مشخصات کتاب

سرشناسه : موسوی شاهرودی، مرتضی، ۱۳۴۳ -، گردآورنده

عنوان و نام پدیدآور : جامع الفتاوی عمره مفرده: مطابق با فتاوای ده تن از مراجع عظام تقلید/ تهیه و تنظیم مرتضی موسوی شاهرودی.

مشخصات نشر : تهران: مشعر ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری : ۱۹۵ ص. ۱۲×۲۰ س م.

شابک : ۱۲۰۰۰ ریال 978-964-540-036-9

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : چاپ قبلی کتاب حاضر تحت عنوان " جامع الفتاوی مناسک حج با روشی جدید مطابق بافتاوای ده تن از مراجع عظام تقلید " (۲۳۶ ص.) در سال ۱۳۸۴ توسط همین ناشر منتشر شده است.

عنوان دیگر : جامع الفتاوی مناسک حج با روشی جدید مطابق بافتاوای ده تن از مراجع عظام تقلید.

موضوع : حج عمره

موضوع : حج -- فتواها

رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۹۲/م۸ج۲ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۵۲۵۹۸

اشاره

پیشگفتار

حج دارای ویژگی ها و ابعاد گوناگونی است و گستردگی مسائل آن به اندازه ای است که زراره به امام صادق علیه السلام اظهار می دارد که حدود چهل سال است مسائل مربوط به حج را از شما می پرسم، و آن را پاسخ می دهید و هنوز نیز این مسائل تمام نشده است ... امروز با گذشت قرن ها از آن زمان، بازهم مسائل جدیدی پدید می آید که پاسخ آن در مناسک ها موجود نیست و نیاز به اجتهاد جدید دارد، همچون توسعه جمرات و طبقاتی شدن آن، توسعه مسعی و ... از سوی دیگر تعداد زائران عمره و حج نیز پیوسته رو به افزایش است و آنها هر کدام از مرجعی تقلید می کنند که روحانی محترم کاروان باید پاسخگوی نیازهای شرعی آنان باشد، تا آنها بدون نگرانی و تشویش خاطر بتوانند اعمال خویش را صحیح انجام دهند.

معاونت آموزش و پژوهش بعثه مقام معظّم رهبری برای پاسخگویی به این نیاز در سال های گذشته تلاش کرده است تا با جمع آوری فتاوا در یک کتاب و نیز موضوعی کردن و یا تلخیص مطالب این نیاز را مرتفع سازد که بحمد اللَّه تا حدود زیادی در حلّ

مشکل موفق بوده است.

پیشنهادی در سال های گذشته به شکل مکرّر از سوی روحانیون، کارگزاران و زائران حج مطرح می شد که در آن خواستار جمع آوری نظرات و فتاوا در یک کتاب بودند به گونه ای که اگر هر کس به آن نظر عمل کند عند اللَّه مأجور و عملش صحیح باشد.

مسؤولیت این امر مهم را فاضل ارجمند جناب حجّةالاسلام والمسلمین آقای موسوی شاهرودی و همکاران محترمشان به عهده گرفتند که بحمد اللَّه سال گذشته با کمترین مشکل چاپ و مورد استقبال واقع شد. و هم اینک نیز اشکالات اندک آن برطرف گردیده و «جامع الفتاوی ویژه عمره مفرده» برای استفاده عموم به ویژه روحانیون محترم آماده شده است.

از خداوند متعال توفیق ایشان و همکاران محترمشان را خواستاریم و امیدواریم در سال های آینده بتوانیم نظرات دیگر مراجع را به این مجموعه افزوده و آن را به شکل کاملتری عرضه نماییم.

از بهره گیرندگان این کتاب خواهشمندیم، کمبودها، انتقادها و پیشنهادهای خود را برای تکمیل آن به آدرس تهران، سازمان حج و زیارت- طبقه دوّم، معاونت آموزش وپژوهش بعثه ارسال نمایند.

معاون آموزش و پژوهش

بعثه مقام معظّم رهبری

بسم اللَّه الرحمن الرحیم

الحمد للَّه و صلی اللَّه علی محمد و آله الطاهرین

مقدّمه

اشاره

مناسک و احکام حج، با احکام فرائض و واجبات دیگر تفاوت هایی دارد و دارای ویژگی های خاصی است مانند:

1- کثرت مسائل و پیدایش مسائل جدید

2- اینکه بر هر انسان مکلّفی تنها یک مرتبه در طول عمر واجب می شود و این بر حساسیت و اهمّیت این فریضه می افزاید.

از این رو معمولًا انگیزه زیادی برای فراگیری آن، در ایام نزدیک به موسم حج، در همه پدید می آید.

همچنین، حساس بودن مناسک حج و مسائل پیرامونی آن از یک سو و اختلاف فتاوی و تعدّد مراجع معظّم تقلید از سوی دیگر، بر مشکلات کار افزوده و پاسخگویی به مسائل زائران توسط روحانیون محترم را بسیار سخت و مشکل کرده است؛ زیرا

به دست آوردن فتاوای مراجع به دلیل اختلاف آراء آنها، کاری دشوار است و هر روحانی نمی تواند چندین مناسک همراه خود بردارد تا پاسخگوی نیاز زائران باشد. از این رو، عزیزان روحانی همواره آرزو داشتند که این مشکل به گونه ای رفع شود تا بهتر بتوانند پاسخگوی مردم باشند و آنان را از سردرگمی، که عمدتاً به خاطر نقل اختلاف فتاوی بود، برهانند. گرچه تهیه و تنظیم مناسک محشّای مراجع بزرگوار تقلید، انتشار یافته از سوی بعثه مقام معظم رهبری، گامی بزرگ در جهت آگاهی و آموزش فتاوای مراجع بزرگوار محسوب می گردد و لازم است در اینجا از همه آن عزیزان تقدیر و تشکر به عمل آید، لیکن با این همه، این خلأ را نتوانست پر کند و مشکل برطرف شود.

اینجانب چندین سال در چاره جویی این مشکل بوده و راه های مختلفی به ذهنم رسید که شاید بیشتر یا همه آن راه ها به ذهن همه عزیزان روحانی نیز رسیده باشد و آن اینکه با مطالعه دقیق مناسک حج، به این نتیجه رسیدم که باید احتیاطات را از مناسک جدا کنیم و تنها فتاوی را در اختیار قرار دهیم. با این کار شاید بتوان نیمی از راه را پیمود. این شیوه را با بعضی از بزرگواران آشنا به مسائل و اهل فن، مطرح نمودم، آن ها نیز معتقد بودند پیاده کردن این طرح، در عمل کاری مشکل است و پیگیری جدّی لازم دارد، ولی اگر به نتیجه برسد، بسیاری از مشکلات حل می شود.

با استعانت از خداوند، چند نفر از فضلا را دعوت به

همکاری نمودم، آنها نیز با داشتن مشاغل زیاد درسی، بذل محبّت کرده، آماده همکاری شدند که بدین وسیله با ذکر نام آنها از همه این عزیزان تقدیر و تشکر می نمایم:

حجج اسلام آقایان مسیح اللَّه آصفی، قدیر علی شمس، محمد عسکری و رضا محققیان.

کتاب حاضر که با تلاش فراوان این عزیزان به انجام رسید، دارای ویژگی های زیر است. امیدوارم مورد توجّه و عنایت قرار گیرد:

1- فتاوای ذکر شده با فتاوای ده نفر از مراجع بزرگوار تقلید مطابقت دارد. این مراجع عبارتند از: مرحوم آیةاللَّه العظمی امام خمینی، مرحوم آیةاللَّه العظمی خوئی و مرحوم آیة اللَّه العظمی گلپایگانی (قدس اللَّه اسرارهم) و حضرات آیات عظام بهجت، تبریزی، سیستانی، صافی گلپایگانی، فاضل لنکرانی، خامنه ای و مکارم شیرازی (متع اللَّه المسلمین بطول بقائهم الشریف).

2- در این جزوه احتیاطهای واجب، با توجّه به اینکه قابل رجوع به فتوای فالأعلم است، جمع آوری شده و فتوای مشهور بین این ده مرجع ذکر شده است؛ زیرا یا فتوا در مسأله دارند یا احتیاطی که قابل رجوع به فتوی است. بنابراین، مقلدین مراجع یاد شده می توانند به متن این جزوه، با ملاحظه پاورقی عمل نمایند؛ یا از جهت اینکه فتوای مرجع تقلید آنان است و یا این که مرجع تقلید آنان در مسأله فتوا ندارد و احتیاط کرده و متن موجود، فتوای

مرجعی است که مقلّد آنان می تواند به آن عمل نماید.

