورد اعجاب و قبول گروهی مغرض،یا بی خبر،یا بی خرد،واقع می شد چنانچه از قول فضیل بن عیاض،که یکی از مشاهیر صوفیان است نقل می کنند که گفته است.

لو خیرت ان اعیش کلبا و لا اری یوم القیمة لاخترت ان اعیش کلبا و لا اری یوم القیامة ⁽¹⁾.

در صورتی که این گفتار اول معارض آیه قرآن است،قوله تعالی مَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ اللّهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللّهِ لَآتٍ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ عنکبوت:110 و ثانیا ما می دانیم،که مسلمان پاک اعتقاد،دو امید بزرگ در پیشروی خود دارد یکی عفو شامل الهی.و دیگر شفاعت پیغمبر،و عیش سگی را بر این دو امید برگزیدن نشانه بیگانگی با معارف اسلامی است.

توضیح چه بسا فضیل عیاض چنین سخنی نگفته باشد،و مغفلی بگمان شیرین کاری از خود ساخته باشد،و بهر حال قصد ما قضاوت درباره فضیل نیست بلکه درباره سخن باطل منسوب به اوست.

ممارست در اخبار آل محمد،که مبین و مفسر قرآنند انسان را ازاین گونه لغزشها بازمی دارد ،همین اشتباهات و امثال آنها که در نظر جاهلان نابخرد چون تحفه نوبری است،نشانه بیگانگی با اهل بیت و عترت و معارف ایشان است و راه را برای تکیه زدن نااهلان بر اریکه رهبری باز کرده است.8.

قضاوت درباره خوب یا بد بودن عناوین مبتنی بر تعریف جامع و مانع آنها است،و ما می دانیم که برای تعریف تصوف بطور جامع و مانع هیچ فرد مسئولی شناخته نشده است بنابراین باید تعریف آن را از میان هزاران رویداد انتزاع کرد.

از سرآغاز شیوع عنوان تصوف در اسلام تا هم اکنون،با دیدن مظاهر گوناگون افکار و اعمال و آثار مدعیان تصوف و منتسبین به ایشان،می توان رویدادهای زیر را به ایشان نسبت داد که اگر یکجا یا یک زمان فراهم نبوده اند،اما مجموع آنها در مجموع ایشان مشاهده شده است.

بنابراین اگر به عقیده خودشان بعضی از این رویدادها نارواست،لازم می آید که منتقدین صوفیه خودشان یک یک رهبران و پیشوایان بنام خود را مورد بررسی و جرح و تعدیل قرار دهند،و آنان را که از ناروائیها مبرا هستند تبرئه سازند،و این امر خطیر که باعث رهائی صوفیه از شهرت بیگانگی با اسلام است در وظائف خودشان است،تا دیگران را بتعریف و مرز صحیح تصوف آگاه سازند،و اگر گویند صوفی پروای جاه ندارد،گذشته از آنکه خلاف مشاهدات است مندفع است برفتار پیغمبر اکرم و گفتار او که اتقوا من مواضع التهم زیرا سهل انگاری در تبرئه بریء باعث اغوای افراد بی خبر است.

اینک فهرست آن رویدادهای زشت و زیبا،که در حقیقت می توان یک صوفی انتزاعی را به آنها متصف ساخت،زهد واقعی و انقطاع الی اللّه،توغل در عبادت و ریاضت هم باشکال اسلامی،و هم باشکال هندوان و رهبانان مسیحی ⁽¹⁾

بهمین جهت عزلت فردی به عزلت دسته جمعی تبدیل یافت،در غارها،روی ستونها، ویرانه ها،چون راهبان بودائی چین و تبت با لقمه های اندک،بعدا این سبک تبدیل شد به زندگانی در دیرها،بازیل اسقف شهر قیسادیه از کلیسای ارتودکس،برای ایشان رسوم و قواعدی وضع کرد.تاریخ ادیان جان ناس:428.

در معارف گاهی موافق با مبانی اسلامی،و احیانا مخالف آن،مانند شطح و طامات تا سرحد حلول و اتحاد ⁽¹⁾

مغز متفکر جهان شیعه:

فتوحات جلد اول مقدمه و جلد سوم 318 و جاهای متعدد دیگر از مؤلفاتش.

اخذ از فلسفه نوافلاطونی ،باطنی،اخوان الصفا،حکمت اشراق و احیانا از فرهنگ یهود،چون چاشنی ای برای معارف اسلامی،تجری در وضع حدیث و دعوی شبه وحی ⁽¹⁾.

تسمیه طریقت و حقیقت در برابر شریعت،همنشینی با فقراء و بعدا با اغنیاء و نادیده گرفتن فقرا،استمداد از عشق مجازی بنام قنطره حقیقت،و جذبه گرفتن از آواز و ساز و رقص و پایکوبی ⁽²⁾

اری جیل التصوف شرجیل فقل لهم و اهون بالحلول اقال اللّه حین عبد تموه کلوا اکل البهائم و ارقصوا لی ابو سعید به مریدان گفته بود اگر صدای مؤذن بشنوید.هم از پای کوبی و رقص بازنایستید . وی مجلس قوالی داشت.گاهی مریدان را از سفر حج بازمیداشت .گوئی شریعت را برای کسی که بمقصد رسیده باشد زائد می دانست.میراث صوفیه84/ در مجالس سماع معمولا نی و دف به صدا در می آمد.

مشتاقعلی شاه در مجلس سماع از سه تار مدد می جست مجله دانشمند شماره 166 مقاله آلات موسیقی دکتر نوربخش.

دعوی علم کیمیا،جفر و اسم اعظم.تلاش برای توفیق میان ظاهر و باطن ذکر شماره ای،پوشیدن خرقه از دست مرشد،و انتساب آن به یکی از خلفاء راشدین ایجاد خانقاه برای سکونت،و بعدا بشکل مجتمع با زرق و برق تا سرحد مزاحمت با مساجد ⁽³⁾./.

مراسم ورود بر مرشد، دست بوسی،پابوسی،گلبانگ گرفتن،کرنش کردن ⁽¹⁾.

آراستن گور مرشد و حلقه زدن بدور آن هنگام خواندن ذکر،توجه به صورت مرشد هنگام ذکر مراقبه و نماز ⁽²⁾بی طرف نشان دادن خود در امور سیاسی و از طرف دیگر ابزار سیاست شدن ⁽³⁾

جانشین صفی علی شاه ظهیر الدولة معروف به صفا طریقه او را با طریقه فراماسونری در آمیخت.میراث صوفیه-122.

تلقیب بالقاب پیش خودی مانند طاوس الفقراء،اعجوبة الاولیاء،تأویل ناروا و دلبخواهی قرآن و سنت و معارف اسلامی گاهی تا سرحد کفر ⁽⁴⁾

و قالوا لن نؤمن حتی نوتی ما اوتی(ای الرسول)،رسل اللّه هم اللّه،هو اعلم حیث یجعل رسالته مقدمة شرح فصوص عقیقی-14 که شارح در ذیل آن گوید،هذا تأویل عجیب بین الآیات القرآنیة و تخرج اعجب.

قبول کرامات برای مرشد تا حدی فراتر از پیغمبران و به صورتهائی سخیفب.

و مبتذل،سخنان مرعوب کننده جهال،تشدق در کلام و قلمبه گوئی ⁽¹⁾.

