مشخصات کتاب

بسمه تعالی

مرکز فروش : اصفهان خیابان هاتف جنوبی

کتابفروشی شریعت

تلفن: 219423

مشخصات کتاب

نام کتاب : خزان در بهاران

مؤلف : علیرضا مهرپرور

نوبت چاپ : اول

چاپ : سفیر اصفهان

تلفن : 297002

قطع : رقعی

تیراژ: 2000

تاریخ انتشار: 1380

بهاء : 660 تومان

چکیده

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»

فصل نوروز و سیه پوشیم ما *** کربلا سِیر و بلا نوشیم ما

فصل فصل ماتم آل عباست *** فصل گلریزان باغ کربلاست

خزان در بهاران

مجموعه شعر به مناسبت تقارن ایام عزاداری محرم و صفر با نوروز باستانی

به انضمام تازه ترین مدایح، مراثی و نوحه های جانسوز و دلنشین از اوّل ماه محرم تا اربعین

به اهتمام: علیرضا مهر پرور

این مجموعه به آن عزیزی که هر صبح وشام برای غربت و مظلومیت جدّ بزرگوارش خون گریه می کند و با دمیدن هلال محرم ملبس به لباس حزن وماتم می شود و چون به امر پروردگار ظاهر می گردد ذکر مصیبت آن امام همام می فرماید که الا یا اهل العالم انّ جدّی الحسین قتلوه عطشانا.

ای مردم عالم آگاه باشید که جدم حسین را تشنه شهید کردند یعنی حضرت بقیة الله الاعظم عجل اللّه تعالی فرجه الشریف تقدیم می گردد.

فهرست

مقدمه مؤلف

بسم اللَّه الرحمن الرحیم محرّم، ماه شهادت سالار شهیدان، حضرت اباعبداللَّه الحسین - علیه السلام - و یاران باوفای آن حضرت و ماه اسارت اهل بیت داغدار آن بزرگوار می باشد.

هر سال با فرارسیدن این ایّام، چنان غم و اندوه دل های شیعیان و محبّان آن حضرت را فرا می گیرد که از هر گونه نشاط و شادمانی، تفریح و تفرّج چشم پوشیده؛ حتّی از برگزاری مراسم جشن عقد و ازدواج عزیزان خود هم خودداری می کنند. شیعیان در دو ماه محرّم و صفر غالباً لباس سیاه بر تن می کنند و با انجام اعمال شایسته و لازمه انسان های عزادار در سوک حضرت سیّدالشهدا - علیه السلام - شرکت می کنند و عشق و ارادت خود را به خاندان رسالت و امامت - علیهم السلام - ابراز می کنند. ایشان با اقامه سوگواری امام حسین - علیه السلام - با اولیای خدا اظهار همدردی نموده و موجبات خشنودی حضرت فاطمه زهرا - سلام اللَّه علیها - را فراهم

می نمایند. به راستی چه فیضی از این بهتر و والاتر؛ چرا که خشنودی حضرت فاطمه - سلام اللَّه علیها - خشنودی پیامبر رحمت - صلی اللَّه علیه وآله وسلم - و خشنودی پیامبر، رضایت و خشنودی پروردگار عالم است.با این که ایرانیان همیشه عید نوروز را پاس می داشته اند، ولی هرگاه ایّام ماه محرّم و یا ماه صفر با عید نوروز متقارن می شده است، عزاداری امام حسین - علیه السلام - را مقدّم می داشته اند و پیوسته محزون و غمگین بوده اند. چنانچه کسائی مروزی شاعر پاک عقیده شیعه در قرن چهارم، در اشعار خود، که در همین مجموعه، آورده شده است، به این مطلب تصریح نموده است. این خود نشانگر آن است که عزاداری برای سیّد مظلومان، منحصر به زمان صفویه و قاجاریه نبوده؛ بلکه ایرانیان از هزار سال قبل به برپایی این مراسم می پرداخته اند. متأسّفانه این حقیر مجال بررسی دیوان های شعرای متقدّم را - که بعد از زمان کسائی می زیسته اند - نداشته ام تا نظیر اشعار کسائی را، درباره تقارن نوروز با محرّم، را در دسترس علاقه مندان قرار دهم. با توجّه به این که محرّم و صفر در شش سال آینده با فصل بهار و نوروز توأم خواهد بود، امیدوارم موفّق شوم این خدمت ناچیز را انجام دهم؛ آن گاه خواهیم دید که سوگواری برای امام حسین - علیه السلام - در همه دوره ها در ایران بوده است و از همه مهم تر این که وقتی مختار برای انتقام از قاتلان امام حسین - علیه السلام - قیام کرد، بیشتر یاران مختار از ایرانیان بودند. اکثر مورّخان نوشته اند که گرایش ایرانیان مقیم عراق به نهضت مختار بیش از هر طایفه ای بوده است. ⁽¹⁾همچنان که

بزرگ ترین صحابی پیامبر اکرم - صلی اللَّهُ علیه و آله و سلم - که مفتخر به مدال جاوید مسلمان منا اهل البیت شد، ایرانی می باشد؛ فرموده اند ایمان ده درجه دارد و سلمان هر ده درجه را دارا می باشد. آری او ایرانی بوده است و موجب افتخار و سربلندی ایرانیان.

این مجموعه در دو بخش تنظیم شده است: بخش نخست، اشعاری درباره تقارن نوروز و محرّم می باشد، که به ترتیب حروف الفبایی نام شاعران آورده شده است. بخش دوم، تازه ترین اشعار مدائح و مراثی و نوحه ها از روز اوّل ماه محرّم تا روز اربعین به ترتیب زمانی منظّم گردیده است. امیدوارم مورد قبول ولی نعمت و مولایم حضرت سیّدالشهداء - صَلَواتُ اللَّه عَلَیه - قرار گیرد.

