مشخصات کتاب

سرشناسه : حسین بن علی (ع)، امام سوم، ۴ - ۶۱ق.

عنوان و نام پدیدآور : خطبه حسین بن علی علیه السلام در منی/ با تحقیق و ترجمه محمدصادق نجمی.

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۵.

مشخصات ظاهری : ۱۲۸ ص.

شابک : ۲۴۰۰ریال(چاپ دوم) ؛ ۳۸۰۰ریال:چاپ سوم: 9644443101 ؛ ۷۵۰۰ ریال: (چاپ چهارم): 9644448723 ؛ ۱۲۸۰۰ ریال : چاپ پنجم : 9789644448720

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : چاپ سوم: ۱۳۷۹

یادداشت : چاپ چهارم: ۱۳۸۴.

یادداشت : چاپ پنجم: ۱۳۸۸.

یادداشت : کتابنامه: ص. {۱۲۷} - ۱۲۸.

موضوع : حسین بن علی (ع)، امام سوم، ۴ - ۶۱ق -- خطبه ها

شناسه افزوده : نجمی، محمدصادق، ۱۳۱۵ -، گردآورنده، مترجم

شناسه افزوده : بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره : BP۴۱/۷/ن ۳خ ۶ ۱۳۷۵

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۳

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۹-۱۲۷۰

اشاره

متن خطبه

بسم اللَّه الرحمن الرحیماَلْحَمْدُلِلَّهِ رَبِّ الْعالَمینَ وَالصَّلاةُ وَالسَّلامُ عَلی خَیْرِ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الَّذینَ اَذْهَبَ اللَّه عَنْهُم الرِّجْسَ وَ طَهَّرَهُمْ تَطْهیراً.أمّا بعدُ فإنَّ هذا الطّاغیةَ قَد فَعَلَ بنا و بشیعتِنا ما قد رأیتُم و علِمْتُم و شهِدْتُم و إنّی اُریدُ أن أسألَکُم عن شئٍ فإنْ صدقتُ فصدِّقونی، و إن کذبتُ فکذِّبونی، اسمعوا مقالتی و اکتبوا قولی ثمّ ارجعوا إلی أمصارِکُم و قبائِلِکُم، فَمَن أمِنْتُم من النّاسِ وَ وَثِقْتُم بِهِ فِادعوهم إلی ما تعلمونَ من حقِّنا فإنّی أتخوَّفُ أن یدرسَ هذا الأمرُ و یذهبَ الحقُّ و یُغلَب و اللَّهُ متمُّ نورهِ و لو کَرِهَ الکافرونَ.اُنشِدکُم اللَّه أتعلمون أنّ علیّ بن أبی طالب کان أخا رسول اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- حین آخی بین أصحابِهِ فآخی بینه و بین نفسه و قال: أنت أخی و أنا أخوک فی الدّنیا و الآخرة؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: اُنشدکم اللَّه هل تعلمون أنّ رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله- اشتری موضعَ مسجدِهِ و منازِلِهِ فَاْبتناهُ ثُمّ اْبتنی فیه عشرةَ منازل تسعة له و جعل عاشرها فی وسطِها

لأبی، ثمّ سَدَّ کُلَّ بابٍ شارعٍ إلی المسجدِ غیرَ بابهِ، فتکلَّمَ فی ذلک من تکلَّمَ، فقال: ما أنَا سددتُ أبوابَکُمْ و فتحتُ بابَهُ ولکنّ اللَّه أمرنی بسدِّ أبوابِکُم و فتحِ بابِه، ثمّ نهی النّاس أن یناموا فی المسجد غیره، و کان یُجنب فی المسجد و منزله فی منزل رسول اللَّه- صلی اللَّه علیه و آله- فوُلِدَ لرسولِ اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- و له فیه أولادٌ؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: أفتعلمون أنّ عمر بن الخطّاب حَرِصَ علی کُوَّةٍ قَدْرَ عینهِ یَدَعُها فی منزلهِ إلی المسجدِ فأبی علیه، ثُمّ خطب فقال: إنّ اللَّه أمرنی أن أبنیَ مسجداً «طاهراً» لا یسکُنُهُ غیری و غیر أخی و بنیه؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: اُنشدکم اللَّه أتعلمون أنّ رسول اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- نصبه یوم غدیر خمّ فنادی له بالولایةِ و قال: لیبلّغ الشّاهدُ الغائب؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: اُنشدکم اللَّه أتعلمون أنّ رسول اللَّه- صلی اللَّه علیه و آله- قال له فی غزوة تبوک: أنت منّی بمنزلةِ هارونَ مِنْ مُوسی، و أنت ولیُّ کُلِّ مُؤمنٍ بعدی؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: اُنشدکم اللَّه أتعلمون أنّ رسول اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- حین دعا النّصاری من أهلِ نجرانَ إلی المباهلةِ لم یأتِ إلّا بهِ و بصاحبَتِهِ و ابنیهِ؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: اُنشدکم اللَّه أتعلمونَ

أنَّهُ دفع إلیه اللّواء یومَ خیبر ثمّ قال: لأدفعه إلی رجلٍ یحبُّهُ اللَّهُ و رسولُهُ و یُحِبُّ اللَّهَ و رسولَهُ کرّارٌ غیر فرّارٍ، یفتحُها اللَّهُ علی یدیه؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: أتعلمون أنّ رسول اللَّه بعثه ببراءَةٍ و قال: لا یبلّغ عنّی إلّا أنا أو رجلٌ منّی؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: أتعلمون أنّ رسول اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- لم تنزل به شدّهٌ قطُّ إلّا قدّمَهُ لها ثقةً بهِ و انّه لم یدْعُهُ باْسمِهِ قطُّ إلّا یقولّ: یا أخی، واْدعُوا لی أخی؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: أتعلمونَ أنّ رسولَ اللَّهِ- صلّی اللَّه علیه و آله- قضی بینَهُ و بینَ جعفرٍ و زیدٍ فقال: یا علیُّ أنتَ منّی و أنامنک، و أنت ولیُّ کُلِّ مُؤمنٍ بعدی؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: أتعلمون أنَّهُ کانت له مِنْ رَسُول اِللَّه- صلی اللَّه علیه و آله- کلَّ یومٍ خلوةٌ و کُلَّ لیلةٍ دخْلَةٌ إذا سألَهُ أعطاهُ و إذا سکتَ أبداه؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: أتعلمونَ أنَّ رسولَ اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- فضّله علی جعفرٍ و حمزة حین قال: لفاطمةَ- علیهاالسّلام- زوّجْتُکِ خیرَ أهلِ بیتی، أقدمَهُمْ سِلْماً، وأعظَمَهُمْ حِلْماً، و أکثَرَهُم عِلْماً؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: أتعلمون أنّ رسولَ اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- قال: أنا سیّدُ وُلْدِبنی آدَمَ، و أخی علّی سیّدُ العرَبِ، و فاطمةُ سیّدةُ نساءِ أهلِ الجنّةِ، والحسنُ و الحسینُ ابنای سیّدا شبابِ