3- عبارت متن مطابق است با فتوای اکثر مراجع نامبرده و چنانچه هرکدام از این بزرگواران فتوا به خلاف داشته باشند، در پاورقی آمده است.

4- در مواردی اندک، احتیاط در مسأله ذکر شده و این به خاطر آن است که فتوا در مسأله نبوده و همه احتیاط کرده اند.

5- اگر در مسأله ای دو فتوای مختلف بوده و بعضی نیز احتیاط کرده اند، فتوای اکثر با ارجاع احتیاط به آن در متن و تنها فتوای دیگر در پاورقی آورده شده، جز آنکه اختلاف میان اقلیّت و اکثریت کم باشد، که در این صورت فتوای مطابق احتیاط در متن آورده شده است.

6- کوشیده ایم مسائلی را که در بخش «مسائل متفرقه» و «استفتاءات مناسک» آمده و از سوی بعثه مقام معظم رهبری انتشار یافته، در جای مناسب خود قرار دهیم و استفتاءات جزئی را به صورت مسائل کلّی، به قسمت خود منتقل کنیم.

7- در مواردی که بعضی از مراجع عظام فرعی را متعرّض شده اند و دیگران متعرّض آن نبوده اند، آن فرع از دیگران نیز استفتا شده و نظر ایشان منعکس گردیده است که این خود، باعث تکمیل جزوه و تقلیل بعضی پاورقی ها شده است.

8- در فهرست و ترتیب محرمات احرام تغییراتی داده شده؛ مثلًا مسائل صید را، که کمتر مورد ابتلا است، در آخر و مسائل

مربوط به روابط زن و مرد را، به جهت برخی ملاحظات، در ابتدای محرمات نیاورده ایم.

9- در مسائلی که بعضی مراجع عظام فتوا داده اند و بعضی احتیاط کرده اند، ولی فتوا به خلاف آن وجود ندارد، این نوع احتیاطات در متن کتاب به فتوای مشهور ارجاع داده شده و دیگر نامی از آن برده نشده است.

10- همانگونه که می دانید در برخی مسائل دو فتوای مخالف یکدیگر وجود دارد و بعضی از مراجع عظام احتیاط کرده اند و شیوه کتاب همواره بر آن بوده که فتوای مشهور در متن و فتوای به خلاف، در حاشیه آمده و احتیاطات در متن ارجاع داده شده و دیگر نامی از آن برده نشده است، اکنون در ویرایش جدید این احتیاطات را نیز با علامت «*» و در آخر کتاب آورده ایم تا کسانی که می خواهند بدانند مرجع تقلیدشان فتوا دارد یا احتیاط، با شناخت احتیاط مرجع تقلیدشان، به فالأعلم مورد نظر خود مراجعه نمایند.

در پایان از سرورانی که با راهنمایی های خود، در هرچه بهتر شدن این مجموعه ما را یاری نمودند خصوصاً از جناب مستطاب عماد الاخیار آقای حاج سیّداحمد موسوی که در به ثمر رسیدن این اثر سهم بسزائی داشتند کمال تشکر و قدردانی را دارم و امیدوارم بخشی از مشکلات، با مراجعه به این جزوه حل گردد.

در خاتمه ثمره همه این تلاش ها را به پیشگاه باعظمت قطب

عالم امکان امام زمان (عج) تقدیم نموده، عرض می کنیم «یا أَیُّهَا الْعَزِیزُ مَسَّنا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا إِنَّ اللَّهَ یَجْزِی الْمُتَصَدِّقِینَ».

وآخر دعوانا أن الحمد للَّه رب العالمین.

و السلام علیکم و رحمة اللَّه وبرکاته

سیّد مرتضی موسوی شاهرودی

نیمه شعبان المعظّم 1426 هجری قمری

رجوع در احتیاط واجب به مجتهد دیگر

سؤال: اگر اعلم در مسأله ای فتوا نداده و تنها احتیاط واجب کرده است، ولی فالأعلم آن احتیاط را ندارد، آیا لازم است مقلِّد اعلم بداند مرجعش احتیاط واجب کرده و باید نیت رجوع به فالأعلم کند، یا همین که در مقام انجام وظیفه شرعی بوده و عملش طبق فتوای فالأعلم است کافی است؟

به عبارت دیگر، اگر نظر اعلم مثلًا در احرام از مکه قدیم احتیاط واجب است، ولی فالأعلم چنین احتیاطی نداشته، و مقلِّد اعلم از مکه جدید محرم شده و بعد از اعمال حج فهمیده است که اعلم چنین احتیاطی داشته، آیا عملش صحیح است یا خیر؟ و اکنون چه وظیفه ای دارد؟

آیت اللَّه خامنه ای: اگر عمل او در هنگام صدور از وی مطابق با فتوای کسی بوده که می توانست شرعاً از او تقلید کند، صحیح و مجزی است.

آیت اللَّه تبریزی: پس از فهمیدن فتوای فالأعلم در تصحیح عمل، به فتوای وی استناد می کند. باید برای ادله به کتب استدلالی مراجعه شود.

آیت اللَّه سیستانی: اگر مطابقت با فتوای کسی که می تواند از او تقلید کند داشته باشد، الآن می تواند به او رجوع کند.

آیت اللَّه صافی: در فرض سؤال، اگر بعد از خاتمه اعمال نیت کند که آنچه انجام داده ام بر طبق نظر فالأعلم باشد اشکال ندارد البته مشروط به این که هنگام احرام از مکه جدید قصد قربت از او متمشی شده باشد.

آیت اللَّه فاضل: چنانچه عمل صادر شده در هنگام وقوع مطابق فتوای فالاعلم باشد کفایت می کند ولو اینکه شخص در حین عمل علم به این مطابقت نداشته است، لیکن لازم است بعد از عمل برای تصحیح آن استناد به آن فتوی داشته باشد.

آیت اللَّه مکارم: بعد از اعمال حج رجوع به فالأعلم می کند و چون عمل گذشته او با آن هماهنگ است، اعاده لازم نیست.

«عمره کودکان»

مسأله 1- بر ولیّ واجب نیست کودکی را که همراه خود به مکه می برد برای حج یا عمره محرم کند، پس اگر او را محرم کرد باید وظائف و اعمال را مطابق آنچه در مناسک ذکر شده انجام دهد. وگرنه در بعضی صور، طفل در احرام باقی می ماند و تا تدارک نکند نمی تواند ازدواج نماید.

مسأله 2- انجام عمره برای کودک ممیّز مستحب وصحیح است اگر چه ولیّ او اذن ندهد. ⁽¹⁾البته برای تصرف در اموالش اذن ولیّ لازم است.

مسأله 3- مستحب است ولیّ کودک غیر ممیّز او را محرم

کند به این صورت که لباس احرام به او بپوشاند و نیت کند که این طفل را محرم می کنم برای حج، یا این طفل را معتمر میکنم به عمره و اگر می شود تلبیه را به او تلقین کند و الّا خودش به عوض او بگوید.

مسأله 4- قدر متیقن از ولیّ در این امر نسبت به کودک غیر ممیز ولیّ شرعی است مانند پدر یا جدّ و مادر نیز در اینجا ملحق به ولیّ شرعی است. ⁽¹⁾

مسأله 5- بعد از آنکه کودک محرم شد یا او را محرم کردند باید ولیّ، او را از محرمات احرام باز دارد و اگر ممیز نیست خود ولیّ او را از محرمات حفظ کند. ⁽²⁾

آیة اللَّه تبریزی: این حکم در مورد احجاج صبی است.

مسأله 6- بعد از این که کودک محرم شد، اگر محرمات احرام را به جا آورد یا ولیّ، او را از آنها باز نداشت کفّاره ندارد ⁽³⁾

مگر در صید که کفّاره بر ولیّ است. ⁽¹⁾*

مسأله 7- بر ولیّ کودک لازم است او را وادار کند تا تمام اعمال عمره را بجا آورد. ⁽²⁾

«کیفیت و احکام عمره مفرده»

مسأله 8- صورت عمره مفرده آن است که محرم شود به عمره مفرده و به مکه آمده و طواف و نماز طواف را به نیت عمره مفرده انجام دهد سپس سعی بین صفا و مروه را انجام داده و تقصیر کند و یا سر بتراشد و بعد از آن طواف نساء و نماز آن را بجاآورد.

مسأله 9- اعمال عمره مفرده و کیفیت انجام آن مانند عمره تمتع است مگر در چند چیز:

1- در عمره تمتع باید تقصیر کند یعنی از مو یا ناخن خود بگیرد و سرتراشیدن جایز نیست بلکه مجزی نیز نمی باشد ولی در عمره مفرده مخیّر است بین سرتراشیدن و تقصیر.

