مشخصات کتاب

سرشناسه : فلاح زاده، محمدحسین، ۱۳۳۷ -

عنوان و نام پدیدآور : احکام دین مطابق با فتاوای مراجع بزرگ تقلید/ تدوین محمدحسین فلاح زاده؛ [برای] حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت.

مشخصات نشر : تهران: نشر مشعر، ۱۳۷۴.

مشخصات ظاهری : ۲۲۸ ص. : مصور.

شابک : 964-6293-00-X ؛ ۵۵۰۰ ریال (چاپ هشتم) ؛ ۸۰۰۰ ریال (چاپ نهم) ؛ ۱۰۰۰۰ ریال (چاپ دوازدهم) ؛ ۱۰۰۰۰ریال (چاپ سیزدهم) ؛ ۱۵۰۰۰ ریال: چاپ شانزدهم: 978-964-6293-00-7 ؛ ۲۴۰۰۰ ریال (چاپ بیست و یکم) ؛ ۲۴۰۰۰ ریال (چاپ بیست و ششم)

یادداشت : چاپ هشتم و نهم: ۱۳۸۲.

یادداشت : چاپ دوازدهم: تابستان ۱۳۸۵.

یادداشت : چاپ سیزدهم: پاییز ۱۳۸۵.

یادداشت : چاپ شانزدهم: تابستان ۱۳۸۷.

یادداشت : چاپ بیست و یکم: تابستان ۱۳۸۹.

یادداشت : چاپ بیست و ششم: پاییز ۱۳۹۰.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : فقه جعفری -- رساله عملیه

شناسه افزوده : حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت

رده بندی کنگره : BP۱۸۳/۹/ف۸الف۳ ۱۳۷۴

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۴۲۲

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۵-۳۲۷۵

اشاره

مقدمه ناشر

«مراتب معنوی حج که سرمایه حیات جاودانه است و انسان را به افق توحید و تنزیه نزدیک می نماید، حاصل نخواهد شد مگر آنکه دستورات عبادی حج بطورصحیح و شایسته مو به مو عمل شود». حضرت امام خمینی قدس سره

حجّ نمایشی پرشکوه، از اوج رهایی انسان موحّد ازهمه چیز جز او، و عرصه پیکاری فرا راه توسن نفس، و جلوه بی مانندی از عشق و ایثار، و آگاهی و مسئولیت، در گستره حیات فردی و اجتماعی است. پس حجّ تبلور تمام عیار حقایق و ارزشهای مکتب اسلام است.

مؤمنان گرچه با این عبادت الهی، آشنایی دیرینه دارند، و هر سال با حضور شورانگیز از سراسر عالم، زنگار دل، با زلال زمزم توحید می زدایند، و با حضرت دوست تجدید میثاق می کنند، و گرچه میراث ادب و فرهنگ ما، مشحون از آموزه های حیاتبخش حجّ است، امّا هنوز ابعاد بی شماری از این فریضه مهمّ، ناشناخته و مهجور مانده است.

پیروزی انقلاب اسلامی، در پرتو اندیشه های تابناک امام خمینی- رضوان اللَّه تعالی علیه- حجّ را نیز همچون سایر معارف و احکام اسلامی، در جایگاه واقعی خویش نشاند، و سیمای راستین و محتوای غنی آن را نمایاند.

امّا هنوز راهی دراز در پیش است، تا فلسفه و ابعاد و آثار و برکات حجّ، شناخته و شناسانده شود، و مؤمن حجّ گزار با آگاهی و شعور دینی، بر آن مواقف کریمه، و مشاعر عظیمه، که محلّ هبوط ملائکة اللَّه، و توقّف انبیا و

اولیا بود، گام بگذارد.

در راستای تحقق این هدف بزرگ، بعثه مقام معظّم رهبری با الهام از اندیشه های والا و ماندگار امام راحل، احیاگر حجّ ابراهیمی- قدّس سرّه الشّریف- و بهره گیری از رهنمودهای ارزشمند رهبر عزیز انقلاب اسلامی حضرت آیةاللَّه خامنه ای- مدّظلّه العالی- با تأسیس معاونت آموزش و تحقیقات، تلاش می کند فصل جدیدی فراراه اندیشمندان مسلمان، و علاقمندان به فرهنگ حجّ، و زائران و راهیان حرمین شریفین بگشاید. از این رو در عرصه تحقیق و تألیف و ترجمه، آثار گوناگون پیرامون حقایق و معارف حجّ، آشنایی با اماکن مقدسه، تاریخ و سرگذشت شخصیتهای بزرگ اسلام، بررسی رویدادها و عرضه خاطرات و بویژه آموزش مسائل و آداب حجّ تلاش هایی را آغاز کرده است.

آنچه اینک پیش روی خواننده قرار دارد برگ سبزی است از این دفتر.

بی گمان راهنمایی و همراهی اندیشوران، از نارسائی ها خواهد کاست، و در این راه معاونت آموزش و تحقیقات بعثه مقام معظّم رهبری، از همکاری همه علاقمندان استقبال کرده، و دست آنان را به گرمی می فشارد.

و من اللَّه التوفیق و علیه التکلان

معاونت آموزش و تحقیقات

بعثه مقام معظم رهبری

پیشگفتار

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

آفرینش انسان، هرگز بیهوده و بی هدف نیست، بلکه آدمی در زندگی خود باید برای رسیدن به سعادت و کمال، تلاش کند.

اسلام به عنوان آخرین مکتبِ تضمین کننده سعادت بشری، شرط اصلی و اساسی رسیدن به این هدف بزرگ را اعتقادصحیح می داند، و برای سالم سازی اندیشه و اعتقاد انسانها، به اصول خاصّی باور دارد که آغاز و پایان هستی را مشخص می کند و انسانها را از افکار پوچ و خیالهای بیهوده می رهاند و به زندگی هدفدار راهنمایی می کند.

البته اسلام، تنها اعتقادصحیح را کارساز نمی داند، بلکه مردم در مرحله عمل و رفتار نیز باید راه درست را از نادرست بازشناسند و خوبیها را عمل کنند و از بدیها بپرهیزند. «⁽¹⁾» آنچه عهده دار این بخش از برنامه های اسلام است «فِقه» یا «احکام»

نام دارد، که در حقیقت مجموعه قوانین عملی اسلام است و از وحی الهی سرچشمه گرفته و با بیان معصومین- علیهم السلام- تفسیر و تبیین شده است، قوانینی که هرگز تغییر پذیر نیست و تمام موضوعات و مصادیق خارجی و حوادث واقعه «⁽¹⁾» را دربرمی گیرد، بدون آنکه به اصول آن خدشه ای وارد شود. «⁽²⁾» شناخت این قوانین، در حدّ نیاز برای تمام افراد، لازم و ضروری است. آنچه امروزه به نام «رساله توضیح المسائل» از مراجع بزرگوار تقلید در دسترس مردم قرار دارد، حاوی مجموعه مسائلی است که تمام افراد جامعه در موقعیت های گوناگون ممکن است به آنها نیاز داشته باشند، ولی از آنجا که آن رساله ها فراتر از نیاز یک قشر خاص نگاشته شده، و در بردارنده برخی از مسائلی می باشد که ممکن است درحدّ نیاز اوّلیه شما زائران عزیز نباشد، افزون برآنکه در برخی موارد، اصطلاحات و لغات غیر مأنوس و مشکلی در آنها دیده می شود که نیاز به توضیح و تفسیر دارد، لذا بر آن شدیم، تا مسائل فقهی مورد نیاز زائران، بویژه حجاج عزیز را، بدون هیچگونه دخل و تصرفی در فتاوای فقیهان، با تغییر عبارت و تنظیم مطالب و حذف برخی از مسایلی که هم اکنون مورد نیازشان نمی باشد، بدین صورت تدوین کنیم. یادآوری این نکته ضروری است که هدف اصلی ما از تدوین و نگارش این کتاب، نیاز حجاج بیت اللَّه الحرام بوده است، و در برخی از فصلهای کتاب، مسائل ویژه آنان آورده شده است، امّا فراتر از این نیاز، عموم زائران، و حتی اقشار

مختلف مردم در نظر بوده اند، و انتخاب مسائل و شیوه نگارش بگونه ای است که می تواند برای سایرین نیز مفید باشد.

سخنی با حجّاج بیت اللَّه الحرام آنچه حجاج عزیز از احکام دین باید بدانند یا بدان عمل کنند، به دو دسته تقسیم می شود:

دسته اول: مسائلی است که در کتابهای «مناسک» آمده و بیان کننده کیفیت اعمال عمره و حج است.