خواب دیدن و بیان آن خواب برای مرشد و مریدان ⁽²⁾.

اخبار از غیب حتی از شکل گاومیش مانند جهنم و قپان مانند میزان اعمال ⁽³⁾

در جهنم جائی دیدم بنام مظلمه که پنج پله از آن پائین رفتم،و مهالک آن را دیدم، و گوئی در آبی فرورفتم و بالا آمدم،1-299 کواکب در آنجا در حال کسوفند، و محل جهنم در مقعر فلک کواکب ثابته است تا اسفل السافلین،1-300 درکات جهنم صد است،و والیان آن عبارتند از قائم،اقلید،حامد،نائب،سادن،جایر،و خازن، منازل جهنم مجموعا دو هزار و هشتصد است فتوحات،1-302 مدت عذاب جهنم چهل و پنج هزار سال است،باین ترتیب عذاب مداوم بیست و سه هزار سال،خواب و ذهول از عذاب نوزده هزار سال،افاقه و تبدیل جلود و معذب بودن پانزده هزار سال،غشوه یازده هزار سال،افاقه و تبدیل جلود و معذب بودن هفت هزار سال،غشوه ثانوی سه هزار سال،افاقه و راحت مانند خواب عقیب زحمت.

تایید عذاب بمعنی تایید ترس از رجوع عذاب است و در اینجا حظ ایشان از نعیم عدم وقوع در عذاب است فتوحات 1-161.

و می بینیم که محی الدین هم مشمول قانون از کجا آورده ای شده است.

اینها نمونه هائی است از مقبولات منتسبین بتصوف،که آنها را پذیرفته و در فهرست عقائد و مقدسات خود قرار داده اند،و هر چند یک یا چند تن،یک یا چند مورد از مذکورات را نپذیرفته باشند،که آنهم نادر است و قابل قبول نیست،زیرا پذیرفتن و احترام گزاردن بشخص،در حکم پذیرفتن مجموع آراء و عقائد اوست.

به عقیده مرکس ظهور تصوف در اسلام از راهبان شام یا افلاطونیان جدید است.

جونس آن را از ودای هندو می داند،بیرونی و داراشکوه عقیده دارند که میان متصوفه اول و اوپانیشاد تشابهی هست.اما نیکلسن-منشأ آن را خود اسلام می داند،و این قول اصح است و هر چند صورتهای بعدی،و منضمات بآن بدعتهائی بیگانه از معارف اسلامی باشند.

قشیری گوید«مذهبنا هذا مقید بالکتاب و السنة».

سهل بن عبد اللّه شوشتری گوید«لا تجاوزوا دینکم بالبدع،و تمیلوا عن الحق و هو الکتاب و السنة و الاجماع،میلا الی هوی انفسکم»

اما آیا منتسبین بتصوف از این مرزها تجاوز نکرده اند!

احمد امین گوید و انقلبت بعد ذلک الصوفیة الی دروشه،و معنی درویش فی القادسیة الفقیر المسکین،و انحط التصوف کثیرا حتی قال بعضهم کان التصوف حالا فصار مالا،و کان احتسابا فصار اکتسابا و کان استتارا فصار اشتهارا،و کان اتباعا للسلف،فصار ابتیاعا للعلف و کان عمارة للصدور،فصار عمارة للغرور، و کان تعففا،فصار تکلفا،و کان تخلقا،فصار تملقا،و کان سقما فصار لقما،و کان قناعة فصار فجاعة،و کان تجریدا فصار ثریدا،و کثرت التکایا و الزوایا و الطرق، و فیها کان الشیوخ لهم سلطة کبیرة علی المریدین،یامرونهم ان یکونوا کالریشة فی مهب الریح،و کان لکل فرع من هذه الطوائف افکار و اوراد،و امتزجت هذه الطرق بالشعوذة و الاحتیال

اینک نمونه بسیار مختصری از اقوال و دعاوی و اعمال مشهورین به پیشوائی صوفیه،که غالب آنها دروغ هائی است که باور کردنش مشکل است می آوریم.

ابو سعید ابو الخیر گوید مدت هفت سال بنشستیم،و می گفتیم اللّه اللّه، هرگاه نعستی یا غفلتی از بشریت بر ما درآمدی،سیاهی با حربه آتشین از پیش محراب ما بیرون آمدی،و گفتی یا با سعید قل اللّه،ما شبانروز را از هول و بیم آن سوزان و لرزان بودیمی،و نیز با خواب و غفلت نرسیدیمی»

و معلوم است که قصد ما آن بو سعید است که چنین گفته است.نه آن بو سعید که چنین نگفته است.و بنابراین احترام آن بو سعیدی که چنین نگفته است بجای خود محفوظ است،

غزالی در کتاب ریاضت احیاء العلوم گوید بعضی از شیوخ در ابتدای ریاضت کسل می شد،بر خود الزام کرد.که شبها تا صبح بر روی سر خود بایستد تا آن حال برطرف شود.

و معلوم است که قصد ما آن غزالی ساده لوح بی تعقل یا دروغ باف است نه غزالی ی که چنین نگفته است.

محی الدین اعرابی گفته،در ژرفای دریائی فرورفتم که انبیاء همه بر ساحل آن متوقف بودند ⁽¹⁾

و معلوم است که قصد ما آن محی الدین است که با چنین ادعائی دین را احیا کرده است.نه آن محی الدین که اهل دعوی نبوده است.

واعظ کاشفی مرید خواجه احرار شیخ نقشبندیه با ساده لوحی می گوید «وی(خواجه احرار)دارای هزار ملک متصرفی شخصی بود،که در یکی از آنها سه هزار جفت کار می کرد،وی بازرگانی ترانزیتی راه مرو بخارا و سمرقند3.

را در انحصار داشت ⁽¹⁾

جامی از مشایخ نقشبندیه از سلطان حسین بایقرا درخواست کرده بود.

که املاک او از مالیات معاف باشند،نیز گویند خواجه در هفده سالگی ازدواج کرد و پس از تولد اولین فرزند ترک همخوابگی نمود.بدون آنکه همسر خود را طلاق گوید ⁽²⁾

ملاحظه کنید اقوال و رفتار منتسب بمشایخ صوفیه،تا چه اندازه مخالف عقل و قرآن و سنت و حتی مخالف ذوق سلیم است،از سر شب تا صبح روی سر ایستادن که تجربة و مشاهدة محال است،و هفت سال در محراب نشستن و اللّه گفتن و آن مراقب سیاه با حربه آتشین،که عباداتی مخالف قرآن و سنت را باسلام نسبت دادن،در حکم مخدوش کردن قوانین سمحه و سهله اسلام است که باید شکل عبادت بر طبق دستورات اسلامی باشد.

فی الحدیث ان النبی ص رأی رجلا فی الشمس فقال ما بال هذا قالوا نذران لا یستظل و لا یکلم و یصوم فقال رسول اللّه ص مره فلیجلس و لیتکلم و لیتم صومه.

مالک در این باره گفت«امره ان یتم ما کان للّه علیه فیه الطاعة و یترک ما کان علیه فیه معصیة» ⁽³⁾

علیّ بن ابراهیم عن محمد عن عیسی عن یونس قال قال ابو عبد اللّه لعباد بن کثیر البصری الصوفی ویحک یا عباد غرک ان عف بطنک و فرجک ان اللّه عز و جل یقول فی کتابه یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ قُولُوا قَوْلاً سَدِیداً یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمالَکُمْ الاحزاب70/ اعلم انه لا یتقبل اللّه عز و جل منک شیئا1.

