مشخصات کتاب

سرشناسه : رضوانی علی اصغر، ۱۳۴۱

عنوان و نام پدیدآور : وجود امام مهدی علیه السلام از منظر قرآن و حدیث تالیف علی اصغر رضوانی

مشخصات نشر : قم : مسجد مقدس جمکران ، ۱۳۸۵.

فروست : سلسله مباحث مهدویت.

شابک : ۳۵۰۰ریال 9649730273 ؛ ۵۰۰۰ ریال چاپ سوم 978-964-973-027-1 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : چاپ سوم: زمستان ۱۳۸۶.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، ۲۵۵ق. -- جنبه های قرآنی

موضوع : محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، ۲۵۵ق. -- احادیث

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP۱۰۴ /م۸۶ ر۵۵۳ ۱۳۸۵

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۵-۱۸۳۷۱

اشاره

مقدمه ناشر

در عصر کنونی که دشمنان بشریت، افکار و عقاید انحرافی را در جامعه جهانی ترویج می کنند و منجی موعود واقعی را برای حیات و قدرت پوشالی و کاخ عنکبوتی خود خطرناک می دانند، درصدد ایجاد انحراف فرهنگی برآمده اند و با پوچ گرایی، جامعه بشری و اخلاق و رفتار نیکو را مورد تعرض قرار داده اند، برآن شدیم تا حقیقت مهدویت را با سلسله مباحث مختصر منجی موعود برای مشتاقان علم و فضیلت عرضه نماییم.

امید است مورد توجّه حضرت حقّ جلّ و علا قرار گیرد.

مدیر مسؤول انتشارات مسجد مقدّس جمکران حسین احمدی

مقدمه

از موضوعات مورد اختلاف بین علمای عامه و شیعه مسأله ضرورت وجود حجّت خدا و ولی اللَّه الاعظم و قطب عالم امکان در هر زمان تا روز قیامت است، خواه این حجت نبی باشد یا امام. علمای عامه این مسأله را قبول ندارند ولی علمای شیعه به تبع ادله عقلی و نقلی بر این موضوع پافشاری می کنند. ما در اینجا به ادله قرآنی اشاره می کنیم:

1 - آیات «لیلة القدر»

1 - آیات «لیلة القدر»

قرآن کریم در دو سوره به موضوع «لیلة القدر» و نزول قرآن و ملائکه و روح در آن شب اشاره کرده است.

1 - سوره قدر

«بِّسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ * إِنّا أَنزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ* وَما أَدْرَاکَ ما لَیْلَةُ الْقَدْرِ * لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍتَنَزَّلُ الْمَلَائِکَةُ وَالرُّوحُ فِیها بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن کُلِ ّ أَمْرٍ سَلمٌ هِیَ حَتَّی مَطْلَعِ الْفَجْرِ»؛ «به نام خداوند بخشنده مهربان. ما آن (قرآن) را در شب قدر نازل کردیم. و تو چه می دانی که شب قدر چیست؟ شب قدر بهتر از هزار ماه است. فرشتگان و روح در آن شب به اذن پروردگارشان برای (تقدیر) هر کاری نازل می شوند. شبی است سرشار از سلامت (و برکت و رحمت) تا طلوع سپیده».

از این سوره استفاده می شود که ملائکه در هر شب قدر به جهت تمام امور بر زمین فرود می آیند. این موضوع نیز در سوره دخان به آن اشاره شده است.

2 - سوره دخان

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ* حم * وَالْکِتابِ الْمُبِینِ * إِنّا أَنزَلْناهُ فِی لَیْلَةٍ مُّبارَکَةٍ إِنّا کُنّا مُنذِرِینَ* فِیها یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ»؛⁽¹⁾«سوگند به این کتاب روشنگر. که ما آن را در شبی پربرکت نازل کردیم، ما همواره انذارکننده بوده ایم. در آن شب هر امری بر اساس حکمت (الهی) تدبیر و جدا می گردد».

شکّی نیست که ملائکه در زمان حیات پیامبر بر آن حضرت نازل می شدند و لذا او محلّ امور تکوینی و تشریعی بوده است، ولی سخن درباره بعد از وفات آن حضرت است، و سؤال این است که آیا تاکنون هر شب قدر ملائکه بر زمین فرود آمده و خواهند آمد یا با انقطاع وحی بر پیامبر نزول ملائکه در شب قدر نیز منقطع گشته است؟ و در صورتی که جواب مثبت است، سؤال دیگری مطرح است و آن این که بعد از پیامبرصلی الله علیه وآله ملائکه بر چه کسی نازل شده و فرود می آیند؟

نسبت به سؤال اوّل می گوییم: در سوره قدر جمله به صورت مضارع «تنزّل» به کار رفته است که دلالت بر دوام و استمرار دارد، خصوصاً آنکه باب «تفعّل» نیز این معنا را می رساند آنگونه که علمای صرف به آن ها اشاره کرده اند.

خلاصه مطلب این که ماه رمضان تا روز قیامت ادامه و استمرار دارد، و لذا لیلة القدر نیز تا روز قیامت استمرار و ادامه دارد و در نتیجه فرود آمدن ملائکه و روح هم تا روز قیامت ادامه دارد.