أهلِ الجنةِ؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: أتعلمونَ أنّ رسولَ اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- أمره بغسلِهِ و أخبرَهُ أنّ جبرئیلَ یُعینُهُ عَلَیْهِ؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: أتعلمونَ أنَّ رسولَ اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- قال فی آخر خطبةٍ خَطَبَها: إنّی ترکتُ فیکُمُ الثِّقْلَیْنِ کتابَ اللَّهِ و أهلَ بیتی، فتمسَّکُوا بهِما لن تَضِلُّوا؟ قالوا: اللّهمّ نعم.ثمّ ناشَدَهُم أنّهم قد سمعوه یقول: مَن زَعَم أنَّهُ یُحبُّنی و یُبغِضُ علیّاً فقد کَذِبَ، لیسَ یُحبّنی و یُبغضُ علیّاً، فقال له قائل: یا رسول اللَّه و کیف ذلک؟ قال: لأنّه منّی و أنا منهُ، من أحبَّهُ فقد أحَبَّنی، و مَن أحبَّنی فقد أحبَّ اللَّهَ، و مَن أبغضَهُ فقد أبغضَنی، و من أبغضنی فقد أبغض اللَّه؟ فقالوا: اللّهمّ نعم، قد سمعنا...اعتبروا أیُّها النَّاسُ بها وَعَظَ اللَّهُ به أولیاءَهُ من سُوءِ ثَنائِهِ علی الأحبار إذْ یقول: «لَوْلا ینهاهُمُ الرّبّانیّوُنَ و الأحبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الإثْمَ» و قال: «لُعِنَ الّذینَ کَفَرُوا مِنْ بَنی إسْرَائیلَ- إلی قوله- لبئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُونَ» و إنَّما عابَ اللَّهُ ذلک علیهم، لأنّهم کانوا یَرَوْنَ من الظَّلَمَةِ الّذین بین أظْهُرِهِم المُنکرَ والفَساد فلا ینهونهم عن ذلک رَغبةً فیما کانوا ینالونَ منهم و

رهبةً ممّا یحذرونَ و اللَّهُ یقول: «فلا تَخْشَواْ النَّاسَ وَ اْخشَوْن» و قال: «المُؤْمِنُونَ و المُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أولیاءُ بَعْضٍ یأمرونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ المُنْکَرِ» فبدأاللَّهُ بالأمرِ بالمعروفِ و النّهی عن المنکر فریضةً منه لعلمِه بأنَّها إذا اُدِّیَتْ و اُقیمت استقامتِ الفرائضُ کلُّها هَیِّنُها و صَعْبُها و ذلک أنّ الأمرَ بالمعروفِ و النّهیَ عنَ المُنْکر دعاءٌ إلی الإسلام مع ردِّ المَظَالِم و مخالفةِ الظّالمِ و قسمةِ الفَی ء والغنائمِ و أخذِ الصَّدَقاتِ من مواضِعِها و وضعِها فی حقّها.ثمّ أنتم أیّتُها العصابةٌ عصابةٌ بالعِلْمِ مشهورةٌ و بالخیرِ مذکورةٌ و بالنّصیحة معروفة و باللَّه فی أنفُسِ النّاسِ مهابةٌ، یهابُکُمُ الشّریفُ وَ یُکْرِمُکُمُ الضعیفُ وَ یُؤْثِرُکُم مَنْ لافضلَ لکُمْ علیه، و لا ید لکم عنده، تشفعون فی الحوائجِ إذا متُنِعَتْ مِنْ طُلّابِها، و تمشُونَ فی الطّریقِ بهیبة الملوک و کرامة الأکابرِ ألیس کُلّ ذلک إنّما نِلتموُهُ بما یُرجی عندکُم من القیامِ بحقِّ اللَّهِ و إن کنتم عن أکثر حقّهِ تقصُرُونَ فاسْتَخْفَفْتُمْ بحقّ الأئمة، فأمّا حقّ الضُّعَفاءِ فَضَیَّعْتُمْ، و أمّا حقّکم بزعْمِکُمْ فَطَلَبْتُم فَلا مالاً بذلتموه، و لانفساً خاطَرْتُم بِها للّذی خَلَقَها، و لا عشیرةً عادیتموها فی ذاتِ اللَّه.

أنتُم تتمنّونَ علی اللَّه جَنَّتَهُ و مجاورةَ رُسُلِهِ و أماناً من عذابهِ، لقد خشیتُ علیکم أیُّها المُتَمَنّونَ علی اللَّه أن تَحِلَّ بکُم نقمةٌ مِن نقماتِهِ لأنکم بلغتم من کرامة اللَّه منزلة فُضّلتمْ بِها و من یُعرَفُ باللَّه لا تُکْرِمُونَ و أنتُم باللَّه فی عباده تُکْرَمُونَ، و قد تَرَوْنَ عهودَ اللَّهَ منقوضَةً فلا تَفزَعُون و أنتُم لبعضِ ذِمَمِ آبائِکُمْ تَفْزَعُون وَ ذِمّةُ رسولِ اللَّه مخفورةٌ محفورةٌ والعُمیُ والبُکُم و الزّمنی فی المدائنِ مهملة لاتُرحَمُونَ و لا فی مَنزِلَتِکُم تعملون، و لا مَنْ عَمِلَ فیها تُعینون.و بالادّهانِ و المُصَانَعَةِ عند الظَلَمَةِ تأمنون، کُلّ ذلک ممّا أمرکم اللَّهُ بهِ من النّهی و التّناهی و أنتم عنه غافلونَ، و أنتُم أعظم النّاس مصیبة لما غلبتم علیه من منازِل العلماء لو کنتُم تشعرون، ذلک بأنّ مجاریَ الأُمورِ و الأحکامِ عَلَی أیدی العُلَماء باللَّه الاُمناءِ عَلَی حَلَالِهِ وَ حَرَامِهِ، فأنتُم المَسْلُوبونَ تلک المنزلةِ وَ ما سُلِبْتُم ذلک إلّا بتفرُّقِکُم عِن الحقِّ و أختلافِکُم فی السنّة بعد البیّنة الواضحة وَ لَوْ صَبَرْتُم علَی الأذَی و تحمّلْتُم المؤونة فی ذاتِ اللَّه کانت اُمور اللَّه علیکُم تَرِدُ و عنکم تصْدُرُ وَ إلَیْکُمْ تَرْجعُ، ولکنَّکُم مکّنتُم الظَّلَمَة مِنْ منزِلَتِکُمْ، واستسلمتم اُمور اللَّهِ فی أیدیهم یَعملون بالشُّبُهاتِ و