دسته دوم: مسائلی است که در کتابهای «مناسک» نیامده و مربوط به کیفیّت اعمال عمره و حج نیست، ولی شناخت آنها تأثیر بسیاری درصحّت اعمال حج دارد، و در برخی موارد غفلت از آنها سبب باطل شدن اعمال نیز می گردد، در این نوشته در پی آنیم تا درحدّ توان، آن دسته از مسائل احکام را که در کتابهای مناسک نیامده و مورد نیاز زائران عزیز می باشد، با مراعات اختصار بیاوریم ولی باید دانست که مطالعه این کتاب آنها را از مطالعه «مناسک حج» و شرکت در کلاسهای آموزشی روحانیان کاروانها بی نیاز نمی کند، گرچه می تواند آنان را در عمل به احکام دینی یاری دهد.

یادآوری چند نکته:

1- متن کتاب مطابق با فتاوای بنیانگذار جمهوری اسلامی، حضرت آیةالله العظمی امام خمینی (قدس سره) می باشد.

2- فتاوای سه تن از مراجع بزرگ تقلید؛ یعنی، حضرت آیةالله العظمی اراکی (دام ظله) و حضرت آیةالله العظمی گلپایگانی (دام ظله) و حضرت آیةالله العظمی خوئی (قدس سره) به آن افزوده شده که موارد

اختلاف، در همان صفحه، با علامت ستاره (*) مشخص شده است.

3- در متن کتاب بیشتر مسائل ضروری و کلی آمده و به مسائل جزئی کمتر پرداخته شده است و اختلاف چندانی در آنها وجود ندارد، بعلاوه، همه اختلاف فتواها بگونه ای نیست که اگر مقلّد به مسائل متن عمل کند، خلاف فتوای مرجع تقلیدش عمل کرده، و یا واجبی را ترک کرده باشد، مثلًا اگر مسأله ای که در متن آمده، فتوا باشد و مرجع تقلید کسی در همان مسأله، احتیاط واجب داشته باشد، اگر مقلد به آن فتوا عمل کند، به همان احتیاط نیز عمل کرده است و مشکلی پیش نمی آید.

4- در انتخاب مسائل، تلاش شده است تا مقدار مورد نیاز اولیه زائران عزیز آورده شود، و در مواردی که فرعی از فروع مسائل حذف شده، عنوان مسأله بگونه ای آمده که اشکالی در فتوا پیش نیاید؛ به عنوان مثال در بحث مُطهّرات، با اینکه مطهرات ده تاست، در این نوشته تنها به پنج مورد آن اکتفا شده ولی عنوان مسأله اینگونه نگاشته شده است:

«همه اشیاء نجس پاک می شود و عمده پاک کننده ها عبارتند از:» 5- برای آنکه خوانندگان عزیز اگر خواستند جزئیات مسائل را بدانند و یا متن مسائل را از منابع آنها ببینند، آدرس مسائل در پایان هرصفحه آمده است، بعلاوه، حواشی مراجع تقلید نیز همراه با شماره مسأله- مطابق رساله ایشان- آورده شده است.

6- با ادای احترام مجدّد به مراجع بزرگوار تقلید، جهت اختصار درحواشی، القاب آنان حذف گردیده وتنها به لقب مشهور اکتفا شده است.

7- جهت اختصار در آدرس مطالب علائم زیر به کار رفته است:

ج/ جلد،ص/صفحه، م/ مسأله، س/ سؤال

8- در تهیه این کتاب از متون زیر استفاده شده است:

امید است این نوشته، زائران عزیز را در فهم احکام دین یاری کند.

خدای را بر این توفیق سپاس می گوییم و از نظرات و پیشنهادهای سازنده شما استقبال می کنیم. «⁽¹⁾» ربّنا تَقبَّل مِنَّا انَّک انْتَ السَمیعُ العَلیم «⁽²⁾»

زمستان 1372، ه. ش. محمّد حسین فلّاح زاده ابرقوئی

جایگاه احکام در اسلام

اشاره

اسلام، آخرین و کامل ترین مکتبی است که تمامی برنامه های آن، مطابق فطرت و مصلحت انسانهاست، و با پیاده کردن آن، سعادت انسانها تأمین خواهد شد، و جامعه ای که در آن قوانین اسلام اجراء شود، جامعه ایده آل خواهد بود. «احکام» یکی از پایه های اصلی و اساسی مقررات و قوانین انسان ساز اسلام است؛ چرا که: برنامه های نجات بخش اسلام عبارت است از:

برنامه های اعتقادی که به «اصول دین» تعبیر می شود.

دستورات عملی که «فروع دین» یا «احکام» نامیده می شود.

مسائل روانی و رفتاری که «اخلاق» نام دارد.

دسته اول: برنامه هائی است در رابطه با سالم سازی فکر و اعتقاد انسان، که باید آنها را از روی دلیل پذیرفته و معتقد باشد (هرچند دلیل ساده) و چون این دسته از برنامه های اسلام، امور اعتقادی است و محتاج به یقین می باشد، پیروی از دیگران (تقلید) در آنها راه ندارد.

دسته دوم: برنامه های عملی است که وظیفه انسانها را نسبت به کارهایی که باید انجام دهند و یا از آن دوری جویند، مشخص می کند. اینگونه برنامه ها «احکام» نام دارد، و برای شناخت آنها، تقلید و پیروی از مجتهد (کارشناس) این فن مانع ندارد.

تقسیم احکام

هرکاری که انسان انجام می دهد، در اسلام دارای حکم خاصی است، که عبارت است از:

واجب: عملی که انجام آن لازم است وترک آن عذاب دارد؛ مانند نماز و روزه.

حرام: عملی که ترک آن لازم است و انجامش عذاب دارد؛ مانند دروغ و ظلم.

مستحب: عملی که انجام آن نیکو است و ثواب دارد ولی ترک آن هم عذاب ندارد؛ مانند نماز شب وصدقه.

مکروه: عملی که ترک آن نیکو است و ثواب دارد ولی انجامش عذاب ندارد؛ مانند فوت کردن به غذا و خوردن غذای داغ.

مباح: عملی که انجام و ترک آن مساوی است، نه عذابی دارد و نه ثوابی؛ مانند راه رفتن، نشستن. «⁽¹⁾»

احکام تقلید

تقلید به معنای پیروی کردن و دنباله روی است و در اینجا پیروی از «فقیه» می باشد؛ یعنی انسان کارهای خود را مطابق فتوای مجتهد انجام دهد. «⁽²⁾» 1- کسی که مجتهد نیست و نمی تواند احکام و دستورهای الهی را بدست

آورد باید از مجتهد تقلید کند. «⁽¹⁾» 2- وظیفه اکثر مردم در تقلید است چون افراد کمی هستند که بتوانند در احکام، اجتهاد کنند. «⁽²⁾» 3- به مجتهدی که دیگران از او تقلید می کنند «مرجع تقلید» می گویند.

4- مجتهدی که انسان از او تقلید می کند بنابر احتیاط واجب باید دانش فقهی او از سایر مجتهدین زمان خود بیشتر باشد.

توضیح شرایط مرجع تقلید

1- شخص عادل در مرتبه ای از تقوا قرار دارد که در پی انجام واجبات و پرهیزاز گناهان است و نشانه عدالت آن است که گناهان کبیره «⁽³⁾» را انجام نمی دهد، و گناهصغیره را تکرار نمی کند. «⁽⁴⁾» «⁽⁵⁾»

2- کسی که تازه به سن بلوغ رسیده است و یا تاکنون تقلید نمی کرده، باید مجتهدی را مرجع تقلید خود قرار دهد که زنده باشد و نمی تواند از مجتهدی که فوت کرده است تقلید کند. «⁽¹⁾» 3- کسی که از مجتهدی تقلید می کند، اگر مرجع تقلیدش از دنیا برود، می تواند با اجازه مجتهد زنده، بر تقلید وی باقی بماند. «⁽²⁾» 4- کسی که بر تقلید میت باقی مانده است در مسائلی که میت در آنها فتوا ندارد و همچنین مسائل جدید؛ مانند جنگ وصلح و ... باید از مجتهد زنده تقلید کند. «⁽³⁾» 5- مجتهدی که انسان از او تقلید می کند، باید پیرو مذهب جعفری؛ یعنی شیعه دوازده امامی باشد، پس شیعیان نمی توانند در احکام، به فتوای علمای غیر دوازده امامی عمل کنند. «⁽⁴⁾» 6- اسلام وظیفه زن و مرد را متناسب با طبیعت و چگونگی خلقت وی قرار داده است، برداشتن مسؤولیت بسیار خطیر و سنگین مرجعیّت، از دوش بانوان، نادیده گرفتن حق آنها نیست؛ چون در اسلام بانوان نیز

می توانند در علوم اسلامی تا اجتهاد پیش بروند و احکام خدا را از منابع آن (قرآن و روایات) استخراج کنند و از کسی تقلید نکنند.