ذی حجّه 1421 - 1380 شمسی کم ترین ذاکر و خادم امام حسین - علیه السلاماصفهان، علیرضا مهرپرور

بخش اوّل : تقارن ماه محرم با عید نوروز باستانی

اشاره

خدا صاحب عزا شد (محمد ایزدی، شیراز)

ان الحسین مصباح الهدی وسفینة النجاة

محرّم گشته با نوروز توأم *** ز خاطر محو شد عید از محرّم

اگر چه روی گیتی دلفریباست *** ولی دل از مصیبت بی شکیباست

اگر چه سبز و خرم گشته صحرا *** ولیکن شد خزان گلزار زهرا

اگر چه باغ و بستان دلپذیر است *** ولی سرو و صنوبر سر بزیر است

اگر چه کوه و صحرا لاله زار است *** ز داغ نوجوانان بیقرار است

بزاری سرو و شمشاد و صنوبر *** برای قاسم و عباس و اکبر

به آه و شیون و افغان و زاری *** هزار و هدهد و کبک و قناری

کبوتر تیهو و درنا و دراج *** شده تیر الم را سینه آماج

گشوده باز نرگس هر دو دیده *** چه دیده دیده ای محنت رسیده

بنفشه رسته اندر جویباران *** شقایق سر زده از کوهساران

آلاله خیری و خطمی و مریم *** برای شاهدین دارند ماتم

گل شب بو ز غم گشته فسرده *** بود سوسن چه مام بچه مرده

روان خون درون ارغوان است *** بیاد دست عباس جوان است

گل سرخ است با رنگی پریده *** برویش پرده ای از غم کشیده

پریشان کرده گیسو سنبل تر *** بیاد کاکل پر خون اکبر

ندارد یاسمین حسن و طراوت *** برفت از نسترن حال و حلاوت

بگلشن عندلیب اندر نوا شد *** بیاد گلستان نینوا شد

گلستان پیمبر بود خرم *** خزان گردیده در ماه محرّم

ز پا افتاده قاسم همچو شمشاد *** بدشت ماریه ناکام و ناشاد

تن عباس همچون سرو آزاد *** ز جور دشمنان بر خاک افتاد

علی اکبر آن نخل تناور *** کنون در خاک و خون گشته شناور

دریغا غنچه باغ پیمبر *** سر دست پدر شش ماهه اصغر

گلویش شد هدف بر تیر دشمن *** کند بلبل بداغش آه و شیون

جوانان جملگی با سینه ای چاک *** بخون خویشتن غلطیده در خاک

همه پیران و برنا غرق در خون *** سرو جان داده اندر راه بی چون

گلی که بود زهرا آبیارش *** بزحمت پرورید اندر کنارش

محمّد هر زمان بوئید او را *** ز فرط عشق خود بوسید او را

بروز و شب علی بودش پرستار *** حسن بودش همیشه یار و غمخوار

خدا او را عزیز خویش خواندش *** بدست خود بباغ دین نشاندش

در آخر از جفای قوم کافر *** بدشت کربلا گردید پرپر

رباب و زینب و لیلا و کلثوم *** شدند آخر اسیر فرقه شوم

سکینه با رقیه بیقرارند *** که دیگر یار و غمخواری ندارند

بهار است و نباشم از چه غمگین *** خزان کردند اعدا گلشن دین

دلی کز غم نسوزد نیست جز گِل *** بلی سوزد درون سینه ها دل

نه صاحب دل بود هر کس نسوزد *** که یاد کربلا آتش فرو زد

محرّم شعله جانسوز باشد*** کجا عید و کجا نوروز باشد

بچشم جان به بین گر هوش داری*** که از چشم فلک خون گشته جاری

بنابراین کجا نوروز عید است*** کجا هنگام دید و بازدید است

اگر امروز باشد سینه ای ریش*** بفردا نیست او را بیم و تشویش

سروده ایزدی این نغمه غم*** مصادف شد چو نوروز و محرّم

بگفت از سوز دل این سوگواری*** ندارد جز بزهرا انتظاری

در این نوروز برپا شور و شین است *** بهر جا مجلس سوگ حسین است

بپا چون ماتم خون خدا شد *** بهر بزمی خدا صاحب عزا شد

به مناسبت اقتران عید نوروز (پویا اصفهانی (محسن اسلامی))

دل از طلیعه نوروز شاد و خرّم نیست *** که عید می رسد امّا به عیش توأم نیست

بهار می رسد امّا بهار خون آلود *** که برگ و ساز وی از بهر ما مسلّم نیست

به بزم چیده آئین نوبهار امسال *** به غیر مِحنت و اندوه و غم فراهم نیست

اگر چه سنّت نوروز جم پسندیده است *** ولی به سنّت شرع نبی(ص) مقدم نیست

از آن که گشته قرین با مَهِ عزای حسین(ع) *** کسی ز مَقدَمِ ناسازِ عید خرّم نیست

چگونه چشم نگرید ز سوز این ماتم *** چگونه دل نخروشد مگر محرّم نیست

رواست گر که زهر ذرّه خون شود جاری *** که کُشته گشتن مولای دین عمی کم نیست

حسین(ع) پیشرو کاروان دشت بلا *** که همچو رایت سرخش عَلَم به عالم نیست

هزار شادی نوروز و عشرت گذرا *** به داغِ این غم عُظمی شفا مرهم نیست

چو خون به هر رگ ما جاری است این ماتم *** به قاب چهره اگر این زمان مجسّم نیست

به اشکِ جاریِ خیلِ حسینیان «پویا» *** که پا به جای غمی چون غم محرّم نیست

مقرون شدن عید و عزا (محمد حیات بخش (حیات))

در این سال هزار و سیصد و هشتاد یا مهدی *** مقارن محفل عید و عزا افتاد یا مهدی

عزا شد شادی اهل ولا در جشن نوروزی *** سرور شیعه و مسلم برفت از یاد یا مهدی

در این سال هزار و سیصد و هشتاد یا مهدی مقارن محفل عید و عزا افتاد یا مهدی عزا شد شادی اهل ولا در جشن نوروزی سرور شیعه و مسلم برفت از یاد یا مهدی