مفسّر سنّی رشید الدین میبدی می گوید: «علما و مفسّرین در وقت (لیلة القدر) اختلاف کرده اند، برخی معتقدند که تنها در عصر رسول خداصلی الله علیه وآله بوده و بعد از او برداشته شده است. ولی عموم صحابه و علما می گویند: «لیلة القدر» تا روز قیامت باقی است».⁽¹⁾

شیخ طبرسی از ابوذر غفاری نقل می کند که فرمود: به رسول خداصلی الله علیه وآله عرض کردم: «لیلة القدر هی شیی ء یکون علی عهد الانبیاء ینزل فیها فاذا اقبضوا دفعت؟ قال: لا، بل هی الی یوم القیمة»؛⁽²⁾«لیلة القدر چیزی است که در عصر انبیا است که ملائکه و روح در آن شب نازل می شوند و بعد از وفات آن ها برداشته خواهدشد؟ حضرت فرمود: خیر، «لیلة القدر» تا روز قیامت دوام و استمرار دارد».

نسبت به سؤال دوم می گوییم: سؤال ما از منکرین وجود امام کامل و معصوم در هر عصر و زمان این است که این ملائکه و روح که در هر سال شب قدر بر زمین فرود می آیند بر چه کسی وارد می شوند؟ چاره ای نیست که انسان با کمترین تأمّل و تدبّر به این سؤال اینگونه پاسخ دهد که در هر زمان باید امام کامل و معصومی باشد تا محلّ نزول ملائکه و روح گردد.

و لذا امام باقرعلیه السلام بنا بر نقلی فرمود: «یا معشر الشیعة!خاصموا

بسورة انّا انزلناه تفلجوا، فواللَّه انّها لحجة اللَّه تبارک و تعالی علی الخلق بعد رسول اللَّه صلی الله علیه وآله، و انّها لسیّدة دینکم و انّها لغایة علمنا. یا معشر الشیعة! خاصموا

ب «حم * وَالْکِتابِ الْمُبِینِ * إِنّا أَنزَلْناهُ فِی لَیْلَةٍ مُّبارَکَةٍ إِنّا کُنّا مُنذِرِینَ»، فانّها لولاة الامرخاصة … »؛⁽¹⁾«گروه شیعه! با خصم خود به سوره «انّاأنزلناه» محاجّه کنید که پیروز خواهید شد، پس به خدا سوگند که این سوره از برای حجّت خدای تبارک و تعالی بر خلق بعد از رسول او است، این سوره همانا مدرک دین شما و نهایت علم ما است. ای جماعت شیعه! با آیه: «حم * وَالْکِتابِ الْمُبِینِ * إِنّا أَنزَلْناهُ فِی لَیْلَةٍ مُّبارَکَةٍ إِنّا کُنّا مُنذِرِینَ»، «بحث کنید؛ زیرا این آیات اختصاص به والیان امر دارد … ».

کلینی به سند خود از امام باقرعلیه السلام نقل می کند که فرمود: «وایم اللَّه، انّ من صدّق بلیلة القدر لیعلم انّها لنا خاصة لقول رسول اللَّه صلی الله علیه وآله لعلیّ علیه السلام حین دنا موته: هذا ولیکم من بعدی، فان اطعتموه رشدتم، ولکن من لایؤمن بما فی لیلة القدر منکر و من آمن بلیلة القدر ممّن علی غیر رأینا فانّه لایسعه فی الصدق الاّ ان یقول انّها لنا، و من لم یقل فانّه کاذب. انّ اللَّه عزوجل اعظم من ان ینزّل الأمر مع الروح و الملائکة الی کافر فاسق: انّه لیس ینزل الی احد فلایکون ان ینزل شیی ء الی غیر شیی ء و ان قالوا - و سیقولون -: لیس هذا بشیی ء فقد ضلّوا ضلالاً بعیداً»؛⁽²⁾«به خدا سوگند! همانا هر کس که تصدیق کند لیلة القدر را علم پیدا می کند که از برای ما است؛ زیرا رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به علی علیه السلام هنگامی که مرگش نزدیک شد فرمود: «این ولیّ شما بعد از من است، اگر او را اطاعت کنید به رشد خواهید رسید، و لکن هر کس ایمان به آنچه در لیلة القدر است نیاورد منکر به حساب می آید، و هر کس که به آن ایمان آورد و بر غیر رأی ما

باشد نمی تواند راست بگوید جز آنکه اعتراف نماید که آیه برای ما است و ماییم مصداق آن. و هر کس که به این مطلب قایل نباشد دروغگو است؛ زیرا خداوند - عزّوجلّ - بزرگ تر از آن است که امور را با روح و ملائکه بر شخص کافر فاسق بفرستد. اگر بگویند: آنان بر کسی فرود نمی آیند، این حرف نیز صحیح نیست؛ زیرا هیچگاه چیزی بر معدوم فرستاده نمی شود. و اگر بگویند - و زود است که بگویند - این چیزی نیست، پس به طور حتم به گمراهی شدیدی دچار شده اند».