2- در عمره تمتع طواف نساء ندارد ولی در عمره مفرده دارد.

3- کسی که در مکه باشد و بخواهد عمره مفرده بجاآورد می تواند از ادنی الحل محرم شود اگرچه جایز است از یکی از مواقیت پنجگانه احرام ببندد ولی میقات عمره تمتع خصوص مواقیت پنجگانه است.

4- عمره تمتع باید در ماههای حج (شوال- ذی القعده و ذی الحجه) واقع شود ولی عمره مفرده را می توان در تمام ماه ها انجام داد و افضل آنها ماه رجب است.

مسأله 10- محل احرام بستن عمره مفرده برای کسی که در مکه است ادنی الحل و افضل مواضع آن جعرانه و حدیبیه و تنعیم می باشد و برای کسی که از بیرون می آید یکی از مواقیت پنجگانه است با تفاصیلی که در مسائل مواقیت خواهد آمد.

مسأله 11- بعد از آن که شخص برای عمره مفرده محرم شد تمام چیزهایی که بر محرم حرام است بر او نیز حرام می شود و بعد از تقصیر یا سرتراشیدن حلال می شود مگر زن که آن هم بعد از طواف نساء و نماز آن حلال می گردد.

مسأله 12- کسی که عمره مفرده بجا می آورد می تواند قبل از انجام طواف نساء به میقات رفته و برای عمره تمتع محرم شود و بعد از انجام عمره تمتع طواف نساء را انجام دهد.

مسأله 13- کسی که در اثناء عمره مفرده بیمار شده و نتوانسته عمره را تمام کند و او را به وطن بازگردانیده اند و فعلًا بهبود یافته باید به مکه برگردد و اعمال را تمام کند و اگر نمی تواند برگردد باید

برای انجام اعمال نائب بگیرد ولی خودش تقصیر کند ⁽¹⁾و ترتیب بین آن و سائر اعمال مراعات شود و تا اعمال انجام نشده آنچه به وسیله احرام بر او حرام شده بر او حلال نمی شود.

تذکر: اتمام اعمال به وسیله خود شخص و یا نائب در بعض فروض مستلزم اعاده اعمال سابق است که تفصیل آنها می آید.

مسأله 14- اگر زن بعد از احرام بستن برای عمره مفرده حیض شود و تا وقتی که در مکه است پاک نشود باید برای طواف و نماز آن نائب بگیرد و بقیه اعمال را خودش انجام بدهد و چنانچه بدون آن که اعمال را انجام دهد به وطنش برگشته، حکم آن مانند حکم مسأله قبل است.

مسأله 15- طواف در عمره مستحبی حکم طواف واجب را دارد و باید نماز آن پشت مقام ابراهیم علیه السلام خوانده شود.

مسأله 16- عمره مفرده را می توان در ماه های حج قبل از عمره تمتع انجام داد و در این مسأله فرقی بین صرورة و غیر آن نیست.

مسأله 17- وجوب عمره مفرده ای که بعد از حج در موارد تبدّل به افراد انجام می شود فوری است ⁽²⁾و بنا بر احتیاط باید

مبادرت نماید عرفاً.

مسأله 18- کسی که می داند بعد از احرام بستن برای عمره مفرده به علت مرض یا حدوث حیض نمی تواند اعمال خود را انجام دهد یا تکمیل نماید می تواند برای عمره مفرده احرام ببندد و اگر وظیفه او نائب گرفتن شد، نائب بگیرد.

مسأله 19- کسی که عمره مفرده انجام داده اگر بخواهد در همان ماه قمری مجدداً از میقات عبور کند و به مکه برود لازم نیست دوباره محرم شود.

«عمره مفرده»

مسأله 20- عمرده مفرده بر کسانی که شانزده فرسخ شرعی یا بیشتر از مکه دور هستند مثل ایرانیان واجب نیست مگر در موارد تبدیل حج تمتع به حج افراد که مسائلش درمناسک حج آمده است.

مسأله 21- بر کسی که می خواهد داخل مکه شود ⁽¹⁾واجب است با احرام وارد شود و برای احرام باید نیّت عمره یا حج داشته باشد و اگر موسم حج نیست و یا نمی خواهد حج انجام دهد واجب است عمره مفرده انجام دهد و از این حکم چند گروه مستثنی هستند:

1- کسانی که به اقتضای شغلشان زیاد وارد مکه و از آن

خارج می شوند.

2- کسانی که پس از اعمال عمره مفرده از مکه خارج شده و در همان ماه ⁽¹⁾به مکه برگردند. ⁽²⁾

3- کسانی که بعد از اعمال حج تمتع از مکه خارج شوند ⁽³⁾

آیة اللَّه خوئی: و در همان ماه قمری که عمره تمتع انجام داده اند مراجعت نمایند.

مسأله 22- تکرار عمره مفرده مانند تکرار حج مستحب است.

مسأله 23- کسی که می خواهد عمره مفرده انجام دهد در یک ماه قمری نمی تواند بیش از یک عمره برای خود یا دیگری انجام دهد ⁽⁴⁾ولی انجام بیش از یک عمره در یک ماه به صورتی که هر عمره برای یک نفر باشد جایز است مثل این که یک عمره برای خود و یکی برای دیگری یا دو عمره برای دو نفر متفاوت انجام

دهد. و در این فرض اگر از طرف دیگران اجیر بر عمره مفرده شده باشد مستحق اجرت است.

تذکر: انجام بیش از یک عمره در یک ماه برای خود یا دیگری به قصد رجاء و امید مطلوبیت اشکال ندارد.

مسأله 24- کسی که می خواهد حج تمتع به جا آورد می تواند قبل از عمره تمتع و یا بعد از اتمام اعمال حج تمتع عمره مفرده به جاآورد اگرچه این عمره با عمره تمتع از یک نفر بوده و در یک ماه قمری بوده باشد.

مسأله 25- کسی که حج بر او واجب نیست یا حج واجب خود را قبلًا انجام داده و در ایّام حج می خواهد وارد مکه شود مثل کارگزاران و خدمه حج لازم نیست حج تمتع انجام دهد بلکه می تواند با احرام عمره مفرده وارد مکه شود یا حج افراد استحبابی به جا آورد.

اعمال عمره

1- احرام: احرام عمره مفرده باید در محل خاصی که (میقات) نامیده می شود انجام شود.

فصل اوّل: میقات

اشاره

برای احرام عمره پنج میقات وجود دارد.

1- مسجد شجره که آن را ذوالحلیفه می نامند و آن میقات کسانی است که از مدینه منوره به مکه می روند.

مسأله 26- تأخیر احرام از این میقات تا جحفه در صورت ضرورت جایز است مانند بیماری.

مسأله 27- احرام بستن از داخل مسجد شجره لازم نیست بلکه از بیرون مسجد به طوری که از محاذی آن از طرف راست یا

چپ باشد کافی است ⁽¹⁾

آیة اللَّه گلپایگانی، آیة اللَّه صافی: و همینطور احرام بستن از پشت دیوار مسجد صحیح است.

آیة اللَّه خوئی: احرام در منطقه ذوالحلیفه صحیح است.

مسأله 28- جنب و حائض می توانند در خارج مسجد به تفصیلی که در مسأله قبل گذشت ⁽²⁾

تذکر: براساس فتوای آیةاللَّه بهجت و آیةاللَّه خامنه ای و احتیاط امام و آیةاللَّه فاضل و آیةاللَّه سیستانی مبنی بر لزوم احرام از درون مسجد اگر جنب نتواند در حال عبور از مسجد احرام ببندد و از انجام غسل معذور باشد و نتواند تا رفع عذر صبر نماید، باید تیمم نموده و داخل مسجد احرام ببندد و همین طور حائض و نفسائی که پاک شده و غسل نکرده اند.

و اما حائض و نفسائی که هنوز پاک نشده اند اگر نمی توانند در حال عبور محرم شوند باید صبر کنند تا پاک شوند و از داخل مسجد به تفصیلی که گذشت محرم شوند و در غیر این صورت از نزدیک مسجد محرم شوند و در محاذی مسجد جحفه نیز تجدید احرام نمایند.

آیةاللَّه فاضل: تجدید احرام لازم نیست

آیةاللَّه خامنه ای: باید از جحفه یا محاذی آن محرم شوند

بخواهند در داخل مسجد محرم شوند باید در حال عبور باشد (به این صورت که از دری وارد و از درب دیگر خارج شوند) و اگر توقف کنند معصیت کرده اند هرچند احرام آنها صحیح است.

2- جحفه

مسأله 29- کسانی که فعلًا از راه جده به مکه می روند می توانند از این میقات محرم شوند.