7- اعلم کسی است که در استخراج احکام (از قرآن و روایات) از مجتهدان دیگر استادتر باشد. «⁽¹⁾» 8- بر مُکلّف واجب است که جهت شناختن مجتهد اعلم جستجو کند. «⁽²⁾» 9- انسان در تقلید مستقل است و تابع دیگران نمی باشد، مثلًا زن در این مسأله تابع شوهر نیست و هر کس را دارای شرایط تشخیص داد از او تقلید می کند هرچند شوهرش مقلد مجتهد دیگری باشد. «⁽³⁾»

راههای شناخت مجتهد و اعلم:

الف) خود انسان یقین کند، مثل آنکه از اهل علم باشد و بتواند مجتهد و اعلم را بشناسد.

ب) دو نفر عالم عادل که می توانند مجتهد و اعلم را تشخیص دهند، مجتهد بودن یا اعلم بودن کسی را تصدیق کنند. «⁽⁴⁾» ج) عده ای از اهل علم که می توانند مجتهد و اعلم را تشخیص

دهند و از گفته آنان اطمینان پیدا می شود، مجتهد بودن یا اعلم بودن کسی را تصدیق کنند. «⁽¹⁾»

راههای بدست آوردن فتوای مجتهد:

1- اگر مجتهد اعلم در مسأله ای فتوا نداشته باشد، مُقلِّد می تواند به مجتهد دیگری که در آن مسأله فتوا دارد رجوع کند، و بنابر احتیاط واجب باید مجتهدی که به فتوایش رجوع می شود از دیگران اعلم باشد. «⁽³⁾» 2- اگر فتوای مجتهد در مسأله ای عوض شود، مقلّد باید به فتوای جدید عمل کند و عمل کردن به فتوای گذشته جایز نیست. «⁽⁴⁾» 3- مسائلی را که انسان غالباً به آنها احتیاج دارد واجب است یاد بگیرد.

مکلّف کیست؟

افراد عاقل و بالغ مکلّفند؛ یعنی نسبت به احکام وظیفه دارند و باید به واجبات عمل کنند و از محرمات بپرهیزند.

سنّ بلوغ

پسرها، پس از تمام شدن پانزده سال و دخترها، پس از نه سالگی بالغ می باشند و باید تمام وظایف شرعی را انجام دهند، گرچه، کودکانِ کمتر از این سن هم اگر کارهای نیک، مانند نماز را بطورصحیح انجام دهند، پاداش و ثواب خواهند داشت. باید توجه داشت که سن بلوغ، به سال قمری حساب می شود و چون هر سال قمری سیصد و پنجاه و چهار روز و شش ساعت است، ده روز و هیجده ساعت از سال شمسی کمتر می باشد، بنابراین، با کم کردن نود و شش روز و هیجده ساعت از نه سال شمسی، نه سال قمری به دست می آید، و با کم کردنصد و شصت و شش روز و شش ساعت از پانزده سال شمسی، پانزده سال قمری معلوم خواهد شد.

فرق بین «احتیاط واجب» و «احتیاط مستحب»

«احتیاط مستحب» همیشه همراه با فتواست؛ یعنی در آن مسأله، مجتهد پس از اظهارنظر، راه احتیاط را هم نشان داده است و مقلّد می تواند در آن مسأله، به فتوای مجتهد و یا به احتیاط عمل کند و نمی تواند به مجتهد دیگری رجوع کند، مانند این مسأله:

«اگر نداند بدن یا لباسش نجس است و بعد از نماز بفهمد نجس بوده، نماز اوصحیح است ولی احتیاط آن است که اگر وقت دارد، نماز را دوباره بخواند.»

«احتیاط واجب» همراه با فتوا نمی باشد و مقلّد باید به همان احتیاط عمل کند و یا به فتوای مجتهد دیگر مراجعه کند، مانند این مسأله:

«احتیاط آن است که بر برگ درخت انگور، اگر تازه باشد سجده نکنند.»

راهنمایی

از آنجا که تمام اعمال ما باید مطابق فتوای مرجع تقلید باشد، چنانچه کسی تاکنون، مجتهد معینی را به عنوان مرجع تقلید خود انتخاب نکرده، باید پس از تحقیق از اهل علم، مجتهد جامع الشرایط را شناخته و در مسائل حج و سایر مسائل، به فتوای او عمل کند، و آن دسته از افرادی که مقلّد حضرت امام (قدس سره) یا سایر مراجع از دنیا رفته، بوده اند توجه داشته باشند که باید در احکام، یا به فتوای مجتهد زنده عمل کنند و یا با اجازه مجتهد زنده می توانند به تقلید مرجع خود باقی بمانند.

طهارت

اشاره

نماز مهمترین واجب الهی است، که انسانها با انجام آن قبولی سایر اعمال را تضمین می کنند. برای انجام این عبادت بزرگ، نمازگزار باید بدن و لباس خود را از نجاستها پاک کند و با انجام وضو یا غسل، با ظاهری آراسته و روحی نورانی رو به قبله ایستاده و نماز را بجای آورد.

برای پاکی از نجاست، شناخت آنها و راه پاک کردن اشیاء نجس نیز لازم است. بنابراین به بیان آنها می پردازیم:

قبل از شناخت نجاستها، به یک قاعده کلّی اسلامی توجه کنید:

«در عالَم همه چیز پاک است، مگر یازده چیز و آنچه براثر برخورد با اینها نجس شود.»

1- ادرار (بول) انسان و حیوانهای حرام گوشتِ خون

2- مدفوع (غائط) جهنده دار «⁽¹⁾» مانند گربه و موش.

3- منی

انسان وحیوانی که خون جهنده دارد.

4- مردار

مانند: گوسفند.

5- خون

نجاسات 6- سگ که در خشکی زندگی می کند

7- خوک ولی دریایی آن نجس نمی باشد.

8- شراب و هر مایع مست کننده

9- آبجو (فُقّاع)- آبجوی غیر طبی

10- کافر

11- عرق شتر نجاستخوار

1- ادرار و مدفوع انسان و تمامی حیوانهای حرام گوشت که خون جهنده دارند نجس است. «⁽²⁾»

2- ادرار و مدفوع حیوانهای حلال گوشت، مانند گاو و گوسفند و حیوانهائی که خون جهنده ندارند؛ مانند: مار و ماهی پاک است. «⁽³⁾» 3- بول و غائط حیوانهائی که گوشت آنها مکروه است پاک می باشد؛ مانند: اسب و الاغ. «⁽⁴⁾»

4- فضله پرندگان حرام گوشت، مانند کلاغ، نجس است. «⁽¹⁾» «⁽²⁾»

احکام خون

1- خون انسان و هر حیوانی که خون جهنده دارد نجس است؛ مانند مرغ و گوسفند.

2- خون حیوانی که خون جهنده ندارد پاک است؛ مانند ماهی و پشه.

3- خونی که گاهی در تخم مرغ یافت می شود نجس نیست، ولی بنابر احتیاط واجب باید از خوردن آن اجتناب کرد و اگر خون را با زرده تخم مرغ به هم بزنند که از بین برود، خوردن زرده هم مانعی ندارد. «⁽³⁾»

4- خونی که از لای دندان (لثه) می آید، اگربا آب دهان مخلوط شده و از بین برود پاک است و در آنصورت فرو بردن آب دهان هم اشکال ندارد. «⁽⁴⁾»

چگونه چیز پاکی نجس می شود؟

چیزهای پاک هم ممکن است با برخورد با نجاسات نجس شود، درصورتی که یکی از آن دو (چیز پاک یا نجس) طوری تر باشد که

رطوبت یکی از آن دو به دیگری برسد. «⁽¹⁾»

احکام مردار

«⁽²⁾»

انسان مرده هر چند تازه از دنیا رفته و بدنش سرد نشده باشد (بجز اجزاء بی روح او مانند ناخن و مو و دندان) تمام بدنش نجس می باشد، مگر آنکه: «⁽³⁾» الف: شهید معرکه «⁽⁴⁾» باشد.

ب: او را غسل داده باشند (سه غسلش تمام شده باشد).

مردار حیوان

1- مردار حیوانی که خون جهنده ندارد پاک است، مانند ماهی.

2- مردار حیوانی که خون جهنده دارد، اجزاء بی روح آن مانند؛ مو و شاخ، پاک و اجزاء روح دارش مانند گوشت و پوست، نجس است. «⁽⁵⁾» 1- سگ و خوک، تمام اجزاء آن نجس است.