یَسیرونَ فی الشَّهَواتِ، سلّطهم علی ذلک فرارُکُم مِنَ الموتِ وإعجابُکُم بالحیاة التّی هی مفارقتُکُم فأسلمتم الضُّعفاءَ فی أیدیهم؛ فمن بین مُستعبَدٍ مقهورٍ، و بین مستضعَف علی معیشتِهِ مغلوبٍ، یتقلّبونَ فی المُلکِ بآرائهِم، و یستشعِرونَ الخِزْیَ بأهوائهم اقتدءاً بالأشرار و جرأَةً علی الجّبارِ، فی کُلّ بَلَدٍ منهم علی مِنْبَرِهِ خطیبٌ مُصْقعٌ، فالأرضُ لهم شاغرةٌ و أیدیهم فیها مبسوطة و النّاسُ لهم خَوَل، لا یدفعون ید لامسٍ، فمن بین جبّار عنیدٍ، و ذی سطوةٍ علی الضعفةِ شدیدٍ، مُطَاعٍ لا یَعْرِفُ المُبْدِئِ المعیدَ، فیا عجباً! و مالی لا أعجبُ و الأرض من غاشٍّ غَشُومٍ، و متصدِّقٍ ظلومٍ، و عامِلٍ علی المُؤمنینَ بهم غیرُ رحیم، فاللَّه الحاکمُ فیما فیه تنازعنا، والقاضی بحکمه فیما شجر بیننا.اللّهمّ إنّک تعلم أنّه لم یکن ما کان منّا تَنافُساً فی سُلْطَانٍ، و لا الْتِماساً من فضولِ الحطامِ، ولکن لنُرِیَ المعالِمَ من دینک، و نُظْهِرَ الإصلاحَ فی بلادِکَ، و یأمنَ المظلُومونَ مِنْ عبادِکَ، و یُعْمَلَ بفرائِضِکَ و سُنَنِکَ و أحکامِکَ، فإنَّکُم إن لا تَنْصُرونا و تنصفونا قویت الظّلمه علیکم، و عَمِلَوا فی إطفاءِ نُورِنَبیِّکُم، و حسبُنا اللَّهُ و علیه توکّلنا و إلیه اُنَبْنَا و إلیه المصیرُ.

نگاهی اجمالی به محتوا و چگونگی نقل خطبه در منابع مختلف

محتوای خطبه

اشاره

یکی از خطبه های مهم و مهیج و تاریخی حسین بن علی علیه السلام خطبه ای است که آن حضرت در سال 58 هجری دو سال قبل از هلاکت معاویه و در بحران اختناق و ظلم و فشاری که از سوی دستگاه حاکم اموی بر امت اسلامی وارد می شد، ایراد فرموده است.گرچه این خطبه ی شریفه دارای مطالب مختلف و ابعاد گوناگونی است اما می توان گفت از سه بخش مستقل تشکیل یافته است:بخش اول: فضایل امیر مؤمنان و خاندان عصمت علیهم السلام.

بخش دوم: دعوت عام به امر به معروف و نهی از منکر و ذکر اهمیت این وظیفه ی بزرک اسلامی.بخش سوم: بیان وظیفه علما و لزوم قیام آنان در مقابل ستمگران و مفاسد و مضرات سکوت روحانیان و شخصیتهای مذهبی در مقابل زورگویان، و آثار زیانبار و خطرناک سهل انگاری آنان در انجام این وظیفه ی بزرگ الهی، و در نهایت توبیخ و ملامت این قشر از علما و شخصیتهای اسلامی.

چگونگی نقل خطبه در منابع مختلف

اشاره

بخش اول این خطبه در کتاب سلیم بن قیس هلالی متوفای 90 هجری و دو بخش دیگر آن در تحف العقول تألیف علی بن شعبه حرانی که هر دو از منابع اولیه ی حدیثی است نقل شده است و پس از این دو کتاب برخی از علما و دانشمندان متأخر در کتابهای حدیثی یا فقهی خود از همان دو کتاب نقل کرده اند و به تناسب تشکیل خطبه از سه بخش مستقل، هر یک از این محدثان و محققان همانند ناقلان اول به نقل و روایت بخشی از آن که ارتباط به بحثشان داشته بسنده کرده و از نقل بقیه ی خطبه چشم پوشیده و حتی گاهی تنها به نقل یک جمله از یک بخش اکتفا کرده اند. و بر خلاف بخش اول خطبه که سلیم بن قیس تاریخ و محل ایراد آن را مشخص نموده، در دو بخش بعد صاحب تحف العقول طبق روال محدثان (رضوان اللَّه علیهم) به متن خطبه اکتفا و به تاریخ و محل ایراد آن اشاره ای نکرده

است.بخش اول: چنان که اشاره شد بخش اول خطبه را سلیم بن قیس به تناسب فضایل امیر مؤمنان و اهل بیت علیهم السلام نقل نموده است. سپس مرحوم طبرسی ⁽¹⁾متوفای 588 در کتاب احتجاج خلاصه ی همان بخش را به مناسبت احتجاج حسین بن علی علیه السلام از سلیم بن قیس آورده است.علامه مجلسی (ره) نیز به مناسبت جنایات معاویه متن کامل بخش اول و مقدمه ی آن را از سلیم بن قیس نقل نموده است. ⁽²⁾.مرحوم علامه ی امینی فقط یک جمله از این بخش را به مناسبت مناشدات و احتجاجات غدیر آورده است. ⁽³⁾.و به طوری که گفته شد صاحبان این کتابها دو بخش اخیر خطبه را که ارتباطی به موضوع بحثشان نداشته نقل نکرده اند.و اما بخشهای دوم و سوم در تحف العقول، یکی از منابع حدیثی قدیمی و مورد اعتماد علمای شیعه، در عداد مواعظ حسین بن علی علیه السلام نقل شده و پس از این کتاب مجموع این دو بخش و یا جملاتی از آن در کتابهای حدیثی و فقهی به مناسبتهای مختلف از همین تحف العقول نقل گردیده است.از جمله علامه مجلسی ⁽⁴⁾و فیض کاشانی (ره) ⁽⁵⁾در باب امر به معروف و نهی از منکر مجموع آن را نقل نموده اند.و استاد الفقها و المجتهدین شیخ انصاری (ره) ⁽⁶⁾و مرحوم آیت اللَّه

کمپانی اصفهانی ⁽¹⁾فقط یک جمله از آن را در بحث ولایت فقیه آورده اند.و مرحوم آیت اللَّه شهیدی تبریزی ⁽²⁾و امام امت (رض) ⁽³⁾همه دو بخش را باز به مناسبت بحث ولایت فقیه نقل نموده اند.هدف از بیان این مقدمه توضیح این نکته بود که گرچه قدمای علما و محدثان و نیز متأخران آنها اشاره ای به اتحاد و ارتباط بخش اول با بخش دوم و سوم نکرده اند و نیز ذکری از محل ایراد دو بخش اخیر خطبه (یعنی سرزمین منی) که می تواند بهترین دلیل اتحاد و ارتباط تمام بخشهای خطبه با هم باشد به میان نیاورده اند و حتی در کلام علامه ی مجلسی (ره) نیز که تمام بخشهای خطبه را به صورت جدا و به دو مناسبت مختلف نقل نموده چنین اشاره ای وجود ندارد و تاکنون این بخشهای سه گانه از سوی هیچ یک از علما و محققان و دانشمندان و محدثان به صورت خطبه و سخنرانی واحد تلقی و یا معرفی نشده است، اما به عقیده ی نگارنده مجموع این سه بخش یک خطبه است و تمام آن همان خطبه ای است که حسین بن علی علیه السلام آن را در سرزمین منی و در یک مجلس و با کیفیت خاصی که توضیح داده خواهد شد ایراد فرموده است.و با در نظر گرفتن اهمیت متن و محتوای عمیق این خطبه و با توجه به عدم ارائه ی آن به صورت یک خطبه، اینک برای اولین بار به نقل و ارائه ی آن به عنوان خطبه ای کامل و مستقل و منسجم مبادرت می شود.دلیل ما بر این ادعا و بر وحدت بخشهای سه گانه ی این خطبه دو مطلب است:

سیاق خطبه

اگر مضمون جملات دو بخش اخیر و کیفیت خطاب و به کارگیری واژه ها و کلمات را در آن بدقت مطالعه کنیم و این مضامین و با گفتار سلیم بن قیس در کیفیت ایراد خطبه از نظر موقعیت زمانی و مکانی و حضار مجلس (که گروهی از صحابه و تابعین بودند) مقارنه و مقایسه کنیم درمی یابیم که مجموع مطالب هر سه بخش خطبه می توانسته است در یک مجلس و با چنان وضع خاص ایراد شده و در نهایت یک چنین خطابه ی مهم و سخنرانی آتشینی را تشکیل داده باشد و مطالب بخشهای سه گانه ی این خطبه نمی تواند جدای از هم باشد به طوری که بخشی از آن در منی (با آن وضع خاص و با آن صراحت) و بخش دیگر به صورت موعظه و ارشاد معمولی و در یک مجلس سخنرانی عادی ایراد شده باشد.بخصوص لحن تند و مبارزه طلبانه و اشاره به قیام عملی در آینده ی نزدیک و دعوت صریح از شنوندگان در جهت پشتیبانی از این قیام و حرکت و یاری دادن به آن که در خطبه است. گذشته از آن در تاریخ زندگی حسین بن علی علیه السلام هیچ گاه از تشکیل چنین مجلسی با وضع مذکور، یاد نشده است، نه قبل از هلاکت معاویه و نه بعد از آن؛ نه در شهر مدینه و نه در شهرهای دیگر؛ و آنچه از مواعظ و وصایا و خطبه ها و نامه های حضرت در طول زندگی مبارکش نقل گردیده و تا حد زیادی مضبوط و در کتابهای تاریخ و حدیث منقول است با مضمون این خطبه

تفاوت کلی و فاصله ی فراوان دارد و حتی مضمون خطبه ها و سخنرانیهای آن حضرت در مسیر کربلا و یا در روز عاشورا با مضمون این خطبه قابل مقایسه نیست زیرا وضعیت موجود در این سخنرانیها از نظر زمان و مکان و از نظر مستمعان غیر از وضعیت موجود در این خطبه بوده است.

تصریح امام امت

رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، آن عارف بزرگ و فقیه عالیمقام و متکلم بی نظیر و فیلسوف بی بدیل حضرت آیت اللَّه العظمی امام خمینی انار اللَّه برهانه و اسکنه بحبوحة جناته فی جوار اجداده علیهم السلام به مناسبت بحث ولایت فقیه و بیان وظایف علمای دین، دو بخش اخیر این خطبه را از تحف العقول نقل می کند ولی برخلاف محدث بزرگوار مؤلف تحف العقول نقل می کند ولی برخلاف محدث بزرگوار مؤلف تحف العقول و برخلاف مرحوم فیض و مرحوم علامه مجلسی و علمای دیگر تصریح می کند که حسین بن علی علیه السلام این دو بخش خطبه را در منی ایراد فرموده است: «... و این نطق مشهور را در منی ایراد و در آن علت جهاد داخلی خود را بر ضد دولت جائر اموی تشریح فرموده است» ⁽¹⁾.گرچه در کلمات بعضی از علما و نویسندگان معاصر نیز چنین احتمالی مطرح شده است لیکن این نظر قطعی و گفتار صریح از شخصیتی مانند امام امت هر نوع احتمال و شک و تردید را برطرف می کند و انضمام این نظریه ی قطعی به گفتار سلیم بن قیسم هلالی اتحاد تمام فصول و

بخشهای سه گانه ی خطبه را تأیید و تثبیت می نماید.نویسنده با این که از مدتها بر اساس دلیل اول بر اتحاد مجموع بخشهای این خطبه اعتقاد داشت، به علت فقدان نظر صریح و دلیل روشن از کلمات علمای بزرگ و محدثان معروف در این مورد، از ارائه ی آن امتناع می نمود و راه احتیاط می پیمود، و آگاهی از نظر حضرت امام (ره) بود که او را بر این امر تشجیع و مانع را از سر راه نشر خطبه به شکل حاضر برطرف نمود.یادآوری لازم: گرچه با استناد به دو دلیل یاد شده این سه بخش به صورت خطبه ی واحد و مستقل ارائه می شود ولی باید توجه داشت که متأسفانه، این خطبه با کیفیت موجود نیز تمام مطالبی را که حسین بن علی علیه السلام در آن مجلس القا فرموده در بر نمی گیرد زیرا سلیم بن قیس که ناقل بخش اول آن است می گوید:«ان حضرت از فضایل اهل بیت آنچه در قرآن و حدیث رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله وارد شده است بیان کرده و درباره ی یکایک آنها توضیح لازم را ارائه فرموده است.» ⁽¹⁾.ولی به طوری که خواهید خواند همان بخش از خطبه فقط شامل قسمتی از فضایل اهل بیت است که در احادیث پیامبر (ص) منعکس شده است.شاهد دیگر این که شروع خطبه با عبارت «اما بعد» و بدون حمد و ثنا و بسم اللَّه است که ایراد یک چنین خطبه ی مهم به وسیله ی حسین بن علی علیه السلام بدون ذکر نام خدا و بدون حمد و ثنا ممکن نیست و در این

مورد نیز سلیم می گوید: «فقام فیهم خطیباً فحمد اللَّه و اثنی علیه ثم قال....» ⁽¹⁾یعنی «حسین بن علی علیه السلام برای ایراد خطبه در میان جمعیت ایستاد و پس از آن که حمد و ثنای خدا را به جای آورد فرمود...»بنابراین خطبه دارای حمد و ثنا بوده ولی نقل نگردیده است و از این جا این حدس تقویت می شود که جملات و مطالب سودمند دیگری که می توانست در ارتباط و انسجام متن موجود مؤثر واقع شود در اثر تقطیع و تلخیص خطبه به دست محدثان و ناقلان نرسیده است.از ساحت مقدس سرور شهیدان حضرت اباعبداللَّه الحسین علیه السلام عاجزانه درخواست می کنیم که در این اقدام عذر قصور و اشتباه ما را بپذیرند و از لطف و عنایت خویش مأیوسمان نفرمایند.و از محققان و صاحب نظران صمیمانه انتظار داریم از نظرات و نتیجه ی تحقیقات خود که در اصلاح و تکمیل این بحث موثر خواهد گردید ما را مطلع فرمایند.

سند خطبه

اشاره

در این جا لازم است با شخصیت راویان اصلی خطبه سلیم بن قیس هلالی و ابن شعبه ی حرانی و اهمیت کتابهای آنان نیز آشنا شویم تا اهمیت خطبه از لحاظ سند مانند متن و محتوای آن برای خواننده روشن شود زیرا به طوری که قبلاً اشاره شد سلیم بن قیس اولین کسی است که به عنوان محدث متن بخش اول خطبه را روایت کرده و کتاب وی اولین متن حدیثی است که این بخش از خطبه در آن نقل شده است همان گونه که ابن شعبه اولین محدثی است که دو بخش اخیر خطبه را در کتاب خود تحف العقول آورده است.

سلیم بن قیس

نام مبارکش «سلیم» (به تصغیر) ملقب به هلالی، کنیه اش

«ابوصادق» و اهل کوفه است. او از راویان حدیث و از خواص اصحاب امیر مؤمنان علیه السلام و از شرکت کنندگان در جنگ صفین در رکاب آن حضرت است.سلیم علاوه بر امیر مؤمنان چهار تن دیگر از ائمه یعنی امام مجتبی تا امام باقر علیهم السلام را درک کرده است و آن گاه که همانند سایر شیعیان خاص امیر مؤمنان مورد تعقیب حجاج بن یوسف قرار گرفته از شهر و دیار خویش فرار کرده و به ابان بن عیاش پناهنده شده و پس از مدتی اختفا در خانه ی او به سال 90 هجری بدرود حیات گفته است.رجال شناسان سلیم بن قیس را یکی از شخصیتهای علمی معنوی و از مخلصان اهل بیت و از راویان طبقه ی اول معرفی نموده اند که مرویان خود را مستقیماً از معصومان و یا افراد خاصی مانند سلمان، اباذر و مقداد فراگرفته است همان گونه که از کتاب وی به عنوان یکی از مؤلّفات اولی در جهان شیعه یاد شده است ⁽¹⁾که در طول اعصار از منابع و مآخذ اصلی و مورد استفاده ی علما و محدثان بوده است و این همان کتاب است که سلیم به هنگام مرگش به ابان بن عیاش تسلیم نمود و متن آن به وسیله ی ابان در محضر امام سجاد علی علیه السلام قرائت شد و مورد تأیید آن حضرت قرار گرفت و فرمود:«صدق لسیم رحمة اللَّه علیه هذا حدیث نعرفه».احادیث سلیم بن قیس در کتب اربعه و سایر منابع معتبر نقل گردیده است.گرچه سخن از شخصیت سلیم و اهمیت کتاب او دو بحث مستقل و

مفصلّ را ایجاب می کند ولی به جهت رعایت اختصار و تناسب این جزوه به صورت یک بخش به نقل گفتار و تأیید بعضی از رجال شناسان و محدثان اکتفا می کنیم که ناظر به هر دو جهت و یا در زمینه ی یکی از این دو جهت می باشد:1- محدث عظیم الشأن احمد بن محمد برقی ⁽¹⁾متوفای 274 می گوید: سلیم بن قیس از اولیای اصحاب ⁽²⁾امیر مؤمنان علیه السلام می باشد ⁽³⁾.2- ثقةالاسلام کلینی متوفای 328 روایات فراوانی از سلیم بن قیس در ابواب مختلف کافی نقل می کند ⁽⁴⁾روایاتی که مشتمل بر مهمات اعتقادات و احکام است.و نکته ی مهم این که مرحوم کلینی روایات سلیم را جز در یکی دو مورد در اول هر باب آورده است و این دلیل دیگری است بر این که روایات او بیش از سایر روایات مورد توجه این محدث بزرگ بوده است زیرا روش و ملاک عمل مرحوم کلینی در تقدیم و تأخیر احادیث هر یک از ابواب کافی رجحان صحت سند و وضوح در متن آنها بوده و از این جا است که بعضی از روایات آخر ابواب کافی اجمال و ابهام دارد و نیازمند شرح و توضیح است.3- محدث بزرگ محمد ابن ابراهیم نعمانی ⁽⁵⁾صاحب کتاب غیبت نعمانی متوفای 385 پس از نقل روایات متعدد از کتاب سلیم بن قیس می گوید: علما و محدثان شیعه اتفاق نظر دارند که کتاب سلیم بن قیس یکی از بزرگترین و قدیمی ترین اصول و منابعی است که علما و محدثان

گذشته ی ما مطالب آن را نقل نموده اند زیرا مجموع آنچه در این کتاب آمده است مأخوذ از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم و امیر مؤمنان علیه السلام و مقداد و سلمان و ابوذر و دیگر اصحاب است که رسول خدا و امیر مؤمنان را درک کرده و حدیثشان را شنیده اند. و مجدداً تأکید می کند که اصل سلیم بن قیس از منابع مورد اعتماد شیعه است که مطالب آن را اخذ می نمایند. ⁽¹⁾.4- شیخ الطائفه شیخ طوسی متوفای 460 می گوید: سلیم بن قیس هلالی کنیه اش ابوصادق دارای کتابی است. آن گاه سلسله سند خود را که به طریق ابان بن عیاش و ابراهیم یمانی به سلیم متصل می شود نقل می کند ⁽²⁾.5- علامه ی حلی متوفای 726 می گوید: سلیم (به ضم سین) ابن قیس هلالی؛ کشّی از وی حدیثهای زیادی نقل نموده که دلیل بر عظمت شخصیت او و صحت کتابش می باشد ⁽³⁾.6- محدث متبحر شیخ حر عاملی متوفای 1104 پس از نقل گفتار علامه ی حلی در تأیید شخصیت سلیم و استحکام کتاب او و پس از نقل گفتار برقی که سلیم از اولیای اصحاب امیر مؤمنان بوده است می گوید: در باب قضاء نقل نمودیم که کتاب سلیم به حضرت سجاد علیه السلام ارائه شده است. و اضافه می کند که در میان مطالب نسخه های موجود این کتاب مطلبی که دلیل بر جعلی بودن آن باشد وجود ندارد گرچه ممکن است نسخه ی نادرستی هم که دارای مطالب ضعیف و ساختگی است وجود

داشته باشد که چنین نسخه ی بی اساسی نه در میان علما رایج و مشهور است و نه به دست ما رسیده است و شخصیت موثق و صدوق، محمد نعمانی در کتاب الغیبة تصریح نموده است که علمای شیعه اتفاق نظر دارند بر این که کتاب سلیم از بزرگترین و قدیمی ترین منابعی است که علما مطالب آن را نقل کرده اند و از اصول ومآخذی است که شیعیان با اعتماد کامل روایات آن را اخذ می کنند ⁽¹⁾.7- علامه ی مجلسی می گوید: کتاب سلیم بن قیس در نهایت اشتهار است گرچه بعضی بر آن ایراد کرده اند اما حقیقت اینست که این کتاب از اصول و منابع معتبر و مورد اعتماد می باشد ⁽²⁾.و در جای دیگر سلسله ی سند این کتاب را که با دو طریق به سلیم بن قیس منتهی می شود، و همچنین کیفیت انتقال آن به وسیله ی سلیم (که به هنگام مرگش به ابان بن عیاش تسلیم کرد) و ارائه آن از سوی ابان به امام سجاد علیه السلام را به همان تفصیلی که در مقدمه ی کتاب سلیم آمده است بیان می کند ⁽³⁾.توضیح: تأکید صاحب وسائل بر نبودن مطلبی نادرست در نسخه ی کتاب سلیم بن قیس که در اختیار آن مرحوم بوده، و احتمال وجود چنین نسخه ی غیرقابل اعتماد و غیرمشهور، و همچنین تأکید علامه ی مجلسی (ره) بر این که کتاب سلیم بن قیس در نهایت اشتهار و از اصول و منابع معتبر می باشد، در مقام رد بعضی از علما است که در مقابل رجال شناسان و دانشمندان معروف و به تبعیت از کتاب رجال منتسب به ابن غضائری، در

انتساب کتاب سلیم بن قیس بر وی تردید نموده اند و نیز پاسخ به کسانی است که در مقابل محدثان والامقام و مشهور به مناسبت وجود یک یا دو روایت ضعیف در بعضی از نسخه های کتاب سلیم بن قیس، مجموع متن این کتاب را مورد سوال قرار داده اند.باید توجه داشت که ابن غضائری (معاصر با شیخ طوسی متوفای 460) گرچه از شخصیتهای علمی به شمار می رود ولی کتاب رجالی که به نام وی مشهور است از جمله کتابهایی است که در میان علما و دانشمندان مورد بحث وسیع و محل ایراد و اشکال فراوان قرار گرفته است و درباره ی این که مؤلف این کتاب واقعاً ابن غضائری است و یا افراد مخالف بنابر اغراض و اهداف خاصی و برای وارد ساختن ضربه ی فرهنگی به متون احادیث و روایات شیعه این کتاب را پرداخته و به این شخصیت بزرگ علمی منتسب ساخته اند سخن بسیار گفته شده است زیرا این کتاب از لحاظ جرح روایات حدیث آن چنان معروف، و در طعن و تضعیف افراد موثق و مطمئن آن چنان مشهور است که گفته اند از راویان موثق و مورد اطمینان کمتر کسی را می توان یافت که از جرح و طعن ابن غضائری نجات پیدا کند ⁽¹⁾. و لذا مرحوم مامقانی پس از بحث مفصل درباره ی شخصیت سلیم و صحت متن و اسناد کتاب او می گوید: «ولیکن ابن غضائری بنا بر عادت مردودش! در مورد سلیم و کتاب او مناقشه و ایراد نموده است» سپس به رد اشکال ابن غضائری و تصحیح کتاب سلیم می پردازد ⁽²⁾.

و همچنین آیت اللَّه العظمی خوئی پس از بحث مشبع درباره ی شخصیت سلیم بن قیس و در تأیید و تصحیح کتاب او و در پاسخ به ابن غضائری و امثال وی چنین می گوید:«اشتمال کتابی بر یک یا دو مطلب ضعیف دلیل بر جعلی بودن آن کتاب نیست زیرا چنین وضع در اکثر کتابهای حدیثی و حتی در کتاب کافی که اتقن و امتن کتابهای حدیثی است وجود دارد» ⁽¹⁾.و در مورد کتاب رجال منتسب به ابن غضائری می گوید: «انتساب این کتاب به ابن غضائری ثابت نیست بلکه بعضی از علما با قاطعیت اظهار نموده اند که این کتاب ساخته و پرداخته ی بعضی از مخالفان است که به ابن غضائری منتسب گردیده است» آن گاه خود ایشان با ذکر دلایلی، ساختگی بودن رجال ابن غضائری را تأیید و تأکید می کند. ⁽²⁾.این بود اجمالی از شخصیت سلیم بن قیس و اهمیت کتاب او ⁽³⁾.

ابن شعبه و کتاب او

ابن شعبه حرانی، حسن بن علی بن الحسین کنیه اش ابومحمد با شیخ صدوق متوفای 381 و از مشایخ حدیثی شیخ مفید (ره) می باشد.وی از علما و فقهای جلیل القدر و از محدثان شیعه و دارای تألیفاتی از جمله کتاب التمحیص و تحف العقول است.علما و محدثان، شخصیت او را به عنوان محدث موثق و مورد اعتماد ستوده و دانشمندان و محققان روایات کتاب وی تحف العقول را به عنوان یکی از منابع معتبر پذیرفته اند از جمله:

محدث متبحر شیخ حر عاملی (ره) در مورد منابع وسائل الشیعه و از جمله ی آنها تحف العقول می گوید: «من احادیث این کتاب (وسائل) را از منابع و مأخذی نقل می کنم که صحت احادیث هر یک از آنها به وسیله ی مؤلفش یا به وسیله ی علمای دیگر مورد تایید ]قرار گیرد[ و بر اساس شواهد و قرائن معتبر ثابت شود و همچنین انتساب هر مأخذی به مؤلفش از راه تواتر و یا از راه شهادت کتبی و نقلی علما معلوم و مسلم گردد به طوری که هیچ گونه شک و تردیدی برایم باقی نماند» ⁽¹⁾.و در عداد این منابع تحف العقول را چنین معرفی می کند که «تألیف الشیخ الصدوق علی بن شعبه» ⁽²⁾.علامه ی مجلسی می گوید: «نظم و محتوای این کتاب خود دلیل بر عظمت شخصیت مؤلف آن و اکثر روایاتش در مواعظ و اصول عقائد مسلمه است که در این نوع روایات نیازی به سند هم نیست» ⁽³⁾.عالم جلیل القدر و عارف ربانی شیخ حسین بن علی بن صادق بحرانی در رساله ی خود در اخلاق و سلوک درباره ی تحف العقول می گوید: «مؤلف این کتاب ابن شعبه ی حرانی از علما و محدثین قدیمی شیعه است که شیخ مفید از کتاب وی نقل حدیث نموده است ⁽⁴⁾.

ملاک استنباط با روایات تحف العقول

علاوه بر اینکه مرحوم شیخ حر عاملی تحف العقول را جزء مدارک و

منابع وسائل الشیعه قرار داده و از مؤلف آن به عنوان «شیخ صدوق» تعبیر کرده او را در حد اعلای وثاقت و اعتماد ستوده است، محکمترین دلیل بر عظمت شخصیت ابن شعبه استناد اساطین و بزرگانی مانند شیخ مفید و علامه ی مجلسی و مؤلفان کتابهای علمی و استدلالی مانند حدائق، جواهر، ریاض، مفتاح الکرامه و مکاسب به کتاب تحف العقول و استدلال به روایتی از این کتاب در احکام فقهی است. و همین موضوع برای برخی سبب سؤال شده که با توجه به این که روایات تحف العقول به صورت ارسال و بدون سند نقل شده است استناد به چنین روایات و استدلال با آنها آن هم از سوی محققان و استوانه های علمی بر چه اساس و مبنایی قرار دارد؟برای پاسخ دادن به سؤال بالا لازم است توجه خواننده ی ارجمند را به نکته ای که مؤلف تحف العقول در مقدمه ی این کتاب آورده است جلب کنیم او می گوید: «گرچه بیشتر روایات این کتاب را خود من (سماعاً) و مشافهةً از محدثین فرا گرفته ام ولی در مقام نقل در این کتاب به دو لحاظ اسانید آنها را حذف نمودم یکی به منظور ایجاز و اختصار و دیگری برای این که متن و محتوای این روایات خود دلیل بر صدق و صحت آنها است.»به عقیده ی نویسنده بیان این نکته از سوی مؤلف تحف العقول دلیل دیگری است بر نهایت اعتبار این کتاب و استحکام روایات آن، زیرا این مطلب اعترافی است از سوی یک نفر محدث «موثق» و «صدوق» بر این

که وی با اعتماد به صحت روایات و با وثوق کامل به سلسله اسناد آن روایات به حذف آنها اقدام و این روایات مسند را به صورت ارسال نقل کرده نه این که به نقل روایات مرسله و بدون سند اقدام نموده باشد.به تعبیر دیگر همان گونه که محدثان بزرگ ما مراسیل ابن عمیر را به این دلیل که او روایات مرسله را به جز از راویان ثقه نقل نمی کند همانند مسانیدش تلقی نموده اند.و باز به همین دلیل مراسیل من لایحضره الفقیه مانند مسانیدش معتبر و حجت تلقی گردیده است ⁽¹⁾.و بلکه بنا به نقل شیخ بهائی (ره) بعضی از اصولیین به دلایلی مراسیل عدول محدثان را بر مسانیدشان مرجح دانسته اند. ⁽²⁾کتاب تحف العقول نیز با توجه به این نکته ی مهم و با اعتراف مؤلف «عدل» و «صدوقش» همانند مراسیل ابن ابی عمیر و شیخ صدوق دارای اعتبار و حجیت خواهد گردید و می توان گفت که توجه به این مطلب و عنایت به این نکته ی حساس و مورد اشاره ی ابن شعبه موجب گردیده است که محدثان در نقل حدیث بر این کتاب اعتماد نمایند و محققی بزرگ و بی نظیر مانند شیخ انصاری (ره) با آن عمق درایت و دقت نظر که در اسناد و متون روایات دارد نه تنها در استنباط احکام بر این کتاب استناد کند بلکه روایت آن را به صورت ضابطه و زیر بنای احکام فقهی عنوان و در سرتاسر کتاب خویش از آن بهره برداری نماید و همچنین صاحب جواهر ⁽³⁾و سایر محققان.

و باز می توان گفت نظر بعضی از بزرگان که این استناد شیخ انصاری را مبتنی بر عمل وی به روایات ضعیف دانسته اند توجیهی غیر وجیه، و منشاء آن عدم توجه بر نکاتی است که بدانها اشاره شد. گذشته از این که این مطلب نمی تواند استناد همه ی اعلام و محققان را توجیه و اشکال را برطرف نماید.خلاصه و نتیجه: گرچه برخلاف روایات مربوط به اصول عقاید و فروع احکام، در روایات اخلاقی و مواعظ و خطب بررسی سلسله سند و دقت در راویان معمول نیست و در این نوع روایات تنها به وثاقت و اعتبار کتاب و مؤلف آن بسنده می شود و حتی گاهی کتب تاریخ هم مورد استناد قرار می گیرد ولی خوشبختانه به طوری که ملاحظه شد این خطبه ی شریفه علاوه بر استحکام متن و محتوایش که خود گواه بر صدق و صحت آنست دارای این مزیت هم هست که بخش اول آن دارای محکمترین سند است و دو بخش اخیر آن هم به اعتباری مسند و به طریق بعضی از راویان و محدثانی و در بعضی از کتب و منابعی نقل شده است که علما و محققان در اصول عقاید و استنباط احکام بر این راویان تکیه و بر این منابع استناد و اعتماد کرده اند.

انگیزه ی ایراد خطبه از سوی حسین بن علی

اشاره

اهمیت محتوای خطبه ی شریفه و حساسیت اوضاع و احوال آن روز و کیفیت خاصی که حسین بن علی علیه السلام در ایراد آن از نظر زمان و مکان انتخاب فرموده است سلیم بن قیس را بر آن داشته تا قبل از نقل متن آن، گوشه ای از اوضاع حاکم بر مسلمانان را که در دوران حکومت 25 ساله ی معاویه ⁽¹⁾به وجود آمده بود بیان کند و از ظلم و بیداد گسترده و بیحدی که بر مسلمانان مخصوصاً به مردم عراق و کوفه وارد می گردید سخن بگوید و برای حفظ ارتباط تاریخی و بیان انگیزه ی ایراد خطبه پرده را از گوشه ای از چهره ی تاریخ برگیرد و نمونه ای از تضییع حق اهل بیت و بخش کوچکی از ظلم و ستمی را که به پیروان امیر مؤمنان علیه السلام وارد می گردید بیان کند آن گاه به نقل متن بخش اول خطبه بپردازد. و ما نیز به خاطر اهمیت این گوشه ی تاریخی و نکات حساس و آموزنده ی آن به نقل مضمون آن می پردازیم.

محاجه ی معاویه و قیس بن سعد در مدینه

قیس بن سعد بن عباده ی انصاری از اصحاب پیامبر و امیر مؤمنان و امام مجتبی علیه السلام است. و از جمله ده نفری است که در موضوع خلافت درمیان مسجد و در حضور مسلمانانبه بیعت ابوبکر اعتراض و مخالفت خود را اعلام کرد. قیس از نگهبانان مخصوص رسول خدا و پرچمدار گروه انصار در جنگهای آن حضرت در مقابل کفار و مشرکان بود وی از سوی امیر مؤمنان مدتی استانداری مصر را به عهده داشت و در جنگها نیز در وصف آن حضرت بود. در آخرین روزهای خلافت معاویه در مدینه بدرود حیات گفت. الاصابة و معجم رجال الحدیث و تنقیح المقال.سلیم نقل می کند که معاویه پس از انعقاد پیمان صلح با امام حسن علیه السلام به قصد سفر حج حرکت کرد و وارد مدینه شد. در بیرون شهر از وی استقبال به عمل آمد. معاویه دید در میان مستقبلان تعداد افراد انصار کمتر از افراد قریش است و لذا از قیس بن سعد در این باره سؤال کرد.قیس: یا امیرالمؤمنین کمبود مال و نداشتن وسیله ی سواری گروه انصار را خانه نشین کرده است.معاویه: (فأین النواضح): شتران آبکش کجاست؟قیس: در جنگ بدر و احد و جنگهای دیگر که در رکاب رسول خدا با تو و پدرت می جنگیدیم از بین رفتند ولی برخلاف میل شما اسلام پیروز گردید.معاویه: خوب است از این سخن بگذریم.قیس: آری رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم فرموده بود که پس از من تسلط نااهلان را خواهید دید. ای معاویه! تو اینک با شتران آبکش ما را استهزا می کنی در حالی که به خدا سوگند ما در جنگ بدر و احد با همان شتران با شما مواجه شدیم که بر خاموش ساختن نور خدا و پیروزی راه شیطان سعی و تلاش می کردید و بالاخره تو و پدرت اسلام را به اجبار و اکراه پذیرفتید.معاویه: قیس تو می خواهی با نصرت و یاریتان بر ما منت بگذاری در

صورتی که ما قریش بر شما منت داریم زیرا نصرت شما به رسول خدا نصرت و یاری بر ما بوده از این جهت که پیامبر از ما و پسرعموی ما و از قبیله ی ما بود. پس ما (قریش) بر شما انصار منت داریم که خداوند شما را یاران و پیروان ما قرار داده و به وسیله ی ما هدایتتان فرموده است.قیس: آری خداوند محمد صلی اللَّه علیه و آله و سلم را رحمت بر جهانیان فرستاد و او را برای هدایت انس و جن و سیاه و سفید برانگیخت و بر نبوت خویش اختیار و با رسالتش امتیاز بخشید و اولین کسی که او را تصدیق و به نبوتش مؤمن گردید پسرعمویش علی علیه السلام و تنها کسی که در مقابل ایذا و اذیت قریش از وی دفاع واز مزاحمت این قبیله ممانعت می نمود ابوطالب بود و هم او بود که حتی به هنگام مرگش به فرزندش علی علیه السلام دستور داد پیامبر را نصرت و یاری دهد و در مقابل دشمنان از وی دفاع کند و علی علیه السلام هم در راه نصرت او آنچه در توان داشت به کار گرفت و در مقابل شداید و مشکلات جان خود را سپر نمود و این افتخار از میان همه ی افراد قریش به علی اختصاص یافت و این قبای زیبا از میان همه ی عرب و عجم بر قامت وی رسا آمد و آن گاه که رسول خدا هنوز در حمایت عمویش ابوطالب به سر می برد چهل تن از افراد سرشناس قریش و فرزندان عبدالمطلب را که ابولهب نیز از آنان بود به خانه اش دعوت نمود و علی علیه السلام پذیرایی آنان را به عهده گرفت. رسول خدا به شرکت کنندگان در این مهمانی فرمود: کدام یک از شما آماده است که برادری، وزارت، و وصایت و جانشینی مرا در

میان امتم بپذیرد و پس از من ولی و سرپرست همه ی مؤمنان گردد؟ این سخن از سوی رسول خدا سه بار تکرار گردید ولی حضار مجلس مهر سکوت بر لب زدند و پاسخی به آن حضرت ندادند. در این جا بود که علی علیه السلام عرضه داشت: یا رسول اللَّه: من، منم که این افتخار را با دیده ی منت می پذیرم و فرمانت را اطاعت می کنم، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم علی را به سینه چسبانید و زبان به دهان او گذاشت و در حق وی دعا کرد: «خدایا قلب علی را با فهم و دانش و حکمت مملو بگردان» آن گاه به ابوطالب فرمود از این پس از فرمان فرزندت علی اطاعت و گفتارش را اجابت کن زیرا خداوند او را نسبت به پیامبرش همانند هارون نسبت به موسی قرار داده است و همان علی بود که رسول خدا در میان او و خودش ایجاد اخوت و برادری نمود.قیس مطالب بسیار دیگری از فضایل و مناقب امیر مؤمنان علیه السلام برای معاویه برشمرد و به این طریق با وی به بحث و محاجه پرداخت و از جمله چنین گفت: «از خاندان علی است جعفر طیار که خداوند او را به جای دو بازوی قطع شده اش با دو بال مفتخر نموده که همانند فرشتگان در بهشت برین پرواز می کند و از خاندان اوست حمزه ی سیدالشهداء و فاطمه الزهرا سیده ی بانوان بهشت. ای معاویه! به خدا سوگند اگر قرار باشد در میان قبیله ی شما (قریش) از وجود پیامبر و اهل بیتش بگذریم ما انصار از شما بهتر و در پیشگاه خدا و از نظر رسول صلی الله علیه و آله و اهل بیتش از شما محبوبتر خواهیم بود و لذا پس از رحلت رسول خدا

صلی اللَّه علیه و آله انصار دور پدرم را گرفتند و بر بیعت با او مصمم گشتند ولی قریش سر بلند کردند و با علی بن ابی طالب واهل بیت او و قرابت و حق اولویت او با ما به مخاصمه برخاستند و از این راه پیروز شدند اما پس از اندک زمان همان افراد هم بر انصار و هم بر خاندان پیامبر ستم روا داشتند و به خدا سوگند با وجود علی و فرزندانش هیچ یک از قریش و انصار و هیچ فردی از عرب و عجم در خلافت حقی نداشت.معویه در حالی که برآشفته بود گفت: فرزند سعد! لین حرفها را از پدرت سعد یاد گرفته ای؟قیس: از کسی فراگرفته ام که از پدرم بهتر و حق او به گردنم از پدرم بیشتر است.معاویه: او کیست؟قیس: او علی بن ابیطالب صدیق امت و عالمترین فرد پس از پیامبر است، کسی که خدا در حق او نازل فرمود: «قُلْ کَفی باللَّه شهیداً بَینی و بَینَکُم وَ مَنْ عِنْدَهُ اُمُّ الکتاب» ⁽¹⁾.آن گاه قیس آیات متعددی را که در حق علی نازل شده است تلاوت کرد.معاویه: مگر صدیق امت ابوبکر و فاروق امت عمر نیست؟ مگر آیه ی «و من عنده علم الکتاب» در حق عبداللَّه بن سلام ⁽²⁾نازل نگردیده است؟قیس: شایسته ترین فرد بر این القاب کسی است که خداوند درباره اش فرمود: «اَفمن کان عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّه وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ» ⁽³⁾و مصداق اتم

این اوصاف همان کسی است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم در غدیر خم به امامتش برگزید و فرمود: «من کنت مولاه فهذا علی مولاه...» و کسی که در جنگ تبوک به وی فرمود: «انت منی بمنزله هارون من موسی...».معویه از این مناظره سخت برآشفت و از بیان فضایل علی علیه السلام به شدت نگران شد و دستور داد برای مردم مدینه بوسیله ی منادیان، و برای سایر مناطق و شهرها به صورت نامه اعلان شود که: «برئت الذمة مّمن روی حدیثاً فی مناقب علی و اهل بیته...». یعنی من از هر کسی که حتی یک حدیث در فضیلت علی و خاندانش نقل کند سلب مسؤولیت کردم و مصونیت او را لغو نمودم.بر طبق همان دستور از سوی خطبا و گویندگان در تمام نقاط لعن و ناسزاگویی بر امیر مؤمنان علیه السلام و اهل بیتش شروع شد.

محاجه ی ابن عباس با معاویه

عبدالله بن عباس از صحابه ی رسول خدا صلی الله علیه و آله و از یاران صمیمی و از شاگردان مخلص امیر مؤمنان است شخصیت علمی او معروف و ارادتش نسبت به امیر مؤمنان علیه السلام در میان عامه و خاصه مشهور است او در جنگهای امیر مؤمنان شرکت جسته و از سوی آن حضرت مسؤولیتهای حساس به عهده گرفته است و از یاران نزدیک و صمیمی حضرت امام مجتبی و امام حسین علیه السلام به شمار می رود. وفات ابن عباس در سال 68 واقع شده است. در شرح حال وی به تنقیح المقال، معجم رجال الحدیث، اسدالغابة، الاصابة و کتابهای رجالی دیگر مراجعه شود.در همان روزها که معاویه در مدینه به سر می برد ضمن بازدید از نقاط شهر با عده ای از افراد قریش که دور هم نشسته بودند و عبداللَّه بن عباس هم در میانشان بود مواجه شد و همه آنان بجز ابن عباس به احترام معاویه از جای برخاستند معاویه از بی اعتنایی ابن عباس ناراحت شد و چنین گفت: یابن عباس این بی احترامی تو در اثر عقده و کینه ای است که از جنگ صفین در دل شماست یابن عباس پسرعمویم عثمان مظلوم کشته

شد (و جنگ صفین برای خونخواهی او بود.)ابن عباس: عمر بن خطاب نیز مظلوم کشته شد پس برای جبران مظلومیت وی خلافت را به فرزندش تفویض کن!معاویه: عمر را فردی مشرک به قتل رسانید.ابن عباس: عثمان را چه کسی کشت؟معاویه: متأسفانه او را مسلمانان مظلومانه کشتند.ابن عباس: این گفته پاسخ توست و پایمال کننده ی خون عثمان است زیرا اگر مسلمانان او را کشته اند لابد ریختن خون او را مشروع و حلال دانسته اند.معاویه: یابن عباس می دانی که ما اخیراً به همه نقاط کشور اسلامی فرمان اکید صادر کرده ایم که از ذکر فضایل علی خودداری شود و اینک تو نیز باید لب فروبندی و از اظهار هر مطلبی خودداری کنی.ابن عباس: معاویه! تو ما را از خواندن قرآن (که فضایل علی در آن منعکس است) جلوگیری می کنی؟معاویه: نه. قرآن بخوانید.ابن عباس: از تفسیر قرآن چه؟معاویه: آری نباید قرآن را تأویل و تفسیر کنید.ابن عباس: تو می گویی ظاهر قرآن را بخوانیم ولی از معنی و مفهوم آن که مقصود خداست غافل بمانیم؟معاویه: بلی فقط به ظاهر قرآن قناعت کنید.