در مدار کهکشان امسال ماه فرودین (خلیل صابری (خلیل اصفهان))

در مدار کهکشان امسال ماه فرودین *** در مسیر خویش با ماه محرّم شد قرین

در چنین فصلی که نوروز است و آغاز بهار *** خاطر ما را محرّم کرده است اندوهگین

شیعیان در ماتم سلطان مظلومان حسین *** در محرّم می کشند از سینه آه آتشین

در عزای شاه دین امسال باغ و بوستان *** جای دارد جای هر گل لاله روید از زمین

در هوای عاشقان سرخ روی کربلا *** سر زند از خاک گریان ارغوان و یاسمین

خیری و ختمی خجل از خاک می آید بیرون *** سنبل و سوسن بود سرگشته و زار و حزین

زین مصیبت پای در گل ماند سرو بوستان *** تاک خم شد در غم فرزند خیر المرسلین

بید مجنون در کنار باغ با حالی پریش *** می گزد انگشت حیرت از غم سلطان دین

زان ستم هائی که شد بر خاندان مصطفی *** می ندانم از چه رو برپا بود عرش برین

گشته اولاد علی آواره شهر و بلاد *** بر مراد زادّ سفیان بی شرم لعین

می نه تنها خاکیان زین غم پریشانند و بس *** عیسی مریم بود گریان به چرخ چارمین

شد ز جور و ظلم بدکیشان شهنشاهی شهید *** کز شرافت بود دربان درش روح الامین

تا قیامت داستان دل خراش کربلا *** می کند هر شیعه آزاده را اندوهگین

خصلت آزاده گی در هر کسی باشد «خلیل» *** اشک ریزد از دو چشم خود حزین و دل غمین

ای دل شوریده دیوانه وار (دهقان سامانی)

ای دل شوریده دیوانه وار *** بر طرف کرببلا کن گذار

خون علی اکبر نسرین عذار *** ریخته بر خاک و شده لاله زار

سار خروشد بسر شاخسار *** نالد و گوید که حسین کشته شد

جان جهان نور دو عین کشته شد

هست رخ لاله رخان هر گلی *** زیر زمین خفته سیه سنبلی

طرّه اکبر خم هر سنبلی *** ناله ز هر شاخ زند بلبلی

کرده بپا شورشی و غلغلی *** نالد و گوید که حسین کشته شد

جان جهان نور دو عین کشته شد

کرده سیه زاغ از این غصه رخت *** نوحه کند بلبل شوریده بخت

ناله کشد فاخته از سینه سخت *** جامه کند چاک درافتد ز تخت

نعره کشد طایری از هر درخت *** نالد و گوید که حسین کشته شد

جان جهان نور دو عین کشته شد

هدهد پر سوخته پر بشکند *** تخت نهد تاج ز سر بفکند

کبک دری زیر درختان تَنَد *** غلغله بر کوه و کمر افکند

قهقهه بگذارد و غوغا کند *** ناله و گوید که حسین کشته شد

جان جهان نور دو عین کشته شد

گل بدرد جامه دیباج را *** بر زند آتش سمن و کاج را

خواسته صد غلغله دُرّاج را *** بفکند از سر بزمین تاج را

یاد کند صاحب معراج را *** نالد و گوید که حسین کشته شد

جان جهان نور دو عین کشته شد

وحش و طیورند نوان یکسره *** آه برآرد ز جگر هو سره

ناله ز ماهیست بپا تا بره *** جغد خروشد بسر کنگره

بر سر قبر شهداء قَبَّرِه *** نالد و گوید که حسین کشته شد

جان جهان نور دو عین کشته شد

شور حسینی است بهر گلستان *** مرغ کند از غم او داستان

سینه زنانند همه دوستان *** طوطی خوش نغمه ز هندوستان

پر بگشاید سوی هر بوستان *** نالد وگوید که حسین کشته شد

جان جهان نور دو عین کشته شد

لب ز چرا بستن آهو نگر *** ذکر کبوتر همه یاهو نگر

مرثیه خوان قمری و طیهونگر *** زار و سیه پوش پرستو نگر

فاخته را گرم بکو کو نگر *** نالد و گوید که حسین کشته شد

جان جهان نور دو عین کشته شد

بهر عزا خون زده از خاک جوش *** غلغله افکنده طیور و وحوش

ناله برآورده زمین خموش *** جن وملک رفته سراسر ز هوش

آمده سیف الشعراء در خروش *** نالد و گوید که حسین کشته شد

جان جهان نور دو عین کشته شد

نوروز و محرم (مرحوم دکتر قاسم رسا)

دانی ز چه ابر، در سماء می گرید *** مرغ سحری به صد نوا می گرید

نوروز و محرّم است و این ابر بهار *** بر تشنه لبان کربلا می گرید

دانی ز چه ابر، در سماء می گرید مرغ سحری به صد نوا می گریدنوروز و محرّم است و این ابر بهار بر تشنه لبان کربلا می گرید

امسال بهار رنگ ماتم دارد (فضل الله شیرانی بیدآبادی، سخا اصفهانی)

امسال بهار رنگ ماتم دارد *** هر لاله به دیده اشک شبنم دارد

آمیخته با غم است هر خنده شوق *** عید است ولی شور محرّم دارد

امسال بهار رنگ ماتم دارد هر لاله به دیده اشک شبنم داردآمیخته با غم است هر خنده شوق عید است ولی شور محرّم دارد

رخصت از صانع (سرور اصفهانی)

به مناسبت اقتران ماه محرم با عید نوروز باستانی

اگر بودم مُخَیِّر در گزینش *** طبیعت ساز باغ آفرینش

ز صانع می گرفتم رخصتِ کار *** دمد تا این که گل نیلی به گلزار

زند بر رخ، قرین با سوگ سیلی *** نماید رخ ولی با رنگ نیلی

به سوسن می زدم هی، قد فرازد *** ولی با صد زبان مرثیه سازد

چراغ لاله مشعل برفروزد *** ولی از بهر حق کیشان بسوزد

برد از یاد بلبل، تَر زبانی *** کند چندی به گلشن نوحه خوانی

شقایق را دهم فرمان شررناک *** برون آرد دل پرخون سر از خاک

زمانی در بهاران گل نخندد *** هزار از صوت شادی لب به بندد

اگر آبی رود در جوی باری *** بموید تر زبان با حال زاری

بهر شاخی اگر برگی برآید *** در این ایام کف بر کف نساید

که شد عید و عزا اینک چو توأم *** نبویم جز گل باغ مُحرّم

که گیتی عهده دار شوروشین است *** عزای اشرف انسان حسین است

دریغ از ماتم مولای ابرار *** خدایا عید هم باشد عزادار

برآید از کنار جو صنوبر *** بیاد قد همچون سرو اکبر

بهار افسرد و بلبل نوحه گر شد *** به فروردین محرّم همسفر شد

به بین دور قمر، وین چرخ چنبر *** عزا را می کند با عید همبر

زمانی چون حسین آن روح ایثار *** بناحق شد شهیدِ کیدِ کفار

به قتلش کوفیان از بد نهادی *** چو روز عید می کردند شادی

کنون با اقترانِ ماه خورشید *** عزایش توأمان گردید با عید

«سرورا» آن عزای غصه اندوز *** دریغا شد قرین با عید نوروز

در وصف نوروز که قرین با ماه محرم شده بود (مرحوم شکیب اصفهانی)

مرحوم شکیب اصفهانی،⁽¹⁾

آثار بهروزی بود آئین نوروز عجم *** این روز فیروزی بود از دوره جمشید جم

امسال ماه فروردین چون با محرّم شد قرین *** اندر عزای شاه دین در قلب ما افزود غم

بلبل ز اندوه و محن در گوش گل گوید سخن *** آن بینوا در این چمن نالد دمادم زیر و بم

گلشن چو دشت کربلا گل چون شه گلگون قبا *** صوت هزاران غم فزا چون ناله اهل حرم.

چون موی اکبر ضیمران چون روی اصغر ارغوان *** از دل برد تاب و توان با این که باشد مغتنم

در دفتر گل هر ورق بگرفته آئین شفق *** چون کشته گان راه حق از خار بیداد و ستم

هر چشمه دارد چشم تر هر گل بود خونین جگر *** در ماتم فخر بشر شاه عرب میر عجم

باری در این فصل عزا آن به که با شور و نوا *** از نور مصباح هدی الهام گیرم دمبدم

شاهی که از شوق لقاء پوشید چشم از ما سویٰ *** آمد بدشت کربلا با اهل بیت محترم

در وادی حق الیقین سر خیل اصحاب یمین *** در نینوا شد جا گزین با آگهی از کیف و کم

سر دفتر دیوان حق با حجت و برهان حق *** در ساحت میدان حق تا پای جان ثابت قدم

در کربلای پربلا ناگاه از سوء قضا *** بنمود آهنگ غزا روباه با شیر اجم3

قومی فتن انگیختند خون خدا را ریختند *** خاک مصیبت بیختند تا حشر بر فرق امم

سلطان ملک عز و شان با یاوران جان فشان *** بنهاد پا بر فرق جان تا رایت دین شد علم

گل های باغ مصطفی هر یک ز طوفان بلا *** در لجه خون آشنا چون گوهر اندر قعریم

دارای هر فضل و فطن شاهنشه لشگرشکن *** دست علمدارش ز تن از تیغ اعدا شد قلم

یاران او را از قضا کشتند قوم بی حیا *** با نیزه و تیر جفا از بهر دینار و درم

خاک بلا شد بسترش آغشته در خون پیکرش *** بر نیزه اعدا سرش لب تشنه آن بحر کرم

قربانیان راه عشق از بندگی با شاه عشق *** در مجلس دلخواه عشق نوشند می از جام همّ

تا کشته شد سلطان دین از تیر و تیغ مشرکین *** زهرا بفردوس برین شد همدم آه و ألم

گشتند یاران حسین اندر سرای عالمین *** آسوده از هر شور و شین فارغ ز قید بیش و کم

ظلمی که شد در کربلا بر عترت آل عبا *** تا کی «شکیب» بینوا با چشم تر سازد رقم

در مقارن شدن نوروز جم با ماه محرم (مرحوم صابر همدانی)

تا عید جم قرین محرّم شد *** شادی اسیر پنجه ماتم شد

بود از فراق بین غم و شادی *** امسال وصل هر دو فراهم شد

دیگر به یاد جم نتوان زد جام *** هر چند عید شاه عجم، جم شد

افراشت شادی از طرفی پرچم *** وز یک طرف بپا علم غم شد

زد بر بساط سور، سپاه سوگ *** زین سوک و سور، غمزده عالم شد

مانند پسته های دهن بسته *** لبخند بهر خلق محرّم شد

شستند رخ به اشک بصر یاران *** چون برگ گل که شسته ز شبنم شد

چون ابر، چشم اهل جهان بگریست *** آن شد که قطره جو شد و جو، یم شد

باید بنفشه وار سیه پوشید *** زین غم که بردل آمد و مُدغم شد

زین سوک و سور در بر چشم من *** نیرنگ اهل کوفه مجسم شد

آن فرقه ای که از ستم ایشان *** روز جهانیان، شب مُظلم شد

زان نغزنامه ها که فرستادند *** بر آن کسی که مفخر آدم شد

و آن نامه ها قریب بدین مضمون: *** کای آن که کاخ دین ز تو محکم شد

تا چند در فراق تو بنشینیم؟ *** با این که پشت ما ز غمت خم شد

بازآ، که آب هاست به جو جاری *** بازآ، که باغ ها خوش و خرم شد

لطف هوا مساعد و گلشن پُر *** از ورد و ضیمران و سپر غم شد

زی شهر ما گرا، که فغان ما *** از غصه، گاه زیر و گهی بم شد

مائیم بی امام و، امامی تو نسبت *** به ما مگر کرمت کم شد؟

تأکید محض بود پی تأکید *** هر نامه ای به نامه چو مُنضم شد

از بس رسید نامه پی نامه *** سلطان عشق حاضر و مُلزم شد

پس گفت نجل فاطمه(ع)، مسلم را *** کای از تو آب، زَهره ضیغم شد

مأمور کوفه ای تو و این امری است *** کز هر چه امر، بر تو مقدم شد

در راه عشق باش تو، پیش آهنگ *** زیرا اساس عشق منظم شد

پس سوی شهر کوفه ز راه شوق *** مسلم روان به امر پسر عم شد

بنشست چون بپشت فرس، گفتی *** در برج شیر نیّر اعظم شد

شد سوی کوفه مسلم و، از آن سو *** عازم به مکّه شاه معظم شد

آنجا، که امن بهر جهانی بود *** ناامن بهر آن شه اکرم شد

چون شاه قلب عالم امکان است *** اوضاع مکّه دید چو درهم شد

حج را بدل بعمره مفرد کرد *** وآن گه بعزم کوفه مصمم شد

بیرون ز مکّه گشت، ولی چشمش *** از فرط گریه غیرت زمزم شد

چشم از جهانیان و جهان پوشید *** با وجه حق مواجه و همدم شد

تا طی کند طریق شهادت را *** عشقش به راه آمد و سُلَّم شد

چون در زمین ماریه وارد گشت *** گفتند، کار عشق متمم شد

آنجا رسید شاه و از آن سو حُر *** مأمور ز امر کلبِ مُعلَّم شد

یعنی یزید دون، که ز بیدادش *** ننگ بشر چو زاده ملجم شد

سد کرد راه پادشه دین را *** آنکس که بود مجرم و محرّم شد

پس شد پیاده شاه و به یارانش *** مبهم اگر که بود، مسلّم شد

کاین جاست دشت عشق و،دراین وادی *** باید ز جان گذشت و مکرّم شد

بر حکم پیروی ز شه خوبان *** هر نوجوان پیاده ز ادهم شد

گیسوی حور وبازوی غلمان بود *** کآنجا طناب و میخ مُخیّم شد

یکسو زدند خیمه سپاه کفر *** یکسو خیام شاه مُفخّم شد

تا کربلا ز لشگر کفر و دین *** همسایه بهشت و جهنّم شد

از بس کمک برای سپاه کفر *** لشگر به لشگر آمد و توأم شد

کم کم ز راه کینه کمین کردند *** تا کار آهوان حرم، رم شد

بر شاه دین حرام و، مباح از کین *** آب روان به رومی و دیلم شد

تا بانگ العطش ز خیام شه *** بر چرخ همچو عیسی مریم شد

حتمی است جان دهد ز عطش مهمان *** گر میزبان برادر حاتم شد

باید که دین به مفت رود از دست *** آنجا که شمر مفتی و اعلم شد

دنیاطلب چو رهزن دین گردید *** دین خدا فدائی درهم شد

مبهم نبود نزد کسی اسلام *** اسلام زین زَنادقه مبهم شد

کردند آنچه را که نباید کرد *** تا خاک تیره بر سر عالم شد

از اهتزاز پرچم دین افتاد *** بی دست تا که صاحب پرچم شد

شیرازه سپاه حسین یعنی *** قرآن حق گسیخته از هم شد

اشکی که ریخت «صابر» از این ماتم

بر زخم نجل فاطمه(ع) مرهم شد ⁽¹⁾.

فصل گلریزان باغ کربلا (محمد علی صاعد اصفهانی)

ای انیس خاطر ناشاد ما *** ای محرّم کی روی از یاد ما

گرچه نوروز است و روز تازه هاست *** از برای ما همان فصل عزاست

شد بهاران، ابر آزاری کجاست *** شد محرّم گریه و زاری کجاست

ما محّرم را ز خاطر کی بریم *** رفت عمری و مقیم این دریم

ما محرّم زاده و نسل غمیم *** نسل عاشورائیان ماتمیم

همنشین گریه و سوزیم ما *** همدم اشک شب افروزیم ما

گرچه نوروز است گریانیم ما *** در غم زهرا(ع) پریشانیم ما

های های گریه و زاری ببین *** شیعیان گرم عزاداری ببین

گرچه نوروز است و میراث جم است *** با محرّم این زمان چون مُدغم است

رخت عید ما همان شال عزاست *** نُقل بزم ما حدیث کربلاست

ما در این نوروز هم زاری کنیم *** چون محرّم شد عزاداری کنیم

نُقل و شیرینی نهان در چشم ماست *** میزبان عید مهمان عزاست

اشک جاریمان گلاب بزم ماست *** گفتگومان گفتگوی کربلاست

بزم ما گرم است از سوز نهان *** نقل و شربت گریه و اشک روان

فصل نوروز و سیه پوشیم ما *** کربلا سیر و بلا نوشیم ما

فصل فصل ماتم آل عباست *** فصل گلریزان باغ کربلاست

غنچه نشکفته اصغر ببین *** بر سر دست پدر پرپر ببین

این که فرقش گشته مُنشق اکبر است *** سرو قد بوستان حیدر است

همنوای اشک کن احساس را *** لاله گون بنگر قد عبّاس را

در محرّم کار، کار گریه است *** گر بهاران شد، بهار گریه است

جای شربت در قدح خونا به کن *** موسم زاری است با ما لابه کن

ما در این فصلیم با اشک بصر *** تسلیت گوی امام منتظر(عج)

صبح شد (صاعد) چو شام انتظار *** بهر ما عید است و نوروز بهار

جلوه راز (علی شیرانی بیدآبادی (صحت اصفهانی))

طلوع صبح غم است و بهار گریان است *** محرّم است و دل سبزه زار گریان است

شکوفه های شکوفا به خاک می ریزند *** بیا بباغ و ببین شاخسار گریان است

ز عید ما و ز صبح بهار غم گویاست *** زلال نور که چون آبشار گریان است

شگفت نیست اگر گرید آسمان و زمین *** که سر به سر چمن روزگار گریان است

سرشک انجم و مهتاب و کهکشان جاری است *** که سیل نور چو شط غبار گریان است

ز داغ کیست دل دشت ها شقایق پوش *** بیاد کیست شفق بِرکه وار گریان است

به کوچه کوچه ندانم نشان ماتم کیست *** که هر که هست در این کوچه سار گریان است

بیاد کیست که در هر کران چو شطّ فرات *** هنوز نعره زنان چشمه سار گریان است

حسین آن که بیاد چمنْ چمنْ زخمش *** فلکْ فلکْ مژه اشکبار گریان است

حسین آن که نبیند سوای جلوه راز *** گه نماز که از شوق یار گریان است

هنوز در غمش آئینه باوران گریند *** بسان رود که در هر دیار گریان است

گُل است شعله به جان و سحر گریبان چاک *** نسیم ناله کنان و بهار گریان است

بیاد آن همه دریادلان تشنه لب است *** که موج، این همه بی اختیار گریان است

قیامتی است که امشب ز شور عاشورا *** چو شمع، اختر شب زنده دار گریان است

به خون نشست کدام آفتاب کز داغش *** به دشت شب فلک سوگوار گریان است

زمینه ایست که بر شاخه برگ می نالد *** زمانه ایست که گل آشکار گریان است

هنوز بهر شهیدان کربلا (صحت) *** هزارها غزل آبدار گریان است

کنون امید جهان است و آفتاب دگر *** که چشم عالمی از انتظار گریان است

مرثیه (مرحوم صغیر اصفهانی)

پوشد از آن بنفشه سیه در بنفشه زار *** کز داغ نوخطان حسین است سوگوار

با یاد اصغر است دل غنچه غرق خون *** از هجر اکبر است بود لاله داغدار

چشم از جهان براه خدا بست و تا ابد *** چشم جهان به ماتم او گشت اشکبار

فریاد از آن زمان که به میدان کربلا *** بی یار گشت از ستم قوم بدشعار

شاهی که بود یاور خلق جهان ز لطف *** کرد از جهانیان طلب آن جامُعین و یار

زان روز تا به شام ابد بین دوستان *** برپا عزای اوست بهر شهر و هر دیار

فریادرس بهر دو جهان شاه کربلاست *** جز او به کس «صغیر» نباشد امیدوار ⁽¹⁾.

نوروز عجم که از سفر آمده است (صفا تویسرکانی)

نوروز عجم که از سفر آمده است *** از چیست سیه جامه به بر آمده است

نوروز نباشد این، که خود پیک عزاست *** همراه محرّم و صفر آمده است

⁽¹⁾.نوروز عجم که از سفر آمده است از چیست سیه جامه به بر آمده استنوروز نباشد این، که خودپیک عزاست همراه محرّم و صفر آمده است ⁽²⁾.

در بهاری چنین! (مرحوم فراهی کاشانی)

بهار است و دل ها به محنت قرین است *** که ماه خزان گلستان دین است

دل شیعه، آهنگ شادی ندارد *** چو از غم، امام زمان(عج) دل غمین است

چسان دل به شادی گراید که زینب(ع) *** اسیر است و جایش به زندانِ کین است

زمین سبزه زار و تن گلعذاران *** در این مه فتاده به روی زمین است

ز خون جوانان، زمین گشته گلگون *** دل ما از این غم به ماتم قرین است

به گلزار زهرا(ع) نگر تا ببینی *** بخون خفته، سرو و گل و یاسمین است

گر آراسته، سرو در دامن دشت *** ولی بر سنان، رأس سلطان دین است

یتیم حسن(ع) قاسم افتاده از پا *** دلم غرق خون، در بهاری چنین است

غم قامت سرو بی دست عبّاس(ع) *** شرر افکن قلب ام البنین است

ز داغ علی اصغر شیرخواره *** ربابِ دل آزرده اندوهگین است

حسین(ع) بی سر و، بی کفن گشته مدفون *** به نیزه سر آن امام مبین است

چه عیدی بود چون ز داغ شهیدان *** به زانو سر جبرئیل امین است

چه عیدی بود چون ز بیداد دشمن *** غلِ کینه، بر گردن عابدین است

برای یتیمان فرزند زهرا(ع) *** پریشان پیمبر(ص) به خلد برین است

«فراهی» بود مفتخر چون رثاگو *** بر آن جان نثاران قرآن و دین است ⁽¹⁾.