مسأله 30- میقات در جحفه خصوص مسجد نیست و از هر جای آن می توان محرم شد.

3- وادی عقیق: که اوائل آن را مسلخ و اواسط آن را غمره و اواخر آن را ذات عرق می گویند که محل احرام عامه است و آن میقات کسانی است که از راه عراق و نجد به مکه می روند.

4- قرن المنازل: و آن میقات کسانی است که از راه طائف به مکه می روند.

5- یلملم: که نام کوهی است و آن میقات کسانی است که از راه یمن به مکه می روند.

«احکام مواقیت»

مسأله 31- کسی که می خواهد از میقات احرام ببندد باید یقین یا اطمینان به رسیدن میقات پیدا نماید و یا حجت شرعیه داشته باشد. ⁽¹⁾

امام خمینی، بهجت، خامنه ای، صافی، گلپایگانی: اگر علم وبیّنه ممکن نشد می تواندبه ظن حاصل ازگفته کسانی که اهل اطلاع به آن مکانها هستند اکتفا کند.

مسأله 32- کسانی که با هواپیما برای حج یا عمره به جدّه می روند و نیز شاغلین ⁽³⁾ایرانی و غیرایرانی در جده، نمی توانند از جدّه یا حدیبیه محرم شوند بلکه باید به یکی از مواقیت مثل جحفه ⁽⁴⁾

آیة اللَّه سیستانی: از جدّه با نذر محرم شود زیرا جنوب شرقی آن محاذی با جحفه است. ولی در صحت احرام به نذر برای کسی که می داند مجبور به تظلیل می شود اشکال است.

مسجد شجره محرم شوند و در این حکم فرقی بین عمره تمتع یا مفرده نیست. ⁽¹⁾

آیة اللَّه مکارم: در عمره مفرده باید در حدیبیه یا یکی از مواقیت پنج گانه محرم شود و احرام در مواقیت پنج گانه افضل است.

مسأله 33- کسی که وظیفه اش احرام در میقات های معروفه است اگر در جای دیگری مانند جدّه محرم شود احرام او صحیح نیست و محرمات احرام بر او حرام نمی شود و در این حکم فرقی بین عالم و جاهل و ناسی نیست.

مسأله 34- احرام در مواقیت یا ادنی الحل لازم نیست در مساجد این اماکن واقع شود بجز مسجد شجره به تفصیلی که گذشت.

مسأله 35- کسی که در یکی از میقات ها محرم شد می تواند برخلاف جهت مکه از میقات فاصله بگیرد و سپس با همان احرام از میقات یا محاذی آن عبور کند مثل این که از مسجد شجره به مدینه برگردد و پس از یک یا چند روز از همان راه یا راه دیگر به مکه برگردد.

مسأله 36- کسی که در یکی از ماه های قمری عمره مفرده انجام داده در ماه دیگر نمی تواند بدون احرام از میقات عبور کند.

مسأله 37- کسی که قبل از رسیدن به میقات دیوانه شد واجب نیست او را محرم کنند و ورود او بدون احرام به مکه مانعی ندارد.

«احرام قبل از میقات»

مسأله 38- احرام بستن پیش از رسیدن به میقات جایز نیست و اگر احرام بست احرام او صحیح نمی باشد مگر با نذر که مسائل آن خواهد آمد.

«احرام از محاذی میقات»

مسأله 39- هرگاه از راهی برود که از هیچ یک از میقاتها عبور نکند باید از محاذاة میقات احرام ببندد هر چند در مسیر خود به محاذی میقات دیگری نیز برخورد کند. بلکه اگر میقات دیگری در پیش داشته باشد نیز تأخیر احرام تا آن میقات جایز نیست. ⁽¹⁾

آیةاللَّه فاضل: در فرض اخیر تأخیر احرام تا میقاتی که در پیش دارد جایز است اگرچه احتیاط مستحب احرام از محاذی اول است.

آیةاللَّه بهجت: اقرب جواز عدول اهل مدینه است از مرور به ذوالحلیفة برای احرام از جحفه اختیاراً.

مسأله 40- مراد از محاذات آن است که کسی که به طرف مکه می رود، به جایی برسد که میقات به طرف راست یا چپ او واقع شود به خط راست به طوری که اگر از آنجا بگذرد میقات متمایل پشت او شود.

مسأله 41- رسیدن به محاذات مانند رسیدن به میقات باید برای مکلّف به یکی از راه هایی که در مسأله 152 گذشت ⁽¹⁾اثبات گردد.

مسأله 42- اگر ثابت نشود که رابغ محاذی جحفه است احرام از آن جایز نیست. ⁽²⁾

«تأخیر احرام از میقات»

مسأله 43- کسانی که برای عمره مفرده به مکه مشرف می شوند باید به یکی از مواقیت معروفه بروند و نمی توانند بدون احرام از میقات عبور کنند و در صورت عبور ⁽³⁾واجب است به

میقات برگردند و از آنجا محرم شوند و اگر نمی توانند در خارج از حرم محرم شوند.

«احرام با نذر»

مسأله 44- اگر نذر کند که از محلی پیش از میقات احرام ببندد جایز است و باید از همان جا محرم شود مثلًا اگر نذر کرد از شهر خود یا در مدینه منوره محرم شود باید به نذر خود عمل کند و بهتر آن است که به میقات یا محاذات میقات که رسید احرام را تجدید کند و در این حکم فرقی بین حج یا عمره واجب و یا مستحب نیست. خواه از طرف خود باشد یا به نیابت از دیگری.

مسأله 45- نذر برای احرام مثل سایر نذرها باید با صیغه شرعیه انجام شود مثلًا در احرام عمره مفرده بگوید: للَّه علیّ أن احرم لعمرة المفردة من المدینة الطیبة و یا ترجمه آن را به زبان دیگر بگوید مانند این که به فارسی بگوید: برای خدا بر من است که از مدینه طیبه محرم شوم برای عمره.

مسأله 46- نذر زن برای احرام باید به اذن شوهر باشد مگر این که با حق او منافات نداشته باشد.⁽¹⁾

آیات عظام: خویی، سیستانی، تبریزی: یا این که صحت حج بر آن متوقف باشد.

بنابراین اگر بدون اذن شوهر

نذر کرد و قبل از میقات محرم شد و با این حال از میقات گذشت احرامش باطل است. و حکم کسی را دارد که بدون احرام از میقات عبور کرده است.*

فصل دوّم: واجبات احرام

اشاره

مسأله 47- واجبات در وقت احرام سه چیز است:

1- نیت 2- تلبیه 3- پوشیدن جامه احرام

«نیّت»

در نیت چهار امر معتبر است:

اوّل: قصد قربت.

دوّم: همزمان بودن نیت با شروع در احرام.

سوّم: تعیین عملی که برای آن محرم می شود که حج است یا عمره و نوع آنها و قصد نیابت اگر احرامش نیابی است.

چهارم: باید قصد انجام چیزی که احرام را باطل می کند نداشته باشد. ⁽¹⁾

مسأله 48- لازم نیست نیت احرام را بر زبان جاری کند یا در ذهن خود بگذراند.

مسأله 49- عمره و حج و تمام اجزای آنها از عبادات است و باید با نیت خالص برای خداوند تعالی بجاآورد.

مسأله 50- اگر بعضی از ارکان عمره یا حج را به نیت خالص نیاورد و به ریا و غیر آن باطل کند و نتواند آن را جبران کند، پس در عمره حکم بطلان عمره را دارد و در حج حکم بطلان حج را، ولی اگر محل جبران باقی است و جبران کرد، عملش صحیح می شود، گرچه معصیت کار است.

مسأله 51- کسی که وظیفه اش عمره تمتع بوده و ندانسته به نیت عمره مفرده محرم شده چنانچه قصد انجام وظیفه فعلی را داشته و اشتباهاً آن را بر عمره مفرده تطبیق کرده احرامش برای عمره تمتع واقع می شود و الا احرام عمره مفرده محسوب می شود.

مسأله 52- پس از این که شخص به طور صحیح برای حج یا عمره محرم شد نمی تواند احرام خود را به هم بزند و اگر لباس احرام را هم از تن درآورد و قصد بیرون آمدن از احرام را نیز بکند باز در احرام خود باقی است و محرمات احرام بر او حلال نمی شود و اگر کاری که موجب کفاره است انجام دهد باید کفاره بدهد.

مسأله 53- قصد ابطال عمره یا حج یا بعض اجزاء آن مبطل نمی باشد.