1- خون جهنده دارد 1. اجزاءروح دار، نجس است.

مردار حیوان 2. اجزاء بی روح، پاک است.

2- غیرسگ وخوک

2- خون جهنده ندارد، تمام اجزاءآن پاک

است.

در موارد زیر حکم به پاکی می شود:

1- اگر انسان نداند چیز پاکی نجس شده یا نه؟ پاک است و جستجو و وارسی هم لازم نیست، هر چند بتواند نجس بودن یا پاک بودن آن را بفهمد. «⁽²⁾» 2- خوردن و آشامیدن چیز نجس حرام است. «⁽³⁾» 3- اگر انسان ببیند کسی چیز نجسی را می خورد، یا با لباس نجس نماز می خواند، لازم نیست به او بگوید. «⁽⁴⁾»

مُطهِّرات (پاک کننده ها)

چگونه چیز نجس پاک می شود؟

همه اشیاء نجس پاک می شود و عمده پاک کننده ها عبارتند از:

1- آب

2- زمین

3- آفتاب

4- اسلام

5- برطرف شدن نجاست «⁽¹⁾»

آب

آب، بسیاری از چیزهای نجس را پاک می کند امّا اقسام مختلفی دارد که شناخت آنها، ما را برای یادگرفتنِ بهترِ مسائل مربوط به آن، کمک می کند.

1- مُضاف

1- آب چاه

اقسام آبها

2- آب جاری

2- مُطلق 3- آب باران

4- آب راکد کُر

قَلیل

آب مضاف: آبی است که یا ازچیزی گرفته باشند (مانند آب سیب و هندوانه) و یا با چیزی مخلوط شده باشد، به قدری که به آن، آب نگویند؛ مانند شربت.

آب مطلق: آبی است که مضاف نباشد.

احکام آب مضاف

1- چیز نجس را پاک نمی کند (از مطهرات نمی باشد).

2- با برخورد نجاست، نجس می شود، هر چند نجاست کم باشد و بو یا رنگ یا مزه آب عوض نشود.

3- وضو و غسل با آن باطل است. «⁽¹⁾» اقسام آب مطلق

آب یا از زمین می جوشد.

و یا از آسمان می بارد.

و یا نه می جوشد و نه می بارد.

به آبی که از آسمان ببارد «باران» گویند.

و به آبی که از زمین می جوشد، اگر جریان داشته باشد «آب جاری» گویند و اگر بدون جریان باشد، «آب چاه» گویند.

آبی که از زمین نمی جوشد و از آسمان نمی بارد، «آب راکد»

است.

«آب راکد» اگر مقدارش زیاد باشد، «کر» و اگر کم باشد «قلیل» است.

حجم: 875/ 42 وجب، مقدار آبی که اگر در ظرفی که درازا و پهناوگودی آن هریک حداقل 5/ 3 وجب باشد مقدار کُر: «⁽¹⁾»

بریزند پر شود، به مقدار کر است. «⁽²⁾»

وزن: 419/ 377 کیلوگرم.

مقدار آب قلیل: آبی که از کر کمتر باشد قلیل است.

تنها آب مطلق، آلودگیها را پاک می کند. گرچه ممکن است آب مضاف چیز کثیفی را تمیز کند ولی هرگز نجس را پاک نمی کند.

احکام آبها

آب قلیل:

1- آب قلیل با برخورد نجاست نجس می شود (روی چیز نجس ریخته شود یا چیز نجس به آن برسد). «⁽¹⁾» 2- اگر آب کر یا جاری به آب قلیلِ نجس، متصل و با آن مخلوط شود پاک می گردد. (مثلًا ظرف آب قلیلی که نجس شده زیر شیر آبی که به منبع کر متصل می باشد گذاشته و آب را بر آن باز کرده و با آن مخلوط شود «⁽²⁾»). «⁽³⁾»

آب کر- جاری- چاه:

1- تمام اقسام آبهای مطلق بجز آب قلیل تا زمانی که بو یا رنگ یا

مزه نجاست نگرفته باشد پاک است و هرگاه بر اثر برخورد با نجاست، بو یا رنگ یا مزه نجاست بگیرد نجس می شود (بنابراین، آب جاری، چاه، کر و حتّی باران در این حکم مشترکند). «⁽¹⁾» 2- آب لوله های عمارات که متصل به منبع کر می باشد در حکم آب کر است. «⁽²⁾»

برخی از خصوصیات آب باران:

1- اگر بر چیز نجسی که عینِ نجس «⁽³⁾» در آن نیست یکبار ببارد پاک می شود.

2- اگر بر فرش و لباس نجس ببارد پاک می شود و فشار لازم ندارد. «⁽⁴⁾» 3- اگر بر زمین نجس ببارد پاک می شود.

4- هرگاه باران در جائی جمع شود، اگر چه کمتر ازکرباشد، چنانچه تا موقعی که باران می بارد چیز نجسی را در آن بشویند، تا زمانی که بو یا رنگ یا مزه نجاست نگرفته، پاک است. «⁽⁵⁾»

چگونگی تطهیر اشیاء نجس با آب:

آب، مایه زندگی و پاک کننده بیشترین نجاسات است و از جمله مطهراتی است که همه روزه تمام افراد با آن سروکار دارند. اینک چگونگی تطهیر چیزهای نجس را فرا می گیریم.

1- با آب کر: یک مرتبه

1- ظرف

2- باآب قلیل: سه مرتبه

یک مرتبه «⁽¹⁾» تطهیراشیاءنجس «⁽²⁾» 1- به بول نجس شده

2- غیرظرف

یک مرتبه

2- به غیربول نجس شده

توضیح:

الف: برای تطهیر اشیاء نجس، ابتدا باید عین نجس را برطرف کرده سپس به همان تعداد که در نمودار آمده است آن را آبکشید؛ مثلًا ظرف نجس را بعد از برطرف کردن آلودگی، اگر یک مرتبه در آب کر بشویند کافی است.

ب: فرش و لباس و چیزهایی مانند فرش و لباس که آب را به خود می گیرد و قابل فشردن است، چنانچه با آب قلیل تطهیر می کنند، باید بعد از هر بار شستن، آن را فشرد تا آبهای داخل آن بیرون آید و یا بگونه ای دیگر آبِ آن گرفته شود و در آب کر و جاری هم احتیاط واجب آن است که آب داخل آن گرفته شود. «⁽¹⁾»

ج: آب جاری و چاه در احکامی که برای تطهیر اشیاء نجس بیان شد، مانند آب کر است.

مسأله:

ظرف نجس را می توان این گونه آب کشید:

با آب کر: یک بار آن را در آب برده و بیرون آورند.

با آب قلیل: آن را سه مرتبه پر از آب کرده و خالی کنند، یا سه مرتبه قدری آب در آن ریخته و هر مرتبه آب را بطوری در آن بگردانند که به جاهای نجس برسد و بیرون بریزند.

زمین

1- اگر کف پا یا کف کفش، هنگام راه رفتن، نجس شود، و به سبب تماس با زمین، آلودگی ها برطرف گردد، پاک می شود. پس زمین، فقط پاک کننده کف پا و کف کفش است، آنهم با این شرایط:

آفتاب

آفتاب هم با شرایطی که خواهد آمد، این اشیاء را پاک می کند.

شرایط مُطهِّر بودن آفتاب

مسأله: اگر زمین و مانند آن نجس باشد، ولی رطوبتی نداشته باشد، می توان مقداری آب، یا چیز دیگری که سبب مرطوب شدن آن بشود، بر آن ریخته و سپس آفتاب بتابد و آن را پاک کند.

اسلام

اگر کافر، شهادتین را بگوید، مسلمان می شود و با اسلام، تمام بدن او پاک می گردد؛ یعنی بگوید:

«اشْهَدُ انْ لااله الّا اللَّه، وَ اشْهَدُ انَّ مُحَمَّداً رسُولُ اللَّه». «⁽¹⁾»

برطرف شدن عین نجاست

در دو مورد، با برطرف شدن آلودگی، چیز نجس پاک می شود و نیازی به آب کشیدن ندارد.

الف: بدن حیوان؛ مثلًا منقار مرغی که غذای نجس خورده است، هنگامی که نجاست برطرف شود پاک است.