حتی تقول قولا عدلا ⁽¹⁾

شباهت این گونه کارها باعمال هندوها و بعدا راهبان مسیحی،آشکار و غیر قابل انکار است و فرموده پیغمبر اکرم:لا رهبانیة فی الاسلام باطل کننده این سحرها.

اما مال داری خواجه احرار،و ترک همخوابگی با همسر غیر مطلقه،حرص و حماقت و سرپیچی از احکام دین اسلام است،اگر شنیده باشید که گاندی در سن سی و پنج سالگی با همسر خود ترک همخوابگی کرده است،با رضایت همسرش بوده که آنهم کاری بیهوده است،و چنانچه زن در مجامله و حیاء واقع شده، کاری حرام و غیر انسانی است،و بهر حال به دنباله ریاضت هندوها.

اگر کسی بخواهد هزاران از این ترهات و دروغ بافیهای بی مزه را ببیند، بتذکرة الاولیاء عطار مراجعه کند ⁽²⁾.

و بنا بر مختصری که گفته شد،نه تنها در قرآن و سنت مستندی برای این همه بدعتها و مراسم جدائی خواه نمی توان یافت،بلکه،بیگانگی آنها با معارف اسلامی برای اهل تحقیق آشکار است،زیرا تصور روشهائی از اندیشه و عمل،که تا این پایه با نقل و روایت متعارض باشد دشوار است.

تصوف در راه سیر تدریجی و تغییر شکل دادن خود،از زهد بسیط آغاز شده تا حب خداوند،و استغراق و فناء،وجود عنصری خود را نادیده گرفته،و بدعوی حلول و اتحاد دل خوش کرده،و آنکه این دو را باطل می شمارد برای دعوی وحدت است،که بقول شبستری دوئی در آن عین ضلال است ⁽³⁾چنین تصوفی وجود را فقط برای واحدی اعتراف می کند،که خداوند است،و در نظر او عالمت.

فانی با کثرت صورتهایش واقعیت ندارد،جز آنکه انعکاسی یا جلوه ای باشد برای وجود حقیقی،و حجابی گمراه کننده مانع از دیدن،و اصطلاح وحدت وجود یک اصطلاح فنی است که تصوف در سیر تکاملی خود بآن می رسد،و هر چند قالبهای آن گوناگون باشد.

تصویر قطب یا مرشد،پیر یا ولی،شیخ و ولی تراش،و امثال آنها در نظر مرید مبتدی،تحدید حقیقت مطلق است،در حیزی که ذهن مرید نمی تواند تحدید و تمایز را از آن منفک سازد،تبدیل بتی جمادی به بتی حیوانی است،تحریفی در اصطلاحات اسلامی،فقیه و عالم و متعلم است،ابطالی است برای استقلال فکر و تعقل.تعویضی است برای مجاهده های بزرک و سودمند،به مجاهده های کوچک و آسان و بی فائده،مصالحه ای است برای تبدیل فضائل انسانی بذکر شماره ای، معامله ای است تهاتری میان مرید و مرشد.

قبول کرامات باورنکردنی و مصونیت برای مرشد،و به مجامله برگزار کردن ضعف اخلاقی مرید،و واقعا این طرز فکر هیچ مناسبتی با تعالیم قرآن ندارد ⁽¹⁾

دکتر طه حسین مؤلف کتاب و منقد معروف ذیل آن گوید و ما اعرف جوابا اروع من هذا الجواب الذی لا یعصم من الخطاء احدا مهما یکن مکانته بعد ان سکت الوحی و انقطع خبر السماء.

گوئی تصوف شریعت را یک مرحله تمهیدیه برای سیر بسوی کمال می داند چنانچه شبستری گفته.

ولی تا ناقصی زنهار زنهار نوامیس شریعت را نگه دارء.

زیرا نخواسته خود را بیرون از نطاق شریعت نشان دهد،در حقیقت شریعت نزد صوفی یک ارزش نسبی دارد که با تدرج در مراتب کمال ضعیف تر می شود.

با امعان نظر در تدوین دراز مدت تصوف نظری،و تحولات آن و مقایسه با تاریخ وقایع،برای متتبع موشکاف،رسوب نظرات نوافلاطونی ،اخوان الصفا، بودائیان،باطنیان نزاری،در تصوف آشکار می شود.

اگر برخی صوفیان از جنبه نظری معارف اسلامی را تحریف نمی کردند، غائله سهل تر بود،زیرا خلاف در عمل غالبا فسق است نه کفر.

اما صوفی ⁽¹⁾ناچار است دشوارترین تاویل را بکار برد،زیرا برای توفیق میان این افکار و اعمال نوظهور که نصوص کتاب و سنت آنها را نمی پذیرد،چاره ای جز توسل بتأویل ناروا و دلبخواه نیست تأویلی نارواتر و غریب تر از تأویلات ارباب مذاهب زیرا تأویلات ایشان در هر حال یا به قرائت شاذی،یا بحدیثی مجعول، یا بدلیلی شبه عقلی مستند است،اما تأویل صوفی دلبخواه است،عاریت کسی را نمی پذیرد،و آنچه دلش گفت بگو می گوید در این میان فقط تأویلات باطنیه را باید جدا کرد،زیرا شناعت آنها از تاویلات صوفیه بیشتر است.

در این صورت بنظر صوفی قرآن و حدیث،فقط دال بر مدلولات لفظی نیستند بلکه در پس پرده الفاظ معانی عمیقتری وجود دارد که ایشان بر آن آگاهند

با وجود این باید یادآور شویم که تأویلات صوفیان درجاتی دارد،و بخشی از آن که مخالف ظاهر نیست و چون درجه ی از تدبر است،و اصطلاحا آن را تفسیر اشاری گویند،با تصریح به آنکه اشاری است نه حقیقی ناروا نیست،چنانچه نیشابوری صاحب غرائب القرآن در مقدمه تفسیرش گوید.

اما تأویلهائی که در تفسیر آورده ام،بیشترشان از محقق متقن نجم الملة و الدین9.

معروف بدایه قدس نفسه و روحه و رمسه است،و بخشی از آنها وارداتی است که در ذهن ما آمده،و چون بخشی از ذخائر ذهنی بمن رسیده درحالی که جازم نیستم که مراد خداوند آن باشد،بلکه می ترسم که حاصل جرأت نابجای من باشد.

و هرآینه دیگر امامانی که مشهور بذوق و وجدان بوده اند،و میان عرفان و ایمان و ایقان در فهم قرآن جمع کرده اند،مرا به این کار تشجیع کردند اگر درست درآید چه خوب،و اگر خطا باشد عذر من مقبول است،زیرا بر مرد است که در راه ادراک حقیقت بقدر وسع تلاش کند.

تنبیه

اگر خواننده کنجکاو میان نیشابوری با تواضع و تفاسیر اشاری موافق با ظاهر قرآنش از یک طرف،و محیی الدین اعرابی با دعویها و تفاسیر گستاخانه و ناروایش از طرف دیگر مقایسه کند،بر او روشن خواهد شد که قصد ما طنز و تعصب نیست بلکه دریافت حق و واقع است.