«تلبیه»

مسأله 54- دوم تلبیه: یعنی لبیک گفتن به این صورت که بگوید:

«لَبَّیْکَ، اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ لا شَرِیکَ لَکَ لَبَّیْکَ» با گفتن این جملات شخص محرم می شود و مستحب است پس از آن بگوید:

«انَّ الْحَمْدَ وَ النِّعْمَةَ لَکَ وَ الْمُلْکَ، لا شَرِیکَ لَکَ لَبَّیْک» بلکه موافق احتیاط است و نیز مستحب است بعد از آن بگوید:

«لَبَّیْکَ ذَا الْمَعارِج لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ داعیاً إلی دارِ السَّلامِ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ غَفّارَ الذُّنُوبِ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ أهْلَ التَّلْبِیَةِ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ ذَا الجَلالِ وَ الْاکْرامِ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ تُبْدِئُ وَ الْمَعادُ إلَیْکَ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ تَسْتَغنِی ویُفْتَقَرُ إلَیْکَ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ مَرْهُوباً وَ مَرْغُوباً إلَیْکَ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ إلهَ الْحَقِّ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ ذَا النَّعْماءِ وَ الْفَضْلِ الْحَسَنِ الْجَمِیلِ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ کَشَّافَ الْکُرَبِ الْعِظامِ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ عَبْدُکَ وَابْنُ عَبْدَیْکَ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ یا کَرِیمُ لَبَّیْکَ».

مسأله 55- واجب در لبیک بیش از یک مرتبه نیست ولی مستحب است تکرار آن و زیاد گفتن آن هر چه می تواند و برای هفتاد مرتبه گفتن ثواب زیادی ذکر شده است و لازم نیست آنچه را در حال احرام بستن گفته شد تکرار کند بلکه کافی است بگوید «لبّیک اللّهمّ لبّیک» یا تکرار کند «لبیک» را فقط.

مسأله 56- واجب است صحیح گفتن قدر واجب از لبیک را

که گذشت، همان طور که صحیح گفتن تکبیرة الاحرام در نماز واجب است.

مسأله 57- اگر تلبیه را به قدر واجب که ذکر شد، نداند باید آن را یاد بگیرد و یا کسی او را در وقت گفتن تلقین کند، یعنی کلمه کلمه آن شخص بگوید و شخصی که می خواهد احرام ببندد دنبال او به طور صحیح بگوید.

مسأله 58- کسی که لال است باید با انگشت به تلبیه اشاره کند و زبانش را هم حرکت دهد ⁽¹⁾

آیة اللَّه صافی، آیة اللَّه گلپایگانی: اگرچه به گفتن ترجمه آن باشد و نائب هم بگیرد رجاءً که ازطرف او به طور صحیح بگوید.

مسأله 59- کسی که به هر دلیلی نمی تواند تلبیه را صحیح بگوید اگرچه با تلقین باید به هر نحوی که می تواند بگوید و کفایت می کند اگر عرفاً تلبیه بر آن صدق کند، و الّا بنابر احتیاط علاوه بر آنچه می تواند، ترجمه تلبیه را بگوید و اگر اصلًا نمی تواند بگوید اکتفا به ترجمه، خالی از وجه نیست.

مسأله 60- اگر نتواند یاد بگیرد یا وقت یاد گرفتن نداشته باشد و با تلقین هم نتواند بگوید حکم مسأله قبل را دارد.

مسأله 61- تأخیر تلبیه واجب از میقات جایز نیست و اگر تأخیر انداخت محرم نشده که حکم آن در مسأله 47 و 48 گذشت.

مسأله 62- اگر کسی لبیک واجب را نگفت، چه به واسطه عذری و چه بدون عذر، چیزهایی که بر محرم حرام است بر او حرام نمی شود و اگر آنچه در احرام موجب کفاره می شود به جا آورد کفّاره ندارد و همچنین اگر لبیک را به ریا باطل کند.

مسأله 63- اگر بعد از گفتن لبیک واجب در میقات، شک کند که نیّت عمره تمتع کرده یا نیت حج تمتع، بنا بگذارد که نیت عمره تمتع کرده و عمره او صحیح است و همچنین اگر بعد از لبیک گفتن در روز هشتم که باید برای حج تمتع بگوید شک کرد که لبیک را برای حج گفت یا برای عمره، بنا بگذارد که برای حج تمتع گفته و حج او صحیح است. ⁽¹⁾

مسأله 64- ترجمه تلبیه واجب این است که بگوید: «اجابت می کنم دعوت تو را خدایا. خدایا! اجابت می کنم دعوت تو را، اجابت می کنم دعوت تو را، شریکی نیست مر تو را، اجابت

می کنم دعوت تو را» و اگر کلمه «دعوت» را هم نگوید کفایت می کند درمواردی که باید ترجمه را بگوید.

«قطع تلبیه»

مسأله 65- کسی که برای عمره تمتع یا عمره مفرده محرم شده باید وقتی که خانه های مکه پیدا می شود لبیک را ترک کند و دیگر لبیک نگوید و مراد از خانه های مکه خانه هایی است که در زمانی که عمره به جا می آورد جزو مکه باشد هرچند مکه بزرگ شود ⁽¹⁾و کسی که احرام حج بسته لبیک را تا ظهر روز عرفه بیشتر نگوید.

مسأله 66- کسی که برای عمره مفرده محرم شده اگر از خارج مکه به سوی آن می آید هنگام داخل شدن به حرم لبیک را قطع نماید و اگر از مکه برای احرام به خارج حرم رفته است هنگام مشاهده کعبه لبیک را قطع کند.

«پوشیدن جامه احرام»

مسأله 67- سوّم پوشیدن دو جامه احرام برای مردان که یکی «لنگ» است و دیگری «رداء» که باید آن را بر دوش بیندازد

و لازم است که این دو جامه را قبل از نیّت احرام و لبیک گفتن بپوشد و اگر بعد از لبیک پوشید احتیاط مستحب آن است که لبیک را دوباره بگوید.

مسأله 68- لنگ باید به اندازه ای باشد که از ناف تا زانو را بپوشاند و رداء نیز باید به قدری باشد که شانه ها را بپوشاند به گونه ای که رداء صدق نماید.

مسأله 69- در پوشیدن دو جامه احرام ترتیب معتبر نیست همانطور که کیفیت خاصی نیز معتبر نمی باشد بلی باید یکی را بهر کیفیتی که می خواهد لنگ قرار دهد و دیگری را به هر کیفیتی که می خواهد رداء قرار دهد.

مسأله 70- لباس احرام باید دو جامه جدا باشد و در حال اختیار نمی توان به یک جامه بلند که مقداری از آن لنگ و مقداری رداء قرار داده شده اکتفا نمود.

مسأله 71- پوشیدن جامه احرام، عملی عبادی است و در آن نیت و قصد قربت لازم است واحتیاطمستحب آن است که در کندن جامه دوخته هم نیت و قصد قربت داشته باشد.

مسأله 72- شرائط لباس نمازگزار در دو جامه احرام معتبر است بنابراین جامه حریر و جامه نجس به نجاستی که در نماز از آن عفو نشده کفایت نمی کند.

مسأله 73- جامه ای را که لنگ قرار می دهد نباید به قدری نازک باشد که بدن نما باشد ولی در رداء این شرط معتبر نیست.

گرچه موافق احتیاط است.

مسأله 74- در حال احرام هرگاه این دو جامه نجس شود باید آن را تطهیر یا تبدیل کند ⁽¹⁾ولی اگر تطهیر و تبدیل ننماید ضرر به احرامش نمی زند و کفاره هم ندارد. امّا تطهیر بدن لازم نیست مگر برای نماز و طواف.

مسأله 75- لباس احرام می تواند از غیر منسوج مانند پوست یا نمد باشد اگر عرفاً به آن جامه گفته شود.

مسأله 76- لازم نیست جامه احرام را همیشه در بر داشته باشد بلکه می تواند آن را عوض کند و برای شستن، استحمام و مانند آن بیرون آورد ولی اگر جامه را عوض کرد افضل آن است که برای طواف همان جامه ای را که در آن محرم شده بپوشد.

مسأله 77- شخص محرم می تواند برای حفظ از سرما و یا غرض دیگر بیش از دو جامه احرام بپوشد ⁽²⁾مثل دو یا سه رداء و دو یا سه لنگ.

مسأله 78- محرم می تواند برای آشکار نشدن عورت یا اغراض دیگر قطعه ای پارچه زیر لنگ بسته آن را از میان دو پا عبور دهد.

مسأله 79- وصل نمودن قسمتی از لباس احرام به قسمت

دیگر با سنجاق و گیره و مانند آن جایز است ⁽¹⁾

آیة اللَّه خامنه ای: مادامی که از صدق رداء و لنگ خارج نشود.