و نیز به سند خود از امام باقرعلیه السلام نقل می کند که امیرالمؤمنین علیه السلام به ابن عباس فرمود: «انّ لیلة القدر فی کل سنة و انّه ینزل فی تلک اللیلة امر السنة و انّ لذلک الأمر ولاة بعد رسول اللَّه صلی الله علیه وآله فقلت: من هم؟ فقال: أنا واحد عشر من صلبی ائمة محدّثون»؛⁽¹⁾«همانا در هر سال لیلة القدر است، در آن شب امر یک سال نازل می شود، برای آن امر والیانی است بعد از رسول خداصلی الله علیه وآله. ابن عباس می گوید: آنان چه کسانی هستند؟ حضرت فرمود: من و یازده نفر از صلب من که همگی امام و محدّث اند».

صدوق به سند خود از امام باقرعلیه السلام از پدرش از آبائش علیهم السلام از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل می کند که فرمود: از رسول خداصلی الله علیه وآله شنیدم که به اصحاب خود می فرمود: «آمنوا بلیلة القدر، انّها تکون لعلّی بن ابی طالب و ولده الأحد عشر من بعده»؛⁽²⁾«به لیلة القدر ایمان آوردید؛ زیرا برای علی بن ابی طالب علیه السلام و یازده فرزند بعد از او است».

از مجموعه احادیثی که در ذیل سوره قدر و سوره دخان وارد شده به دست

می آید که ملائکه و روح که فرشته ای خاص است در شب های قدر بر ولیّ عصرعلیه السلام نازل می شود و مقدّرات یک سال مردم را بر آن حضرت عرضه می دارد و این امر در هر سال تکرار می شود.

امام جوادعلیه السلام فرمود: «لقد خلق اللَّه جلّ ذکره لیلة القدر اوّل ماخلق الدنیا، و لقد خلق فیها اوّل نبی یکون و اوّل وصیّ یکون. و لقد قضی ان یکون فی کل سنة لیلة یهبط فیها بتفسیر الأمور … و ایم اللَّه! لقد نزل الروح و الملائکة بالأمر فی لیلة القدر علی آدم، و ایم اللَّه مامات آدم الاّ و له وصیّ، و کلّ من بعد آدم من الأنبیاء قد أتاه الأمر فیها … »؛⁽¹⁾«خداوند در ابتدای خلقت دنیا لیلة القدر را خلق نمود، در آن شب اولین نبیّ و اولین وصیّ را آفرید، و به طور حتم حکم کرده که در هر سال شبی باشد که تفسیر و تفصیل امور بر مردم در آن شب نازل گردد …

آن گاه فرمود: به خدا سوگند! به طور حتم روح و ملائکه در شب قدر با تفسیر امور بر آدم فرود آمدند. و به خدا سوگند! آدم از دنیا نرفت جز آن که برای او وصیّ بود. و هر پیامبری بعد از آدم تفسیر امور در شب قدر بر او نازل می شد … ».

ابن حجر مکّی در ذیل حدیث ثقلین می گوید: «در احادیث امر به تمسک به اهل بیت اشاره به عدم انقطاع شخصی است از اهل بیت تا روز قیامت که قابلیّت و اهلیّت برای اقتدا و تمسک به او باشد، همان گونه که کتاب عزیز این گونه است و لذا اهل بیت علیهم السلام به عنوان امان اهل زمین معرفی شده اند».⁽²⁾

مستفاد از آیات و روایات

آنچه از سوره قدر و دخان و روایاتی که در ذیل آن رسیده استفاده می شود عبارت است از:

1 - ضرورت وجود نظام و تقدیر در عالم از اولین زمان خلقت، و «لیلة القدر» ظرف تقدیر و تنظیم امور به شمار می آید.

2 - ضرورت وجود قوّه و قدرت تنفیذی برای تقدیر که همراه ظرف تقدیر باشد.

3 - ضرورت وجود حجّت که همان تنفیذ کننده مقدّرات به اذن خداست و او خلیفه خدا نبی یا وصی نبی است.

4 - ضرورت وجود واسطه داخلی برای عالم که واسطه فیض الهی است، عبارت است از ولیّ و حجت خدا، و وجود او مقدّم بر وجود دیگران است.

5 - ضرورت استمرار این سنت الهی بدون وقفه تا پایان تاریخ بشریت.

2 - آیه «امام»

2 - آیه «امام»

خداوند متعال می فرماید: «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولَئِکَ یَقْرَءُونَ کِتَبَهُمْ وَلَا یُظْلَمُونَ فَتِیلاً * وَمَن کانَ فِی هذِهِ أَعْمَی فَهُوَ فِی الْأَخِرَةِ أَعْمَی وَأَضَلُّ سَبِیلاً»؛⁽¹⁾«[به یاد آورید] روزی را که هر گروهی را با پیشوای شان می خوانیم. کسانی که نامه عملشان به دست راستشان داده شود آن را با [شادی و سرور]می خوانند و به قدر رشته شکاف خرمایی به آنان ستم نمی شود. امّا کسی که در این جهان [از دیدن چهره حق] نابینا بوده است، در آخرت نیز نابینا و گمراهتر است».