ب: باطن بدن انسان، مانند داخل دهان و بینی و گوش؛ مثلًا اگر هنگام مسواک کردن، از لثه ها خون بیاید، وقتی که آب دهان رنگ خون نداشته باشد، پاک است و آب کشیدن داخل دهان لازم نیست. «⁽²⁾»

احکام توالت رفتن (تخلی)

1- انسان در هنگام تخلّی نباید رو به قبله یا پشت به قبله باشد. «⁽³⁾»

2- پس از برطرف شدن بول، یکبار شستن مخرج بول برای مردان کافی است «⁽¹⁾» ولی زنها بنابر احتیاط واجب، باید دو بار بشویند. «⁽²⁾» «⁽³⁾»

3- در تطهیر مخرج غائط، اگر در دفعه اوّل طوری شسته شود که ذره ای غائط باقی نماند، دوباره شستن لازم نیست. «⁽⁴⁾» راهنمایی

در برخی از اماکن مکّه و مدینه، بر اثر ازدحام جمعیّت، ممکن است نظافت آن اماکن به خوبی مراعات نشود، ولی تمیز نبودن، دلیل بر نجس بودن نیست، و تا یقین به نجس شدن چیزی حاصل نشود، آن چیز پاک است و حجاج عزیز هرگز نباید به خود وسوسه راه دهند، که سبب غفلت از مراتب معنوی اعمال عمره و حج است. همچنان که امام خمینی- قدس سره- می فرمایند.

وضو

اشاره

نمازگزار باید قبل از انجام نماز، وضو گرفته و خود را برای انجام این عبادت بزرگ آماده کند.

در برخی از موارد هم باید «غُسل» کند؛ یعنی تمام بدن را بشوید و هرگاه نتواند وضو بگیرد یا غسل کند، باید به جای آن عملِ دیگری به نام «تیمّم» انجام دهد که در این قسمت با احکام هریک آشنا خواهید شد.

چگونگی وضو

انسان باید در وضو ابتداصورت را بشوید و سپس دست راست و بعد از آن دست چپ را، بعد از شستن این اعضا باید با رطوبتی که از شستن دست بر کف آن است، سر را مسح کند؛ یعنی دست را بر آن بکشد و سپس پای راست و در آخر پای چپ را مسح کند، اکنون برای آشنایی بیشتر با اعمال وضو، به نمودارصفحه بعد توجه کنید:

از جائی که موی سر روییده تا 1-صورت آخر چانه (طول). و ازپهنا فاصله بین شست و انگشت میانه که برصورت قرار گیرد (عرض).

1- شستن 2- دست راست

از آرنج تا نوک انگشتان.

3- دست چپ

کارهای وضو «⁽¹⁾» 1- سر قسمت جلوی آن، که بالای پیشانی است

2- پای راست

2- مسح روی پا از نوک انگشت تا برآمدگی. «⁽²⁾»

3- پای چپ

توضیح اعمال وضو

شستن

1- مقدار واجب در شستنصورت و دستها، همان است که گذشت، ولی برای آنکه یقین کند مقدار واجب را شسته، باید کمی اطراف

آن را هم بشوید. «⁽¹⁾» 2- بنا بر احتیاط واجب، «⁽²⁾» بایدصورت و دستها را از بالا به پائین شست و اگر از پائین به بالا بشوید وضو باطل است. «⁽³⁾» مسح سر

1- جای مسح: یک قسمت از چهار قسمت سر، که بالای پیشانی است (بالای سر).

2- مقدار واجب مسح: هر قدر باشد کافی است (به مقداری که اگر کسی ببیند بگوید مسح کرد).

3- مقدار مستحب آن: به پهنای سه انگشت بسته و طول یک انگشت.

4- لازم نیست مسح برپوست سرباشد، بلکه بر موی جلوی سرهمصحیح است، مگر موی سربه قدری بلند باشد که هنگام شانه زدن، بهصورتش بریزد، که باید، پوست سر یا قسمت پائین (بیخ) مو را مسح نماید.

مسح پا

1- جای مسح: روی پا است.

2- مقدار واجب مسح: طول؛ از سرانگشت تا بر آمدگی روی پا، «⁽¹⁾» عرض؛ هر اندازه باشد کافی است هر چند به قدر یک انگشت باشد.

3- مقدار مستحب مسح: همه روی پا.

4- پای راست را باید قبل از پای چپ مسح کند، «⁽²⁾» ولی لازم نیست پای راست را با دست راست و پای چپ را با دست چپ مسح کند. «⁽³⁾» مسائل مشترک مسح سر و پا

1- در مسح باید دست را بر سر و پاها بکشد و اگر دست را نگه دارد، و سر یا پا را به آن بکشد وضو باطل است، ولی اگر موقعی که دست را می کشد، سر یا پا مختصری حرکت کند اشکال ندارد. «⁽⁴⁾» 2- اگر برای مسح، رطوبتی در کف دست نمانده باشد، نمی تواند دست را با آب خارج تر کند، بلکه باید از اعضای دیگرِ وضو، رطوبت بگیرد و با آن مسح کند. «⁽⁵⁾» 3- رطوبت دست باید بقدری باشد که بر سر و پا اثر بگذارد. «⁽⁶⁾» 4- محل مسح (سر و روی پاها) باید خشک باشد، بنابراین اگر

جای مسح تر باشد، باید آن را خشک کرد ولی اگر رطوبت آن بقدری کم باشد که مانع از تأثیر رطوبت دست، بر آن نباشد مانع ندارد. «⁽¹⁾» 5- بین دست و سر یا پاها باید چیزی مانند چادر و کلاه، یا جوراب و کفش فاصله نباشد. هر چند بسیار رقیق و نازک باشد و رطوبت به پوست برسد (مگر در حال ناچاری). «⁽²⁾» 6- محل مسح باید پاک باشد، پس اگر نجس است و نمی تواند آن را آب بکشد باید تیمم کند. «⁽³⁾» شرایط وضو

با شرایطی که خواهد آمد، وضوصحیح است، و با از بین رفتن هر یک از آنها وضو باطل می شود.

شرایط آب وضو

1- پاک باشد.

2- مباح باشد (غصبی نباشد). «⁽⁴⁾» 3- مطلق باشد (مضاف نباشد).

شرایط ظرف آب وضو

1- مباح باشد.

2- طلا و نقره نباشد.

شرایط اعضای وضو

1- پاک باشد.

2- مانعی از رسیدن آب در آن نباشد.

شرایط وضو گیرنده

1- استعمال آب برای او مانعی نداشته باشد.

2- با قصد قربت وضو بگیرد (ریا نکند).

سایر شرایط وضو

1- رعایت ترتیب (همانگونه که در اعمال وضو گذشت).

2- رعایت موالات (بین اعمال وضو فاصله نیفتد).

3- شخصاً وضو بگیرد (از دیگری کمک نگیرد).

توضیح: شرایط آب وضو و ظرف آن

1- وضو با آب نجس و مضاف باطل است، خواه بداند آن آب نجس یا مضاف است یا نداند، یا فراموش کرده باشد. «⁽¹⁾» 2- آب وضو باید مباح باشد، بنابر این در موارد زیر وضو باطل است:

شرایط اعضای وضو

1- اعضای وضو در موقع شستن و مسح باید پاک باشد. «⁽¹⁾» 2- اگر چیزی بر اعضای وضو باشد (اعضای شستن) که از رسیدن آب به آن جلوگیری کند، یا بر اعضای مسح است، هر چند از رسیدن آب جلوگیری نکند، برای وضو باید برطرف شود. «⁽²⁾»

3- خطوط قلم خودکار و لکه های رنگ و چربی و کِرِمْ درصورتی که رنگ بدون جِرم باشد، مانع وضو نیست، ولی اگر جِرم داشته باشد (روی پوست را گرفته) باید بر طرف شود. «⁽³⁾» شرایط وضو گیرنده:

1- کسی که می داند اگر وضو بگیرد مریض می شود و یا می ترسد که مریض شود، باید تیمم کند و اگر وضو بگیرد باطل است. ولی اگر نداند که آب برای او ضرر دارد و وضو بگیرد و بعد بفهمد که ضرر داشته، وضویشصحیح است. «⁽⁴⁾» «⁽⁵⁾»

2- وضو، باید به قصد قربت انجام شود، یعنی برای انجام فرمان

خداوند عالم وضو بگیرد. «⁽¹⁾» 3- لازم نیست نیّت رابه زبان آورد، یا از قلب خود بگذراند، بلکه همین مقدار که می داند وضو می گیرد کافی است، بطوری که اگر از او بپرسند، چه می کنی؟ بگوید وضو می گیرم. «⁽²⁾»

سایر شرایط وضو ترتیب

«⁽³⁾»

کارهای وضو بدین ترتیب باید انجام شود:

اگر ترتیب اعمال وضو بهم بخورد وضو باطل است، حتی اگر پای چپ و راست را همزمان مسح کند. «⁽⁴⁾» مُوالات

1- موالات یعنی؛ پشت سر هم انجام دادن و فاصله نینداختن بین

اعمال وضو.