نوروز شده است با محرم توأم (قائمی اصفهانی)

نوروز شده است با محرّم توأم *** هر شیعه زند بساط شادی بر هم

در دل ندهد راه نشاط و عشرت *** چون فصل بود فصل عزا و ماتم

نوروز شده است با محرّم توأم هر شیعه زند بساط شادی بر همدر دل ندهد راه نشاط و عشرت چون فصل بود فصل عزا و ماتم

یا حسین شهید (قادری (قادر) زفره ای)

فصل بهار موسم نوروز جم رسید *** گیتی به کام خلق شد از این خجسته عید

بر قامت سپهر پرندینه جامه ائی *** پوشاند از شکوفه و گل خالق مجید

باد صبا ز رایحه روح بخش خود *** بر گوش خفتگان چمن یک بیک دمید

گل سر زدی ز خار و چمن سر زدی ز خاک *** بلبل به طرف باغ به هر شاخه ای پرید

در دشت آنچه این دل شوریده پرسه زد *** در کوچه باغ آنچه دل من سرک کشید

شور و نشاط و شادی سال گذشته را *** نه در نبات دید و نه از مرغ ها شنید

پیوسته بود در هم و در غم که ناگهان *** سوسن به زبان گشود از او این سخن شنید

کی غافل از تقارن نوروز و ماه غم *** ماه قیام، ماه محرّم، مه شهید

ماهی که عزای جگر گوشه رسول(ص) *** از چشم مرتضی(ع) به جنان اشک غم چکید

اکنون که ماه غم شده با فرودین قرین *** پیراهن عزا به تن عالمی کنید

یاد حسین(ع) و خاطره اش زنده می شود *** در نوبهار چون به چمن لاله ها دمید

روید به پاس خون شهیدان بی کفن *** هر ساله وقت عید ببین سنبل سفید

آمد به کربلا پی احیای دین حق *** لبّیک گفت و دست و دل از جان خود کشید

خون حسین(ع) در رگ اسلام جاری است *** شد کشته او که دین به چنین اعتلا رسید

روح نماز بود که در ظهر آن قیام *** در قتلگه ز جان به مصلّای خون طپید

ای نام جان فزای تو مشکل گشای خلق *** ای یاد و باور تو در بسته را کلید

«قادر» بدامن تو زده دست التجا *** با سینه ائی پر از غم و آکنده از امید

حاشا به لطف عام تو ای معنی کرم *** گر سائلی ز درگه شاهانه رد کنید

گفت فروردین به گلهای بهار (سید فخرالدین قائمی، تهران)

گفت فروردین به گلهای بهار *** از چه رو هستید این گونه نزار

ای بنفشه سوگوار از چیستی *** لاله برگو داغدار کیستی

نغمه ای از شاخساری برنخاست *** وان همه آوای شادی پس کجاست

از چه بلبل نوحه خوانی می کند *** یاد از باد خزانی می کند

شد پریشان طره بید از چه روی *** آخر ای لاله جوابم بازگوی

لاله با حسرت زبان را باز کرد *** ماجرا را این چنین آغاز کرد

تا تو گشتی با محرّم هم عنان *** این دگرگونی که بینی شد عیان

ما بیاد سرو قدان سوگوار *** ما بیاد لاله رویان داغدار

از غم لب تشنگان بی تاب جوی *** بید هم زین غم شده آشفته موی

غنچه در آغوش گل پژمرده است *** اصغر از لب تشنگی آزرده است

اکبر آن زیبا گل دربار عشق *** پایکوب خار در گلزار عشق

نوعروسان چمن افسرده اند *** خلعت شادی ز تن افکنده اند

آسمان بارد بجای اشک خون *** چون علمدار و علم شد سرنگون

کی شود خرّم دل بُرنا و پیر *** دختر شیر خدا گردد اسیر

عید ما امسال می باشد عزا *** زد علم سلطان غم در کربلا

بهار خونین ( محمد قدسی اصفهانی)

امسال سوگواری شاه دین *** شد همزمان به موسم فروردین

همراه با محرّم و عاشورا *** نوروز هم رسیده ز راه امّا

باغ و بهار بوی عزا دارد *** حال و هوایِ کربُبلا دارد

چون شب سیاه پوش در و دیوار *** چون ابر گریه جوش گل و گلزار

جای سرود هلهله ها امسال *** شهر از نوای مرثیه مالامال

شهری پر از نوای عزاداریست *** درقلب هاچوعلقمه خون جاریست

از آسمان نوای عطش خیزد *** باران اشک غم ز هوا ریزد

آشفته خاک، مرثیه می خواند *** افلاک نیز تعزیه می خواند

در گوشه گوشه بزم عزا برپاست *** از یاحسین شهر پراز غوغاست

ای عید باستانی نوروزی *** دانم که در عزای که می سوزی

دانم تو نیز خون به جگر داری *** از ماتم حسین خبر داری

ای مؤمنی که دم زنی از اسلام *** حرمت نگاه دار از این ایّام

بی حرمتی مکن که خطا باشد *** این کار را خدا نه رضا باشد

اکنون که خون جگر، شه مردان است *** امام الائمه(ع) زار و پریشان است

گر دید و بازدید کنی اکنون *** قلب امام عصر(عج) شود محزون

این دید و بازدید زند خنجر *** بر قلب مرتضی دل پیغمبر

همناله با نوای پیمبر باش *** مرهم به زخم سینه حیدر باش

دیگر چه جای هلهله و شادیست *** شادی مکن که شیوه الحادیست

پیراهن سیاه بپوش امسال *** یک دم مشو ز ناله خموش امسال

همراه روضه خوانی مداحان *** اشکی بریز و ناله مکن پنهان

همراه دسته های عزاداری *** بر سر بزن اگر که غمی داری

خاک عزا به صورت و بر سر بریز *** فریاد یا حسین بزن یکریز

با ذکر یا ربی به حسینیّه *** بیتوته کن شبی به حسینیّه

شمعی به نذر فاطمه روشن کن *** روزی هزار مرتبه شیون کن

«قدسی» بیاد کرببلا امشب *** بگشوده لب به زمزمه یارب

تقارن محرم با عید نوروز (سید محمد حسن صفوی پور (قیصر اصفهانی))

مَخواه شعر تر از خاطری که محزون است *** که غیر غم نسراید دلی که پرخون است

بحکم عقل سخن در مقام حق گوید *** کسی که صاحب طبع و کلام موزون است

رعایت سنن از هر جهت بود واجب *** بر آن که صاحب ادراک و درک میمون است

چگونه خاطرش از عید جم شود مسرور *** کسی که درد و غمش از شمار بیرون است

فضای خانه ما را گرفته هاله غم *** غمی که گستره اش تا بدشت و هامون است

سیاه جامه به تن کن که هر که را بینی *** بپای ماه محرّم غمین و محزون است

کسی که حرمت حق را بزیر پا نهاد *** اسیر پنجه کیفر بحکم قانون است

یقین ز پرتو نور خدا بود روشن *** دلی که با غم و عشق حسین مفتون است

حسین مظهر حُرّیت و جوانمردی *** که قلب عالم امکان برای او خون است

چه خوب گفته سخن در مقام آزادی *** بگوش کن سخنش را که درّ مکنون است

نظام ظلم برانداز و زندگانی کن *** که این شُعار از آن رادمرد بی چون است

بیاد واقعه کربلا به هر مجلس *** بلند ناله و شیون به چرخ گردون است

لبان مرثیه های سروده «قیصر» *** حدیث کربُبلا شاهکار مضمون است

سوگنامه کربلا (کسائی مروزی)

این قصیده از شاعر شیعه مذهب قرن چهارم کسائی مروزی است که نمایانگر عشق و ارادت او و ایرانیان 1000 سال قبل به خاندان رسالت و امامت علیهم السلام مخصوصاً حضرت سیّد الشهداء علیه السلام می باشد قدمت این اشعار باطل کننده ادعای کسانی است که گمان می کنند عزاداری برای سیّد مظلومان از زمان صفویّه و قاجاریّه در ایران بوجود آمده است.

سوگنامه کربلا

باد صبا درآمد، فردوس گشت صحرا *** آراست بوستان را، نیسان به فرش دیبا

آمد نسیم سنبل، با مشک و با قُرُنْفُل *** آورد نامه گل، باد صبا به صهبا

کهسار چون زمرّد، نطقه زده ز بُسُّد *** کز نَعْت او مُشَعْبِد، حیران شده ست و شیدا

آبِ کبود بوده، چون آینه زدوده *** صندل شده ست سوده، کرده به می مُطَرّا

رنگ نَبید و هامون، پیروزه گشت و گلگون *** نخل و خَدنگ و زیتون، چون قُبّه های خضرا

دشت است یا سِتَبْرَق، باغ است یا خُوَرْنَق *** یک با دیگر مطابق، چون شعر سَعد و أسما

ابر آمد از بیابان، چون طَیلسان رُهبان *** برق از میانْشْ تابان، چون بُسُّدین چلیپا

آهو همی گُرازد، گرودن همی فرازد *** گه سوی کوه تازد، گه سوی راغ و صحرا

آمد کلنگ فرّخ، همرنگ چرغ دورخ *** همچون سپاه خَلُّخْ، صف بر کشیده سرما

بر شاخ سرو بلبل، با صد هزار غلغل *** دُرّاج باز بر گل، چون عُروه پیش عَفرا

قمری به یاسمن بَر، ساری به نسترن بر *** نارو به نارون بر، برداشتند غوغا

باغ از حریر حُلّه، بر گل زده مَظلّه *** مانند سبز کِلّه، بر تکیه گاه دارا

گلزار با تأسّف، خندید بی تکلّف *** چون پیش تخت یوسف، رخساره زلیخا

گل باز کرده دیده، باران برو چکیده *** چون خوی فرو دویده، بر عارض چو دیبا

گلشن چو روی لیلی، یا چون بهشت مولی *** چون طلعت تجلّی، بر کوه طور سینا

سرخ و سیه شقایق، هم ضدّ و هم موافق *** چون مؤمن و منافق، پنهان و آشکارا

سوسن لطیف و شیرین چون خوشه های پروین *** شاخ و ستاک نسرین، چون برج ثور و جوزا

وان ارغوان به کشّی، با صد هزار خُوشّی *** بیجاده بدخشی، بر تاخته به مینا

یاقوت وار لاله، بر برگ لاله ژاله *** کرده بدو حواله، غواصّ دُرّ دریا

شاهِ اْسْپَرَغْمْ رَسته، چون جعد بر شکسته *** وز جای بر گسسته، کرده نشاط بالا

وان نرگس مصوّر چون لؤلؤ منوّر *** زر اندرو مدوّر، چون ماه بر ثریا

عالم بهشت گشته، عنبر سرشت گشته *** کاشانه زشت گشته، صحرا چو روی حورا

ای سبزه خجسته، از دست برف جسته *** آراسته نشسته، چون صورت مُهنّا

دانم که پرنگاری، سیراب و آبداری *** چون نقش نوبهاری آزاده طبع و بُرنا

گرتخت خسروانی، ور نقش چینانی *** ور جوی مولیانی، پیرایه بخارا

هم نگذرم سوی تو، هم ننگرم سوی تو *** دل ناورم سوی تو، اینک چک تبرّا

کاین مشک بوی عالم، وین نوبهار خرّم *** بر ما چنان شد از غم، چون گور تنگ و تنها

بیزارم از پیاله، وز ارغوان و لاله *** ما و خروش و ناله، کنجی گرفته مأوا

دست از جهان بشویم، عزّ و شرف نجویم *** مدح و غزل نگویم، مَقتل کنم تقاضا

میراث مصطفی را فرزند مرتضی را *** مقتول کربلا را تازه کنم تولّا

آن نازش محمّد، پیغمبر مؤبّد *** آن سیّد مُمَجَّد، شمع و چراغ دنیا

آن میر سر بریده، در خاک خوابنیده *** از آب ناچشیده، گشته اسیر غوغا

تنها و دل شکسته، بر خویشتن گرسته *** از خان و مان گسسته، وز اهل بیت آبا

از شهر خویش رانده، وز ملک بر فشانده *** مولی ذلیل مانده، بر تخت ملک مولی

مجروح خیره گشته، ایّام تیره گشته *** بدخواه چیره گشته، بی رحم و بی محابا

بی شرم شمر کافر، ملعون سنان ابتر *** لشکر زده بَرو بر، چون حاجیان بطحا