مفاد آیه آن است که هر شخصی در روز قیامت با امام بر حقّش خوانده می شود، اگر معتقد و معترف به آن در این دنیا بوده و به دستوراتش عمل می کرده است رستگار می شود و نامه اعمالش را به دست راستش می دهند. و او از اصحاب یمین خواهدبود که در سوره واقعه به آن اشاره شده است: «وَأَصْحابُ الْیَمِینِ ما أَصْحابُ الْیَمِینِ* فِی سِدْرٍ مَّخْضُودٍ * وَطَلْحٍ مَّنضُودٍ * وَظِلٍّ مَّمْدُودٍ * وَمآءٍ مَّسْکُوبٍ * وَفکِهَةٍ کَثِیرَةٍ»؛⁽²⁾و اصحاب یمین و خجستگان، چه اصحاب یمین و خجستگان. آنان در سایه درختان سدر بی خار قرار دارند. و در سایه درخت طلع پربرگ. و سایه کشیده و گسترده. و در کنار آبشارها. و میوه های فراوان … ».

و کسانی که اعتراف و اعتقاد به امام برحقّ در دنیا ندارد بر دو دسته اند:

الف - کسانی که به امامی اصلاً معتقد نیستند.

ب - کسانی که معتقد به امام باطلی هستند که مردم را به دوزخ دعوت می کند. همان گونه که قرآن می فرماید: «وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النّارِ»؛⁽¹⁾«ما (بارها کردنشان به حال خود) آن ها را امامانی قرار دادیم که مردم را به دوزخ دعوت می کنند».

از این دسته افراد، قرآن به اصحاب الشمال تعبیر کرده است: «وَأَصْحابُ الشِمالِ ما أَصْحابُ الشِمالِ * فِی سَمُومٍ وَحَمِیمٍ * وَظِلٍ ّ مِن یَحْمُومٍ * لَّا بارِدٍ وَلَا کَرِیمٍ»؛⁽²⁾«و اصحاب شمال، چه اصحاب شمالی. آن ها در میان بادهای کُشنده و آّب سوزان قرار دارند و در سایه دودهای متراکم و آتش زا. سایه ای که نه خنک است و نه آرام بخش».

کسانی هم که اعتقاد به هیچ امامی ندارند اگر در انتخاب امام به حقّ تقصیر دارند داخل در اصحاب الشمال خواهند بود.

از آیه مورد بحث: «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ» استفاده می شود که هر کس باید امامی واجب الإطاعه داشته باشد و هیچ زمانی از آن خالی نخواهد بود که بدون معرفت و متابعت از او فلاح و رستگاری در قیامت نیست.

این معنا به روایات نیز تأیید می شود.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «من مات لایعرف امامه مات میتة جاهلیّة» ⁽³⁾«هر کس بمیرد در حالی که امامش را نشناخته به مرگ جاهلیت از دنیا رفته است».

احمد بن حنبل به سند خود از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل کرده که فرمود: «من مات بغیر امام مات میتة جاهلیة»؛⁽¹⁾«هر کس بدون امام بمیرد به مرگ جاهلیّت از دنیا رفته است».

و نیز از حضرت نقل شده: «من مات و لم یعرف امام زمانه مات میتة جاهلیة»؛⁽²⁾«هر کس بمیرد در حالی که به امام زمانش معرفت پیدا نکرده به مرگ جاهلیت از دنیا رفته است».

از آنجا که وظیفه هر شخصی متابعت از حق و حقیقت است پس باید در هر زمانی امامی به حق و حقیقت باشد تا مردم با اراده و اختیار، او را به عنوان رهبر خود انتخاب کنند تا با پیروی از او از جمله اصحاب الیمین شوند.

از آنجا که مستفاد از آیه این است که برای هر طایفه ای از مردم امامی خاص است، لذا نمی تواند مراد به امام در آیه شریفه فوق لوح محفوظ باشد، زیرا لوح محفوظ یکی است و اختصاص به طائفه ای دون طائفه ای ندارد.

و نیز ممکن نیست که مراد به امام در آیه فوق کتاب هر قومی باشد؛ زیرا آیه شامل همه انسان ها از اوّل خلقت تا آخر آن است، در حالی که اولین کتابِ مشتمل بر شریعت کتاب نوح است و قبل از او کتابی این چنین بر مردم نازل نشد، لذا نمی توان مراد به امام در آیه فوق را کتاب هر قوم فرض کرد؛ زیرا شامل اقوام قبل از حضرت نوح علیه السلام نمی شود. پس مقصود به امام در آیه کسی است که به او در راه حقّ یا باطل اقتدا می شود. کسی که مقتدای خود را امام به

حقّ قرار دهد، کتابش به دست راستش قرار می گیرد که این نشانه بهشتی بودن او است.

در سوره اسراء آیه 72 خداوند می فرماید: «وَمَن کانَ فِی هاذِهِ أَعْمَی فَهُوَ فِی الْأَخِرَةِ أَعْمَی وَأَضَلُّ سَبِیلاً». مقصود از این آیه به قرینه آیه قبل این است که هر کس در این دنیا امام به حق را نشناسد و به دنبال اطاعت او نباشد هرگز به سعادت و رستگاری آخرت نخواهد رسید.

سیوطی به سندش از امام علی علیه السلام از رسول خداصلی الله علیه وآله در ذیل آیه شریفه: «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ» نقل می کند که فرمود: «یدعی کل قوم بامام زمانهم و کتاب ربّهم و سنة نبیهم»؛ «هر قومی به امام زمانش و کتاب پروردگارش و سنت پیامبرش خوانده می شود».⁽¹⁾

و نیز از ابن عباس نقل کرده که در ذیل آیه فوق فرمود: «امام هدی وامام ضلالة»؛⁽²⁾«مقصود به امام در این آیه امام هدایت و امام ضلالت است».

کلینی به سند خود از امام باقرعلیه السلام نقل می کند: زمانی که آیه «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ» نازل شد، مسلمانان عرض کردند: ای رسول خداصلی الله علیه وآله! آیا شما امام همه مردم نیستی؟ حضرت فرمود: «إنّا رسول اللَّه الی الناس اجمعین ولکن سیکون من بعدی ائمة علی الناس من اللَّه من اهل بیتی، یقومون فی الناس فیکذَّبون و یظلمهم ائمة الکفر و الظلال واشیاعهم. فمن وهم إلّا واتّبعهم وصدّقهم فهو منّی ومعی وسیلقانی. ألا و من ظلمهم و کذّبهم فلیس

منّی و لا معی وأنا منه بری ء»؛⁽¹⁾«من فرستاده خداوند به سوی همه مردمم، و لکن زود است که بعد از من امامانی بر مردم از اهل بیتم بعد از من بیایند، آنان در بین مردم قیام می کنند ولی تکذیب می شوند و امامان کفر و ضلال و متابعین آن ها، به آنان ظلم می کنند. هر کس که ولایت آن ها را داشته و آنان را متابعت و تصدیق کند از من و با من است و زود است که مرا ملاقات کند. آگاه باشید! و هر کس که به آنان ظلم کرده و تکذیب شان کند از من و با من نیست و من از او بیزارم».

شخصی به نام بشر بن غالب وارد بر امام صادق علیه السلام شد و درباره آیه: «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ» سؤال نمود. حضرت فرمود: «امام دعا الی هدی فاجابوه الیه، و امام دعا الی ضلالة فاجابوه الیها، هؤلاء فی الجنة و هؤلاء فی النار، و هو قوله عزّوجلّ: و «فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَفَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ»؛⁽²⁾«امامی است که مردم را به هدایت دعوت کرده و مردم نیز او را اجابت نموده اند. و امامی است که مردم را به ضلالت دعوت کرده و مردم او را اجابت نموده اند، آنان در بهشت و اینان در دوزخند. و این است قول خداوند عزّوجلّ: «فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَفَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ».

امام در اصطلاح قرآنی امام در اصطلاح قرآنی

اشاره

برای روشن شدن معنای اصطلاحی کلمه «امام» از دیدگاه قرآن باید به قرآن رجوع نمود تا از این اصطلاح اطّلاع کافی پیدا کرد.

لفظ امام در قرآن به چند معنا به کار رفته است:

1 - امام به حق که منصوب از جانب خداوند است

خداوند متعال می فرماید: «وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا»؛⁽¹⁾«ما آنان را امامانی قرار دادیم که به امر ما هدایت می کنند».

و نیز درباره حضرت ابراهیم علیه السلام می فرماید: «إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً»؛⁽²⁾«من تو را امام مردم قرار دادم».

2 - امام به باطل که مقتدای اهل ضلالت و گمراهی است

خداوند متعال می فرماید: «فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ»؛⁽³⁾«پس با امامان کفر قتال نمایید».

3 - تورات کتاب، آسمانی

خداوند متعال می فرماید: «وَمِن قَبْلِهِ کِتابُ مُوسَی إِماماً وَرَحْمَةً»؛⁽⁴⁾«و از قبل او کتاب موسی امام و رحمت است».

4 - لوح محفوظ

خداوند متعال می فرماید: «وَکُلَّ شَیْ ءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُّبِینٍ»؛⁽⁵⁾«و هر چیزی را در امام مبین (لوح محفوظ)به شماره درآوردیم».

با قراینی که قبلاً ذکر شد معلوم می شود که مقصود به امام در آیه: «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ» اشخاص است نه کتاب و لوح محفوظ.

در نتیجه از آیه مورد بحث استفاده می شود که در هر زمانی باید امام موجود باشد تا کسانی که قصد هدایت و پیروی از حق و حقیقت را دارند به او مراجعه کرده و او را مقتدا و الگوی خود قرار دهند، همان گونه که در هر زمانی نیز گروهی به دنبال امامان باطل و ضلالتند.

صفات امام به حق

سؤال محوری که در مورد بحث مطرح است این که: این امام به حقّ که حجّت خدا بر خلق در هر عصری است چه خصوصیاتی باید داشته باشد؟

با مراجعه به آیات گذشته پی می بریم که مقصود به امام به حقّ کسی است که اهلیّت و قابلیّت برای احتجاج به او را در روز قیامت داشته باشد، یعنی قدرت بر هدایت و رساندن به حق و حقیقت را داشته باشد. و به تعبیر دیگر شاهد بر رفتار امت خود باشد و طاعتش مستلزم طاعت خدا باشد.

حال باید دید که چه کسی چنین صفاتی را بالفعل در وجود خود دارد؟ چه کسی است که خود به هدایت مطلقه رسیده و قابلیّت و اهلیّت دستگیری مردم برای هدایت به حق و حقیقت را دارد؟

مدرسه اهل بیت و تابعین آنان این سؤال را به خوبی جواب داده اند؛ زیرا آنان معتقدند که در هر زمانی باید امام معصومی در روی زمین باشد تا زمین از حجّت خدا خالی نگردد، و امام ما در این عصر و زمان امام دوازدهم یعنی حضرت حجة بن الحسن المهدی علیه السلام است. کسی که امامت او به نصّ رسول اکرم صلی الله علیه وآله و امامان بعدش ثابت شده و از او معجزات گوناگون در عصر غیبت صغری و حتی غیبت کبری صادر شده است.

3 - آیات «شهادت و گواهی»

3 - آیات «شهادت و گواهی»

از جمله آیاتی که دلالت بر ضرورت وجود امام معصوم در هر زمان دارد آیات گواهان و شاهدان است.

از آیات بسیاری استفاده می شود که خداوند در بین هر امتی کسی را به عنوان شاهد و گواه قرار داده است تا در روز قیامت بر آن ها احتجاج کند. اینک به برخی از این آیات اشاره می کنیم:

1 - «فَکَیْفَ إِذَا جِئْنا مِن کُلِ ّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَجِئْنا بِکَ عَلَی هَؤُلَآءِ شَهِیداً»؛⁽¹⁾«چگونه است حال (در روز محشر) آن گاه که از هر طائفه ای گواهی آوریم و تو را «ای پیامبر» بر آنان گواه خواهیم».

2 - «وَیَوْمَ نَبْعَثُ مِن کُلِ ّ أُمَّةٍ شَهِیداً ثُمَّ لَا یُؤْذَنُ لِلَّذِینَ کَفَرُوا وَلَا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ»؛⁽²⁾«و آن روز را که ما از هر امتی گواهی برانگیزیم، آن گاه به کافران اجازه سخن داده نشود و توبه آنان نیز پذیرفته نگردد».

3 - «وَیَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِ ّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیْهِم مِّنْ أَنفُسِهِمْ وَجِئْنا بِکَ شَهِیداً عَلَی هَؤُلَآءِ»؛⁽³⁾«روزی که ما در هر امتی از میان خودشان گواهی بر آنان برانگیزیم و تو را (ای محمّد) بر این امت گواه آوریم».

از این آیات استفاده می شود که در هر زمان و برای هر امتی خداوند افرادی معصوم از خطا و اشتباه قرار داده است تا در روز قیامت بر اعمال امّت ها گواهی دهند. کسی که قرار است شاهد باشد در شهادتش نزد خداوند نباید اشتباه کند.

اینان کسانی اند که در امر هدایت بشر حجت خداوند در روی زمین اند. حجت باید عالم به شریعت و قادر بر هدایت خلق و از طرفی محیط به اعمال قوم خود باشد تا به طور صحیح شهادت دهد.

شاهد هر امت و قومی باید زنده بوده و معاصر با آن قوم باشد همان گونه که قرآن از زبان حضرت عیسی علیه السلام نقل می کند که به خداوند عرض می کند: «وَکُنتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مّادُمْتُ فِیهِمْ فَلَمّا تَوَفَّیْتَنِی کُنتَ أَنتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَأَنتَ عَلَی کُلِ ّ شَیْ ءٍ شَهِیدٌ»؛⁽¹⁾«و تا زمانی که من در میان آن ها بودم مراقب و گواه شان بودم ولی هنگامی که مرا از میانشان برگرفتی تو خود مراقب آنان بودی و تو بر هرچیز گواهی».

از این آیه استفاده می شود که اعلان نتایج شهادت در روز قیامت است،ولی احاطه به مورد آن که همان اعمال مردم است در دنیا و در خلال معاصرت شاهد با امت خود است. به همین جهت است که شاهدی را که خداوند به او در روز قیامت احتجاج می کند باید هم عصر کسانی باشد که قرار است برای آن ها شهادت دهد.

با این بیان نمی توان شاهدان بر امّت ها را منحصر در انبیا دانست؛ زیرا همیشه انبیا وجود نداشته اند، بلکه آنچه ضرورت دارد وجود شاهدی معاصر و زنده در هر عصر و زمان و برای هر امّتی از پیامبر یا امام و حجّت معصوم است تا در روز قیامت حجّت خدا برای مردم بوده و شهادت بر اعمال آن ها دهد.

فخر رازی در ذیل آیه: «وَنَزَعْنا مِن کُلِ ّ أُمَّةٍ شَهِیداً» می گوید: مقصود از این آیه این است که ما یک نفر را از هر امتی امتیاز دادیم تا بر آنان شهادت دهد.

برخی گفته اند که مقصود انبیا است، شهادت می دهند که دلایل را بر قوم شان ابلاغ نمودند، و در روشن نمودن آن ها نهایت کوشش را از خود به خرج دادند، در نتیجه اگر کوتاهی وجود دارد از ناحیه خود مردم است …

برخی دیگر می گویند: بلکه آنان شاهدانی هستند که در هر زمان بر مردم شهادت می دهند که از جمله آن ها انبیا هستند.

این قول به واقع نزدیک تر است؛ زیرا خداوند به هر امّت و هر جماعتی این حکم را تعمیم داده که از آن ها کسانی را به عنوان شاهد قرار دهد، لذا داخل می شود در این حکم زمان هایی که نبی وجود نداشت که از آن به عصر فترت تعبیر می شود، همانند زمان هایی که بعد از رسول خداصلی الله علیه وآله آمد … ».⁽¹⁾

و او در ذیل آیه شریفه: «وَیَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِ ّ أُمَّةٍ شَهِیداً» ⁽²⁾می گوید: هر جمع و قرنی که در دنیا حاصل می گردد لازم است که کسی به عنوان شاهد در میان آنان وجود داشته باشد. شاهد در عصر رسول خدا خود حضرت بود، به دلیل قول خداوند متعال: «وَکَذَ لِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِّتَکُونُوا شُهَدَآءَ عَلَی النّاسِ وَیَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً» ⁽³⁾و لازم است که در هر زمانی بعد از رسول شاهد در میان امت باشد. از این بیان، روشن می شود که هر

عصری خالی از شاهد بر مردم نیست، و آن شهید باید از خطا مصون باشد، وگرنه احتیاج به شاهد دیگری دارد و در نتیجه به بی نهایت منتهی خواهد شد، که این باطل است … ⁽¹⁾

نتیجه این که لازم است در هر زمانی شاهدی معصوم در میان هر قومی باشد. حال در این قوم شاهد این امت کیست؟ آیا کسی غیر از امام زمان حجة بن الحسن المهدی علیه السلام است؟

صفات شاهد

صفات شاهد

از آیات قرآن صفاتی چند برای شاهد هر امت در روز قیامت استفاده می شود:

1 - شاهد از جنس بشر است

در سوره نحل آمده است: «شَهِیداً عَلَیْهِم مِّنْ أَنفُسِهِمْ»؛⁽²⁾«گواهی بر آن ها از میان خودشان».

از این آیه و آیات دیگر استفاده می شود که شهید و شاهد باید از جنس خود بشر باشد، همان گونه که در آیات دیگر کلمه «من» تبعیضیه بکار رفته است: «مِن کُلِ ّ أُمَّةٍ» یعنی شاهد همانند پیامبران از جنس بشر است نه از جنس ملائکه یا جن یا کتاب آسمانی یا لوح محفوظ. و این مؤیّد آن معنایی است که در آیه «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ» ⁽³⁾ذکر کردیم که امام در آیه باید شخص باشد نه کتاب یا لوح محفوظ.

2 - شاهد در هر زمان یکی است

در آیات شهادت از صیغه مفرد استفاده شده است: «شهیداً»، همان گونه که در آیه سوره اسراء به این نکته اشاره شده است؛ زیرا می فرماید: «کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ» و این به نوبه خود دلالت دارد بر این که نمی توان شاهد بر هر امت را کلّ امّت اسلامی یا جماعت مؤمنینی که آمر به معروف و ناهی از منکرند، دانست؛ زیرا با وحدت شاهد که از آیه استفاده شد سازگاری ندارد.

3 - دارای احاطه علمی ربّانی باشد

از آنجا که موقعیّت شاهد، شهادت بر اعمال امت خود به کفر و تکذیب یا ایمان و تصدیق است، و این ها حالاتی است قلبی، در حالی که حواس عادی که در ما وجود دارد و نیز قوای مرتبط به ما تنها متحمّل صورت های افعال و اعمال است، لذا شاهد باید احاطه غیبیه به امور بندگان داشته باشد. و از این جهت است که باید شاهد بر هر امت احاطه علمی ربّانی به حقایق اعمال بندگان خدا داشته باشد؛ زیرا ارزش اعمال در میزان الهی به نیّات و انگیزه های باطنی است. پس شاهد باید از افراد عادی نباشد بلکه از کسانی باشد که مورد تأیید خاص خداوند بوده و از جمله کسانی باشد که رضایت الهی بر آن تعلق گرفته که از علم غیب مطلع گردد. و واضح است که این کرامت سزاوار همه امت نیست،بلکه خاص اولیای طاهرین از امّت است … ⁽¹⁾

4 – شاهد دارای علم کتاب است

اطلاع یافتن بر باطن افراد برای شهادت در روز قیامت با اسباب طبیعی

و متعارف امکان پذیر نیست، لذا به علم خاصی احتیاج است که خداوند متعال به برخی از بندگان خود عطا می کند تا بتواند بر اسباب طبیعی فائق آید و بالاتر از آن ها بر اموری مطلع شود که آن اسباب را بر مردم عادی راهی نیست، در نتیجه باید مرتبه ای از ولایت تکوینی را به اذن خداوند دارا باشد تا بتواند از اسباب طبیعی گذشته و از امور غیرطبیعی اطلاع پیدا کند. این نوع از علم که از اسباب غیرطبیعی به دست می آید در قرآن از آن به «علم الکتاب» تعبیر شده است. همان گونه که در قصه آوردن تخت بلقیس از توسط آصف بن برخیا از یمن به فلسطین به کمتر از یک چشم برهم زدن این علم خاص و ولایت تکوینی را مشاهده می کنیم.

قرآن منشأ این قدرت تکوینی را که در حدّ اعجاز است اطلاع آصف بن برخیا از «علم الکتاب» می داند و می فرماید: «قالَ الَّذِی عِندَهُ عِلْمٌ مِّنَ الْکِتابِ أَنا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَن یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ فَلَمّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِندَهُ قالَ هذَا مِن فَضْلِ رَبِّی»؛⁽¹⁾«و کسی که دانشی از کتاب داشت گفت: پیش از آنکه چشم بر هم زنی آن را نزد تو خواهم آورد. و هنگامی که (سلیمان) آن را نزد خود ثابت و پابرجا دید گفت: این از فضل پروردگار من است».

آصف بن برخیا وصیّ حضرت سلیمان بود. او خواست که به مردم بفهماند که حجت بعد از او آصف است لذا کاری کرد که از او تصرّف تکوینی که منشأ آن علم الکتاب است صادر شود تا مردم به او اعتماد نموده و او را حجّت بدانند.

نتیجه این که: کسی که قرار است شاهد بر قوم خود باشد باید نزد او «علم الکتاب» باشد تا بتواند از طریق اسباب غیرطبیعی بر ضمایر افراد امت خود آگاهی داشته باشد. خداوند متعال می فرماید: «وَیَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَبَیْنَکُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتابِ»؛⁽¹⁾«و کافران برتو اعتراض کنند که تو رسول خدا نیستی، بگو تنها گواه بین من و شما خدا و کسانی که نزدشان علم کتاب است خواهدبود».

از روایات فریقین که در ذیل این آیه و آیات شهادت وارد شده به خوبی روشن می شود که مقصود به شاهد در هر امت امام معصوم است که اوّل آن ها در این امّت امام علی بن ابی طالب علیه السلام و آخر آن ها حضرت مهدی علیه السلام است.

کلینی به سند خود از امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه 45 از سوره نساء نقل می کند که فرمود: «نزلت فی امّة محمّدصلی الله علیه وآله خاصة، فی کلّ قرن منهم امام منّا شاهد علیهم و محمّدصلی الله علیه وآله شاهد علینا»؛ «این آیه تنها در امت محمّدصلی الله علیه وآله نازل شده است؛ و در هر قرنی از آنان امامی است از ما که شاهد بر آنان است، و محمّد نیز شاهد بر ما است».⁽²⁾

صدوق در «معانی الاخبار» به سندش از ابی سعید خدری نقل می کند که از رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد آیه: «قالَ الَّذِی عِندَهُ عِلْمٌ مِّنَ الْکِتابِ» سؤال نمودم فرمود: او وصیّ برادرم سلیمان بن داوود است. عرض کردم: ای رسول خدا! مقصود به آیه: «قُلْ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَبَیْنَکُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتابِ» کیست؟ فرمود: آن برادرم علی بن ابی طالب است.⁽³⁾

4 - آیه هدایت

4 - آیه هدایت

از جمله آیاتی که از آن ها ضرورت وجود امام معصوم در هر عصر و زمان استفاده می شود آیه هدایت یا به تعبیری آیه انذار است.

خداوند متعال می فرماید: «وَیَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْلَآ أُنزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِّن رَّبِّهِ إِنَّما أَنتَ مُنْذِرٌ وَلِکُلِ ّ قَوْمٍ هادٍ» ⁽¹⁾«کسانی که کافر شدند می گویند: چرا آیه (و معجزه ای) از پروردگارش برای او نازل نشده؟ تو فقط بیم دهنده ای و برای هر گروهی هدایت کننده ای است».

از صریح آیه فوق استفاده می شود که به طور عموم برای هر قومی هدایت کننده ای است به حق و حقیقت که در هر زمانی باید وجود داشته باشد. این حقیقت با آیات و روایات معتبر و براهین عقلی سازگاری دارد؛ زیرا مقتضای ربوبیّت الهی این است که خداوند متعال در هر عصر و زمانی برای مردم حجتی قرار دهد تا آنان را به حقّ و غایت و هدف از خلق هدایت و رهنمون سازند.

خداوند می فرماید: «الَّذِی خَلَقَ فَسَوَّی * وَ الَّذِی قَدَّرَ فَهَدَی ⁽²⁾«همان خداوندی که آفرید و منظّم کرد و همان که اندازه گیری کرد و هدایت نمود».

این سنت در نوع انسان نیز جاری است؛ به این معنا که خداوند مردم را خلق نمود و هرچیز را در جای خود قرار داد، و تقدیر نمود که آنان را به کمالاتشان راهنمایی کند. و به طور حتم این هدف را از راه اسباب طبیعی که همان وجود هادیان معصوم از هر خطا و اشتباه است دنبال می کند.