2- اگر بین کارهای وضو به قدری فاصله شود که وقتی می خواهد جایی را بشوید یا مسح کند رطوبت جاهایی که پیش از آن شسته یا مسح کرده، خشک شده باشد، وضو باطل است. «⁽¹⁾» از دیگران کمک نگیرد

1- کسی که می تواند اعمال وضو را انجام دهد، نباید از دیگری کمک بگیرد، پس اگر شخص دیگریصورت و دست او را بشوید و یا مسح او را انجام دهد وضو باطل است. «⁽²⁾» 2- کسی که نمی تواند وضو بگیرد، باید نائب بگیرد که او را وضو دهد و چنانچه مزد هم بخواهد، درصورتی که بتواند باید بدهد، ولی خود او باید نیّت وضو کند. «⁽³⁾» مسأله:

اگر وقت نماز به قدری تنگ است که اگر وضو بگیرد، تمام نماز یا قسمتی از آن، بعد از وقت خوانده می شود، باید تیمم کند. «⁽⁴⁾»

راهنمایی

زائران عزیز توجه داشته باشند، که در مساجد مکه و مدینه و سایر اماکن، ظرف های آب سردی که برای نوشیدن قرار می دهند، چون ممکن است وضو گرفتن از آنها ممنوع باشد، احتیاط کرده و از آن وضو نگیرند، تا سایر اعمال آنها دچار اشکال نشود.

وضوی جَبیره ای

تعریف جبیره: دوایی که بر زخم می زنند و چیزی که با آن زخم را می بندند، «جَبیره» نام دارد.

1- شخصی که بر اعضای وضویش، زخم یا شکستگی است؛ اگر بتواند بطور معمول وضو بگیرد، باید بطور معمول وضو بگیرد. «⁽¹⁾» مثلًا؛

الف: روی زخم باز است و آب برای آن ضرر ندارد.

ب: روی زخم بسته است ولی باز کردن آن امکان دارد و آب ضرر ندارد.

2- چنانچه زخم برصورت یا دستهاست و روی آن باز است و آب ریختن روی آن ضرر دارد، «⁽²⁾» اگر اطراف آن را بشوید کافی است. «⁽³⁾»

3- اگر زخم یا شکستگی در جلوی سر یا روی پاها است (محل مسح) و روی آن باز است، چنانچه نتواند آن را مسح کند، باید پارچه پاکی روی آن بگذارد و روی پارچه را با تری آب وضو که در دست مانده، مسح کند. «⁽¹⁾» «⁽²⁾

خوئی باید تیمم کند و بنابر احتیاط وضوی جبیره ای هم بگیرد. مسأله 332

در وضوی جبیره ای، باید جاهایی که شستن یا مسح آن امکان دارد بطور معمول بشوید یا مسح کند، و مواردی که امکان ندارد، دست تر بر جبیره بکشد.

چند مسئله:

1- اگر جبیره بیش از حد معمول، اطراف زخم را پوشانده باشد، و برداشتن آن ممکن نیست، باید «⁽³⁾» وضوی جبیره ای گرفته و بنابر احتیاط

واجب تیمم هم انجام دهد. «⁽¹⁾» 2- کسی که نمی داند وظیفه اش وضوی جبیره ای است یا تیمم، بنا بر احتیاط واجب باید هر دو را انجام دهد. «⁽²⁾» 3- اگر درصورت و دستها چند جبیره باشد، باید بین آنها را بشوید و اگر جبیره ها در سر یا روی پاها باشد باید بین آنها را مسح کند و در جاهایی که جبیره است باید به دستور جبیره عمل کند. «⁽³⁾»

چیزهایی که باید برای آنها وضو گرفت

1- برای انجام نماز (بجز نماز میت).

2- برای انجام طواف کعبه.

3- برای رساندن جایی از بدن به نوشته قرآن و اسم خداوند. «⁽⁴⁾» «⁽⁵⁾» چند مسأله:

1- اگر نماز یا طواف بدون وضو انجام شود باطل است.

2- کسی که وضو ندارد نباید جائی از بدن خود را به این نوشته ها برساند:

چگونه وضو باطل می شود؟

1- خارج شدن ادرار یا مدفوع یا باد از انسان.

2- خواب، چنانچه گوش نشنود و چشم نبیند.

3- چیزهایی که عقل را از بین می برد، مانند: دیوانگی، مستی، بی هوشی.

4- استحاضه زنان. «⁽³⁾»

5- آنچه سبب غسل شود، مانند جنابت و مَسّ میّت. «⁽¹⁾» راهنمایی

از مجموع اعمال عمره و حج، تنها طواف و نماز طواف است که باید با طهارت انجام شود، و در سایر اعمال، طهارت شرط نیست، گرچه در برخی از آنها مستحب است، بنابر این حجاج عزیز توجه داشته باشند که برای انجام طواف و نماز آن (طواف عمره، حج و نساء)، حتماً باید وضو بگیرند، و غسل مستحبی احرام یا طواف، کافی نیست.

غسل

اشاره

گاهی اوقات باید برای نماز (و هر کاری که باید با وضو انجام شود) غسل کرد؛ یعنی برای اطاعت فرمان خداوند، تمام بدن را شست.

اکنون به بیان موارد غسل و چگونگی آن می پردازیم:

1- جنابت

مشترک بین مردان وزنان 2- مس میت

3- میت

اقسام غسلهای واجب

1- حیض

مخصوص بانوان 2- استحاضه

3- نفاس

پس از تعریف و تقسیم غسل به بیان مسائل هر یک از غسلهای واجب می پردازیم:

غسل جنابت

1- چگونه انسان جنب می شود؟

کم باشد یا زیاد.

1- بیرون آمدن منی

در خواب باشد یا بیداری.

عوامل جنابت

با حلال باشد یا با حرام.

2- جماع (آمیزش)

منی بیرون بیاید یا نیاید. «⁽¹⁾» 2- اگر منی از جای خود حرکت کند، ولی بیرون نیاید سبب جنابت نمی شود. «⁽²⁾» 3- کسی که می داند منی از او خارج شده است و یا می داند آنچه بیرون آمده است منی می باشد، جنب است و باید غسل کند. «⁽³⁾» 4- کسی که نمی داند آنچه از او بیرون آمده منی است یا نه درصورتی که نشانه های منی را داشته باشد جنب است و در غیر اینصورت حکم به جنابت نمی شود. «⁽⁴⁾»

5- نشانه های منی: «⁽¹⁾»

بنابراین کسی که آبی از او خارج شده و نمی داند منی است یا نه، درصورتی که تمام این نشانه ها را داشته باشد جنب است وگرنه جنب نمی باشد، حتی اگر یکی از نشانه ها وجود نداشته باشد، بجز زن و مریض که وجود یک نشانه؛ یعنی بیرون آمدن از روی شهوت، کافی است. «⁽³⁾»

6- مستحب است انسان بعد از بیرون آمدن منی بول کند و اگر بول نکند و بعد از غسل رطوبتی از او خارج شود که نداند منی است یا رطوبت دیگر، حکم منی را دارد. «⁽⁴⁾»

کارهایی که بر جنب حرام است

«⁽⁵⁾»

چند از یک در داخل شود و از در دیگر بیرون رود.

سوره های سجده دار قرآن: «⁽⁴⁾» سوره شماره 32/ سجده

سوره شماره 41/ فُصِّلت

سوره شماره 53/ نَجم

سوره شماره 96/ عَلَق

3- اگر جنب از یک درِ مسجد وارد شود و از در دیگر خارج شود (عبور بدون توقف) مانع ندارد، بجز مسجدالحرام ومسجدالنبی که عبور هم جایز نیست. «⁽⁵⁾» 4- اگر شخصی در خانه اش مکانی را برای نماز قرار دهد و همچنین نمازخانه مؤسسه ها و ادارات، حکم مسجد ندارد. «⁽⁶⁾»

انجام غسل

در غسل باید تمام بدن و سر و گردن شسته شود، خواه غسل واجب باشد مانند جنابت، و یا مستحب، مانند غسل جمعه، به عبارت دیگر تمام غسلها در انجام فرقی ندارند مگر در نیّت.

غسل، به گونه های زیر انجام می شود:

اول سر و گردن،

1- ترتیبی «⁽¹⁾» و سپس نیمه راست بدن.

و بعد از آن نیمه چپ بدن را بشوید.

نحوه انجام غسل* با نیت غسل یکباره زیر آب می رود بطوری که تمام بدن در آب قرار گیرد.

توضیح:

غسل را به دوصورت می توان انجام داد: «ترتیبی» و «ارتماسی».