«لباس احرام بانوان»

مسأله 80- دو جامه ذکر شده که باید محرم بپوشد مخصوص به مرد است ولی زن می تواند در لباس های عادی خود به هر نحو که هست محرم شود چه دوخته باشد و چه نباشد بلی شرائط ذکر شده در دو جامه احرام در آن معتبر است حتی از حریر خالص نیز نباشد.

«تعلّق خمس به لباس احرام»

مسأله 81- پوشیدن لباس احرام غصبی جایز نیست و همین

طور است لباسی که متعلّق خمس باشد یا با عین پولی که متعلّق خمس است آن را بخرد.

مسأله 82- اگر شک داشته باشد که لباس احرام او متعلق خمس شده یا نه، یا شک دارد پولی که با آن لباس احرام را خریده متعلّق خمس بوده یا نه، تخمیس آن واجب نیست و پوشیدن آن برای احرام جایز و طواف و نماز در آن صحیح است.

«احکام احرام»

مسأله 83- برای احرام بستن طهارت از حدث اصغر و اکبر لازم نیست.

مسأله 84- اگر بعد از آن که محرم شده است پیراهن بپوشد لازم است که پیراهن را شکاف دهد و از طرف پائین بیرون آورد ولی اگر در پیراهن محرم شود لازم نیست شکاف دهد و از پایین بیرون آورد و همین قدر لازم است آن را بکند و لباس احرام بپوشد و در هر دو صورت احرامش صحیح است.

مسأله 85- اگر در هنگام احرام بستن لباس احرام را عمداً یا از روی عذر نپوشد یا لباس دوخته را از تن بیرون نیاورد احرامش صحیح است هرچند در صورت عمد معصیت کرده است و همین طور است احرام در جامه ای که شرائط لازم را ندارد.

مسأله 86- اگر بواسطه عذری، مثل مرض، نتواند لباس دوخته خود را بکند و لباس احرام بپوشد، باید در میقات یا

محاذات آن نیت عمره و یا حج کند و لبیک بگوید و کافی است، و هر وقت عذرش برطرف شد جامه دوخته را بکند و اگر لباس احرام نپوشیده، بپوشد. و لازم نیست به میقات برگردد، ولی برای پوشیدن لباس دوخته یک گوسفند قربانی کند.

«مستحبات احرام»

مسأله 87- مستحبات احرام چند چیز است: ⁽¹⁾

1- بدن خود را پاکیزه نموده و ناخن و شارب خود را بگیرد، و موی زیر بغل و عانه را با نوره ازاله نماید.

2- کسی که قصد حج دارد از اول ماه ذی القعده و شخصی که قاصد عمره مفرده است پیش از یک ماه موی سر و ریش را رها کند.

3- پیش از احرام در میقات غسل احرام بنماید و این غسل از زن حایض و نفساء نیز صحیح است ⁽²⁾و تقدیم این غسل به خصوص در صورتی که خوف آن باشد که در میقات آب یافت

نشود جایز است و در صورت تقدیم، اگر در میقات آب یافت شد مستحب است غسل را اعاده نماید و بعد از این غسل، اگر مکلف لباسی را پوشید یا چیزی را خورد که بر محرم حرام است باز هم اعاده مستحب است و اگر مکلف در روز غسل نمود از غسل تا آخر شب آینده کفایت می کند و همچنین اگر غسل در شب نمود تا آخر روز آینده کافی است ولی اگر بعد از غسل و پیش از احرام به حدث اصغر محدث شد غسل را اعاده نماید.

4- آن که دو جامه احرام از پنبه باشد.

5- لباس احرام سفید باشد.

6- احرام را به ترتیب ذیل ببندد:

در صورت تمکن بعد از فریضه ظهر و در صورت عدم تمکن بعد از فریضه دیگر. ⁽¹⁾و در صورت عدم تمکن از آن، بعد از شش یا دو رکعت نماز نافله، در رکعت اول بعد از حمد سوره توحید و در رکعت دوم سوره جحد را بخواند و شش رکعت افضل است و بعد از نماز حمد و ثنای الهی را به جا آورد و بر پیغمبر و آل او صلوات بفرستد، آنگاه بگوید:

«أللَّهُمَّ إنِّی أسْأَ لُکَ أنْ تَجْعَلَنِی مِمَّنِ اسْتَجابَ لَکَ، وَ آمَنَ بِوَعْدِکَ، وَ اتَّبَعَ أمْرَکَ، فَانِّی عَبْدُکَ، وَ فی قَبْضَتِکَ، لا اوْقی إلَّا ما

وَقیتَ، وَ لا آخُذُ إلَّا ما أعْطَیْتَ، وَقَدْ ذَکَرْتَ الْحَجَّ، فَأسْألُکَ أنْ تَعْزِمَ لِی عَلَیْهِ عَلی کِتابِکَ، وَ سُنَّةِ نَبِیِّکَ صَلَواتُکَ عَلَیْهِ وَ آلِه، وَتُقَوِّیَنِی عَلی ما ضَعُفْتُ، وَ تُسَلِّمَ لِی مَناسکی فی یُسْرٍ مِنْکَ وَ عافِیَةٍ، وَ اجْعَلْنِی مِنْ وَفْدِکَ الّذی رَضِیتَ وَ ارْتَضَیْتَ وَ سَمَّیْتَ وَ کَتَبْتَ. أللَّهُمَّ إنِّی خَرَجْتُ مِنْ شُقَّةٍ بَعیدَةٍ، وَ أنْفَقْتُ مالِی ابْتِغاءَ مَرْضاتِکَ. أَللَّهُمَّ فَتَمِّمْ لِی حَجَّتِی وَ عُمْرَتِی. أللَّهُمَّ إنّی اریْدُ التَّمَتُّعَ بِالْعُمْرَةِ إلَی الْحَجِّ عَلی کِتابِکَ، وَ سُنَّةِ نَبِیِّکَ صَلَواتُکَ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، فَانْ عَرَضَ لِی عارِضٌ یَحْبِسُنِی، فَخَلِّنِی حَیْثُ حَبَسْتَنِی بِقَدَرِکَ الَّذی قَدَّرْتَ عَلَیَّ. أللَّهُمَّ إنْ لَمْ تَکُنْ حَجَّةً فَعُمْرَةً، أحْرَمَ لَکَ شَعْرِی وَ بَشَرِی وَ لَحْمِی وَ دَمِی وَ عِظامِی وَ مُخّی وَ عَصَبِی مِنَ النِّساءِ وَ الثِّیابِ وَالطِّیْبِ، أبْتَغِی بِذلِکَ وَجْهَکَ وَ الدارَ الْآخِرَةَ».

7- هنگام پوشیدن دو جامه احرام بگوید:

«الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِی رَزَقَنِی مَا اواری بِهِ عَوْرَتی، وَ اؤَدِّی فِیْهِ فَرْضِی، وَ أعْبُدُ فِیْهِ رَبِّی، وَ أنْتَهِی فِیْهِ إلی ما أمَرَنِی، الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِی قَصَدْتُهُ فَبَلَّغَنِی، وَ أردْتُهُ فَأعانَنِی وَ قَبِلَنِی وَ لَمْ یَقْطَعْ بِی، وَ وَجْهَهُ أرَدْتُ فَسَلَّمَنِی فَهُوَ حِصْنِی وَ کَهْفِی وَ حِرْزِی وَ ظَهْرِی وَ مَلاذِی وَ رَجائی وَ مَنْجایَ وَ ذُخْرِی وَ عُدَّتِی فی شِدَّتِی وَ رَخائِی».

8- تلبیه ها را در حال احرام تکرار کند، خصوصاً در موارد ذیل:

الف: وقت برخاستن از خواب.

ب: بعد از هر نماز واجب و مستحب.

ج: وقت رسیدن به سواره.

د: هنگام بالا رفتن از تلّ یا سرازیر شدن از آن.

ه: وقت سوار شدن یا پیاده شدن.

و: آخر شب.

ز: اوقات سحر

زن حایض و نفساء ⁽¹⁾نیز این تلبیه ها را بگویند. و شخص متمتع، تلبیه گفتن او در عمره مستمر خواهد بود تا آن که خانه های مکه را ببیند و امّا تلبیه حج تا ظهر روز عرفه مستمر است. ⁽²⁾

«مکروهات احرام»

مکروهات احرام چند چیز است:

1- احرام در جامه سیاه، و افضل احرام در جامه سفید است.

2- خوابیدن محرم بر رختخواب و بالش زرد رنگ.

3- احرام بستن در جامه چرکین و اگر جامه در حال احرام

چرک شود بهتر است که مکلف مادامی که در حال احرام است آن را نشوید.