و تفسیر صوفی اگر در همین حد و اندازه بس می کرد،غائله در پی نداشت اما خواهیم دید که بسیاری از صوفیان درحالی که قولا عدول از ظاهر را روا نشمرده اند عملا آن را رعایت نکرده اند.

ابن صلاح از قول امام ابو الحسن واحدی گفته،ابو عبد الرحمن سلمی کتاب حقائق التفسیر را تالیف کرده،اگر اعتقادش آنست که آن تفسیر است،بتحقیق کافر است.

آنگاه ابن صلاح خود گوید:از نظر حسن ظن اگر چنین موارد بعنوان تفسیر و شرح کلمه نباشد کفر نیست،و اگر چنین باشد کفر است،و همان مسلک باطنیان است،و شاید نظرشان تنظیر و تمثیلی برای ظاهر قرآن باشد،مثل آنکه در تفسیر قوله تعالی یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِینَ یَلُونَکُمْ مِنَ الْکُفّارِ التوبة 123

گویند خداوند ما را بجهاد نفس نیز امر فرموده است ⁽¹⁾

ابن تیمیه گوید«و ما ینقل فی حقائق السلمی عن جعفر الصادق عامة کذب علی جعفر(ع)کما کذب علیه فی غیر ذلک ⁽²⁾سبکی در طبقات الشافعیة گوید کتاب حقائق التفسیر قد کثر الکلام فیه من قبل،انه اقتصر فیه علی ذکر تأویلات و مجال للصوفیة ینبوعها اللفظ.

سیوطی در طبقات المفسرین گوید،و انما اوردته فی هذا القسم(المبتدعة) لان تفسیره غیر محمود.

ذهبی گوید:و له کتاب یقال له حقائق التفسیر و لیته لم یصنفه فانه تحریف و قرمطه و دونک الکتاب فتری العجیب ⁽³⁾

و ای کاش میان تفسیر حقائق سلمی و تفسیرهای محی الدین در فتوحات و فصوص مقایسه می شد،تا معلوم شود تأویلات محی الدین چند برابر نارواتر و گستاخانه تر است،آن وقت بدلیل فحوی از امثال سیوطی می خواستند تا دست از تعظیم محی الدین بردارد.

همین مجامله و سهل انگاری ها و خوش باوریها است،که راه شک و شبهه و تحریف را برای افراطکاران بی بندوبار بعدی باز می کند،و می شود آنچه شده است و می بینیم!

تاج الدین عطاء اللّه اسکندری متوفی به سال 1309 میلادی درباره تأویلات ابو العباس مرسی شاگرد ابو الحسن شاذلی گوید

«بدانکه تفسیر طائفه صوفیان بر کلام خداوند یا پیغمبر با معانی غریبه بعنوان احاله ظاهر از ظاهرش نیست.ظاهر آیه آنچه را دلالت عرفی لسانی ایجاب می کند افاده می دهد.اما فهم هائی باطنی است که از آیه و حدیث بر دلهای کسانی که خداوند1.

خواسته روشن می شود،و با شنیدن چنین آثار از معانی مبادا معارضی گوید این کار، احاله کلام اللّه یا کلام پیغمبر از معنی خود می باشد زیرا این احاله نیست احاله در جائی صدق می کند که بگویند،آن معنای ظاهر مراد نیست،و برای آیه معنائی جز معنای مکشوفه نمی باشد،اما صوفیان بظواهر و مراد از آنها اقرار دارند،اما آنچه را خداوند به ایشان می فهماند از معانی غریبه دریافت می کنند.

آنگاه می گوید:و ربما فهموا من اللفظ ضد ما قصده واضعه ⁽¹⁾و چون خودش جواب خود را داده است نیازی برد آن نیست،اول چنین می گویند اما عمل ایشان خلاف قول ایشان است.

در مقدمه التفسیر الصوفی ص 22 گوید:کسی از صوفیه نیست که فهم احکام و اصول و بلاغت را از قرآن نادیده گیرد،بلکه ایشان این مفهوم را تماما اخذ می کنند، و در جانب آن فهم باطنی را مهم می شمارند.

قرآنی که در منبع اصلی وحدت دارد،و در نزول متفرق،و در اصل قدیم است،بدون حرف و صوت،اما در عالم ما مقرو و مکتوب است بلغت عرب،صوفیان میان این قرآن مکتوب و قرآن قدیم،جولانی صعودی و نزولی دارند،تا در حد مستطاع به وسیله وجدان روحی خود،قرآن قدیم را در عین وحدت دریابند،و این همان فلسفه کائنات است که علم الهی شامل آنست،در حد مستطاع فهم بشری و آلات آن از کثافات اغیار پاک و مصفی است همچنان که ظاهر و باطن آن به طهارت و معرفت و محبت قرین است».

و ما می دانیم که با این کلمات رنگین که مرعوب کننده عامیان است،نمی توان مسئله را از حدود منطق خارج ساخت،اگر مقصود درجات تدبر است با موافقت ظاهر فبها،و الا تفسیر برأی و تأویل نارواست.مضافا به آنکه،اگر نوع فهم متصوفه همان فلسفه کائنات است،بهتر آن بود که در طول ازمنه ای که اسلام بر طبق نصن.

قرآن نیازمند اعدادات جنگی بود،قوله تعالی وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ الخ و کشف نیروهای باروتی تا سرحد بمب اتم،از باب ما لا یتم الواجب الا به بر مسلمانان واجب بود.مفسرین صوفیه در جولان صعودی و نزولی خود رفت و آمد میان قرآن قدیم و مکتوب،این اسرار را برای جامعه اسلام به ارمغان می آوردند و مسلمانان را از یوغ تسلط دشمن رها می ساختند.

مگر آنکه بگویند مراد خداوند از من قوة این نیروهای ظاهری نیست،که مفسرین باستناد سنت و لغت ⁽¹⁾گفته اند،بلکه پرتاب آه سحرگاهی است ⁽²⁾بجای موشکهای قاره پیما و در این صورت بحث و تحقیق چاره کار نخواهد بود.

می گویند عرب را گفتند روزه را می خوری قضای آن را باید بگیری عرب،با خونسردی گفت قضای آن را هم می خورم.حال مسئله خلع الفاظ از معانی موضوع و متداوله همین است.که با هر چه استدلال شود هم می توان الفاظ آن را از تفهیم لغوی و اسلوبی خلع ید کنند.

اینک می پردازیم بذکر نمونه افرادی که کمابیش بسبک مکتب صوفیه از ظاهر عدول کرده و از مرز تأویل جائز فراتر رفته اند.

ابو حامد محمد غزالی

غزالی را نمی توان صوفی دانست و نه باطنی،اما آثار او که به عقیده بعضی عالی ترین تصویری از فرهنگ اسلام،و به عقیده بعضی در بسیاری موارد چون پرده ای

مانع دید فرهنگ و معارف واقعی اسلام است از افکار صوفیانه و باطنی متأثر می باشد بغزالی چه لقبی می توان داد،فقیه،متکلم،صوفی،باطنی،ضد باطنی،یا فیلسوف.

زیرا هر کدام از این عناوین با اعتراض مواجه می شود،نه فقیهی چون شافعی و ابن حنبل است،نه متکلمی چون نظام،نه صوفی ای چون ابن فارض،و نه فیلسوفی چون ابن رشد،شاید هم از آنها بالاتر باشد.که لقب حجة الاسلام دارد و بنابراین هیچ کدام از آنها نخواهد بود.

وقتی صلیبیان در سال 495 بیت المقدس را تصرف کردند.و خبر ایشان به بغداد رسید،و گوئی قیامت برپاشده بود.غزالی در بغداد بود،هیچ حرکتی از او مشاهده نشد.سخنی بزبان نیاورد.مردم را بجهاد دعوت نکرد یازده سال بعد از آن زنده بود تلاشی از او در این راه دیده نشد کسی که منکر خلود بجسم را تکفیر می کرد.

اسلام را در معرض انهدام دید و دست بلند نکرد شاید از آن جهت که بیمار بود،و همت او مرده بود،یا طبق عقائد صوفیان این رویداد مهیب را عقابی برای مسلمانان می دانست.زیرا در این جنگها هرگز حرکتی از صوفیان دیده نشده بود ⁽¹⁾

و بهر حال غزالی درباره تفسیر قرآن گوید فی فهم معانی القرآن مجالا رحبا متسعا بالغا و ان المنقول من ظاهر التفسیر لیس منتهی الادراک فیه ⁽²⁾

از نظرات غزالی درباره تفسیر می توان مطالب ذیل را خلاصه کرد.

از نصوص وارده در نهی از تفسیر برأی،چنان فهمیده نمی شود.که مفسر باید تنها بوجوه مختلف تفسیر بماثور استناد کرده،و در برابر آنها دست بسته متوقف مانده،از هر استنباط و اظهار رأی ممنوع باشد.

زیرا بزرگان ثقه در تفسیر،مانند ابن عباس و ابن مسعود و جز ایشان،آراء خاص خود را در تفسیر بیان کرده اند،و ندرة برای ایشان رجوع بتقریرات پیغمبر5.

امکان داشته است.در این صورت اگر تفسیر استنباطی ایشان تفسیر برأی باشد، مورد طعن خواهند بود.قرآن خود انسان را به کنجکاوی در ماوراء مسموع و منقول دعوت می کند.قوله تعالی لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ النساء83/ ⁽¹⁾

اول آنکه سبب نزول آیه شایعه سازی جهال قوم بود که در هنگام بروز حوادث اسباب وهن مسلمانان می گردید که از آن نهی شد.

دوم آنکه ضمیر در لعلمه و غیر آن مرجعش در قسمت اول آیه است.قوله تعالی وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلی أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ الخ.

در اینجا مرجع همه ضمیرها در أذاعوا به ردوه لعلمه و یستنبطونه همان امر است که با بیان مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ از عمومیت خارج شده است و شامل مطلق امور نیست. و بنابراین در این مورد عموم آن نمی تواند بر خصوص سبب حاکم باشد.و استنباط را در همه موارد شامل سازد.

اما چون استناد به آیه برای لزوم استنباط هم در روایات امامیه هم در عمل اصحاب مکرر آمده. ممکن است از باب تنقیح مناط باشد.

و هدف تفسیر استخراج علم است،با تعمق در تفصیل قرآن کریم.

اما نهی از تفسیر قرآن برأی،در جائی صادق است.که قرآن را برای تأمین نظرات عقیده ای و مذهبی استخدام کرده،و بخواهند قرآن را با آن عقائد منطبق سازند،یا از آن اشارات و رمزهائی بسازند که خودشان هم به آن اعتقادی ندارند.د.

هم چنین وجوب توقف در تفسیر از وجهه دیگر آنست که،مفسر باید بترکیب نحوی و دلالت لغوی کلمات متمسک باشد،و در آن باره رأی را مجالی نیست،و باید اعتماد مطلق بر فهم لغوی عربی بسیط باشد،و اسرار قرآن در پشت این ظاهر پنهان است،که در آن باید با تغلغل و نفوذی عمیق تر بحث شود و با وجود این مناقض ظاهر تفسیر نیست،بلکه استکمال آن و وصول بلب آن است.

غزالی با تفسیر صوفی ما دام که مخالف ظاهر نباشد موافق است ⁽¹⁾

با وجود این در آراء غزالی یک نوع تذبذب بچشم می خورد،که شاید محصول دوران مختلف زندگانی او و روشهای اوست.

در قوله تعالی فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُویً طه12/ گوید من یرید ادراک الوحدانیة الحقیقیة یجب علیه ان یطرح من نفسه التفکیر فی الحیاتین الدنیا و الآخرة.که مخالف ظاهر قرآن است قوله تعالی قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ الاعراف32/ و اگر گویند اخبار است نه امر.قوله تعالی وَ ابْتَغِ فِیما آتاکَ اللّهُ الدّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیا وَ أَحْسِنْ کَما أَحْسَنَ اللّهُ إِلَیْکَ القصص77/ و اگر گویند امر است بقارون گوئیم چون متضمن تقریر است دستور عام است و هزاران امثال اینها در کتاب و سنت و ساعات مؤمن در مرمت معاش یا مسابقه برای مغفرت معاد می گذرد پس چگونه فکر این دو را طرح کند.

در جای دیگر که بدون تاویل قابل قبول نیست.با تحاشی عجیبی از تاویل احتراز می کند،در کتاب الدرة الفاخرة در تفسیر قوله تعالی یَوْمَ یُکْشَفُ عَنْ ساقٍ وَ یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ فَلا یَسْتَطِیعُونَ القلم44/

درباره حدیث یکشف اللّه عن ساقه فیسجد کل مؤمن و مؤمنة ⁽²⁾0.

گوید،و قد اشققت من تاویل الحدیث و عدلت عن منکریه.در صورتی که بقول همه محققان برای احتراز از تشبیه یا باید حدیث را تاویل کرد و کشف ساق را بمعنی مجازی آن یعنی آمادگی کامل گرفت.یا حدیث را انکار نموده و به دیوار زد،اما قبول حدیث با عدم تاویل همان قول مشبهه است تعالی اللّه عن ذلک علوا کبیرا

درباره حدیث الایمان بضعة و سبعون بابا ادناها اماطة الاذی عن الطریق گوید:

سعادت نفس در آن است که حقائق امور الهی در آن نقش بندد و با آن متحد شود،و آن بدون تطهیر نفس از هیئت ردیه که منبعث از شهوت و غضبند ممکن نیست،و این است معنی واقعی اذی در حدیث،و آنان که گمان کنند اماطة الاذی برداشتن شیشه پاره یا حجر و مدر از راه مسلمانان است.درک ایشان ابتدائی است،اما حکیم و عالم متعمق آن معنای عالی اول را درک می کند ⁽¹⁾

این تاویل بیجای غزالی یکی از مصادیق الجواد قد یکبو،می باشد زیرا واضح است،که کلمه ادناها در ناچیزترین فرد نوع استعمال شده نه فرد کامل آن،و در اینجا از مراتب ایمان با برداشتن شیشه پاره و حجر و مدر از راه مناسب است نه با تطهیر نفس که فرد کامل است و در خود حدیث بآن تصریح شده که اعلاها کلمة لا اله الا اللّه و ادناها اماطة الاذی عن الطریق آمده است.

مضافا به آنکه سیاق حدیث نشان می دهد که پیغمبر اکرم صلی اللّه علیه و آله می خواسته،مراتبی از ایمان را که بنظر ناچیز می نماید و فراموش می شود یاد کند تا مسلمانان بدانند که در این دین متین و قویم همان اعمال خیر و هر چند ناچیز بنظر آیند از مراتب ایمان محسوبند.و وانگهی تطهیر نفس فرودترین درجات ایمان باشد.فرازترین آنها چه خواهد بود.

احیاء العلوم غزالی اثر بسیار مهمی است که در نظر بسیاری از دانشمندان بهترین2.

منبع توفیق میان عقل و نقل است.اما متاسفانه تصویری که غزالی در آن از اسلام بدست داده است.همه جا صورت واقعی اسلام نیست.گوئی غزالی می خواسته بگوید کاش اسلام چنین بود که من معرفی کرده و تصویر آن را نشان داده ام در احیاء العلوم قریب پانصد حدیث مرسل نقل شده که نه طریقی دارند نه کسی آنها را روایت کرده نه حفاظ ضبط کرده اند ⁽¹⁾

دوران زندگی غزالی آمیزه ای است.از افتخارات جاه و مقام،و زهد مفرط و عزلت.

ابن جوزی از قول ابو منصور رزاز گوید وقتی غزالی ببغداد آمد لباس و مرکوب او را ارزیابی کردیم پانصد دینار شد.و وقتی زهد را پیشه کرد و ببغداد برگشت آنها را تقویم کردیم پانزده قیراط شد.

وزیر انوشیروان بن خالد گفت بدیدن غزالی رفتم بمن گفت.زمان را با تو حساب می کنند.و تو مستاجری قدر زمان را بدانی از زیارت من بهتر است این مرد در اوائل عمرش از من لقب بیشتری مطالبه می کرد.و لباس حریر زردوز می پوشید و کارش به اینجا رسید ⁽²⁾

غزالی احیاء العلوم را در سالهای ریاضت دمشق نوشته ⁽³⁾و از همان آغاز انتشار،بسیاری از علما آن را چون بدعتی به حساب آورده به مبارزه با آن برخاستند غالب علمای اندلس و مراکش و مغرب بعد از خواندن احیاء بسوختن آن فتوی دادند،با ایمان مغلظ همه نسخه های موجود را در صحن مسجد قرطبه جمع کردند و روغن بروی آن ریختند و آتش زدند،و ورود کتابهای غزالی را منع کردند، این واقعه در سال 502 یا 503 اتفاق افتاد ⁽⁴⁾

غزالی در اوائل سال 487 تارک الصلاة را کافر می داند،و در اوائل سال7.

بعد منکر علم خداوند بافعال عباد را کافر نمی داند ⁽¹⁾وی کتابی بنام المستظهری برای المستظهر باللّه خلیفه عباسی معاصر خویش نوشته،و در آن با تعمل تلاش کرده تا او را واجد صفات خلیفه پیغمبر قلمداد کند،از صفات خلیفه یکی را نجدت می شمارد

اما در تفسیر آن برای آنکه با خلافت زبون و ضعیف المستظهر معارض نباشد،گوید لا یشترط توافر صفة النجدة فی الامام نفسه،و یکتفی بتوافرها فیمن یناصره،و من یتقدم لتنفیذ کلمة باسمه،و لقد توافر هذا للمستظهر باللّه بمناصرة الترک له،فالشوکة فی عصرنا هذا من اصناف الخلائق للترک،و قد اسعدهم اللّه بموالاته و محبته ⁽²⁾

درباره شرط کفایت هم چنین استدلالی دارد قد وفق اللّه الامام بتفویض مقالید امره الی وزیره الذی لم یقطع ثوب الوزارة الاعلی قده ⁽³⁾

و از همین نمونه ها،درجه سخافت سخن،و چاپلوسی گوینده را دریافت می کنید،صفات لازمه خلافت همه از خلیفه منفصل اند ⁽⁴⁾

از جمله برنامه ها دیدن علمای طراز اول بود راجه چون کوسه بود.سیمای جالب و بزرگوارانه ای متناسب با مقام راجگی نداشت.

اما رنود که برای هر مشکلی راه حلی دارند یک نفر را با لباس روحانی که ریشی انبوه و جالب و باوقار داشت استخدام کردند که همه جا شانه بشانه راجه هندی راه برود و پهلوی او در مجالس بنشیند.یک نفر از رنود هم ملازم دائمی راجه و معرف او بود که جلو آمده و راجه را با القاب طویل و عریض هندیان معرفی می کرد.آنگاه دو دستی بآن مرد روحانی اشاره می کرد و می گفت این هم ریش جناب راجه است.مبادا کوسه بودن نقصی در بزرگواری راجه پدید آورد.

حجة الاسلام،چاپلوسی از ترکان سلجوقی و دستگاه نظام الملک است نه مصلحت اسلام

عجب آنکه از میان همه خلفای عباسی مردی ضعیف تر و بیچاره تر از المستظهر یافت نشده است،که مختصر وقائع دوران خلافت او را از کامل التواریخ استخراج و ذیلا نقل می کنیم.

المستظهر باللّه شانزده ساله بود که در زمان سلطنت برکیارق به خلافت رسید در سال 487.

در سال 492 سلطان محمد برادر سنجر بر بغداد غلبه کرده،المستظهر برای او خطبه خواند.در 493 برکیارق بر بغداد غلبه کرد خلیفه برای او خطبه خواند.

در همین سال محمد مجددا بر برکیارق پیروز شد خلیفه برای او خطبه خواند در 494 برکیارق محمد را شکست داد خلیفه بنام او خطبه خواند.

در همین سال محمد ببغداد وارد شد خلیفه برای او توقیعی نوشت و از سوء سیرت برکیارق شکایت کرد.در 496 ینال ترکی بغداد را گرفت خلیفه بصدقه بن مزید ملتجی شد او با هزار سوار بیامد و ینال را بیرون راند.در 497 خلیفه مجددا خطبه بنام برکیارق خواند.در سال 498 برکیارق مرد،و خلیفه بنام ملکشاه پسرش خطبه خواند.

در نظر غزالی این است جانشین پیغمبر و حافظ فرهنگ عظیم اسلام.که با صفات منفصل خلافت حق او بود،و معلوم است کسی که مبانیش معاویه را بسمت خلافت می پذیرد.چرا المستظهر باللّه را نپذیرد.

غزالی خودش گفته و ضرر الشرع ممن ینصره لا بطریقه اکثر من ضرره ممن یطعن فیه بطریقه.و عجب آنکه زیان غزالی برای فرهنگ اسلام از همین باب است نصرة الشرع لا بطریقه.دلائلی هم است که ثابت می کند در بسیاری جاها صدق نیت نداشته و بدنبال غرض خاصی بوده است در رساله مختصر اعتقاد اهل السنة گوید:

و اعتقاد اهل السنة تزکیة جمیع الصحابة کما اثنی اللّه و رسوله علیهم،و ما

جری بین معاویة و علی کان مبنیا علی الاجتهاد،لا منازعة من معاویة فی الامامة،اذ ظن علی رضی اللّه عنه ان تسلیم قتلة عثمان مع کثرة عشائرهم و اختلاطهم بالعسکر یؤدی الی اضطراب امر الامامة فی بدایتها،فرأی التأخیر اصوب،و رأی معاویة ان تأخیر امرهم مع عظیم جنایتهم یوجب الاغراء بالائمة و یعرض الدماء للسفک،و قد قال العلماء کل مجتهد مصیب انتهی.

ملاحظه کنید چگونه برای جهال خلط می کند:

اولا در هیچ موردی خداوند یا پیغمبرش بصورت عام بدون تخصیص یا اطلاق بدون تقیید ثنای صحابه نگفته اند.

مضافا به آنکه مقومات عنوان صحابی را باید از کتاب و سنت استخراج کرد، نه تعریفات دلبخواهی عالم نمایان،دیگر آنکه اجتهاد موارد و شرائط خاص دارد و هرکس در هر مورد دلش خواست نمی تواند و یا فاقد شرائط باشد اجتهاد کند،اجتهاد معاویه در برابر امام مفترض الطاعة باجماع مسلمین،مورد ندارد و ناروا و باطل است.

آیا آن همه کارهای شرم آور معاویه که هدام دین اسلامند،و پیغمبر به آنها اشاره فرموده از«لا اشبع اللّه بطنک و تقتلک الفئة الباغیة».

انتصاب یزید به خلافت،قتل عمرو بن الحمق و حجر بن عدی استلحاق زیاد صرف بیت المال در مصالح شخصی،که همه مضر باسلام بودند و هزاران نمونه دیگر کافی نیست تا غزالی موشکاف را باشتباه خود واقف سازد،کنجکاوی در تاریخ زندگانی غزالی به خوبی نشان می دهد.که چگونه سیاستهای مسلط وقت او را پس و پیش می کرده است.

می توان گفت خدمتی که غزالی بفرهنگ اسلام انجام داده،همان شکستن سیطره فلسفه و کلام بر معارف اسلامی بوده است که جستجوگران را از دنباله روی افکار فلاسفه،و اخوان الصفا و باطنیان نزاری تا اندازه ای بازداشته است.

در حقیقت افراط متکلمین معتزلی،در استناد بعقل،و رفض معارضات آن،

و هم چنین نظرات فلاسفه بزرگ اسلامی مانند فارابی و ابن سینا که حکمت مشاء را برای کسب معرفت کافی بحساب آورده،و همه جا دین را بدنبال مسائل فلسفی می کشاندند،و هرجا مشکلات دین را با قواعد فلسفی آشتی می دادند،گوئی منتی بر دین می گزاردند،خطری بزرگ بود،که بر عقول زمان سیطره یافته بود،اگر در افکار عمومی،دین و فرهنگ اسلامی نیازمند کلام معتزلیان یا فلسفه مشاء جلوه گر می شد،اصالت و محک بودن خود را از دست می داد.

غزالی با نوشتن کتابهای بسیار،که ذوق تصوف و قدرت عاطفه را به آنها آمیخته بود،مخصوصا کتاب تهافت الفلاسفة به گسترش این سیطره پایان داد و آن را متوقف ساخت،و از آن ببعد اگر فیلسوفی در جامعه اسلامی پیدا شد بقدرت و نفوذ فلاسفه قبل از غزالی نبود.

در پایان باید تصدیق کرد که کتاب احیاء العلوم بنیانی عظیم است،که با همه استواری خللها و کمبودهائی دارد،که وقتی آن خللها ترمیم شد و آن کمبودها تکمیل گردید،کاخی عظیم برای معارف اسلامی پدید می آید که گزند حوادث در آن رخنه نخواهد کرد.

اگر احیاء العلوم غزالی در احیای علوم اسلامی کوشیده و کارش کامل نبوده است،فیض کاشانی آن را در محجة البیضاء احیاء نموده و کامل ساخته است.

بطور نمونه در باب توکل که غزالی ترک کسب را از باب توکل جائز می شمرد،فیض فصلی بلیغ در وجوب کسب می آورد و می گوید.

ان الانسان مکلف بطلب الرزق،بالاسباب التی هداه اللّه الیها،من زراعة او تجارة او صناعة او غیر ذلک،مما احله اللّه،و کما ان الصلاة و الصیام و الحج عبادات کلف اللّه بها عباده،یتقربون بها الیه،کذلک طلب الرزق الحلال عبادة کلفهم اللّه به لیتقربوا به الیه،و لکنه سبحانه کلفهم ایضا بأن لا یثقوا الا به تعالی.

آنگاه برای معذوریت غزالی گفته لعل ابا حامد انما اورد امثال هذه الاخبار و الاقوال لیرد اهل الحرص الی الاعتدال.

و بازگوید :و انما خبل عقله و کیاسته فی امثال هذا المقام ظنه بالسلف و زعمه ان ما انتهی الیه من افعال متقشفهم صحیح،و انهم قدوة و قد اخطأ فی الجمیع ⁽¹⁾.

و از اینجا به خوبی می توان دریافت که ذهن سلیم فقیه امامی یعنی فیض تربیت شده مکتب ائمه معصومین صلوات اللّه علیهم اجمعین است،که هرگز در تشخیص حدود و تعاریف معارف اسلامی اشتباه نمی کند.

از اینجا به یادم آمد که از مرحوم سید حسن مفید فقیه متورع شنیدم که گفت استادم حاج شیخ محمد رضا طاب ثراه فرمود:

از ممارست در اخبار آل محمد عقلی ثانوی برای انسان حاصل می شود رحمة اللّه علیهما.

بهر حال هنوز غزالی در زیر چتر شهرت از نقادی روشن بنیان مصون مانده است.

ابن عربی محیی الدین

محیی الدین ابن عربی بقول موافقانش و ممیت الدین برأی مخالفانش متوفی به سال 638 گستاخ ترین مشاهیر صوفیه در شطح و طامات و تأویلات ناروا و دلبخواه است،که با راه خطیری که در پیش گرفته بود،نزدیک بود قرآن را بقرآن جدیدی تبدیل کند.

وی با آنکه بسیاری جاها تأویلات مخالف با ظاهر را مردود می شناسد،و در این باره بر باطنیان اعتراض می کند و می گوید:

فقد ضل و اضل الباطنیون اللذین اخذوا الاحکام الشرعیة من جانب واحد، و صرفوها الی بواطنها و لم یترکوا من حکم الشریعة فی الظاهر شیئا.

در مقابل می گوید و کذلک اهل الظاهر اللذین اکتفوا بفهم الاحکام فهما

سطحیا ناقصا،و ان کانوا افضل من الاولین،و لم یحرموا من السعادة،و السعادة کل السعادة مع الطائفة التی جمعت بین الظاهر و الباطن و هم العلماء باللّه و باحکامه ⁽¹⁾

در جای دیگر گوید و اعلم ان جمیع ما تکلم فیه من مجالسی و تصانیفی انما هو من حضرة القرآن و خزائنه فانی اعطیت مفاهیم الفهم فیه و الامداد منه ⁽²⁾

اما این دعوی را سخنان مخالف او با نصوص قرآنی باطل می کند.

گویند مستی در وقت بیرون آمدن از میخانه می گفت:

اذ العشرون من شعبان ولت فواصل شرب لیلک بالنهار

و لا تشرب باکواب صغار فان الوقت ضاق عن الصغار

عابدی شنید و سر بصحرا نهاد و چیزی از آن فهمید که دیگران نفهمیدند.