در غسل ترتیبی، ابتدا سرو گردن شسته می شود، سپس نیمه راست بدن و بعد از آن نیمه چپ.

در غسل ارتماسی، تمام بدن یکباره در آب قرار می گیرد، پس در غسل ارتماسی باید آب به قدری باشد که انسان بتواند تمام بدن را زیر آب برد.

شرایط صحیح بودن غسل:

1- تمام شرطهایی که برایصحیح بودن وضو گفته شد، درصحیح بودن غسل هم شرط است، بجز موالات. و همچنین لازم نیست بدن را از بالا به پائین بشوید. «⁽¹⁾»

2- کسی که چند غسل بر او واجب است، می تواند به نیّت همه آنها یک غسل بجا آورد. «⁽²⁾»

3- کسی که غسل جنابت کرده، نباید برای نماز وضو بگیرد، ولی با غسلهای دیگر نمی شود نماز خواند و باید وضو هم بگیرد. «⁽³⁾» «⁽⁴⁾»

4- در غسل ارتماسی باید تمام بدن پاک باشد، ولی در غسل ترتیبی پاک بودن تمام بدن لازم نیست، و اگر هر قسمتی را پیش از غسل

دادن همان قسمت، تطهیر کند کافی است. «⁽¹⁾» «⁽²⁾»

5- غسل جبیره ای مثل وضوی جبیره ای است ولی بنابر احتیاط واجب «⁽³⁾» باید آن را ترتیبی بجا آورد. «⁽⁴⁾»

6- کسی که روزه واجب گرفته، نمی تواند در حال روزه غسل ارتماسی انجام دهد، چون روزه دار نباید تمام سر را در آب فرو برد ولی اگر از روی فراموشی غسل ارتماسی کندصحیح است. «⁽⁵⁾»

7- در غسل لازم نیست تمام بدن با دست شسته شود، و چنانچه با نیت غسل، آب به تمام بدن برسد کافی است. «⁽⁶⁾»

غسل مَسّ میّت

اگر کسی جایی از بدن خود را به بدن انسان مرده ای که سرد شده و غسلش نداده اند برساند، باید غسل مَسّ میت کند. «⁽⁷⁾»

غسل میّت

1- هرگاه مؤمنی «⁽¹⁾» از دنیا برود، بر همه مکلفین واجب است که او را غسل داده و کفن کنند و بر او نماز بخوانند و سپس دفن کنند، و اگر بعضی انجام دهند، از دیگران ساقط می شود. «⁽²⁾»

2- واجب است میّت را سه غسل بدهند:

اول: به آبی که با سدر مخلوط باشد.

دوم: به آبی که با کافور مخلوط باشد.

سوم: با آب خالص. «⁽³⁾»

3- غسل میّت مثل غسل جنابت است، و احتیاط واجب آن است که تا غسل ترتیبی ممکن است، میّت را غسل ارتماسی ندهند. «⁽⁴⁾»

غسلهای اختصاصی بانوان

حیض، نِفاس، استحاضه:

1- خونی که زن هنگام تولد بچه می بیند خون نفاس است. «⁽¹⁾»

2- خونی که زن در ایّام عادت ماهانه می بیند، حیض است. «⁽²⁾»

3- وقتی که زن از خون حیض و نفاس پاک شد، باید برای نماز و طواف و سایر کارهایی که نیاز به طهارت دارد، غسل کند و وضو هم بگیرد. «⁽³⁾»

4- اگر زن در ایام عادت ماهانه، طواف بجا آورد باطل است. «⁽⁴⁾»

5- طهارت از حدث شرط طواف مستحبی نیست، ولی زن حایض و نفساء چون نباید به مسجد الحرام وارد شوند، نمی توانند طواف مستحبی بجا آورند. «⁽⁵⁾»

6- اگر سهواً یا از روی غفلت و یا به جهت ندانستن مسأله، طواف را بی وضو یا با حال جنابت یا حیض یا نفاس بجا آورد، باطل است. «⁽⁶⁾»

7- اگر زنی قبل از احرام یا هنگام احرام و در بین اعمال عمره یا حج حایض شود، وظایف خاصی دارد، که در مناسک حج آمده است،

به آنجا مراجعه کند «⁽¹⁾» و یا از روحانی کاروان سؤال نماید.

8- یکی دیگر از خون هایی که زنها می بینند، استحاضه است و در برخی از موارد آن، باید برای نماز و عبادتهایی که نیاز به طهارت دارد غسل کنند. «⁽²⁾»

9- استحاضه بانوان از نظر کمی و زیادی خون، به سه دسته تقسیم می شود؛ قلیله، متوسطه و کثیره. «⁽³⁾» وظیفه مستحاضه نسبت به طواف و نماز طواف

1- مستحاضه قلیله برای انجام طواف واجب و نماز آن، باید مانند نمازهای یومیّه، بدن و لباس را تطهیر کند و وضو هم بگیرد. «⁽⁴⁾»

2- مستحاضه متوسطه، به علاوه کارهای قلیله، باید برای طواف و نماز طواف، غسل استحاضه انجام دهد، و بنابر احتیاط واجب، به غسلی که برای انجام نمازهای یومیّه به جا آورده اکتفا نکند. «⁽⁵⁾»

3- مستحاضه کثیره باید تمام وظایفی که برای نماز یومیه انجام می دهد، برای طواف واجب و نماز آن نیز جداگانه انجام دهد، و احتیاط واجب آن است به وظایفی که برای نمازهای یومیه انجام داده اکتفا نکند. «⁽⁶⁾»

تیمُّم

اشاره

(جانشین وضو وغسل)

در این موارد باید بجای وضو و غسل تیمم کرد:

1- آب نباشد و یا دسترسی به آن نداشته باشد.

2- آب برای او ضرر داشته باشد (؛ مثلًا به سبب استعمال آب مرضی در او پیدا می شود).

3- اگر آب را به مصرف وضو یا غسل برساند، خودش یا همسر او یا فرزندانش یا رفیقش یا کسانی که به او مربوطند از تشنگی بمیرند یا مریض شوند (حتی حیوانی که در اختیار اوست).

4- بدن یا لباس او نجس است و آب بیش از تطهیر آن ندارد، و لباس دیگری هم ندارد.

5- وقت برای وضو گرفتن یا غسل کردن ندارد. «⁽¹⁾»

چگونه تیمم کنیم؟

اعمال تیمم

1- زدن کف دو دست با هم بر چیزی که تیمم بر آنصحیح است.

2- کشیدن هر دو دست بر تمام پیشانی و دو طرف آن، از جایی که موی سر روییده است، تا روی ابروها و بالای بینی.

3- کشیدن کف دست چپ بر تمام پشت دست راست.

4- کشیدن کف دست راست بر تمام پشت دست چپ.

تمام کارهای تیمم باید با قصد تیمم و برای اطاعت از دستور الهی انجام شود، و همچنین باید معلوم کند که تیمم بجای وضو است یا غسل. «⁽¹⁾»

چیزهایی که تیمم بر آنهاصحیح است:

چند مسأله:

1- تیمّمی که به جای وضو است با تیممی که به جای غسل است فرقی ندارد مگر در نیّت. «⁽¹⁾»

2- کسی که بجای وضو تیمم کرده است، اگر یکی از چیزهایی که وضو را باطل می کند از او سر بزند تیممش باطل می شود. «⁽²⁾»

3- کسی که به جای غسل تیمم کرده است هرگاه یکی از اسباب غسل؛ مثل جنابت یا مسّ میت پیش آید تیممش باطل می شود. «⁽³⁾»

4- تیمم درصورتی صحیح است که نتواند وضو بگیرد، یا غسل کند، بنابراین اگر بدون عذر تیمم کند،صحیح نیست و اگر عذر داشته باشد و برطرف شود؛ مثلًا آب نداشته، و آب پیدا کند، تیمم او باطل می شود. «⁽⁴⁾»

5- اگر به جای غسل جنابت تیمم کند، لازم نیست «⁽⁵⁾» برای نماز وضو بگیرد ولی اگر به جای غسلهای دیگر تیمم کند، با آن تیمم نمی تواند نماز بخواند و باید برای نماز وضو بگیرد و اگر نتواند وضو بگیرد، باید تیمم دیگری به جای وضو انجام دهد. «⁽⁶⁾»

شرایط صحیح بودن تیمم:

نماز

وقت نماز

پس از فرا گرفتن مسائل طهارت، کم کم برای انجام نماز، آماده می شویم.