4- احرام بستن در جامه راه راه. ⁽¹⁾

5- استعمال حنا، ⁽²⁾پیش از احرام، در صورتی که اثر آن تا حال احرام باقی بماند.

6- حمام رفتن و اولی آن است که محرم بدن خود را با کیسه و مثل آن نساید.

7- لبیک گفتن محرم در جواب کسی که او را صدا نماید.

فصل سوّم: محرّمات احرام

«نگاه کردن در آینه»

مسأله 88- نگاه کردن در آینه، به جهت زینت، حرام است و به غیر این جهت اشکال ندارد. ⁽¹⁾* و در این حکم تفاوتی میان زن و مرد نیست.

مسأله 89- نگاه کردن به آب صاف و اجسام صیقلی که خاصیت آینه را دارد، اشکال ندارد. ⁽²⁾

آیةاللَّه خامنه ای: به قصد زینت جایز نیست.

مسأله 90- نگاه به اشیا از پشت شیشه اتاق یا عینک ⁽¹⁾و مانند آن مانعی ندارد و همچنین است نگاه در دوربین، حتی اگر در آن آینه باشد.

مسأله 91- بودن در مکانی که در آن آینه هست و می داند که گاهی سهواً نگاهش به آن می افتد اشکال ندارد، گرچه احتیاط مستحب است که آن را بردارد یا چیزی رویش بیندازد.

مسأله 92- نگاه کردن در آینه ⁽²⁾کفاره ندارد ولی مستحب است بعد از نگاه، لبیک بگوید.

«پوشیدن لباس دوخته برای مرد»

مسأله 93- جایز نیست پوشیدن لباسهای دوخته؛ مثل پیراهن و زیرجامه و شبیه به دوخته مانند لباس های بافتنی و نمدی.

مسأله 94- استفاده از فتق بند و کمربند و بند ساعت و دمپایی دوخته مانعی ندارد و همینطور است همیانی که در آن پول می گذارند.

مسأله 95- اگر به لباس دوخته و مانند آن احتیاج پیدا کرد، جایز است بپوشد ولی باید یک گوسفند کفاره بدهد.

مسأله 96- گره زدن لباس احرام و وصل کردن قسمتی از آن

به قسمت دیگر با سوزن و سنجاق و سنگ گذاشتن و نخ بستن مانعی ندارد، مگر آن که ردا صدق نکند و همچنین نباید آنچه را لنگ قرار داده به گردن گره بزند. ⁽¹⁾

مسأله 97- پوشیدن انواع لباس دوخته برای زنان، مانعی ندارد، جز دستکش که جایز نیست.

مسأله 98- جایز است محرم هنگام خوابیدن با لحاف و پتو و مانند آن از چیزهای دوخته تن خود را، جز سر بپوشاند.

مسأله 99- اگر با علم و عمد لباس دوخته و مانند آن بپوشد باید یک گوسفند کفاره بدهد.

مسأله 100- اگر چند لباس از یک نوع بپوشد، مانند چند پیراهن ⁽²⁾

آیة اللَّه گلپایگانی، آیة اللَّه صافی: برای پوشیدن جنس دوخته در احرام عمره یک کفاره و در احرام حج یک کفاره کافی است.

مسأله 101- اگر از روی اضطرار لباسهای متعدد بپوشد کفاره ساقط نمی شود. ⁽³⁾

مسأله 102- اگر محرم چند قسم لباس دوخته بپوشد؛ مثل

پیراهن و کت، باید برای هر کدام یک کفاره بدهد حتی اگر آنها را داخل در هم کرده باشد و یکدفعه بپوشد. ⁽¹⁾

«پوشاندن تمام روی پا برای مردان»

مسأله 103- پوشیدن کفش و جوراب و مانند آن، که تمام روی پا را بپوشاند برای مرد جایز نیست اما پوشیدن دمپایی و مانند آن، که تمام روی پا را نمی پوشاند اشکال ندارد.

مسأله 104- انداختن حوله احرام یا پتو روی پا؛ به طوری که پوشیدن آن به حساب نیاید اشکال ندارد.

مسأله 105- اگر مرد از روی ناچاری چیزی بپوشد که تمام روی پا را می پوشاند، می تواند آن را بپوشد و شکاف دادن آن لازم نیست.

مسأله 106- پوشیدن آنچه روی پا را می گیرد کفاره ندارد.

«پوشانیدن سر برای مرد»

مسأله 107- جایز نیست مرد سر خود را با چیزی بپوشاند حتی با مثل حنا و گل و غیر اینها ولی پوشانیدن با بعض بدن خود؛ مثل دست ها، جایز است.

مسأله 108- احتیاط واجب آن است که چیزی بر سر نگذارد

که سر به وسیله آن پوشیده شود؛ مثل بار برای حمل.

مسأله 109- در حکم سر است بعض سر، پس نباید بعض سر را نیز بپوشاند. گوشها هم از سر محسوب می شود اما صورت از سر نیست و پوشاندن آن عیبی ندارد.

مسأله 110- محرم می تواند برای سردرد، دستمال به سرببندد و کفاره هم ندارد. ⁽¹⁾*

مسأله 111- گذاشتن سر روی بالش و مانند آن برای خوابیدن مانعی ندارد. ولی پوشاندن سر موقع خوابیدن جایز نیست و اگر بدون توجه یا از روی فراموشی پوشانید واجب است آن را فوراً بردارد.

مسأله 112- اگر پارچه ای را روی چیزی بیندازد بنحوی که بالای سر باشد و سر را زیر آن کند، مانعی ندارد و همینطور رفتن در پشه بند.

مسأله 113- اگر سر را شست نباید با پارچه و حوله آن را خشک کند و بعض سر در حکم همه آن است. ⁽²⁾

آیةاللَّه خوئی: فتوای معظم له در دست نیست.

و اگر وقت نماز تنگ باشد و نتواند سر را برای مسح ولو با

دست خشک کند احتیاط جمع بین وضو با این حال و تیمم است. ⁽¹⁾

مسأله 114- نباید محرم ⁽²⁾سر خود را زیر آب فرو برد، حتی بعض سر را ⁽³⁾بلکه جایز نیست زیر مایع دیگری مثل گلاب و سرکه و غیر آن هم فروببرد و لکن زیر دوش رفتن مانعی ندارد.

مسأله 115- اگر عمداً و با علم به مسأله سر یا بعضی ⁽⁴⁾از آن را بپوشاند بنحوی از انحا؛ کفاره آن یک گوسفند است اما پوشاندن بعض سر کفاره ندارد.

مسأله 116- اگر سر را پوشانید و گوسفند را برای کفاره ذبح کرد و دوباره سر را پوشانید باید مجدداً کفاره بدهد ⁽⁵⁾

آیة اللَّه سیستانی: بعید نیست کفایت یک کفاره.

مسأله 117- اگر محرم سر خود را با چیز دوخته ای که پوشیدنش موجب کفاره است (مثل کلاه) بپوشاند، باید دو کفاره بدهد ⁽¹⁾جز در صورت جهل و فراموشی.

مسأله 118- پوشانیدن سر از روی اضطرار ظاهراً کفاره دارد. ⁽²⁾

آیات عظام: خوئی، تبریزی، سیستانی: کفاره ندارد.

«پوشانیدن صورت برای زن»

مسأله 119- زن نباید روی خود را با نقاب و پوشیه و مانند اینها، حتی با بادبزن بپوشاند ⁽³⁾واحتیاط واجب آن است که به چیزهای غیر متعارف مثل گل و دارو نیز نپوشاند.

مسأله 120- بعض صورت در حکم همه آن است بنابراین نباید آن را بپوشاند اما زیر چانه از صورت محسوب نمی شود. ⁽⁴⁾

آیة اللَّه مکارم: پوشیدن بعض صورت؛ به طوری که نقاب و برقع به آن نگویند اشکالی ندارد.

مسأله 121- زن می تواند کمی از اطراف صورت را مقدمتاً برای پوشش واجب نماز بپوشاند، لکن بعد از فراغ از نماز باید آن را فوراً باز کند. ⁽¹⁾

مسأله 122- گذاردن دست بر روی صورت و همچنین گذاشتن صورت بر بالش و پوشاندن صورت هنگام خوابیدن مانعی ندارد.

مسأله 123- خشک کردن صورت با حوله و پارچه اگر تدریجاً و به نحوی باشد که صورت پوشیده نشود مانعی ندارد. ⁽²⁾

آیةاللَّه خامنه ای: اگر حوله را روی همه صورت بیندازد، اشکال دارد والا مانع ندارد.

مسأله 124- زن باید مواظب باشد که هنگام پوشیدن و یا درآوردن مقنعه و مانند آن صورتش پوشیده نشود ⁽³⁾. لکن اگر از روی علم و عمد پوشیده نشود مانعی ندارد.

مسأله 125- جایز است برای روی گرفتن از نامحرم چادر یا

جامه را که به سر انداخته پایین بیندازد تا محاذی بینی بلکه چانه و بلکه در صورت احتیاج تا گردن، چیزی بر او نیست. ⁽¹⁾

مسأله 126- بهتر آن است که آن چیزی را که در موقع حاجت از سر پایین می اندازد با دست یا چیز دیگر از صورت دور نگهدارد تا به صورت نچسبد. ⁽²⁾*

مسأله 127- در پوشاندن صورت، به هر نحو که باشد، کفاره نیست. ⁽³⁾*

«استفاده از بوی خوش»

مسأله 128- استعمال عطرها مانند مشک، عود، عنبر و زعفران جایز نیست. ⁽⁴⁾چه استعمال به بوییدن باشد یا خوردن یا مالیدن به لباس و بدن و همینطور پوشیدن لباسی که بوی عطر می دهد، گرچه قبلًا عطر به آن مالیده شده باشد.

مسأله 129- اگر در غذا و مانند آن چیز خوش بویی مانند

زعفران باشد خوردن آن جایز نیست.

مسأله 130- بوییدن چیزهای خوش بو حرام است و چنانچه ناچار به پوشیدن لباس یا خوردن غذایی که بوی خوش می دهد گردد، باید بینی خود را بگیرد که بوی خوش به آن نرسد.

مسأله 131- اجتناب از گلها یا سبزیهایی که بوی خوش می دهد لازم است مگر بعضی انواع صحرایی؛ مانند بومادران، درمنه و خزامی که می گویند خوش بوترین گلها است. ⁽¹⁾

مسأله 132- اجتناب از میوه های خوش بو؛ مانند سیب و به، لازم نیست و خوردن و بوییدن آنها مانع ندارد (گرچه احتیاط ترک آن است).

مسأله 133- بر محرم لازم نیست از بوی خوشی که در کعبه است اجتناب کند.

مسأله 134- گرفتن بینی از بوی بد حرام است ولی فرار کردن از آن به تند رفتن مانعی ندارد.

مسأله 135- خرید و فروش عطرها اشکال ندارد ولی نباید آنها را برای امتحان بو کند یا استعمال نماید.

مسأله 136- استعمال شامپو و صابون و خمیر دندان، اگر صدق بوی خوش کند، جایز نیست ⁽²⁾.

مسأله 137- کفاره خوردن چیزی که در آن بوی خوش به کار رفته، در صورتی که از روی علم و عمد باشد، یک گوسفند است.

«سرمه کشیدن»

مسأله 138- سرمه سیاه کشیدن اگر برای زینت باشد، حرام است هر چند قصد زینت نکند.

مسأله 139- سرمه غیر سیاه کشیدن، اگر زینت حساب شود حرام است هرچند قصد زینت نکند. ⁽¹⁾

مسأله 140- اگر سرمه بکشد به چیزی که بوی خوش داشته باشد داخل در مسأله استعمال بوی خوش می شود که حکم آن گذشت.

مسأله 141- در حرمت سرمه کشیدن، تفاوتی میان زن و مرد نیست.

مسأله 142- سرمه کشیدن به چیزی که در آن بوی خوش ⁽²⁾نباشد کفاره ندارد.

مسأله 143- سرمه کشیدن در صورتی که ناچار باشد اشکال

ندارد.

«زینت کردن»

مسأله 144- محرم باید از هر چیزی که زینت حساب می شود اجتناب کند، هر چند قصد ⁽¹⁾او زینت نباشد.

مسأله 145- انگشتر به دست کردن به جهت زینت جایز نیست اما برای استحباب یا غرض دیگر مانعی ندارد. ⁽²⁾*

مسأله 146- حنا بستن در حال احرام، اگر زینت حساب شود، جایز نیست ولو قصد زینت نداشته باشد و در غیر این صورت مانعی ندارد و همینطور حنا بستن قبل از احرام مانع ندارد هر چند به قصد زینت باشد و اثرش تا زمان احرام باقی بماند.

مسأله 147- عینک زدن اگر ⁽³⁾زینت نباشد اشکال ندارد، ولی اگر زینت محسوب شود جایز نیست. ⁽⁴⁾

مسأله 148- پوشیدن زیور برای زن محرم به جهت زینت حرام است بلکه اگر زینت باشد حرمت آن بدون قصد زینت نیز خالی از قوت نیست. ⁽⁵⁾

مسأله 149- زیورهایی را که زن عادت به پوشیدن آن قبل از

احرام داشته، لازم نیست برای احرام بیرون بیاورد ⁽¹⁾. ولی ⁽²⁾نباید آنها را به مرد ⁽³⁾نشان دهد حتی به شوهر خود.

«روغن مالیدن»

مسأله 150- مالیدن روغن و پماد چرب ⁽⁴⁾حرام است، اگر چه بوی خوش نداشته باشد.

مسأله 151- اگر در روغن بوی خوش باشد، چنانچه بوی خوش آن تا وقت احرام باقی بماند قبل از احرام نیز نباید استعمال کند.

مسأله 152- روغن مالیدن به جهت ضرورت و احتیاج عیبی ندارد. ⁽⁵⁾

مسأله 153- خوردن روغنی که در آن بوی خوش مثل

زعفران نباشد مانعی ندارد.

مسأله 154- اگر در روغن بوی خوش نباشد مالیدن آن کفاره ندارد و اگر در آن بوی خوش باشد ⁽¹⁾کفاره اش یک گوسفند است هر چند از روی اضطرار باشد. ⁽²⁾

«گرفتن ناخن»

مسأله 155- جایز نیست محرم ناخن دست یا پای خود را بگیرد حتی بعض آن را و فرقی نیست با ناخن گیر باشد یا هر وسیله دیگر بلکه زائل کردن ناخن با دندان یا سوهان نیز جایز نیست.

مسأله 156- گرفتن ناخن دیگری عیبی ندارد گر چه دیگری نیز محرم باشد بنابراین محرم می تواند ناخن محرم دیگری را برای تقصیر بگیرد.

مسأله 157- اگر بقای ناخن موجب اذیت و آزار باشد مثل اینکه بعض آن جدا شده و بعض دیگر مانده و موجب ناراحتی می شود گرفتن آن جایز است لکن باید ⁽³⁾کفاره بدهد.

مسأله 158- برای هر ناخن دست تا به ده نرسیده باید یک مد

طعام بدهد و همینطور است در ناخن های پا.

مسأله 159- اگر تمام ناخن های دست ها و پاها را در یک مجلس بگیرد باید یک گوسفند کفاره بدهد.

مسأله 160- اگر تمام ناخن های دست را در یک یا چند مجلس بگیرد و در مجلس دیگر یا چند مجلس دیگر تمام ناخن پاها را بگیرد باید دو گوسفند کفاره بدهد.

مسأله 161- اگر تمام ناخن دستها را بگیرد و ناخن پاها را کمتر از ده تا بگیرد یک گوسفند برای ناخن دستها و برای هر یک از ناخن های پا یک مد طعام بدهد و همچنین است اگر تمام ناخن پاها را بگیرد و ناخن دست ها را کمتر از ده ناخن بگیرد ⁽¹⁾.

مسأله 162- اگر کسی کمتر از ده ناخن داشت و همه آنها را گرفت برای هر ناخن یک مد طعام بدهد. ⁽²⁾

آیةاللَّه خوئی متعرض این فرع نشده اند.

«زائل کردن مو»

مسأله 163- بر محرم حرام است زائل کردن موی خود یا دیگری هر چند دیگری محرم نباشد و در این حکم فرقی نیست میان موی کم و زیاد بلکه ⁽³⁾زایل کردن بعض از یک مو نیز

حرام است.

مسأله 164- در ازاله مو، فرقی میان تراشیدن یا کندن یا قیچی کردن یا استفاده از موبر نیست، همانطور که فرقی میان اعضای بدن نیست.

مسأله 165- ازاله مو اگر از روی ضرورت باشد جایز است مثل مویی که چشم را اذیت می کند.

مسأله 166- اگر در وقت غسل یا وضو یا تطهیر، ⁽¹⁾مویی بدون قصد کنده شود اشکال ندارد و کفاره هم ندارد.

مسأله 167- کفاره زایل کردن موی سر، به جهت ضرورت، دوازده ⁽²⁾مد طعام است که باید به شش مسکین بدهد یا سه روز روزه بگیرد یا یک گوسفند قربانی کند و یک مد تقریباً ده سیر است.

مسأله 168- کفاره زایل کردن موی سر، بدون ضرورت، یک گوسفند است. ⁽³⁾