حال اگر محی الدین بنابراین تمثیل می گوید:گوش بده آنچه را می فهمم تو نمی فهمی اما کار تو قبول و اذعان است،بیراهه رفته زیرا آن عابد فهم خود را برای خود نگه داشته،و اصراری در تفهیم نامفهومات بدیگران نداشته است.

وقتی محی الدین خواننده کم اطلاع را با بیانات زشت و زیبای خود مأنوس ساخت،مانند هر مسخر الحمقای دیگر کم کم او را از منطق دور ساخته،و بسوی تأویلات دلبخواه می کشاند تأویلی در قرآن و حدیث آنگونه که پیش از او هیچ صوفی بکار نبرده است.

چنانچه گوید:وقتی دانستیم که خداوند بهر صورتی چه حسی و چه معنوی یا روحی یا حکم اسمی از اسماء ربانی پیوسته است ازاین رو همین طور که در خطاب شرع حکم ظاهری معتبر است،حکم باطنی هم معتبر است،ظاهر صورت محسوس آنست،و روح معنوی این صورت همان است که اعتبار نامیده می شود.

از عبرت الوادی اذا جزته و آن قول خداوند است که فَاعْتَبِرُوا یا أُولِی الْأَبْصارِ0.

یعنی از صورتهائی که می بینید بگذرید،تا معانی آنها را در باطن خود دریابید، و این بابی است که علماء از آن غفلت کرده اند،ویژه جامدان ظاهری که از اعتبار چیزی جز شگفتی ندارند،عقل ایشان با عقل کودکان فرقی ندارد،اینان بامر خداوند رفتار نکرده و از این ظواهر نگذشته اند،خداوند ما را حق گوئی روزی فرمایاد،و از آن چیزی که از حق بکشف و شهود دریافته ایم و یاد داده ایم،بدرستی که این گونه شهود فتحی از خداوند است،که بحکم موافقت با مورد وارد می شود ⁽¹⁾

حال اگر ذهن شنونده تا اینجا تحاشی نکرد آماده برای انحراف بیشتر است

درباره محو فروق عقائد گوید«ایاک ان تتقید بعقد مخصوص،و تکفر بما سواه فیفوتک خیر کثیر،بل یفوتک العلم علی ما هو علیه ⁽²⁾.

آنگاه قول او به وحدت وجود او را به وحدت ادیان می کشاند بدون فرق میان آسمانی و زمینی آنها،زیرا همه آنها خدای واحد را که متجلی در صور گوناگون است پرستش می کند،بقول شبستری:

مسلمان گر بدانستی که بت چیست یقین کردی که دین در بت پرستی است

محی الدین گوید نفس خود را چون هیولائی برای همه صور اعتقادات آماده ساز،زیرا خداوند جل و علا شأنه بزرگتر و فراخ تر از آن است که در گنجای عقیده ای خاص درآید.

زیرا خودش می گوید فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ و هرگز جای ویژه ای را معین نکرده،و وجه شیء حقیقت آنست،پس براستی برای تو روشن شد که همه وجهه ها در اینیت خداوند است کلمه ثم نیست مگر برای آنکه بدانیم اعتقادات همه درست و مصیب است،و هر مصیبی پاداش نیک می بیند و مأجور است و هر مأجور نیک بخت و هر نیک بختی مرضی عنه است.م.

عقد الخلائق فی الاله عقائدا و انا اعتقدت بکل ما عقدوه

این گونه تاویلات نه تنها از حیث عدول از مفاهیم لغوی و اسلوبی و اسباب نزول غیر قانونی است بلکه از حیث مغایرت با محکمات قرآن و ضروریات دین نیز باطل و ناروا و قائل به آنها کافر و از ربقه اسلامیت خارج است ⁽¹⁾

ملاحظه کنید که چگونه از القاء شبهه های کوچک که در نظر ناچیز است آغاز کرده و با انس دادن جهال بانحرافات تدریجی خود ایشان را بانکار اصالت اسلام کشانده است.

در اینجا برای این روش که خاص و معمول به همه منحرفین است.و در اسلام باطنیان آغازگر آنند.مثلی یادم آمد که بسیار مناسب است.

چند سال قبل در مجله نمکدان مسابقه ای بپا بود بنام تبدیل قناری به کبوتر به طوری که برای گوش قابل قبول باشد،و جواب صحیح آن چنان بود،قناری کناری،نباری،نبوری،نبوتی،کبوتی،کبوتر.

که چون گوش این تغییرات صوتی قریب المخرج را بتدریج می شنود و باختلاف ملائم آنها عادت می کند،پس از چند بار تحریف تبدیل قناری به کبوتر به آسانی صورت می گیرد.

روش محی الدین و امثال او برای القاء شبهه های قوی همین است،از اظهار تمسک بظواهر تا قالب کردن نارواترین تأویل ها در ذهن جهال بی خبر:

صدق امیر المؤمنین علیه السلام حیث قال انما سمیت الشبهة شبهة لانها تشبه الحق

شعرانی برای تبرئه محیی الدین ازاین گونه اباطیل گوید«این اقوال را بر او بسته اند/.

و بر او تهمت زده اند.

دیگری گفته از باب شطح در حال غیبوبیت است.اما با فراوانی امثال این یاوه ها انهم در طی دو کتاب مهم او فتوحات و فصوص،تبرئه او دونه خرط القتاد است.مضافا به آنکه مقصود ما آن ابن عربی است که فتوحات و فصوص موجود از تالیفات اویند نه آن ابن عربی که مبرا از این نسبتهاست.

حال اگر محی الدین و امثال او بتوانند بعنوان یک کشف یا یک نظر علمی قانونی بودن همه ادیان و مذاهب را ثابت کنند هرگز نمی توانند بعنوان استنباط از قرآن و سنت آن را در فرهنگ اسلام جا دهند.چنین معلوم می شود که حدیث الطرق الی اللّه بعدد انفاس الخلائق و هر چند بمعنی حقانیت همه ادیان نیست از مجعولات متصوفه است زیرا با محکم قرآن معارضست قوله تعالی وَ أَنَّ هذا صِراطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ الانعام 153

دکتر عفیفی استاد ممتاز فلسفه در تعلیقات خود بر فصوص الحکم می نویسد و لا تخلو طریقة تأویله من تعسف لا سیما اذا عمد الی الحیل اللفظیة فی الوصول الی المعانی التی یریدها.کان یقول فی الفص الایوبی ان المراد بالشیطان فی قوله تعالی أَنِّی مَسَّنِیَ الشَّیْطانُ بِنُصْبٍ وَ عَذابٍ ص41/ هو العبد و ان ما شعر ایوب لم یکن الم المرض الذی ابتلاه اللّه به بل الم عذاب الحجاب و الجهل بالحقائق و در تفسیر قوله تعالی «قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتّی نُؤْتی» الخ قبلا مذکور شد که عفیفی درباره امثال آن گوید هذا خلط عجیب بین الآیات القرآنیه و تخریج اعجب

ابن ملقن گوید و علق شیئا کثیرا فی تصوف اهل الوحدة و من افحشها الفصوص و من تکلف فیه فهو من المتکلفین.کان ظاهری المذهب فی العبادات باطنی النظر فی الاعتقادات و قد حط علیه ابن السلام ⁽¹⁾.

شیخ عز الدین عبد السلام درباره او گوید شیخ زشت دروغ پردازی است7.