برای آشنایی با مسائل و احکام نماز ابتدا یادآور می شویم که نماز یا واجب است و یا مستحب، نمازهای واجب هم دو دسته اند؛ بعضی از آنها تکلیف هر روزه می باشد و در هر شبانه روز، در زمانهای خاصی باید بجا آورده شود و برخی دیگر نمازهایی هستند که گاهی اوقات به سببی خاص واجب می شود و برنامه همیشگی و هر روزه نمی باشد، جهت آشنایی با نمازهای واجب به نمودارصفحه بعد توجه کنید:

1-صبح

2- ظهر

1- هرروزه (یومیّه) 3- عصر

4- مغرب

5- عشاء

1- واجب

1- آیات

2- طواف واجب

3- میّت

اقسام نماز 2- مَقطعی 4- قضای پدر بر پسر بزرگتر

5- نمازی که با نذر واجب می شود

2- مستحب: نمازهای مستحب بسیار است. «⁽¹⁾»

وقت نمازهای روزانه:

نمازهای هر روزه، پنج نماز و مجموع آنها هفده رکعت است.

نمازصبح: دو رکعت

نماز ظهر: چهار رکعت

نماز عصر: چهار رکعت

نماز مغرب: سه رکعت

نماز عشاء: چهار رکعت

اولین سؤالی که در رابطه با نمازهای روزانه مطرح می باشد این است که این نمازها در چه وقتی باید خوانده شود؟

وقت نمازصبح: از اذانصبح تا طلوع آفتاب

وقت نماز ظهر و عصر: از ظهر شرعی تا مغرب

وقت نماز مغرب و عشاء: از مغرب تا نصف شب «⁽¹⁾» نمودار فرضی وقت نمازهای یومیه

توضیح:

وقت اذانصبح

نزدیک اذانصبح، از طرف مشرق، سفیده ای رو به بالا حرکت می کند که آن را «فجراوّل» گویند، هنگامی که آن سفیده پهن شد، «فجر دوّم» و ابتدای وقت نمازصبح است. «⁽²⁾»

ظهر:

اگر چوب یا چیزی مانند آن را عمود بر زمین قرار دهیم، وقتی که سایه آن به کمترین مقدار رسید و رو به افزایش گذاشت «ظهر شرعی» و ابتدای وقت نماز ظهر است. «⁽¹⁾» مغرب:

«مغرب» موقعی است که سرخی طرف مشرق، که بعد از غروب آفتاب پیدا می شود از بین برود. «⁽²⁾» «⁽³⁾» نیمه شب

اگر فاصله بین غروب آفتاب با اذانصبح «⁽⁴⁾» را دو نیم کنیم، وسط آن «نیمه شب» و آخر وقت نماز عشاء است. «⁽⁵⁾» «⁽⁶⁾»

احکام وقت نماز

1- نمازهای غیر روزانه و مقطعی دارای وقت مشخصی نمی باشد،

بلکه وقت انجام آنها بستگی به زمانی دارد که به علّتی آن نماز واجب شود.

مثلًا؛ نماز آیات بستگی به زلزله یا کسوف یا خسوف و یا حادثه ای دارد که پیش آمده است، و نماز میّت، زمانی واجب می شود که مسلمانی از دنیا برود، و تفصیل هر کدام در جای خود خواهد آمد.

2- اگر تمام نماز قبل از وقت خوانده شود و یا عمداً نماز را قبل از وقت شروع کند، باطل است. «⁽¹⁾» اگر نماز در وقت خودش خوانده شود در اصطلاحِ احکام، گویند: نماز «ادا» شده است.

اگر نماز بعد از وقت خوانده شود، در اصطلاح احکام گویند: نماز «قضا» شده است.

3- مستحب است انسان نماز را در اول وقت بخواند، و هر چه به اول وقت نزدیکتر باشد بهتر است، مگر آنکه تأخیر آن از جهتی بهتر باشد؛ مثلًاصبر کند که نماز را به جماعت بخواند. «⁽²⁾»

4- اگر وقت نماز تنگ باشد، که اگر بخواهد مستحبّات نماز را بجا آود، بخشی از نماز بعد از وقت خوانده می شود، باید مستحبّات را بجا نیاورد؛ مثلًا اگر بخواهد قنوت بخواند، وقت می گذرد، باید قنوت

نخواند. «⁽¹⁾» استفتاء

س: شرکت در نماز جماعت اهل سنت، با توجه به اینکه وقت نماز مغرب نزد آنها زودتر از مغرب شرعی نزد شیعیان است، آیا کفایت از نماز مغرب می نماید یا نه؟

(امام خمینی «ره»): در فرض مرقوم جماعتصحیح است و اعاده ندارد.

(گلپایگانی): شرکت با آنها مندوب «⁽²⁾» است ولی درصورت تمکن اعاده نماید- واللَّه العالم-.

(اراکی) وقت هم مثل سایر شرایط و اجزاء است که با تقیّه ساقط می شود. «⁽³⁾»

قبله

1- خانه کعبه، که در شهر مَکّه و در مسجد الحرام قرار دارد، «قبله» است و نمازگزار باید رو به آن نماز بخواند.

2- کسی که بیرون شهر مکه و دور از آن است اگر طوری بایستد که بگویند رو به قبله نماز می خواند، کافی است. «⁽⁴⁾»

پوشانیدن بدن در نماز

یکی از مسائلی که قبل از شروع نماز توجه به آن لازم است، مسأله پوشش است، و اکنون به بیان مقدار پوشش و شرایط آن می پردازیم:

مقدار پوشش

1- مردان باید عورت را بپوشانند و بهتر است از ناف تا زانو را بپوشانند.

2- زنان باید تمام بدن را بپوشانند بجز:

*صورت به مقداری که در وضو باید شسته شود. «⁽¹⁾»

3- بر زنان پوشاندن دستها و پاها وصورت به مقداری که در مسأله پیش گفته شد در نماز واجب نیست، گرچه پوشاندن آن هم مانع ندارد. «⁽²⁾»

4- لباس نمازگزار باید این شرایط را دارا باشد:

از شرایط بالا، آنچه ممکن است برای هر کس پیش آید شرط اول است چون کمتر کسی است که با لباس غصبی یا با لباسی که از اجزاء مردار تهیه شده، نماز بخواند، بنابر این به توضیح شرط اول می پردازیم:

گفتنی است که علاوه بر لباس، بدن نمازگزار نیز باید پاک باشد.

در این موارد نماز خواندن با بدن یا لباس نجس، باطل است:

کرده و با آن نماز خوانده است. «⁽¹⁾» در این موارد، اگر با بدن یا لباس نجس نماز بخواندصحیح است:

چند مسأله:

1- اگر لباسهای کوچک نمازگزار مثل دستکش و جوراب، نجس باشد، و یا دستمال کوچک نجسی در جیب داشته باشد، چنانچه از اجزاء مردار یا حرامگوشت نباشد اشکال ندارد. «⁽⁵⁾»

2- پوشیدن عبا و لباس سفید و پاکیزه ترین لباسها و استعمال بوی خوش و دست کردن انگشتری عقیق در نماز، مستحب است. «⁽⁶⁾»

3- پوشیدن لباس سیاه و چرک و تنگ و لباسی که نقش صورت دارد و باز بودن تکمه های لباس در نماز مکروه است. «⁽¹⁾» راهنمایی

حجاج عزیز باید توجه داشته باشند که لباس احرام هم مانند لباس نمازگزار باید پاک باشد، بنابر این در مدّت اعمال، مواظب باشند که لباس احرامشان نجس نشود، بویژه در عرفات، مشعر، منی و قربانگاه که احتمال آن زیادتر است، و چنانچه نجس شد، باید آن را تطهیر یا تعویض کنند، و بهتر است لباس احرامی نیز اضافه همراه داشته باشند.

مکان نمازگزار

مکانی که انسان در آن نماز می خواند باید دارای شرایط زیر باشد:

1- نماز خواندن در مکان غصبی (مثلًا در خانه ای که بدون اجازهصاحبخانه وارد شده است) باطل است. «⁽³⁾»

2- در حال ناچاری نماز خواندن بر چیزی که حرکت می کند؛ مانند قطار و هواپیما و در جایی که سقف آن کوتاه است و یا جایش تنگ است؛ مانند سنگر. و بر مکان ناهموار اشکال ندارد. «⁽⁴⁾»

3- انسان باید رعایت ادب را بکند و جلوتر از قبر پیغمبر-صلی اللَّه علیه و آله- و امام- علیه السلام- نماز نخواند. «⁽⁵⁾» «⁽⁶⁾»

4- مستحب است، انسان نماز را در مسجد بخواند، و در اسلام بر این مسأله سفارش بسیار شده است. «⁽⁷⁾»

5- از مسائلی که خواهد آمد، به اهمیت حضور در مسجد و نماز خواندن در آن پی می بریم: