مشخصات کتاب

سرشناسه : شفیعی مازندرانی، محمد، - ۱۳۲۸

عنوان و نام پدیدآور : عاشورا حماسه جاوید/ نویسنده محمد شفیعی مازندرانی

مشخصات نشر : تهران: مشعر، ۱۳۸۱.

مشخصات ظاهری : ص ۳۹۱

شابک : 964-7635-20-6۱۲۵۰۰ریال ؛ 964-7635-20-6۱۲۵۰۰ریال

یادداشت : این کتاب با عنوان " پیرامون حماسه عاشورا " توسط مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی در سال ۱۳۷۳ نیز منتشر شده است.

یادداشت : عنوان روی جلد: عاشورا حماسه ی جاویدان.

یادداشت : کتابنامه: ص. [۳۸۵] - ۳۹۱؛ همچنین به صورت زیرنویس

عنوان روی جلد : عاشورا حماسه ی جاویدان.

عنوان دیگر : پیرامون حماسه عاشورا.

موضوع : واقعه کربلا، ۶۱ق.

موضوع : عاشورا

موضوع : حسین بن علی(ع)، امام سوم، ۶۱ - ۴ق.

موضوع : حسین بن علی(ع)، امام سوم، ۶۱ - ۴ق. -- اصحاب

شناسه افزوده : فاضل موحدی لنکرانی، محمد، ۱۳۱۰ - ، مقدمه نویس

رده بندی کنگره : BP۴۱/۵/ش ۷پ۹ ۱۳۸۱

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۳۴

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۱-۴۷۰۷۵

اشاره

پیشگفتار

عاشورا، نقطه عطفی است که در تاریخ بشر، از آغاز تا انجام، مانند ندارد.عاشورا، خورشیدی است که درخشش آن، روز به روز بیشتر می شود.عاشورا، در جامعه انسانی، تجلّی عشق به اهل بیت پیامبر است که ضامن سعادت و عامل حیات معنوی جوامع انسانی است.عاشورا، نشان روحیه زنده ظلم ستیزی و حق محوری امّت است.عاشورا، حیات خویش را به خون پاک شهیدانی از تبار عشق مدیون است. و راز جاودانگی آن را باید در همت بی مانند و ندای بی نظیر حیات بخش و آسمانی مردی همچون «سیدالشهدا»، حسین بن علی (علیهما السلام) جویا شد؛ حسینی که پیامبر (صلی الله علیه وآله) از او با عنوان های: «زینت آسمان ها و زمین»، «چراغ هدایت» و نیز «کشتی نجات» نام برد.روزی «اُبیّ بن کعب» در محضر رسول الله (صلی الله علیه وآله) بود که امام حسین (علیه السلام) وارد شد، پیامبر (صلی الله علیه وآله) به او نگریست و فرمود: «یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ، یَا زَیْنَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَْرَضِینَ»، ⁽¹⁾.أُبیّ بن کعب با تعجّب گفت: «ای پیامبر، آیا جز تو کسی زینت آسمان ها و زمین است؟»پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) پاسخ دادند: «ای اُبیّ، سوگند به خدایی که مرا برانگیخت، حسین در آسمان ها، بزرگ تر از زمین است و در قسمت راست عرش الهی

نوشته شده است: مِصْباحُ هُدی وَ سَفِینَةُ نَجاةِ».⁽¹⁾.نیز فرمودند: «اَلا وَ صَلَّی اللهُ عَلَی الْباکِینَ عَلَی الْحُسَینِ»؛ ⁽²⁾.«همانا، خداوند بر عزاداران حسین سلام و درود فرستاده است!»و ما اکنون در این مجموعه برآنیم:تاریخ سازان عاشوراورهبر آن نهضت و حامیان و یارانش را بهتر بشناسیم و یاد و خاطره شان را گرامی بداریم و پیامشان را به نسل های بعد انتقال دهیم.آگاهی هایی درباره زندگی آن بزرگواران کسب کنیم و بکوشیم زندگی خود و جامعه مان را با خط و مشی آنان همگون سازیم وهم کاروان آنان باشیم.در این راستا باید:1 ـ تاریخ نهضت کربلا و شرح زندگی قهرمانان آن را مرور کنیم تا افزون بر الگوپذیری از آنان، نگذاریم حماسه عظیمشان در لابلای تاریخ دفن شود.2 ـ به بیان ایثار و فداکاری های آنان بپردازیم و همیشه از مصیبت ها و رشادت هایشان یاد کنیم.3 ـ با دیده عبرت بین و پندپذیر به آنان توجه کنیم.4 ـ برای پرسش های اساسی در مورد حماسه عاشورا، پاسخ های منطقی ارائه دهیم.وَ السَّلامُ عَلی مَن اتَّبَعَ الْهُدی ـ اَللّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنّا بِحَقِّ عاشُوراءِ

مقدمه

وقتی نگارش کتاب «حماسه عاشورا» به انجام رسید، از استادم، مرجع عالیقدر، آیت الله العظمی فاضل لنکرانی ـ دام ظلّه ـ تقاضا کردم مقدمه ای بر آن بنگارند که معظم له یکی از نوشته های ارزشمند و پرمحتوای خود، درباره «علم امام حسین (علیه السلام) از زمان شهادتش» را در اختیارم گذاردند تا بخش هایی از آن را با عنوان «مقدمه» بیاورم.مطالبی که در پی می آید، گزیده ای است از آن نوشته گرانسنگ:تواریخ معتبر و احادیث مورد اعتماد، همگی شواهد زنده و ادّله قطعی است بر آگاهی امام حسین (علیه السلام) از شهادت خود، در سفر به سوی کوفه.در نقل های معتبر و تواریخ قابل استناد و احادیث مندرج در کتب اخبار ازطرق شیعه و سنی، نمونه های قابل اعتماد بسیاری را در اثبات این سخن می توانیافت:1 ـ در کتاب «کامل ابن اثیر» ⁽¹⁾آمده است: «عمربن عبدالرحمان، امام (علیه السلام) را از سفر به کوفه برحذر داشت. امام (علیه السلام) ضمن تشکر و ارج نهادن به تذکّرات او، فرمود:«چیزی که رخدادش حتمی و انجام شدنی است، تحقّق می یابد؛ خواه از رأی تو

سرپیچی کنم و یا سخنت را بپذیرم و از سفر به کوفه منصرف شوم.» ⁽¹⁾.2 ـ «مروج الذهب» ⁽²⁾قصه ورود ابوبکر، عمر بن عبدالله بن حارث بن هشام، برامام و سخنان او را نقل کرده، پاسخ آن حضرت را چنین آورده است:«پسر عمو! خداوند به تو پاداش نیکو دهد، باور و اعتقادت درباره این سفر، تو را رنجور می سازد، لیکن بدان آنچه خواسته پروردگار است، همان خواهد شد.» ⁽³⁾.ابوبکر از این سخنِ امام خطر را فهمید و بی درنگ گفت: «ای ابوعبدالله. قیام تو برای خداست و نزد پروردگار ثبت و محاسبه خواهد شد (زیرا با آگاهی از خطر، اقدام به سفر کرده ای.)»3 ـ به نقل مقتل نویسان، عبدالله بن عمر که در مکه بود، وقتی برای وداع با امام حسین آمد، خطاب به آن حضرت گفت: «من با تو مانند یک شهید وداع می کنم». ⁽⁴⁾.جای بسی شگفت است که بگوییم: عبدالله، پسر عمر می دانست این سفر، سفرِ شهادت است، امّا فرزند علی و سبط پیامبر (علیهم السلام) نمی دانستند!4 ـ صاحب مجمع البحرین در ذیل واژه «کربلا» می نویسد: «روایت است که امام حسین (علیه السلام) زمین های اطراف مرقد مطهرِ خود را، از اهل نینوا و غاضریه به شصت هزار درهم خرید و به اهالی آنجا هبه کرد و شرط کرد که زائران قبر شریفش را میهمان کنند و مرقد وی را به آنان را نشان دهند».5 ـ علاّمه بزرگوار سید محسن امین جبل عاملی در «لواعج الأشجان» می نویسد:«عبدالله بن عباس و عبدالله بن زبیر به محضر امام حسین (علیه السلام) (در مکه) آمدند و از آن حضرت خواستند که از این سفر منصرف شود، لیکن امام (علیه السلام) پاسخ منفی داد و فرمود: این مأموریتی است از رسول خدا (صلی الله علیه وآله) و من چاره ای جز انجام آن ندارم.»

ابن عباس پس از شنیدن این سخن و بیرون آمدن از محضر امام، پیوسته می گفت:«افسوس برحسین! کشته شدن او قطعی است!» ⁽¹⁾.از این سخن بر می آید که امام مأموریت خطیری از جانب پیامبر دارد و باید آن را اجرا کند و چنین نیست که دعوت مردم کوفه و نظریات کارشناسان، علّت حرکتِ حسین بن علی (علیهما السلام) به جانب کوفه باشد.6 ـ مرحوم سید محسن امین در همین کتاب ⁽²⁾می نویسد: «عبدالله پسر عمر ـ به حضور امام رسید و پیشنهاد صلح با گمراهان را داد و آن حضرت را از جنگ برحذر داشت، امام (علیه السلام) در پاسخ وی، به پیش آمدِ صحنه های خونین در این سفر اشاره کرد و فرمود: «در پستی روزگار همین بس که سر یحیی بن زکریا هدیه نابکاری از ستمگران گشت»؛ یعنی، ای اباعبدالرحمان، تاریخ تکرار می شود و ما هم مصمّم بر پیش آمد حساب شده ای هستیم و نیز فرمود: «به خدا قسم! من به هر پناهگاهی بروم، آن قدر پی جویی می کنند تا بیابند و شهیدم کنند. اینان چون قوم یهود که احترام روز شنبه را رعایت نکردند، حرمت مرا محترم نشمرده، در حقّم عصیان می کنند. به خدا قسم! تا خونِ دلِ مرا نریزند، دست برنمی دارند. امّا بدان که سرانجام مردمی ستمگر برآنها حکومت خواهند کرد و آن قدر پست و بی مقدار می شوند که دیگر در جامعه هیچ قدر و منزلتی نخواهند داشت.آری، هرکس سخن از شهادت گفته، امام یا تأیید کرده و یا به طور تلویح و تصریح پیشامد ناگوار در این مسیر را بیان کرده است. حال، با این همه، شایسته است که باز هم بگوییم آن حضرت به امید پیروزی ظاهری از مکه حرکت کرد و تا آخرین روزهای حیات، این امید پابرجا بود و تنها چند ساعت قبل از شهادت به یأس مبدّل شد؟!

شهادت امام در کربلا، در میان اهل بیت همواره مطرح بود.زمین کربلا از 25 سال پیش از نهضت عاشورا، شاهد اشک های امام علی (علیه السلام)است. مسجد کوفه سخنان آن حضرت به سعد وقاص را فراموش نکرده است که عمر ـ فرزندِ نالایق سعد ـ را قاتل فرزند عزیزش (حسین) شناساند و البته سخنان پیامبر (صلی الله علیه وآله) پیش از ولادت یزید در گوش ها طنین انداز بود. آن حضرت فرمود:«مرا با یزید چه کار، خداوند به او هیچ گونه برکتی ندهد. پروردگارا! او را از رحمت خود دور گردان!»؛ «ما لی وَ لِیَزِید لا بارَکَ اللهُ فِیهِ، اَللّهُمَّ الْعَنْ یَزِید». ⁽¹⁾.آری، داستان کربلا چیزی نبود که بر خاندان رسالت و آنان که به این خاندان نزدیک بودند، مخفی باشد، بلکه روایت هایی وجود دارد که هر یک از آنها، به گوشه ای از این رخداد پرداخته و از آن پرده برمی دارند؛ به طوری که شخص متتبّع یقین و قطع پیدا می کند که این حادثه را، با تمام جزئیاتش، به زبان های مختلف و موارد گوناگون، گوشزد کرده اند.حال چگونه می شود چنین پیشامدی بر شخص امام حسین (علیه السلام) مخفی بماند؟!بعضی گمان می کنند امام حسین (علیه السلام) مصداق گفتار امیر مؤمنان (علیه السلام) در جنگ صفین را که درباره کربلا فرمود: «هیهُنا مَناخُ رِکابِهِمْ، وَ مَوْضِعُ رِحالِهِمْ، وَ هیهُنا مِهْراقُ دِمائِهِمْ، فِتْیَةٌ مِنْ آلِ مُحَمَّد یُقْتِلُونَ بِهذِهِ العَرَصَةِ تَبْکی عَلَیهِم السَّماء وَ الاَْرض...». ⁽²⁾نمی دانست و نیز آگاهی نداشت جوانانی که امیر مؤمنان (علیه السلام) به آنها اشاره کرده، چه کسانی هستند و در چه زمانی کشته می شوند. و چون امام علی (علیه السلام) با اشاره و آوردن ضمیر «هم» بیان کرد، فقط در صحنه کربلا، در آن روز بود که امام حسین خود را مصداق سخن پدر دید، آن هم به صورت تردید!چه اندیشه سستی! اینان درباره امام چگونه می اندیشند که این گونه سخن می گویند! آیا اگر آن حضرت، امام هم نبود؛ بلکه فردی عادی مانند: محمد بن حنفیه این سخنان را

از پدر می شنید و اکنون خود را با صفوف لشکر خونخوار یزید روبه رو می دید،می توانستیم به محمد بن حنفیه نسبت تردید بدهیم؟اشتباه کسانی که اینگونه می اندیشند، اینجاست که گمان کرده اند گفتار علی (علیه السلام) درباره این حادثه در جنگ صفین، منحصر در این یک جمله است، درحالی که چنین نیست. علی (علیه السلام) سخنان دیگری نیز در این زمینه فرموده و در آن آشکارا نامِ حسین (علیه السلام) را برده و از تشنگی او در وقت شهادت در زمین کربلا سخن گفته است.علامه مجلسی (رحمه الله) در کتاب «بحارالأنوار» روایتی را از بعضی کتب معتبر نقل کرده که: روزی علی (علیه السلام) بسیار گریست، وقتی از علت گریه اش پرسیدند، فرمود: «گریه من برای پیروزی نیست؛ بلکه، متأسفم چرا این فرزندم حسین که امروز تشنه کامانی را سیراب کرد، همین سیراب شدگان (از اهل کوفه)، فردا در کربلا او را تشنه کام خواهند کشت.»روشن است که این سخنِ حضرت را، تنها راوی یعنی عبدالله بن قیس نشنید، بلکه بیشتر مردمی که پیرامون علی (علیه السلام) گرد آمده بودند، آن را شنیدند.با این اوصاف، آیا رواست کسی بگوید: امام وقتی به زمین کربلا رسید، احتمال داد گفته پدرش با آن سفر قابل تطبیق باشد؟!قصه کربلا قصه ای نیست که محارم این خاندان، به تمام خصوصیات و حوادث آن آگاه نباشند. در اثبات این سخن، باز هم اوراقی از تاریخ را مرور می کنیم:در کتاب «قاموس الرجال»، در ذیل نام «حبیب»، داستان ملاقات میثم و حبیب آمده است که در شرح حال میثم تمّار می توانید آن را بخوانید.طبری از ابو مخنف نقل می کند: امام حسین (علیه السلام) از مکه با زن و فرزند حرکت کرد و این خبر به محمد بن حنفیه (که در آن هنگام در مدینه بود) رسید. محمد که در تشتی وضو می ساخت، با شنیدن این خبر سخت گریان شد، آن قدر گریست که صدای افتادن قطرات اشکش در تشت به گوش می رسید». ⁽¹⁾.

در اینجا این پرسش وجود دارد که محمد حنفیه چرا گریه می کرد؟ اگر او هم مانند امام امید به پیروزی داشت، نباید می گریست. اگر خبر تأثّرانگیز نیست و سخن از فتح و پیروزی و امید به پیروزی ملی مردم کوفه است پس گریه برای چیست؟! آیا جز این است که گریه گوشزد یک پیش آمد حساب شده ای است که محارم این خاندان کم و بیش از آن آگاهند؟در کتاب «اربعین الحسینیه» آمده است که حضرت باقر (علیه السلام) فرمود: «چون امام حسین از مدینه آهنگ کوفه کرد، زنان بنی عبدالمطّلب مجلسی برای سوگواری فراهم کردند. امام حسین (علیه السلام) چون از این اجتماع آگاه شد، به آن مجلس رفت و فرمود: ای زنان عبدالمطلب، خدا و رسول راضی نیستند این سِرّ ناگفتنی را فاش کنید. شما را به خدا نوحه سرایی نکنید. زنان هاشمی گفتند: ما اگر برای تو نگرییم، گریه خود را برای کدام مظلوم ذخیره کنیم؟ امروز مانند روز رحلت رسول خدا و علی و فاطمه (علیهم السلام) و سایر دختران پیامبر است و اشک های ما بی اختیار جاری است». ⁽¹⁾.چرا زنان هاشمی محفل سوگواری تشکیل می دهند؟ در حالی که حرکت امام باید زنان حرمسرا و خاندان رسالت را به سرور آورد؛ زیرا سخن از امید به پیروزی و تأسیس حکومت است!بدیهی است، آنان می دانند که این حرکتِ امام به سوی قربانگاه است نه پیروزی و تشکیل حکومت. آنها از رسول خدا شنیده اند که فرزند عزیزش در کربلا شهید می شود و با عزم امام، خاطره های مکنون را فاش می سازند و هماهنگ می گریند و با این کارشان می گویند: «امام در این سفر در خون پاک خود دست و پا خواهد زد!».امام از این آشفتگی و آشکارسازی راز، ناراحت می شود و می فرماید: «چرا سِرّ مکنون را فاش می کنید؟».آنان گفتند: «ای حسین بن علی، ما را از گریه بازمی داری؟ چگونه ساکت شویم و اشک نریزیم؟!»

ممکن است کسی بگوید: چرا خود را در بن بست می افکنید و می گویید: امام آگاه بود که سرنوشتش چیست؟ در این صورت چرا به یک اقدام مرگبار و تهلکه آمیز دست یازید؟ چرا حادثه ای را آفرید که در آن خود و یارانش کشته شدند و اهل بیتش به اسیری رفتند؟در پاسخ چنین کسی باید گفت حسین (علیه السلام) یک رسالت تاریخی دارد که باید روی تاریخ را سفید کند و آیندگان بدانند خدمتگزار اسلام که بود و چگونه باید باشد؟رسالت او رسالتی بود که از ناحیه مصلحت اسلام، در سرنوشت زندگی امام پیش بینی شده بود و تنها این راه خواسته خداوند متعال و رسول خدا و پدرش ـ امیرمؤمنان ـ است. از این جهت است که عزم راسخ حسین (علیه السلام) با سخنان امثال ابن عباس و دیگران که در صدد منصرف کردن او بودند، متزلزل نگشت. آنها نمی دانند وظیفه حسین چیست؟ ولی امام می داند به کجا می رود و چه می شود. و از چه راه باید برنامه را پیاده کند.دقت در پاره ای از اسناد و مدارک:1 ـ در تاریخ طبری ⁽¹⁾جریان برخورد زهیربن قین با امام (علیه السلام)، از ابومخنف نقل شده است: «زهیر پس از برگشت از حضور امام حسین (علیه السلام) به یاران خود گفت: «هرکدام از شما مایلید با من باشید، بسیار به هنگام است و هرکدام که رفتنی هستید، بدانید این جدایی همیشگی است.» زهیر در راه برگشت از مکه می کوشید با امام روبه رو نشود امّا به هرحال این اتفاق رخ داد. او در این برخوردِ کوتاه چه دید و شنید! که به خیمه آمد و با همه کسانش وداع کرد؟ آیا امام از او خواست یاری اش کند تا کوفه را تسخیر کنند؟ و گفت: اگر با ما همکاری کنی آینده خوشی داری و چون از اعیان کوفه هستی مقام بزرگی در حکومت آینده نصیب تو خواهد شد؟! اگر زهیر از سخنان امام (علیه السلام) این گونه برداشتکرده بود، پس نباید امید ملاقات های بعدی را با کسان خود قطع کند و آنان را از زندگی

خرّم تر در آینده مأیوس نماید». ⁽¹⁾.از رفتار زهیر می توان فهمید که امام (علیه السلام) حقیقت امر را بر او آشکار کرده و یادآوری هایی به او نموده است. پس حسین (علیه السلام) هم می دانست عاقبت کار چه می شود و هم به زهیر وعده نیل به شهادت در راه انجام وظیفه را داده بود. جز این وعده و دانش امام به آینده روشن و صحنه کربلا، چیزی موجب سخنان زهیر در جمع یاران خود نیست.2 ـ در الکامل ⁽²⁾دو پیشامد نقل شده است که مجموع آن را در اینجا خلاصه می کنیم:الف ـ امام خبر شهادت مسلم را در «ثعلبیه» و برادر رضاعی اش (یقطر) را در «زباله» شنید، اما هیچ تردید و خللی در اراده و عزم راسخ او پیدا نشد و به راه خود ادامه داد.ب ـ امام پس از شنیدن این خبر، به یاران خود اعلام کرد: «شیعیان ما راه پیمان شکنی در پیش گرفتند و ما را تنها گذاشتند، هرکس می خواهد برگردد مانعی ندارد، ما به کمک کسی نیاز نداریم».این اعلان عمومی برای آن بود که همه بدانند امام به کجا می رود و گمان نبرند که کوفه مقصد است و حکومت کوفه در انتظار آنهاست و در پی این اعلان بود که گروهی، جز کسانی که از مکه با امام همراه بودند، از آن حضرت جدا شدند.ج ـ برگشت این افراد و دریافت آن اخبار دردناک، در عزم راسخ امام خللی وارد نساخت و به راه خود ادامه داد تا به منزلگاه عقبه رسید.د ـ در عقبه نیز مرد عربی با او ملاقات کرد و وضع اسفبار کوفه را برایش گفت که: «اگر به کوفه روی جای پایی جز نوک نیزه ها و لبه تیز و برنده شمشیرها نداری». و به او سوگند داد که از تصمیم خود منصرف شود.امام فرمود: آنچه گفتی بر ما پوشیده نیست و تذکرات تو چیز تازه ای بر آگاهی های

ما نیفزود. امّا من تصمیم دیگری دارم؛ زیرا اراده حق چیزی نیست که من بتوانم در برابرآن تصمیمی بگیرم؛ یعنی مأموریتی است که برای انجام آن می روم.همه این سخنان و اخبارِ صد در صد منطقی، در اراده امام کوچک ترین تزلزلی ایجاد نکرد و با تصدیق گفتار، به راه خود ادامه داد. آیا باز هم امام از عاقبت کار ناآگاه است و با امید به پیروزی و تشکیل حکومت ادامه سفر می دهد؟ و به اتکای نیروی مردم بی وفا و پیمان شکن در این وادیِ خطرناک قدم می گذارد؟ یا این که ظاهر امر جریانی است و باطن آن چیزی دیگر؟آری، هیچ چیز برحسین (علیه السلام) پوشیده نبود و هیچ عاملی نمی تواند موجب انصراف او گردد. بلکه بعد از گفتگو باز هم به راه ادامه می دهد تا هرچه زودتر به میعادگاه برسد و در محل مأموریت، انجام وظیفه کند.3 ـ ماجرای داستان ملاقات امام حسین (علیه السلام) با چهارنفری که از کوفه می آمدند، در الکامل ⁽¹⁾چنین آمده است: امام از وضع کوفه و از قیس بن مسهّر ـ پیام آور خود ـ پرسیدند. آنها گفتند: «قیس شهید شد» امام با شنیدن این خبر گریست و با حال گریان این آیه را تلاوت کرد: (فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ...). ⁽²⁾.سؤالی که در اینجا به ذهن می رسد این است که: از این برخورد و گفتگوها وسخنان امام و تمسک به آیه مذکور، چه چیزی برداشت و استنباط می شود؟ پاسخی که امام از وضعیت کوفه می شنود یأس آور است. مردم به پیروی از ارباباننابخرد و ستمگر خود، شمشیرها را از غلاف بیرون کشیده، آماده جانبازی برای حکومت جبار یزید و قطعه قطعه کردن اجساد پاکان روزگار، جوانان اهل بیت عصمت و شخص امام مظلوم و بی یاورند. در چنین وضعیتی اگر باز هم بگوییم که امام به پیروزی امید دارد، سخنی است که هیچ عقل و منطقی آن را نمی پذیرد. امّا با همه این ها در تصمیم امام خلل وارد نمی شود. روشن است که مطلب مهمی در پیش رواست که امام از

آن آگاه است. از این جهت پس از خبر شهادت قیس آیه مبارکه: (فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ...) را تلاوت می کند.منشأ این پرسش ها و تلاوت آیه این است که امام برای برانداختن این حکومت و احیای حکومت قرآنی و برنامه های مترقی اسلام، حرکت کرد و به رسالت خویش عمل نمود.

اشاره ها

مردان الگو

تاریخ سازان عاشورا در هر عصر و مکانی اسوه هستند برای انسان های آن زمان. می توان از هدایت های آنان راه یافت و از رهنمودهای آنان درس گرفت.امیرمؤمنان (علیه السلام) فرمود: برترین انسان ها بعد از پسرم حسن، حسین است. او بعداز برادرش مظلوم و در کربلا کشته می شود. او و اصحابش در قیامت برترین شهیدانند؛ «خَیْرُ الخلق، بعد ابنی الحسن، ابنی الحسین، المظلوم بعد أخیه، المقتول فی أرض کربوبلاء، ألا و انّه و اصحابه من سادة الشهداء یوم القیامة» ؛ ⁽¹⁾[در معالی السبطین آمده است: «خیرالخلق و سیّدهم بعد الحسن، أخوه ابنی الحسین».] ⁽²⁾.تردیدی نیست که: امام حسین (علیه السلام) و یارانش برای همه انسان ها اسوه اند و خود آن حضرت نیزبه این حقیقت اشاره کرده، فرموده اند: «وَلَکُم فِیَّ اُسوَةٌ»؛ ⁽³⁾«زندگی من برای شما الگو و اسوه است.» البته آنان نه تنها برای ما که برای انسان های برترِ دیگر نیز اسوه هستند.امام صادق (علیه السلام) می فرمود: «لِی أُسْوَةٌ بِمَا یُصْنَعُ بِالْحُسَیْنِ (علیه السلام)»؛ ⁽⁴⁾«آنچه حسین (علیه السلام)

انجام داد، برای من نیز الگو و اسوه است.»و نیز پدر بزرگوارش می فرمود: «یَکُونُ لِی بِالْحُسَیْنِ (علیه السلام) أُسْوَةٌ»؛ ⁽¹⁾«اسوه من حسین (علیه السلام) است.»و نیز در روایت آمده است که موعود اسلام (عجّ)، روز جمعه ای ⁽²⁾در روز عاشورا قیام می کند و این مسأله گویای آن است که امام حسین (علیه السلام) اسوه امام زمان (علیه السلام) نیز می باشد. پس آن حضرت اسوه جاودانه جوامع اسلامی است.

جلوه های تولی و تبری

کتاب سرخ حیات بخش عاشورا، دارای دو فصل است:فصلی مربوط به حمایت و همسویی با اولیاءالله و کسانی که خود را فدای راه حق کرده اند؛ (تولّی).فصلی دیگر مربوط است به اظهار انزجار و نفرتِ فرزندان حق در مقابل هواداران باطل (تبرّی).آری، این دو فصل، سراسر کتاب تاریخ عاشورا را، در طول حیات عاشورا تشکیل می دهد. بر این اساس پیروان عاشورا باید با جامع نگری و واقع بینی، هر دو فصل را مورد توجه قرار دهند و از این راه به دو مسأله مهم تولّی و تبری بنگرند و بدان جامه عمل بپوشند. گرچه بعضی از خوانندگانِ این کتاب شورانگیز، تنها به عنوان یک کتاب تاریخ، که به زمان گذشته تعلق دارد، بدان می نگرند لیکن باید به کتاب عاشورا به عنوان یک کتاب زندگی ساز و همیشه زنده و رهنمود دهنده نگریست.

شکوفایی فطرت ولایت

برپایی عزاداری در مصیبت اهل بیت (علیهم السلام) همان تولّی و تبرّی است و گویای تجلّی روحیه خدا دوستی و شکوفایی فطرت ولایت است. بدیهی است که توجه کامل به فلسفه

عزاداری، باعث خلوص بیشتر عزاداران می گردد و نیز توجه به اثرات حیات بخش عزاداری های خداپسند، بهتر می تواند راز حمایت ائمه معصوم (علیهم السلام) از عزاداری ها را تبیین کند.

عزاداری و آثار مثبت آن

با توجه به آثار و برکات عزاداری، فلسفه و اهمیت آن روشن می گردد؛ زیرا:عزاداری و بزرگداشت خاطره اسوه های شهادت و ایثار:الف ـ بزرگداشت از آرمان ها و اهداف بلند آنان است.ب: احترام و همسویی با شهیدان است.ج: نوعی ابراز قدرت در برابر قاتلان آنان (طاغوت ها و خودکامگان تاریخ) است.د: خروج از حزب بیداد و ورود به حزب عدالت است.ائمه معصوم (علیهم السلام) فرمودند: «مَنْ لَمْ یَکُنْ مَعَنا کانَ عَلَیْنا»؛ ⁽¹⁾«کسی که با ما نباشد، دشمن ما است» آری، کسی که به عمد، در پیشگاه عظمت عاشورا ابراز عشق نکند، در شمار یزیدیان خواهد بود.هـ ـ جلب الطاف خدا را در پی دارد.و ـ تبلیغ از دین و حقایق اسلامی است و نورانیّت و معنویّت خاصّی به جامعه می بخشد.ز ـ اثرات تربیتی فراوانی برای جامعه در پی دارد.اقبال، متفکر معروف لاهوری می گوید:رمز قرآن از حسین آموختیم زآتش او شعله ها اندوختیمماسوی الله را مسلمان، بنده نیست پیش فرعونی، سرش افکنده نیستخون او تفسیر این اسرار کرد ملت خوابیده را بیدار کردای صبا ای پیک دور افتادگان اشک ما را بر مزار او رسان ⁽²⁾.

بزرگترین مصیبت

در لسان اهل بیت (علیهم السلام) بزرگ ترین مصیبت، همانا قتل حسین بن علی (علیهما السلام) است.عبدالله بن فضل گوید: از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم: ای پسر پیامبر، چرا روز عاشورا روز غم و مصیبت و حزن و اندوه و آه و ناله است اما روز ارتحال رسول خدا (صلی الله علیه وآله) و روز شهادت فاطمه (علیها السلام) و روز قتل امیرمؤمنان (علیه السلام) و روزی که امام حسن (علیه السلام) با سمّ (معاویه) مسموم گشت؟! چنین نیست؟!امام (علیه السلام) پاسخ داد: بی شک روز شهادت امام حسین (علیه السلام) روز تحقّق بزرگ ترین مصیبت است؛ چراکه پس از ارتحال پیامبر (صلی الله علیه وآله)، ازاعضای اصحاب کساء، امیرمؤمنان، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) باقی ماندند و همین مسأله مایه آرامش خاطر مردم بود و همچنین پس از شهادت فاطمه (علیها السلام) وجود دیگر اعضای اصحاب کساء و نیز پس از علی (علیه السلام) وجود دیگر اصحاب کساء و پس از حسن (علیه السلام) وجود امام حسین (علیه السلام) باعث دلگرمیِ مردم بود، ولی با شهادت امام حسین (علیه السلام)، مردم بی پناه شدند و شهادت او، شهادت همه اصحاب کساء بود، لذا روز شهادت آن حضرت روز عظیم ترین مصیبت است. ⁽¹⁾.

بخش اوّل: تاریخ سازان عاشورا

امام حسین

تولد

امام حسین در سوّم شعبان سال چهارم هجری متولد شد و حدود 7 سال با پیامبرخدا (صلی الله علیه وآله) و فاطمه و 47 سال با پدرش امیرالمؤمنین و 47 سال با برادرش امام حسن زندگی کرد. آن حضرت دارای 6 پسر و چهار دختر بود.

امامت

حسین بن علی (علیهما السلام) در سال پنجاه هجری، در سن 47 سالگی پس از شهادت برادرش امام مجتبی (علیه السلام) به امامت رسید و مدت امامتش ده سال به طول انجامید.

تواضع سالار شهیدان

ابن عَبْد الْبِرّ در الإستیعاب می نویسد: امام حسین (علیه السلام) 25 بار پیاده به حج مشرف شد؛ ⁽¹⁾در روایت آمده است که روزی امام حسین (علیه السلام) در حالی که از کوچه ای می گذشت،جمعی از فقرا را دید که به خوردن غذا مشغولند. آنان حضرت را به خوردن غذا دعوت

کردند. امام این آیه را تلاوت کرد: (إِنَّ الله لاَ یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِینَ) ؛ «خدا مستکبران را دوست نمی دارد». بر جمع آنان وارد شد و از غذایشان خورد و در حقشان دعا کرد و آنان را به منزل خود دعوت نمود. آنگاه که فقیران به منزل امام رفتند، حضرت دستور داد آنچه دارند برای پذیرایی از این میهمانان بیاورند. ⁽¹⁾(برخی نوشته اند که امام (علیه السلام) وقتی در جمع آنها شرکت جست، فرمود: غذای شما ازصدقه است وبر من روانیست از آن بخورم).

امام حسین در قرآن

امام حسین (علیه السلام) در آیات قرآن مورد توجّه قرار گرفته و این آیات را می توان به سه دسته تقسیم کرد:1 ـ در برخی از آیات، از «خمسه طیبه و اهل بیت عصمت و طهارت» سخن گفته شده که امام حسین (علیه السلام) یکی از آنها است؛ مانند آیات تطهیر، آیات ذوی القربی، آیات عترت، آیات نذر علی و فاطمه و... و همچنین در دوران انبیای گذشته گاهی از اهل بیت و خمسه طیّبه سخن گفته شده؛ از جمله در زمان آدم (علیه السلام). ⁽²⁾.صاحب «الدرّ الثمین» در تفسیر آیه (...فَتَلَقّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمات...) روایتی نقل کرده که در آن آمده است: «أنّه (آدم (علیه السلام)) رأی ساق العرش و أسماء النّبی و الأئمة (علیهم السلام) فلقنه جبرئیل: قل: یا حمید بحقّ محمّد، یا عالی بحقّ علی، یا فاطر بحقّ فاطمة، یا محسن بحقّ الحسن والحسین ومنک الإحسان» وقتی به نام حسین رسید اشک از چشمان آدم جاری شد و خطاب به جبرئیل گفت: برادرم، جبرئیل! وقتی نام پنجمین را می شنوم قلبم می شکند... جبرئیل پاسخ داد: او همانا از فرزندان تو است که مصیبت ها در برابر مصیبت او کوچک و حقیر می شود. آدم گفت: برادرم! آن مصیبت چیست؟ جبرئیل گفت: او با لب تشنه، غریب و یکه و تنها کشته می شود، یار و یاوری ندارد... فریاد برمی آورد:«وا عطشاه، وا قلّة ناصراه...» هیچکس پاسخش نمی دهد جز با شمشیر... سرش را مانند

گوسفند از قفا و پشت گردن می برند، خیمه هایش را غارت می کنند و سرش را همراه سرهای یارانش بر سر نیزه ها زده، شهرها را می گردانند... پس آدم و جبرئیل گریستند. ⁽¹⁾.2 ـ و در آیاتی که از «اولی الأمر» سخن گفته و اطاعت از آنها را برای مؤمنان لازم می شمارد، بی تردید امام حسین (علیه السلام) یکی از مصادیق بارز آنها است: (أَطِیعُوا اللهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُوْلِی الاَْمْرِ مِنْکُمْ). ⁽²⁾.3ـ برخی از آیات قرآن، مربوط به شخص امام حسین (علیه السلام) است. در روایات آمده است: سوره و الفجر، سوره امام حسین است. و مصداق آیه: (یَا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ)، شخص امام حسین (علیه السلام) است. ⁽³⁾صاحب کتاب «الحسین فی القرآن» ⁽⁴⁾با بیش از 250 روایتِ

قابل اعتبار، ثابت کرده است که 128 آیه از آیات قرآن مربوط به شخص امام حسین (علیه السلام) است.

امام حسین سیدالشهداء

تنها شهیدی که در لسان امامان معصوم، «سیّدالشهدا» لقب یافت، سردار نهضت عاشورا، حسین بن علی است. در زبان پیامبر و ائمه معصوم (علیهم السلام)، لقب سید الشهدا برای سه تن به کار رفته است: امیرالمؤمنین، حمزه، و امام حسین (علیهم السلام).امام صادق (علیه السلام) هنگام زیارت امیرالمؤمنین (علیه السلام) می فرمود:«السَّلامُ عَلَیْکَ یَا وَصِیَّ الاَْوْصِیَاءِ»؛ «درود برتو ای وصیّ اوصیا.»«السَّلامُ عَلَیْکَ یَا وَلِیَّ الاَْوْلِیاءَ»؛ «درود برتو ای ولیّ اولیا.»«السَّلامُ عَلَیْکَ یَا سَیِّدَ الشُّهَداء...»؛ «درود برتو ای سید وسرور شهیدان.» ⁽¹⁾.تعبیر «سیدالشهدا» به وسیله رسول خدا (صلی الله علیه وآله)، درباره حضرت حمزه، امیرمؤمنان و امام حسین (علیهم السلام) آمده است. پیامبر (صلی الله علیه وآله) فرمود: چهارتن در قیامت، سواره محشور می شوند که عبارتند از: من، صالح پیامبر، برادرم علی و عمویم حمزه... (عمّی حمزة بن عبدالمطّلب، اسدالله و اسد رسوله، سیدالشهداء) در اینجا لقب سیدالشهدا برای حمزه به کار رفته است. ⁽²⁾.انس بن مالک گوید: روزی پیامبر (صلی الله علیه وآله) فرمود: از این در، بهترین وصی ها و سید شهیدان وارد می شود. ⁽³⁾پس از چندی دیدیم که علی بن ابی طالب از همان در وارد شد. ⁽⁴⁾.در حدیثی دیگر آمده است که آن حضرت دستی روی حسین (علیه السلام) کشید و فرمود: آگاه باشید که او (حسین)، سرور شهیدان از آغاز تاپایان زندگی بشری است ولی پدر او

از او بهتر و برتر است. ⁽¹⁾.امام صادق (علیه السلام) از امام حسین به عنوان «سید شباب الشهداء» یاد کرده است. ⁽²⁾.ابن اثیر می نویسد: «حسن و حسین از نام های بهشتی اند که در دوران جاهلیت، در میان مردم دیده نشده اند». ⁽³⁾.در حدیثی دیگر از رسول گرامی اسلام آمده است:«لمّا عرج بی إلی السماء رأیتُ عَلی باب الْجَنَّةِ مَکْتُوباً:... وَ الْحُسَینُ صَفْوَة الله...»؛ «در بالای در ورودی بهشت نوشته شده است:... و حسین [(علیه السلام)] برگزیده خدا است....» ⁽⁴⁾.

عشق به دانش

عبدالله بن حبیب، سوره حمد را به یکی از فرزندان امام حسین (علیه السلام) آموخت و آنگاه که فرزند، آن سوره را پیش پدر قرائَت کرد، امام (علیه السلام) هزار دینار به معلم هدیه داد و هزار حُلّه، ⁽⁵⁾نیز برایش فرستاد و دهان وی را پر از دُرّ نمود: «أعطاه ألف دینار و ألف حُلَّة و حَشاه فاهُ دُرّاً». ⁽⁶⁾.

بیعت با یزید، هرگز!

در نیمه رجب سال 60 هـ. وقتی معاویه از دنیا رفت. ولید، حاکم مدینه، شب هنگام آن حضرت را به بیعت با یزید دعوت کرد لیکن آن بزرگوار از بیعت با یزید سر باز زد و به به مبارزه با حکومت فاسد یزید برخاست.

امام حسین اسوه تاریخ

امام حسین (علیه السلام) نه تنها اسوه تمامی مردم، که الگوی امامان معصوم پس از خود نیز می باشد. ائمه معصوم (علیهم السلام) پس از شهادت آن حضرت، طبق خط فکری ایشان عمل می کردند و هر یک بنا بر اقتضای وضعیت روزگار خود، امام حسین (علیه السلام) را پیشوای فکری خویش می دانستند.آری، امام حسین اسوه امروز و فردا و همه ادوار تاریخ بشری است. امام زمان (عج) روز عاشورا قیام خواهندکرد و امام حسین (علیه السلام) در شب عاشورا، از حضور یاران خود در رکاب امام زمان (عج) خبر داد. ⁽¹⁾.آن حضرت زندگی خود را فدای خدا کرد و خداوند عنایتی ویژه در حق او نمود.درروایت آمده است که وقتی امام دهم (علی النقی (علیه السلام)) مریض شد، هیأتی را مأمور کرد تا به زیارت امام حسین (علیه السلام) بشتابند و در کنار قبر آن حضرت، ایشان را دعا کنند! آنان گفتند: شما خود نیز امامید، پاسخ داد: «درست است، لیکن خداوند مکان هایی را برای عبادت خود برگزیده است و سر زمین کربلا یکی از آنهاست و من دوست دارم در جایی که خدا بدان توجه خاص دارد و آن را مورد عنایت ویژه قرار داده است، برایم دعا شود.» ⁽²⁾.امام حسین (علیه السلام) خود نیز فرموده اند: «وَ لَکُمْ فِیَّ اُسْوَةٌ» ؛ ⁽³⁾«زندگی و (نهضت حیات بخش) من، الگوی شماست.»امام صادق (علیه السلام) می فرمود: «لی اُسْوَةٌ بِما یَصْنَعُ بِالحسین» ؛ ⁽⁴⁾«آنچه که حسین انجام داد الگوی من است.»امام باقر (علیه السلام) نیز می فرمود: «یکونُ لی بالحسین بْن علی اُسْوَةٌ». ⁽⁵⁾.

هجرت تاریخ ساز

هجرت مسلم، سفیر امام حسین

رسول و فرستاده امام حسین (علیه السلام) ؛ یعنی مسلم بن عقیل در نیمه رمضان سال 60 هـ. از مکه حرکت کرد و به مدینه رسید و از آن جا راهیِ کوفه شد و در پنجم شوال به آنجا رسید، با این حساب، حدود 20 روز در راه بوده است. او 63 روز در کوفه به امور نهضت پرداخت و سرانجام در روز عرفه، چهارشنبه، نهم ذیحجه به شهادت رسید.

هجرت ابا عبدالله

یکی از درس های آموزنده مکتب عاشورا، هجرت از مدینه به مکه و از مکه به کربلا و سرنوشت بود. مسیر امام (علیه السلام) از مدینه به مکه حدود پنج روز به طول انجامید، ولی از مکه به کربلا حدود 24 روز در راه بودند.دو روز از ماه رجب باقی بود که آن حضرت به جانب مکه معظمه حرکت کرد. در روز عرفه، که همه حاجیان تلاش دارند تا خود را به عرفات و پس از آن به منا برسانند تا در روز دهم ذیحجه قربانی کنند، از قربانگاه ظاهری فاصله گرفت تا در مسلخ عشق، در قربانگاه کربلا، قربانی اکبر را تقدیم پیشگاه دوست کند. او به جای گوسفند، عزیزانش را فدا کرد و سر انجام در دهم محرم الحرام، روز عاشورا و در سال 61 هـ. در سن 57 سالگی در کربلا به شهادت رسید.

خاک کربلا

خداوند بزرگ برکات بسیاری در خاک قبر حسین بن علی (علیهما السلام) قرار داده استکه آن ویژگی و برکت در هیچ یک از تربت های مَشاهد متبرکه نیست و این بهخاطر آن است که آن حضرت خود را فدای دین و احکام الهی کرد و خدا هم وی راپذیرفت.در زمان صفویه، جلسه ای با حضور علمای بزرگ اسلام و یکی از عالمان بزرگ مسیحی، که برای بحث درباره نبوّت پیامبر اسلام به اصفهان آمده بود، در دربار شاه

عباس تشکیل می گردد. ملاّ محسن فیض کاشانی (رحمه الله) ⁽¹⁾نیز که در آن مجلس حضور داشت،رو به آن عالمِ مسیحی نموده، گفت: تو که ادعا می کنی می توانی از ما فی الضمیر و درون ما خبر دهی، اکنون بگو که در دست من چیست؟او پس از لحظه ای درنگ گفت: فهمیدم چیست، اکنون در این فکرم که آن را از کجا آورده ای! میان دستت، قطعه ای از بهشت است. فیض گفت: اشتباه نمی کنی؟ عالم مسیحی گفت: یقین دارم اشتباهی صورت نگرفته است. فیض گفت: بنابراین، واجب است مسلمان شوی؛ زیرا پیامبر (صلی الله علیه وآله) خبر داد که خاک کربلا قطعه ای از خاک بهشت است. وی که فرد منصف و حق جویی بود، بی درنگ مسلمان شد.

انفاق سه خلیفه زاده

روزی عبدالله بن عمر، عبدالرحمان بن ابی بکر و امام حسین (علیه السلام) در مسجدالنبی نشسته بودند که مردی وارد شد و نزد عبدالله بن عمر رفت و گفت: «قَدْ ضَمِنْتُ دِیَةً کامِلَةً وَ عَجَزْتُ عَنْ أَدائِها»؛ «یک دیه کامل ـ صد شتر ـ بدهکارم که از ادای آن درمانده ام». عبدالله از دستیارش خواست دویست درهم به او بدهد. آن مرد نپذیرفت و به حضور عبدالرحمان ابن ابی بکر رفت. او نیز همچون عبدالله عمل کرد. آن مرد آنگاه به محضر امام حسین (علیه السلام)آمد و حاجت طلب کرد. امام (علیه السلام) وقتی دانست آن مرد حاجتمندِ واقعی است، فرمود: از تو سه مطلب می پرسم و در برابر هر پاسخِ صحیح یک ثلث از بدهکاری ات را ضمانت خواهم کرد! آن مرد گفت: «یَابْنَ رَسولِ الله أَ مثْلُکَ یَسْأَلُ عَنْ مِثْلی؟»؛ «آیا فردی چون شما از شخصی مانند من سؤال می کند؟!» امام (علیه السلام) با ملاطفت فرمود: ما در سطح فهم و درک مخاطبان خود سؤال می کنیم. مرد عرب اعلام آمادگی کرد که به سؤال امام (علیه السلام)پاسخ دهد. حضرت پرسید: «أیّ الأعمال أفضل؟»؛ «برترین کارها چیست؟»ـ عرب: «الإیمانُ بِالله»؛ «ایمان به خدا.»

ـ امام: «فما النجاة مِنَ الْمهلکة؟»؛ «عامل نجات از هلاکت و سقوط چیست؟»ـ عرب: «الثّقة بِالله»؛ «توکل به خدا (امام این پاسخ را نیز قبول کرد.»ـ امام: «فما یُزیّنُ الرجُل؟»؛ «عامل زینت و کمال آدمی چیست؟»ـ عرب: «عِلمٌ مَعَهُ حِلْم»؛ «دانشی که صاحب آن دارای خویشتن داری باشد.»ـ امام: «فإن أخطأه ذلک؟»؛ «اگر این نعمت را نداشت چه چیزی مایه زینت اوست.»ـ عرب: «مالٌ معه مروءة»؛ «مالی که صاحب آن با مروّت باشد.»ـ امام: «فإنْ أخطأه ذلک؟»؛ «اگر کسی این صفت را ندارد.»ـ عرب: «فقر معه صبر»؛ «تنگدستی و فقری که همراه با صبر باشد.»ـ امام: «فإن أخطأه ذلک»؛ «اگر کسی دارای این خصلت نیست.»ـ عرب: «فصاعقة تنزل من السماء و تحرقه فإنّه أهل لذلک»؛ «آتشی از آسمان فروافتد و وی را نابود سازد، همانا او سزاوار چنین آتشی است.»امام (علیه السلام) تبسّم کرد و همه دیه و بدهکاری وی را برعهده گرفت، سپس مقداری پول به او داد و فرمود: این مبلغ را برای اهل خانه ات هزینه کن (در برخی از احادیث آمده است:) امام در خاتمه، انگشتر مبارک را از انگشت خود بیرون آورد و به مرد عرب داد و او خوشحال و شادمان رفت. ⁽¹⁾.داستان انفاق امام حسین (علیه السلام) به گونه دیگر نیز در برخی از منابع اسلامی آمده است؛ از جمله در تفسیر کبیر فخر رازی، ذیل آیه: (...وَعَلَّمَ آدَمَ الاَْسْمَاءَ...).

سخت ترین مصیبت ها

در دیدگاه اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) سخت ترین و سوزناک ترین مصیبت، عبارتند از:1ـ شهادت حمزه سیدالشهدا

2ـ شهادت جعفر طیّار3ـ شهادت حسین بن علی (علیهما السلام)، البته می توان گفت که در دیدگاه ائمه معصوم (علیهم السلام) قتل حسین (علیه السلام) سوزناک تر از قتل حمزه و جعفر است. (امام سجاد (علیه السلام)، با دیدن عبیدالله پسر قمربنی هاشم گریست و فرمود: «ما مِنْ یَوْم أشَدُّ عَلَی رَسُولِ الله (صلی الله علیه وآله) مِنْ یَومِ أُحُد، قُتِلَ فیهِ حمزةُ بْن عبدالمُطَّلِب... وَ بَعد یَوم مُؤتَة قُتِلَ فیهِ ابْنُ عَمِّهِ جعفر بْن أبی طالب، ثُمَّ قال: وَ لا یَوْمَ کَیَوْم الْحُسین...» ⁽¹⁾.

عباس بن علی علیهما السلام

عباس بن علی علیهما السلام(قمر بنی هاشم)

او در سال 26 هـ. ق. متولد شد و در آغاز سال 61 در سن حدود 34 سالگی به شهادت رسید.عباس (علیه السلام) بعد از محمد حنفیه به دنیا آمد و برادران مادری وی عبارتند از:عبدالله، عثمان و جعفر، که همگی در کربلا شهید شدند و دارای فرزند نبودند. ⁽¹⁾.همسر عباس لبابه نام داشت که دختر عبدالله بن عباس بن عبدالمطّلب بود. از او پسرانی به نام های عبیدالله و فضل به دنیا آمد. ⁽²⁾.او با القابی چون: قمر بنی هاشم، سقّای کربلا، صاحب لوا، باب الحوائج و... مورد توجه عام و خاص بود و نیز وی را با کنیه هایی چون ابوالفضل و ابوقربه صدا می زدند.

مادر قمر بنی هاشم

مادر قمر بنی هاشم، امّ البنین، دختر حزام بن خالد بن ربیعة بن وحید بن کعب بن معاویة بن بکر بن هوازن بن عامر بن کلاب بن ربیعة بن عامر. ⁽³⁾و مادر بزرگ او ثمامه دختر

سهیل بن عامر بن مالک بن جعفربن کلاب است. پس پدر و مادرش از خاندان بنی کلاب اند و دارای خصلت های شایسته و صفات خانوادگی مشترک.روزی حضرت علی (علیه السلام) به برادرش عقیل، که به انساب عرب آگاهی داشت، مأموریت داد تا از میان اقوام شجاع و سرافراز عرب، برای وی همسری برگزیند و یادآور شد این دقت بدان جهت است که فرزندی شجاع از او به دنیا آید؛ به گونه ای که دارای بازوانی برومند و توانا باشد تا فرزندم حسین را در سرزمین کربلا یاری دهد و در این هنگام به امام حسین (علیه السلام) اشاره کرد؛ «لِکَیْ اُصیبَ مِنْها وَلَداً یکونُ شجاعاً و عضداً یَنْصُرُ وَلَدِی هذا ـ وَ أَشارَ إلَی الْحُسَینِ ـ لیواسیه فی طَفّ کَرْبَلاء».عقیل فاطمه کلابی را به امام (علیه السلام) معرفی کرد و گفت: با امّ البنین ازدواج کن که در عرب از اجداد او شجاع تر نیست؛ «تَزَوَّجْ اُمّ البَنِین الْکلابیّة، فَإِنَّهُ لَیسَ فی الْعَرَبِ أَشْجَع مِن آبائها، فَتَزوَّجها». ⁽¹⁾.مادر عباس ارادت ویژه ای نسبت به امام حسین (علیه السلام) داشت. مامقانی درباره ولایت مداری فاطمه کلابی اینگونه می نویسد: «فَإنَّ عُلْقَتَها بِالحسین (علیه السلام) لیس إلاّ لاِءمامته»؛ ⁽²⁾«همانا علاقه امّ البنین به حسین بن علی (علیهما السلام) نبود مگر به جهت امامت آن حضرت، (نه آن که چون او را در دامان خویش پرورانده است)».وی در جای دیگر می نویسد: امّ البنین، که قتل چهار فرزند خویش در رکاب حسین (علیه السلام) را بر خود آسان می گرفت؛ نشان از درجه عالی ایمان او بود. ⁽³⁾.عشق و ارادت امّ البنین نسبت به مقام والای امامت و ولایت چنان بود که وقتی بعد از واقعه کربلا و شهادت فرزندان برومند و دلاور او، بشیر، سفیرِ خون و شهادت، به مدینه بازگشت و امّ البنین را ملاقات کرد و می خواست خبر شهادت فرزندانش را به وی دهد، امّ البنین گفت: «أخْبِرْنی عَنْ أبی عبدالله (علیه السلام)»؛ «از حال حسین بگو!»

بشیر وقتی خبر شهادت یک یک فرزندان امّ البنین را به وی داد، او از جواب هایفرعی بشیر ناراحت شد؛ زیرا توقع داشت هرچه زودتر از سرنوشت امام حسین (علیه السلام) آگاه شود. ازاین رو، به بشیر گفت: «فرزندان من و همه جهانیان فدای حسین باد! زودتر بگو از حسین چه خبر؟» ⁽¹⁾.و آنگاه که خبر شهادت امام، مقتدا و رهبر خویش را شنید ناله ای سرداد. ⁽²⁾.همان روز که فاطمه کلابی، امّ البنین، پای در خانه امیرالمؤمنین (علیه السلام) گذاشت، حسن و حسین (علیهما السلام) مریض بودند؛ او با مهربانی ویژه ای با آنان سخن می گفت و از صمیم قلب دوستشان می داشت و پرستاریشان را به عهده گرفت و درست همانند مادر واقعی با آنان رفتار می کرد. آنان نیز او را بسیار دوست می داشتند.پس از شهادت امیرالمؤمنین، آنگاه که مغیرة بن نوفل ـ که یکی از مشاهیر عرب بود ـ از امامه، همسر دیگر امیرالمؤمنین خواستگاری کرد، امامه با امّ البنین در مورد این تقاضای ازدواج مشورت کرد. امّ البنین در جواب او گفت: سزاوار نیست که ما پس از علی، در خانه دیگری باشیم و با مرد دیگری پیمان همسری ببندیم.این سخن امّ البنین، نه تنها در امامه، که در همسران دیگر امام؛ از جمله: لیلی تمیمیّه و اسماء بنت عمیس نیز اثر گذاشت و این چهار همسر علی (علیه السلام)، تا پایان عمر ازدواج نکردند.فاطمه کلابی پس از ورود به خانه علی (علیه السلام)، از ایشان خواست که او را فاطمه صدا نکند؛ زیرا ممکن است فرزندان زهرا (علیها السلام) با این نام، به یاد مادر بیفتند و غم و حزن وجودشان را فراگیرد. ⁽³⁾.امّ البنین پس از واقعه عاشورا، حدود 9 سال زندگی کرد و همواره به افشاگری علیه بنی امیه می پرداخت و با اشک های خود به رسواکردن آن ظالمان مشغول بود؛ چنانکه ابوالفرج اصفهانی می نویسد: «وَ کانَتْ اُمّ الْبَنِین اُمّ هؤلاء الأربعة الإخوة الْقَتلی تخرج

إِلَی الْبَقِیع فتندب بنیها أشجی ندبة وأحرقها، فیجتمع الناس إلیها یسمعون منها». ⁽¹⁾.او در سال 70 هـ. بدرود حیات گفت و در بقیع به خاک سپرده شد. در بقیع، در کنار صفیه و عاتکه دو تن از عمه های پیامبر، قبری است منسوب به امّ البنین.

شجاعت عباس

شجاعت در دو جبهه می تواند جلوه کند: 1 ـ جبهه مقاومت در برابر دشمن.2 ـ جبهه ایستادگی و ثباتِ قدم در خط حقّ و صراط ایمان، عباس بن علی (علیهما السلام) در هر دو جبهه موفق و سرافراز و پیشتاز بود.

عباس بن علی، در جنگ جمل و صفین

عباس، در دوران پدر نوجوانی دلیر و بهاور بود. به نوشته محدّث قمی در تحفة الأحباب، امام علی (علیه السلام) در جنگ جمل به دو پسرِ خود؛ محمد حنفیّه و عباس سفارش کرد که مواظب حرکت های دشمن باشند. ⁽²⁾.همچنین عباس (علیه السلام) در جنگ صفین در رکاب پدرش حضور داشت و در باز پس گرفتن شریعه معروفِ منطقه جنگ صفین از لشکر معاویه، عهده دار سمت معاونت امام حسین (علیه السلام) بود. او در این جنگ رشادتی چشمگیر از خود نشان داد. بعضی نوشته اند: وقتی به میدان آمد و مبارز طلبید، معاویه به «ابن شَعْثاء» گفت: کارِ این جوان را یکسره کن.او گفت: من باید در برابر هزار مرد جنگی به حرکت درآیم، نه در برابر یک جوان! سپس یکی از پسران خود را فرستاد تا عباس را از پای درآورد ولی عباس وی را در همان نبردِ نخست از پای درآورد. او خشمگین شد و یکی دیگر از فرزندانش را راهیِ میدان کرد و همه آنها به ترتیب تا هفت نفر به دست توانای عباس کشته شدند.

ابن شعثاء با عصبانیت و خشم تمام، به میدان تاخت اما عباس با چالاکی خاص خود، وی را نیز از کمر دو نیم کرد. ⁽¹⁾.لشکر معاویه با تعجب نظاره می کرد تا دریابد که آن جوان کیست؟ و همگان متوجه شدند که او «قمر بنی هاشم» عباس بن علی است. ⁽²⁾.به نوشته برخی از مورّخان، عباس در کربلا حدود سی و پنج سال داشت ⁽³⁾و به قولی سی و چهار ساله ⁽⁴⁾بود.او در رکاب امام حسین (علیه السلام) حضور فعال داشت و از خود ایثار و سلحشوری زایدالوصفی بروز داد.ابوالفضل (علیه السلام) در شب عاشورا، هنگام اعلام حلّ بیعت از جای برخاست و به خطاب به امام (علیه السلام) اظهار داشت: «وَ لِمَ نَفْعَلُ ذلِکَ؟ لِنَبْقی بَعْدَکَ؟ لا أَرانا اللهُ ذلِکَ أَبَداً»؛ ⁽⁵⁾«چرا چنین کنیم؟ آیا از تو جدا شویم تا پس از تو زنده بمانیم؟ نه، هرگز خدا چنین روزی را برای ما نیاورد!»

مقام عباس

در مقام عباس (علیه السلام) همین بس که دو امام معصوم بر بازوی وی بوسه زدند؛ نخست، در آغازین لحظه های تولدش بود که امیرالمؤمنین (علیه السلام) بازوانش را بوسید. بعضی از مورّخان نوشته اند: هنگامی که قنداقه ابوالفضل را به دست پدرش علی (علیه السلام) دادند، او نخست در گوش راست و چپش اذان و اقامه گفت و سپس نامش را عباس نهاد و سپس بازوان کوچکش را بوسید و اشک ریخت؛ «ـ ثُمَّ قَبَّلَ یَدَیْهِ وَاسْتَعْبَرَ وَ بَکی». ⁽⁶⁾.

و دومین مورد در روز عاشورا بود که امام حسین (علیه السلام) بازوی از تن جدا شده اش را از زمین برداشت و بر آن بوسه زد.در علوّ شأن، جلالت و رتبت ابوالفضل (علیه السلام) نوشته اند که: روزی امام سجاد (علیه السلام)نگاهی به عبیدالله بن عباس (پسر عباس بن علی) کرد و گریست و فرمود: ⁽¹⁾.«ما مِنْ یَوْم أشدّ علی رسول الله (صلی الله علیه وآله) من یوم أُحُد، قُتِلَ فیه عَمّهُ حمزة بْن عبدالمطّلب أسَد الله و أسد رسوله و بعده یوم مُؤْتَة، قُتِلَ فیه ابْن عمِّهِ جعفربْن أبی طالب (علیه السلام): ثمّ قال: و لا یوم کیوم الحسین (ع)، أزدلف علیه ثلاثون ألف رجل یزعمون أنَّهم من هذه الأمّة، کلّ یتقرّب إلی الله عزّ و جلّ بدمه، و هو بالله یُذَکِّرُهُمْ فلا یَتَّعظون حتّی قتلوه بَغْیاً وَ ظُلْماً و عُدواناً، ثمّ قال: رَحِمَ الله عمِّی العبّاس، فلقد آثر وأبْلی وَ فَدی أخاهُ بِنَفسِهِ حَتّی قُطِعَتْ یداه، فَأبْدَلَهُ اللهُ عزّ و جلّ بها جناحَیْن یَطِیر بهما مع الملائکة فی الجنّة، کما جَعَل لِجعفر بْن أبی طالب، و انّ للعباس عندالله تبارک و تعالی منزلة یَغْبِطُهُ بها جمیعُ الشُّهداءِ یَوْمَ الْقِیامَةِ». ⁽²⁾.«برای رسول خدا (صلی الله علیه وآله) روزی سخت تر از روز اُحد نبود؛ روزی که عمویش حمزه به شهادت رسید و پس از آن، سخت ترین روز برای آن حضرت، روزی بود که پسر عمویش جعفربن أبی طالب به شهادت رسید.[امام سجاد (علیه السلام) آنگاه افزود] روزی بسان روز قتل حسین (علیه السلام) نیست. روزی که سی هزار نفر، در حالی که خود را از امت محمّد (صلی الله علیه وآله) می پنداشتند و تصور می کردند با کشتن حسین (علیه السلام) به خدا تقرّب می جویند، وی را احاطه کردند. و امام هر چه از آنان خواست خدا را بیاد آورند و دست از این جنایت ها بر دارند، آنان توجه نکرده و به ظلم، تجاوز و کینه، وی را کشتند.

[امام سجاد (علیه السلام) سپس فرمود:] خدا رحمت کند عمویم عباس را که با ایثار و پیروزی در امتحان، جانش را فدای برادر کرد، تا آنجاکه دست هایش از تن جدا شد و خدا به جای آن دو دست، دو بال همانند عمویش جعفر طیّار به او داد که در بهشت به طیران درآید. البته، عمویم عباس موقعیّتی در پیشگاه خدا در بهشت دارد که در قیامت مایه غبطه همه شهدا است.».همچنین، امام صادق (علیه السلام) فرمود: عموی ما عباس، هشیار و تیزبین بود و زیرکی ویژه ای داشت. او دارای ایمانی شکست ناپذیر بود و در حمایت از حسین (علیه السلام) پیکار کرد و امتحان شایسته ای داد تا به شهادت رسید. ⁽¹⁾(او، علاوه بر زیبایی معنوی، از جمال ظاهری نیز برخوردار بود).ابوالفرج می نگارد: عباس انسانی خوش قامت و رعنا بود. هنگامی که بر اسب می نشست، پایش به زمین می رسید. او را «ماه بنی هاشم» می خواندند. ⁽²⁾.درجه اعتبار و موقعیت حضرت عباس در پیشگاه امام (علیه السلام) را می توان از کلام خود امام فهمید. در عصر تاسوعا آنگاه که سپاه باطل به سوی لشکر حقّ حمله کرد امام (علیه السلام) به عباس گفت: «إرْکَبْ بِنَفْسی أنْتَ»؛ ⁽³⁾«جان من فدایت! سوار شو؟». این جمله از زبان امام معصوم مقام پر ارجی را برای عباس اثبات می کند و لذا امام (علیه السلام) در کنار جسد وی فرمودند: «الآن انْکَسَرَ ظَهْری»؛ «اکنون پشتم شکست.»منصب پرچمداری عباس نیزگویای موقعیت والای او در لشکر امام حسین (علیه السلام) است.

اشعار شیخ ازری

اشعار معروف شیخ کاظم اُزْری در میان ارباب مقاتل دارای شهرت ویژه ای است؛ اشعاری که در عرصه شعر حماسیِ عاشورا می درخشد. از صاحب کتاب معروف جواهرالکلام نقل کرده اند گفته است: من حاضرم ثواب کتاب فقهی جواهرالکلام خود را با ثواب اشعار شیخ کاظم اُزْری معاوضه کنم. او در ضمن اشعار خود، در وصف قمر بنی هاشم گفته است:«یَوْمٌ أبی الْفَضْلِ اسْتَجارِ بِهِ الْهُدی»؛ روز عاشورا، روزی بود که امام هدی (امام حسین (علیه السلام)) به حضرت ابی الفضل پناهنده شد.»اُزری پس از آن که این مصرع را سرود، به نظرش رسید شاید با شأن امام (علیه السلام)ناسازگار باشد که پناه به غیر امام ببرد، از این رو در همین مصرع توقف کرد. همان شب، در عالم رؤیا امام حسین (علیه السلام) را دید. امام (علیه السلام) به او فرمود: در ادامه مصرع خود بنویس: «وَالشَّمْس مِنْ کَدِرِ الْعِجاجِ لِثامُها»؛ «پناهنده شدن امام (علیه السلام) به عباس در روز عاشورا، زمانی بود که گرد و غبار زمین کربلا، آسمان را پوشانده بود.» ⁽¹⁾این مسأله به نوبه خود از مقام والا و برجسته ابوالفضل حکایت دارد.

وصیت امیرمؤمنان

در واپسین روزهای حیات امیر مؤمنان (علیه السلام)، به عناوین مختلف سخن از کربلا و قیام عاشورا به میان می آمد.در شب 21 رمضان سال چهلم، امام (علیه السلام) هنگام وداع با خانواده اش، آنگاه که پسرش ابوالفضل را در آغوش کشید، فرمود: پسرم! در روز عاشورا وقتی وارد شریعه فرات شدی، به یاد تشنگی برادرت حسین باش. ⁽²⁾.

سنگین ترین داغ حسین (علیه السلام)

سنگین ترین داغ حسین (علیه السلام)

وقتی یاران حسین بن علی (علیهما السلام) به شهادت رسیدند، طاقت عباس طاق شد، به خصوص آنگاه که احساس کرد حجّت خدا بی یاور شده است. آن هنگام بود که اذن میدان خواست، اما امام (علیه السلام) به شدت گریست و فرمود: «یا أخِی أنْتَ صاحِبُ لِوائی»؛ ⁽¹⁾«برادرم! تو پرچمدار منی.»ولی فریاد العطش کودکان، امام را بر آن داشت تا جهت آوردن آب به عباس رخصت دهد.عباس جهت آوردن آب برای اهل خیام، عازم میدان شد. او می کوشید وارد شریعه فرات شود که شمر بانگ برآورد: اگر روی زمین را آب فراگیرد، شما را قطره ای از آن نصیب نخواهد شد، جز آن که با یزید بیعت کنید. ⁽²⁾.شیخ مفید(رحمه الله) می نویسد: امام و برادرش عباس لحظاتی باهم و در کنارِ هم، با دشمن به جنگ پرداختند ولی سپاه دشمن میان آن دو جدایی انداخت. ⁽³⁾.عباس چون شیری خشمگین بر چهار هزار نفر از محافظان شریعه حمله برد و آنان را متفرق ساخت و وارد شریعه فرات شد. کفی از آب برگرفت ولی ناگاه تشنه کامی امام حسین (علیه السلام) و اهل بیت را به یاد آورد؛ «فَذَکَرَ عَطَشَ الْحُسَیْنِ وَ أَْهل بَیْتِهِ». آب را روی آب ریخت ⁽⁴⁾و مشکی پر از آب نمود و هنگام بازگشت به سوی خیام، دشمنان کینه توز از کمین گاه بر او حمله کردند و ضربتی خصمانه بر دست راست او وارد ساختند. دست راست عباس از قسمت مرفق و بازو جدا شد و چنین زمزمه کرد:

و الله إن قطعتُمُ یمینی إنّی أحامی أبداً عن دینیو عن إمام صادقِ الیقینِ نجل النّبیّ الطّاهر الأمین ⁽¹⁾.«به خدا سوگند که اگر دست راستم قطع کنید، پیوسته از دینم حمایت خواهم کرد.و نیز از امامم حمایت می کنم که به یقین صادق و از دودمان پاک پیامبر امین است»عباس همچنان به نبرد خود ادامه می داد تا این که به جهت خونریزی شدید، ضعف بر او عارض شد. ناگاه شخصی به نام حکیم بن طفیل از کمینگاه بیرون آمد و دست چپ او را از ساعد ⁽²⁾و به قولی از بند ⁽³⁾جدا ساخت. در آن هنگام حضرت چنین زمزمه کرد:یا نَفَس لا تَخْشَ مَنَ الْکُفّار وَ أبشری برحمة الجَبّار«ای نفس، از کفار خوف و اندیشه مکن و مژده باد تو را رحمت پروردگار.»او مشک آب را به دندان گرفت و کوشید تا آب را به لب تشنگان برساند، اما ناگهان تیری به مشک آب اصابت کرد. ⁽⁴⁾و آب آن فروریخت و این مسأله برای عباس بسیار سنگین بود.عمان سامانی می گوید:بس فرو بارید بر او تیغ تیز مشک شد بر حال زارش اشک ریزو این مسأله عباس (علیه السلام) را بسیار آزرد. تیرهای دشمن از هرسو به طرف او فرو می بارید. در چنین وضعی، ناگهان عمودی آهنین برفرق مبارکش فرود آمد ⁽⁵⁾و تیری بر

سینه اش اصابت کرد ⁽¹⁾و تیری دیگر به چشم مبارکش خورد. ⁽²⁾.راوی گوید: بعد از فرود آمدن عمود آهنین بر سر عباس، آن حضرت از روی اسب بر زمین افتاد و برادرش را با این جمله صدا کرد و گفت: «یا أخا أدرک أخاک»؛ «برادرم! برادرت را دریاب.»

اشاره به یک راز

گویند که عباس (علیه السلام) همیشه امام حسین (علیه السلام) را از باب ادب، با عنوان «سیدی»، «مولای» و... خطاب می کرد و درباره وی عنوان «برادر» را به کار نمی برد؛ زیرا مادر خود را هم طراز مادر امام حسین (علیه السلام) نمی دید، لیکن در آن لحظه، آن حضرت را «برادر» خطاب کرد. یکی از اهل نظر، راز این خطاب را در عالم رؤیا از عباس پرسید، آن حضرت پاسخ داد: هنگام واژگون شدن از اسب، فاطمه زهرا (علیها السلام) در برابرم حاضر شد و با حالتی اندوهگین گفت: آه، پسرم! عباس! وقتی زهرا پسر خطابم کرد، من هم حسین را برادر صدا کردم.بعضی از صاحب نظران نوشته اند: ابوالفضل به عنوان وداع با امام (علیه السلام) فرمود: «عَلَیْکَ مِنِّی الْسَّلامُ یا أَبا عَبْدِالله» ⁽³⁾و حسین (علیه السلام) چون عقابی خشمگین، سپاه خصم را پراکنده ساخت و خود را به عباس رساند. ⁽⁴⁾.بدن عباس مجروح و بی دست روی زمین افتاده بود. امام (علیه السلام) با دیدن آن صحنه جانسوز ناله سوزناکی سر داد و فرمود: «اَلآن اِنْکَسَر ظهری، وَ قَلَّتْ حیلتی، وَ شَمَتَ بی عدوّی»؛ ⁽⁵⁾«اینک پشتم شکست، توان و عزمم کاهش یافت و دشمنم شادمان گشت»، در

این هنگام در کنار برادر به شدت گریست.شیخ اُزری از زبان آن حضرت چنین سروده است:الیَوْمُ نامَتْ أعْیُنٌ بِکَ لَمْ تَنَمْ وَ تَسَهَّدَتْ اُخْری فَعَزَّ مَنامُها ⁽¹⁾.«امروز دیدگانی که از بیم تو به خواب نمی رفتند، خفته اند، و دیگر چشمانی (که با بودن تو به خواب می رفتند) بیدار مانده و خوابشان اندک گردیده است.»در مقتل ابی مخنف آمده است: «وَ جَلَسَ عِندَ رَأْسِهِ یَبْکی حَتّی فاضَتْ نفسه»؛ ⁽²⁾«بر بالین او نشست و همچنان می گریست تا آن که عباس جان به جان آفرین تسلیم کرد.»به نوشته برخی از مورّخان، امام (علیه السلام) از شدّت حزن و غم، خود را بر روی بدن مجروح ابوالفضل و گفت: «الآن اِنْکَسَرَ ظَهْری»؛ ⁽³⁾.امام (علیه السلام) تصمیم گرفت بدن برادرش عباس را به خیمه (دارالحرب) حمل کند اما در آن حال، عباس نگاهی به برادر انداخت و گفت:«برادرم! به حق جدت رسول الله، مرا در همین جا به حال خود واگذار و به خیمه برمگردان. امام (علیه السلام) فرمود: چرا؟ عباس پاسخ داد: اولاً از دخترت سکینه شرمگینم؛ چرا که به او وعده آب داده بودم و ثانیاً من سرداری از سرداران تو هستم وقتی یاران، علمدار تو را در چنین وضعی ببنند و بفهمند که من کشته شده ام، چه بسا که در عزم و اراده آن ها خللی حاصل شود و از استقامت و صبرشان بکاهد.» ⁽⁴⁾.امام (علیه السلام) پاسخ دادند: «جزیت عن الإسلام (عن أخیک) خیراً حیث نصرتنی حیّاً و میّتاً»؛ ⁽⁵⁾«از ناحیه اسلام، به جزای برتر دست یابی، تو همواره در زندگی و حتی در

آستانه مرگ، از من حمایت کردی.».مرحوم مقرّم در کتاب مقتل الحسین ⁽¹⁾می نویسد: امام با دید الهی خویش، آینده را دید و بدن عباس را به دارالحرب نیاورد تا قبر وی به طور مستقل پناهگاه حاجتمندان باشد.امام (علیه السلام) از کنار بدن خونین عباس به سوی خیمه ها بازگشت؛ در حالی که شکسته دل، محزون و گریان بود و اشک هایش را با آستین پاک می کرد.⁽²⁾.علامه حائری مازندرانی می نویسد: به جهت زیادی جراحت ابوالفضل، امام حسین (علیه السلام) بدن مبارک وی را به دارالحرب انتقال نداد. ⁽³⁾.هنگامی که سکینه، دختر امام حسین (علیه السلام)، از حال عمویش ـ عباس ـ پرسید، امام (علیه السلام)پاسخ داد: «یا بُنَیَّةَ قَتَلُوهُ اللِّئامُ»؛ ⁽⁴⁾«دخترم! لئیمان و زشت کرداران او را کشتند.»در این لحظات بود که امام (علیه السلام) دید لشکر دشمن به سوی خیمه ها در حرکت است، فریاد بر آورد: «أَما مِنْ مُغیث یُغیثُنا، أَما مِنْ مُجیر یُجِیرُنا، أَما مِنْ طالِبِ حقٍّ یَنْصُرُنا، أَ ما مِنْ خائف مِنَ النّارِ فَیَذُبُّ عَنّا»؛ ⁽⁵⁾«آیا کسی هست تا از ما حمایت کند، آیا کسی هست تا به یاری ما برخیزد، آیا کسی هست که از جهنم بترسد و به دفاع از ما همت گمارد؟».در این که عباس در روز عاشورا، چه زمانی به شهادت رسید، میان صاحب نظران اختلاف است. خواند میر در کتاب «حبیب السیر» ⁽⁶⁾شهادت او را پیش از شهادت علی اکبر (علیه السلام) می داند.از عظمت و جلالت شأن عباس بن علی (علیهما السلام) است که چندین تن از امامان معصوم (علیهم السلام)برای او عزاداری کردند؛ از جمله: نقل شده که امام حسین (علیه السلام) در کنار نعش

عباس به شدت گریست و به عزاداری پرداخت. شب سیزدهم عاشورا وقتی امام سجاد (علیه السلام) بدن مطهّر عمویش عباس را به خاک سپرد، با غم و اندوه ویژه ای فرمود:«عَلَی الدُّنیا بَعْدَکَ الْعَفا یا قَمَر بَنی هاشِم، وَ عَلیْکَ مِنِّی السّلامُ مِنْ شهِید مُحْتَسَب وَ رَحْمَةُ الله وَ بَرَکاتُهُ». ⁽¹⁾.«ای ماه بنی هاشم، پس از تو خاک بر سر دنیا و درود من بر تو ای شهید راه خدا.»از علاّمه بحرالعلوم پرسیدند: چرا قبر عباس، به ظاهر کوچک است، در حالی که قامتش رشید بود؟ این سؤال، گویی نمکی بود که بر قلب سوزناک علاّمه پاشیده شد و آن قدر گریست تا بی هوش شد. وقتی به هوش آمد، پاسخ داد: آنقدر به بدن عباس شمشیر و نیزه اصابت کرده بود که بدن وی بر اثر قطعه قطعه شدن، به صورت گوشت کوبیده در آمد و امام سجاد (علیه السلام) آن بدن قطعه قطعه شده را جمع کرد و دراین قبر کوچک نهاد...». ⁽²⁾.

عباس بن علی در آستانه شهادت

1 ـ هر شهیدی در آستانه شهادت، نشاطی مخصوص داشت، جز عباس که به هنگام شهادت به ویژه هنگامی که مشک آبش ریخت، به جای احساس نشاط، احساس شرمندگی نمود، شرمندگی از روی منتظران لب تشنه حرم.2 ـ هر شهیدی در آستانه شهادت احساس می کرد که در راه حسین (علیه السلام) کشته شده، تا کاروان سالار در سلامت کامل باشد، ولی عباس در آستانه شهادتش احساس می کرد که با کشته شدنش، امامش غریب و بی یار می ماند.

حضرت علی اکبر

اشاره

یکی دیگر از تاریخ سازان و ناموران نهضت کربلا، علی اکبر (علیه السلام) است.بعضی از تاریخ نگاران می نویسند: معاویه که بر اساس سیاست اهریمنی خود، در زدودن نام مولای متقیان، علی (علیه السلام) تلاش می کرد، وضعیتی را ایجاد کرده بود که کسی نتواند فرزند خود را «علی» نام نهد، لیکن علی رغم دشمنی های وی، امام حسین (علیه السلام) نام همه پسران خود را علی نهاد؛ علی اکبر (شهید معروف) علی اوسط بود و طفل شیرخواره ای که در آغوش پدر هدف تیر خصم قرار گرفت، علیّ اصغر نام داشت. گرچه علی اکبر، امامِ سجاد (علیه السلام) است ولی از آن جهت که دو تن از پسران امام حسین (علیه السلام) به درجه شهادت رسیدند که یکی کوچک و دیگری بزرگ بود، ارباب مقاتل شهید بزرگ تر را «اکبر» لقب دادند؛ لذا علی اکبر در کتب مقاتل به کسی گفته شد که در واقع علی اوسط است.ابوالفرج اصفهانی در «مقاتل الطالبیین» در باب امام حسین (علیه السلام)، یادی از شهدای همراه او می کند و می نویسد: «و علیّ بن الحسین و هو علیّ الأکبر و لا عقب له و یکنّی أبا الحسن و امّه لیلی». ⁽¹⁾البته گروهی نیز علی اکبر را از امام سجاد بزرگ تر می دانند. اینان امام سجاد را علی اصغر خوانده اند. ⁽²⁾.

ناسخ التواریخ بر این باور است که بزرگ ترین فرزند امام حسین (علیه السلام)، که در کربلا شهید شد، علی اکبر بود و نام او علی، لقبش اکبر و کنیه اش ابوالحسن است. ⁽¹⁾.در کامل الزیارات آمده است که امام صادق (علیه السلام) به ابوحمزه ثمالی توصیه کرد تا در کنار قبر علی اکبر بگوید: «صَلَّی اللهُ عَلَیکَ یا أَبَا الْحَسَن»؛ «درود برتو ای ابوالحسن.».علی اکبر (علیه السلام) پیش از واقعه کربلا نیز شخصیتی ممتاز و مثال زدنی داشت.ابوالفرج اصفهانی نقل می کند: علی اکبر مورد نظر معاویه بود. آنگاه که از درباریان خود پرسید: سزاوارترین انسان برای خلافت در زمان ما کیست؟ حاضران پاسخ دادند: تو سزاوارتری. معاویه گفت: نه، لایق ترین شخص، علی اکبر است؛ ⁽²⁾و افزود: جدّ او پیامبر است. شجاعت بنی هاشم، سخاوت بنی امیه و زیبایی قبیله ثقیف را یکجا دارد.علی اکبر شباهت ظاهری دو امام را داشت و در زیارتنامه اش می خوانیم: «اَلسَّلام علیک یابْن الحسن والحسین». ⁽³⁾.در احادیث آمده است که امام حسین از نیمه دوم بدن و امام حسن از نیمه اول بدن شبیه به پیامبرخدا (صلی الله علیه وآله) بوده اند. بعید نیست که این زیارت نامه، اشاره به این حقیقت است که علی اکبر از فرق سر تا نوک پاها شبیه به رسول خدا (صلی الله علیه وآله) بوده است.تا یاران زنده بودند در رفتن به میدان سبقت می جستند و اجازه نمی دادند اهل بیت و امام (علیه السلام) به میدان بروند و بعد از آن ها چون نوبت به اهل بیت رسید، نخستین شهید از اهل بیت علی اکبر بود. ازاین رو، در زیارتنامه اش آمده است: «السَّلامُ عَلَیْکَ یا أَوَّلُ قَتِیل مِنْ نَسْلِ خَیر سَلِیل مِنْ سُلالَة إِبراهِیم الْخَلیل صَلَّی اللهُ عَلَیکَ وَ عَلی أَبِیکَ...»؛ ⁽⁴⁾.

ابن اعثم کوفی در کتاب الفتوح، شهادت علی اکبر را بعد از شهادت قمر بنی هاشم می داند. ⁽¹⁾.در روز عاشورا، یکّه سواران دیار ایثار، یکی پس از دیگری به دیدار حق شتافتند، از یاران حسین جز اهل بیت وی کسی باقی نمانده بود. ⁽²⁾در این هنگام علی اکبر ـ که به گفته پدرش شبیه ترین مردم به پیامبر (صلی الله علیه وآله) بود ـ ⁽³⁾در پیشگاه پدر حضور یافت و اذن جهاد خواست، حسین (علیه السلام) وی را مسلّح و روانه میدان کرد و نگاهی مأیوسانه به او انداخت و گریست و به عمر بن سعد لعن کرد و دستان خود را به محاسن گرفت و روی به آسمان کرد و گفت:«اَللّهُمَّ اشْهَدْ عَلیْ هولاءِ الْقَوْمِ فَقَد بَرَزَ إِلَیْهِمْ غُلامٌ أَشْبَهُ النّاسِ خَلْقاً وَ خُلْقاً وَ مَنْطِقاً بِرَسُولِکَ (صلی الله علیه وآله) وَ کُنّا إِذَا اشْتَقْنا إِلی نَبِیِّکَ نَظَرْنا إِلَیْهِ...». ⁽⁴⁾.«خدایا! شاهد باش جوانی به جنگ این قوم می رود که از جهت سیمای ظاهری و باطنی و از حیث منطق و بیان، شباهت به پیامبر تو دارد. آنگاه به سپاه کفر نفرین کرد.».علی اکبر در میدان رزم مردانه ظاهر شد. برخی از ارباب مقاتل نوشته اند سپاه کفر از جنگ با او خودداری می کرد و از میان لشکر عمربن سعد مردی بانگ برآورد که ای علی، تو را با امیرالمؤمنین یزید قرابت و خویشی است و ما بدین جهت علاقه مندیم به تو امان دهیم! علی اکبر پاسخ داد: سزاوارتر است خویشی و قرابت من با پیامبر را مراعات کنی و دست از قتال با من برداری. ⁽⁵⁾.طبق نوشته برخی از تاریخ نگاران، او یکصد وبیست نفر را به هلاکت رساند و به

سوی پدر بازگشت و اظهار داشت:«یا أَبَتِ! أَلْعَطَشُ قَدْ قَتَلَنی وَ ثِقْلُ الْحَدیدِ قَدْ أَجْهَدَنی، فَهَلْ إِلی شَرْبَة مِنْ الماءِ سَبیلٌ أتَقَوّی بِها عَلَی اْلأَعْداءِ؟». ⁽¹⁾.«پدرم! تشنگی مرا از پا درآورد و سنگینی لباس آهنی (جنگی)، خسته ام کرد. آیا آبی هست تا با نوشیدن آن برای جنگ با دشمن نیرو بگیرم؟»سیل اشک از دیدگان امام جاری شد و فرمود:«واغَوْثاهُ! یا بُنَیَّ مِنْ أَیْنَ لِیَ الْماءُ، قاتِلْ قَلیلاً فَما أَسْرَعَ ما تَلْقی جَدَّکَ مُحَمَّداً (صلی الله علیه وآله)، فَیُسْقیکَ بِکَأْسِهِ الاَْوْفی شَرْبَةً لا تَظْمَأُ بَعْدَها أَبَداً».«کجاست فریادرس ای فرزندم، کجا مرا آبی است؟! اندکی نبرد کن، زود است که جدّت حضرت محمد (صلی الله علیه وآله) را دیدار کنی و او تو را با جامی لبریز سیراب خواهد کرد و دیگر تشنه نخواهی شد.آنگاه گفت: پسرم! زبانت را در دهانم بگذار.علی اکبر وقتی زبانش را در دهان امام نهاد، فهمید دهان امام خشک تر و تشنه تر از او است. امام (علیه السلام) بدینسان به فرزند گفت که حال پدر از تو بدتر است! آنگاه انگشتر خود را به او داد تا به دهان خویش نهد و بمکد. ⁽²⁾.علی اکبر بار دیگر به میدان بازگشت و جنگید و به قولی هشتاد و چند تن را به هلاکت رسانید. مرّة بن منقذ عبدی، که یکی از اهریمنان معروف سپاه کفر بود، گفت: گناهان عرب به گردن من باشد اگر پدرش را با مرگش محزون نکنم. آنگاه از کمین جست و نیزه خود را به پشت علی اکبر فرو برد ⁽³⁾و شمشیری به فرق او وارد ساخت. علی اکبر از

اسب واژگون شد و خود را برگردن اسب آویخت. اسب (به اشتباه) وی را به طرف سپاه عمربن سعد برد، از این رو دشمن احاطه اش کرد و با شمشیر و نیزه بر بند بند وی ضربتی وارد کرد؛ به طوری که جای سالم در بدن آن حضرت یافت نمی شد؛ «قَطَعُوهُ بِسُیُوفِهِمْ إِرْباً إِرْباً». ⁽¹⁾.علی اکبر در واپسین لحظات حیات، بانگ برآورد و از پدر این گونه خداحافظی کرد:«عَلَیْکَ مِنِّی السَّلامُ یا أبا عَبْدِالله، هذا جَدِّی قَدْ سَقانِی بِکَأْسِهِ شَرْبَةً...»؛ ⁽²⁾.«از من به تو سلام، ای ابا عبدالله، این جدّم پیامبر است که با جام خود سیرابم کرد.».در لهوف آمده است: علی اکبر چنین فرمود:«یا أَبَتاهُ عَلَیْکَ مِنِّی الْسَّلامُ، هذا جَدِّی یُقْرِئُکَ السَّلامُ وَ یَقُولُ لَکَ: عَجِّلِ الْقُدُومَ عَلَیْنا...».امام خود را به کنار پیکر مجروح و خونین علی اکبر رسانید. به روایت سیدبن طاووس امام صورت خود را بر صورت علی نهاد و اظهار داشت:«قَتَلَ اللهُ قَوْماً قَتَلُوکَ»؛ ⁽³⁾.به نوشته حائری مازندرانی، امام (علیه السلام) عمربن سعد را نفرین کرد و فرمود:«... سَلَّطَ اللهُ عَلَیْکَ مَنْ یَذْبُحَکَ مِنْ بَعْدِی عَلی فِراشِکَ»؛ ⁽⁴⁾«... بعد از من خدا کسی را بر تو مسلّط کند که تو را در رختخواب بکشد.»

ابن اثیر در «الکامل» ⁽¹⁾می نویسد: وقتی چشم امام به علی اکبر افتاد، فرمود:«قَتَلَ اللهُ قَوْماً قَتَلُوکَ، ما أَجْرَأَهُمْ عَلی اللهِ وَ عَلَی انْتِهاکِ حُرْمَةِ الرَسُولِ، عَلَی الدُّنْیَا بَعْدَکَ الْعَفا».«خداوند بکشد مردمی را که تو را کشتند. چگونه بر خدا و هتک حرمت پیامبر جسور گردیده اند. پس از تو خاک بر سر دنیا.»در منتهی الآمال آمده است: امام حسین (علیه السلام) کلمات فوق را در حالی گفت که صورت به صورت علی اکبر گذاشته بود. ⁽²⁾.چهر عالمتاب بنهادش به چهر شد جهان تار از قران ماه و مهرسر نهادش بر سر زانوی ناز گفت کی بالیده سرو سر فرازاین بیابان جای خواب ناز نیست کایمن از صیاد تیرانداز نیستتو سفر کردی و آسودی ز غم من در این وادی گرفتار الَمشیخ مفید (رحمه الله) در «ارشاد» می نویسد: در این هنگام زینب در کنار امام حسین (علیه السلام)حاضر شد و از شدّت غم خود را روی جسد علی اکبر انداخت. امام (علیه السلام) خواهر را از روی نعش علی اکبر بلند کرد و از جوانان بنی هاشم خواست تا بدن وی را به دارالحرب برسانند. ⁽³⁾.در ناسخ التواریخ آمده است: امام هنگام حرکت به سوی پیکر علی اکبر در میدان، «علی»، «علی» می گفت و آنگاه که علی اکبر چشمانش را گشود، گفت: پدر! به اهل خیمه بگو از داغ من چهره نخراشند. ⁽⁴⁾.امام (علیه السلام) کفی از خون علی اکبر را گرفت و به سوی آسمان پاشید و آن خون به زمین

بازنگشت؛ چنانکه در کامل الزیارات آمده است: آن حضرت در این حال گفت:«بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمّی من مقدم بین یدی أبیک یحتسبک و یبکی علیک محرقاً علیک قلبه یرفع دمک بکفّه إلی أعنان السماء لا ترجع منه قطرة...». ⁽¹⁾.پدر و مادرم فدایت باد، در برابر دیدگانم به لقاء الله شتافتی. پدرت با قلبی سوزان برایت اشک می ریزد و با قلبی سوزان خون تو را به سوی آسمان می پاشد؛ خونی که قطره ای از آن به زمین باز نمی گردد.بعضی علی اکبر را نخستین شهید از اهل بیت دانسته اند و برخی او را آخرین شهید شمرده و عبدالله بن مسلم را نخستین شهید اهل بیت به شمار آورده اند. ⁽²⁾.ابوالفرج می نویسد: «وَ هُوَ أَوَّلُ مَنْ قُتِلَ فِی الْواقِعَة مِنَ الطّالِبِیّین». ⁽³⁾.کتاب حبیب السیر، شهادت علی اکبر را در سنّ 18 سالگی و پس از شهادت عباس بن علی (علیهما السلام) می داند. ⁽⁴⁾.سماوی در ابصارالعین بر این عقیده است که: گرگ های کوفه به گونه ای به جانب نعش علی اکبر هجوم آوردند که امام (علیه السلام) با حالت سوزناکی خواهرش زینب را به سوی خیمه آورد و به جوانان فرمود: بروید و نعش علی اکبر را به خیمه شهدا انتقال دهید. ⁽⁵⁾.

مادر علی اکبر در کربلا نبود

علاّمه شهید مطهری (رحمه الله) در باب تحریف در تاریخ کربلا، مسأله حضور لیلا در کربلا را مطرح نموده و آنگاه آن را با استدلال رد می کند. ⁽⁶⁾.محدّث قمی نیز در «منتهی الآمال» می نویسد: ظاهر آن است که لیلا در کربلا نبوده

و من حضور لیلا در کربلا را در هیچ کتاب معتبری ندیده ام. ⁽¹⁾.او در جای دیگر نیز می نویسد: در کتب معتبر، مطلبی که نشانگر حضور لیلا در کربلا و یا کوفه و شام باشد، وجود ندارد. البته از کلام قاتل علی اکبر، که گفته بود: «گناه همه عرب به گردن من اگر پدر او را به عزا ننشانم.» می توان فهمید که: نه تنها لیلا در کربلا حضور نداشت، شاید از دنیا نیز رفته بود.در عرف عرب گفته می شود «مادرت به عزایت بنشیند» یا «مادرت را به عزایت می نشانم» و هیچگاه این تعبیر را درباره پدر به کار نمی برند. کلام قاتل آن حضرت بیانگر این است که مادر علی اکبر در صحنه کربلا حضور نداشت و یا از دنیا رفته بود. و او از باب این که نخواسته است یادی از شخص متوفّی کرده باشد، گفته است: «گناه عرب به گردن من اگر پدرت را به عزایت ننشانم».مشهور است که علی اکبر به هنگام شهادت هیجده سال داشته ⁽²⁾همانگونه که از حبیب السیر نیز نقل شد، لیکن اقوال دیگری هم در این باره وجود دارد. ⁽³⁾.

علی اصغر

اشاره

از کسانی که درنهضت کربلادارای نقش بود،کودکی شیرخوار به نام «علی اصغر» است:مادر علی اصغر، رباب دختر امرؤ القیس است. او یک سال پس از واقعه کربلا بدرود حیات گفت. ⁽¹⁾.برخی نوشته اند: رباب تنها زنی است که همراه امام حسین (علیه السلام) به عنوان همسر او، در انقلاب کربلا حضور داشت.بعضی از مقتل نگاران از علی اصغر (علیه السلام) به نام «عبدالله» نیز یاد کرده اند؛ البته بسیاری می گویند: این عبدالله (علی اصغر)، غیر ازعبدالله رضیع است که درروز عاشورا به دنیا آمد.آری، علی اصغر، غیر از نوزادی است که به عنوان عبدالله رضیع از او یاد می شود. در اقبال آمده است: «... وَ عَلی وَلَدِکَ عَلِیّ اْلأَصْغر الّذی فَجَعْتَ بِهِ». ⁽²⁾.بسیاری از ارباب مقاتل، آن جا که سخن از علی اصغر به میان می آورند، یادی ازمادر او رباب می کنند و رباب مورد توجه خاص امام حسین (علیه السلام) بود و علی اصغر و سکینه از این مادرند. سکینه طبق نوشته ابوالفرج ⁽³⁾نام اصلی او نیست. او را امینه یا امیمه می خواندند که به سکینه معروف گشت و امام حسین (علیه السلام) درباره این دختر و مادرش

اینگونه سرود:لَعَمْرُکَ إنَّنی لأحبُّ داراً تکون بها سکینة و الرّباباُحبّهما و أبذل جُلّ مالی و لیس لعاتب عندی عقابرباب دختر امرء القیس، از قبیله بنی کلب مسیحی بود. امرءالقیس در زمان عمر مسلمان شد و از طرف عمر، رییس قبیله قضاعه گردید.... هنگامی که کودک شیرخوار را به امام (علیه السلام) دادند، حضرت او را بر دامن نهاد و بوسید و به سوی لشکر دشمن آورد و تقاضای آب نمود تا وی را سیراب کنند. ناگهان تیری از سوی حرمله به امر عمربن سعد به حلقومش اصابت کرد و به شهادت رسید.امام باقر (علیه السلام) می فرمایند:... امام (علیه السلام) نعش خونین او را در قبری که خود با شمشیرش حفر کرده بود گذاشت. ⁽¹⁾بعضی از مورخان نوشته اند زینب (علیها السلام) کودک را به حسین (علیه السلام) داد و گفت: این بچه سه روز است که آب نخورده است، از این قوم برایش آب طلب کن.امام (علیه السلام) او را گرفت و گفت:«یا قَوْمُ قَدْ قَتَلْتُمْ شیعَتی وَ أَهْلَ بَیْتی وَقَدْ بَقی هذَا الطِّفْلُ، وَیْلَکُمْ اُسْقُوا هذا الرَّضِیعَ أَما تَرَونَهُ یَتَلَظّی عَطَشاً مِنْ غَیْرِ ذَنْب أَتاهُ إِلَیْکُمْ...». ⁽²⁾.«ای مردم، یاران و اهل بیت مرا به قتل رساندید و تنها این کودک باقی مانده است. این شیرخواره را سیراب کنید، مگر نمی بینید که از فرط عطش بی تاب است و حال آن که هیچ گناهی حتی از نظر شما ندارد.».و افزود: «از او که به شما چیزی نرسیده است.».ولی متأسفانه آنان به جای دادن آب، تیری حواله کردند و گلوی علی اصغر را دریدند. امام (علیه السلام) در آن هنگام خواهرش زینب (علیها السلام) را صدا کردند و جسد کودک

شهیدش را به ایشان دادند.در دمع السجوم ⁽¹⁾نوشته علاّمه شعرانی و منتهی الآمال ⁽²⁾نوشته محدث قمی، از سبط بن جوزی نقل کرده است که امام این فرزند را بالای دست گرفت و فرمود: «یا قَوم إِنْ لَمْ تَرْحَمُونی فَارْحَمُوا هذا الطِّفْلَ».محمّدبن سلیمان تنکابنی در اکلیل المصائب، از قول سکینه، دختر امام حسین (علیه السلام) نقل می کند که آن حضرت فرمود: در روز نهم، ظرف های آب ما خالی شد. تشنگی بر من غلبه کرد. به خیمه عمّه ام زینب پناه بردم، بر خلاف انتظار دیدم زنان به گونه ای حزن آلود، گرد او جمع شده اند. برادرم علی اصغر در آغوش اوست و از شدّت تشنگی بی تابی می کند. حالت او به گونه ای بود که تشنگی خود را از یاد بردم و به عمّه ام گفتم: شاید در خیمه های سایر زنان آبی مانده باشد، بدین خاطر او در حالی که علی اصغر را در آغوش داشت، به حرکت در آمد و این خبر در میان اطفال پیچید، آنان نیز از فرط تشنگی ناله سرداده، همراه او به حرکت در آمدند. حدود 20 نفر از اطفال گرد او را گرفته بودند و اشک می ریختند. عمّه ام زینب به در خیمه یکی از انصار نشست و پیشنهاد داد ظروف آب را بکاوند تا شاید کمی آب بیابند اما نیافتند. ⁽³⁾.

چگونگی شهادت علی اصغر

در چگونگی شهادت علی اصغر، دانستن چند نکته ضروری است:

در چگونگی شهادت علی اصغر، دانستن چند نکته ضروری است:1 ـ آیا امام (علیه السلام) علی اصغر را به میدان برد؟بعضی می نویسند: امام فرزند شیرخوار خود را در جلو خیمه به عنوان وداع می بوسید که ناگه تیری آمد و بر گلوی طفل نشست. ⁽⁴⁾.

سید بن طاووس در لهوف می نویسد: پس از آن که ندای طلب یاری امام (علیه السلام) بلند شد، صدای شیون زنان خیام برخاست. امام (علیه السلام) کنار خیمه آمد و فرمود: خواهرم زینب!«ناوِلینی وَلَدِیَ الصَّغیر حَتّی أُوَدِّعَهُ، فَأَخَذَهُ وأَوْمَأَ إِلَیْهِ لِیُقَبِّلَه، فَرَماهُ حَرْمَلةُ بْنُ کاهِل اَلأَسَدی(لع) ⁽¹⁾بِسَهْم فَوَقَعَ فی نَحْرِهِ فَذَبَحَهُ فَقالَ لِزَیْنَبَ: خُذیهِ، ثُمَّ تَلْقَّی الْدَّمَ بِکَفَّیْهِ فَلَمّا امْتَلأتا؛ رَمی بِالدَّمِ نَحْوَ السَّماءِ ثُمَّ قالَ: هَوْنٌ عَلَیَّ ما نَزَلَ بی أَنَّهُ بِعَیْنِ اللهِ».«فرزند خردسالم را بیاورید تا ـ به عنوان وداع ـ او را ببوسم، در این هنگام مردی به نام حرمله، فرزند کاهل اسدی، با تیر گلوی او را درید. امام (علیه السلام) خطاب به زینب فرمود: این کودک را از من بگیر و سپس مشت خود را از خون آن نازنین پر کرد و به آسمان پاشید و فرمود: تحمل آن بر من آسان است؛ زیرا در نظرگاه خدا هستیم.».ابن اعثم کوفی نیز در «الفتوح» آورده است که امام (علیه السلام) در کنار خیمه، در حال وداع و بوسیدن کودک شیرخوار بود که تیری آمد و بر سینه اش نشست و او جان داد و امام (علیه السلام)بدن او را دفن کرد. ⁽²⁾.وی همچنین می نویسد: امام (علیه السلام) علی اصغر را به میدان آورد و فرمود: ای قوم، اگر من ـ به زعم شما ـ گناهکارم، این طفل گناهی نکرده است، او را جرعه ای آب دهید.در این هنگام تیری از سوی آن قوم آمد و بر گلوی طفل شیرخواره اصابت کرد و از آن سوی بر بازوی امام خورد. آن حضرت با دست خود تیر را از گلوی طفل بیرون آورد واو در دم جان داد. امام (علیه السلام) طفل رابه مادرش داد و فرمود: بگیر که از حوض کوثر سیراب گردید.

2 ـ آیا تقاضای آب برای علی اصغر، برخلاف روحیه والای امام (علیه السلام) بود؟در این باره اختلاف نظریه فراوان است؛ بعضی نوشته اند که امام (علیه السلام)خطاب به لشکر عمر سعد فرمودند: «اُسْقُوا هذا الرَّضِیعَ»؛ ⁽¹⁾«این کودک را سیراب کنید.».استاد شهید مطهری(رحمه الله) تقاضای آب را برخلاف روحیه والای امام (علیه السلام) می دانند. ⁽²⁾.ولی مرحوم آیتی [که شهید مطهری در کتاب هایش به او عنایت ویژه ای دارد و از ایشان به عنوان فردی برجسته در تاریخ اسلام در روزگار ما یاد می کند] می نویسد: امام کودک تشنه کامی را به دست گرفت و گفت: «یا قَوم إِنْ لَمْ تَرْحَمُونی فَارْحَمُوا هذا الطِّفْلَ». ⁽³⁾بعید نیست که امام (علیه السلام) علی اصغر را به سوی سپاه عمربن سعد آورد به مردمان زمان خود و نسل های آینده بفهماند که حکومت طاغوتیِ اموی انسان ها را مسخ کرده و از هویت انسانی وانسانیت دور ساخته است، تا آنجاکه به جای دادن آب به کودک تشنه لب، گلویش را با تیر دریدند.علاّمه ملاّ احمد نراقی در طاقدیس، در باب حضور علی اصغر (علیه السلام) در مقابل دشمن و چگونگی برخورد آنان با آن حضرت، چنین می سراید:هان! بیارید آن یکی فرزند من وان یکی نوباوه دلبند منهین بیاریدش به قربانگه برم بهر مهمانی به سوی شه برممادرش را گر به پستان نیست شیر شیر جوشد از دم پیکان تیرپس نهاد آن طفل بر قرپوس زین با نشاط آمد سوی میدان کینپس به کف بگرفت آن دُردانه را سوخت هم دل خویش و هم بیگانه راشربت آبی طلب کرد از عدو تامگر تر سازد آن کودک گلوجانب صد تیر او را راست کرد عشق خونریزآنچه خود می خواست کرد

شه گرفت آن طفل را بر روی دست گَرد خجلت بر رخ گردون نشستچون پی قربانی اش بر کف نهاد شست دشمن از کمان تیری گشادهین بگیر این جرعه آب زلال دیگر از بی شیری ای کودک منالآمد آن تیر و نشستن در گلو ای جهان دون، تفو بر تو، تفوبر گرفت آن طفل خون آلود را آن ذبیح کعبه مقصود راطفل خون آلوده در آغوش شاه شه عنان گرداند سوی خیمه گاهکی پرستاران بگیرندش زمن دادم از پستان پیکانش لَبَن ⁽¹⁾.پرچم عشق حسینی بین که هفتاد و دو ملت در عجب از آن که هفتاد و دو تن جانباز داردای بنازم آن سپاهی را که پیشاهنگ هنگش همچو اصغر، کودک شش ماهه ای سرباز دارد3 ـ قبر علی اصغر کجاست؟نوشته اند که امام (علیه السلام) پیکر بی جان فرزند خردسالش را با خون گلوی او آغشت و با نوک شمشیر قبری حفر کرد و او را در آن دفن نمود؛ ⁽²⁾البته بر بدن او نماز نیز خواند. ⁽³⁾.وی همچنین یادآور می شود: «فَنَزَلَ الْحُسَین (علیه السلام) فَرَسه، وَ حَفرَ لَه بِطرف السیف، و رَماه بِدَمه، وَ صَلّی عَلَیهِ وَ دفنه». ⁽⁴⁾.4 ـ چه مدت از عمر علی اصغر می گذشت؟در ناسخ التواریخ آمده است، علی اصغر شش ماهه بود و مادرش از شدّت عطش،

شیری در پستان نداشت تا به وی دهد.و در مقتل منسوب به ابی مخنف می خوانیم: «وَ لَهُ مِنَ الْعُمُرِ سِتَّة اَشْهُر»؛ «سن او شش ماه بود.»

ویژگی های علی اصغر

1 ـ در توصیف او آمده است: «اَشبَهُ النّاسِ بِرَسُولِ اللهِ (صلی الله علیه وآله)». ⁽¹⁾.2 ـ معروف است که سر مطهّر دو شهید از بدن جدا نشد و آن ها عبارتند از:علی اصغر و حُرّبن یزید ریاحی. لیکن بعضی نوشته اند: ابو ایّوب غنوی دستور داد تا جسد این کودک را بیابند و سرش را از تن جدا کرده، بالای نیزه کنند و در مجلس عبیدالله سر امام حسین و سر علی اصغر در یک تشت بوده است.3 ـ امام (علیه السلام) از میان جسدهای شهدا، تنها جسد علی اصغر را دفن کرد.4 ـ امام (علیه السلام) بدن علی اصغر را با خون گلویش رنگین کرد و آنگاه او را دفن نمود. ⁽²⁾.5 ـ علی اصغر تنها شهیدی است که روی دست پدر جان داد. نوشته اند که در لحظه جان دادنش منادی از آسمان ندا داد: «دَعْهُ یا حُسَین فَإِنَّ لَهُ مُرْضِعاً فِی الْجَنَّةِ»؛ ⁽³⁾«او را به خدا بسپار؛ زیرا در بهشت شیردهنده ای برای اوست.»8 ـ امام خون او را به آسمان پاشید و قطره ای از آن به زمین نیامد. ⁽⁴⁾.9 ـ درباره اثر تیر حرمله و اصابت آن به حلقوم او، آمده است: «فَذَبَحَهُ» ⁽⁵⁾.یعنی تیر گلویش را «برید»، در حالی که تیر در محل اصابت سوراخ ایجاد می کند. به نظر می رسدکه نوک تیر را پهن ساخته بودند و به همین علت گلوی او را

بریده است.10 ـ علی اصغر مصداق کامل و بارز مظلومیت بود؛ چراکه او طفل بود و نمی توانست بر ضد سپاه دشمن کاری انجام دهد.11 ـ پس از شهادت او امام (علیه السلام) سر به آسمان کرد و فرمود: «وَانْتَقِمْ لَنا مِنَ الظّالِمِینَ»؛ ⁽¹⁾«خدایا! انتقام ما را از جفاکاران بستان!».12 ـ شهادت مظلومانه او، یکی از حوادث کم نظیر و فراموش نشدنی تاریخ است.13 ـ تنها جنازه ای را که امام حسین (علیه السلام) تشییع کرد و از میدان تا کنار خیمه ها آورد، علی اصغر بود.

نفرین امام سجاد بر قاتل علی اصغر

امام سجاد (علیه السلام) دعا کرد که قاتل علی اصغر هرچه زودتر به انتقام و عذاب الهی گرفتار شود. منهال گوید: از کوفه به سفر حج می رفتم که خدمت امام سجاد (علیه السلام) رسیدم. امام از من پرسید: آیا حرمله زنده است؟گفتم: آری، امام (علیه السلام) دست به دعا برداشت و گفت: خدایا! حرارت آتش و داغی آهن را به او بچشان!وقتی به کوفه بازگشتم و دیداری از مختار کردم، با هم به منطقه کناسه کوفه رفتیم. آنجا بودیم که حرمله را آوردند و مختار فرمان داد تا دست و پای او را ببندند و در آتش افکنند و من با دیدن آن صحنه «سبحان الله» گفتم.مختار پرسید: چرا چنین گفتی؟ جریان نفرین امام سجاد (علیه السلام) را به او گفتم و او به خاطر آن که دعای امام به دست او مستجاب شده بود به سجده افتاد. ⁽²⁾.بعضی نوشته اند: حرمله خطاب به مختار گفت: مهلت بده تا کارهایی را که کرده ام بیان کنم و قلبت را بسوزانم:

ـ سه تیر سه شاخه داشتم که آنها را زهرآگین ساختم!ـ با یکی از تیرها گلوی علی اصغر را در آغوش حسین دریدم. با دوّمی، قلب حسین را هنگامی که پیراهن خود را بالا زد تا خون پیشانیش را پاک کند هدف قرار دادم و سوّمین تیر را به گلوی عبدالله بن حسن که در کنار عمویش حسین بود زدم. ⁽¹⁾.

قاسم بن حسن علیهما السلام

اشاره

در کربلا و در رکاب امام حسین (علیه السلام)، چند تن به نام «قاسم» حضور داشتند که همه آنان به درجه رفیع شهادت نایل آمدند؛ از جمله:قاسم بن بشر ⁽¹⁾قاسم بن حارث کاهلی ⁽²⁾قاسم بن حبیب ازدی [164] قاسم بن حسین بن علی ⁽³⁾⁽⁴⁾قاسم بن محمد ⁽⁵⁾و قاسم بن حسن.قاسم بن حسن از ناموران تاریخ کربلا است. او در کربلا سیزده سال ⁽⁶⁾و به قولی چهارده سال داشته است. ⁽⁷⁾.قاسم به همراه هفت تن از برادرانش در کربلا حضور داشت، از این هشت برادر فقط دو تن به نام های زیدبن حسن و حسن مثنّی در شمار مجروحان قرار داشتند و بقیه به شهادت رسیدند؛ «وَ قُتِل مِنْهُمْ مَعَ الْحُسَینِ خمسة و نجا منهم اثنان». ⁽⁸⁾.

میان مورخان در نجات یافتن حسن مثنی و زید بن حسن اختلافی ⁽¹⁾نیست، اما در مورد عمربن حسن، شیخ مفید می نویسد که او در کربلا شهید شد ⁽²⁾و در منتهی الآمال آمده است که وی شهید نشده است. ⁽³⁾.در شب عاشورا، آنگاه که امام حسین (علیه السلام) در باب حلّ بیعت با یاران سخن گفتند و یاران نیز همگان ابراز وفاداری کردند، قاسم رو به عمویش حسین (علیه السلام) کرد و گفت: آیا من هم فردا در شمار شهدا خواهم بود؟امام (علیه السلام) از وی پرسید: مرگ در نظر تو چگونه است؟او بی درنگ پاسخ داد: «أَحلی مِنَ العَسَلِ»؛ «از عسل گواراتر!»امام (علیه السلام) فرمود: عمویت فدایت باد! آری، تو نیز در شمار شهیدانی لیکن واقعه جانکاه و سختی برای تو رخ خواهد داد.پاسخ قاسم به پرسش امام (علیه السلام)، دلالت کامل بر بلوغ فکری و رشد عقلی فوق العاده او دارد. بنابراین، نباید او را یک نوجوان دانست بلکه او در شمار رجال دل آگاه و مردان نامی بوده است.در تاریخ آمده است که قاسم (علیه السلام) در روز عاشورا، بعد از شهادت علی اکبر (علیه السلام)، از عموی خود تقاضای شرکت در نبرد و حمله به سپاه کفر را کرد.ابو مخنف از حمیدبن مسلم نقل می کند: هنگامی که امام (علیه السلام) پس از شهادت یارانش بانگ غربت سرداد و فرمود: «وا غُربَتاه، وا قِلَّة ناصِراه، أَما مِنْ معین یُعِینُنا، أَما مِنْ ناصِر یَنْصُرُنا، أَما مِنْ ذابٍّ یَذُبُّ عَنّا». ⁽⁴⁾قاسم به سوی او آمد و اجازه نبرد خواست، لیکن حضرت (علیه السلام) از دادن اجازه خودداری کرد، تا این که پس از اصرار فراوان، اجازه داد و آن

دو (عمو و برادر زاده)، یکدیگر را برای وداع، در آغوش گرفتند. ⁽¹⁾.قاسم کودکی خردسال بود که پدرش را از دست داد و در دامان امام حسین (علیه السلام)بزرگ شد. از این رو، محبّت خاصی میان آن دو وجود داشت.پس از اصرار قاسم برای رفتن به میدان نبرد، امام به وی اجازه جهاد داد. ⁽²⁾.گزارشگر صحنه عاشورا، حمیدبن مسلم می گوید: «خرج علینا غلام کان وجهه شقة قمر فی یده سیف و علیه قمیص و إزار و نعلان قد انقطع شسع إحداهما»؛ ⁽³⁾«روز عاشورا، در صحنه نبرد، ناگهان نوجوانی از لشکر حسین (علیه السلام) در برابر ما به نبرد برخاست، گویی صورتش پاره ماه بود. او شمشیری در دست و لباس معمولی برتن داشت.»[برخلاف علی اکبر که گفته بود: «وَ ثِقْلُ الْحَدیدِ قَدْ أَجْهَدَنی»؛ «سنگینی لباس آهنین (جنگی) خسته ام کرد»]، قاسم لباس عادی برتن داشت، بدین جهت برای گزارشگر صحنه نبرد چیز تازه ای بود و کفشی به پا داشت که حتی بند یکی از آن ها پاره شده بود. قاسم با بی اعتنایی خاص نسبت به دشمن، به میدان تاخت، شاعر می گوید:بر فَرَس تندرو هرکه تو را دید، گفت برگ گل سرخ را باد کجا می بردحضرت قاسم بن حسن (علیهما السلام) با چشمانی اشک آلود روی به میدان نهاد. و راز گریه او را باید در کلامش جست که می گفت: «هذا حُسَین (علیه السلام) کَالأسِیرُ الْمُرْتَهَنْ»؛ ⁽⁴⁾«این حسین است که چون اسیری گروگان در میان شما ظالمان گرفتار آمده است.»بعضی از مورّخان از قاسم به عنوان عبدالله بن حسن یاد کرده اند. ابن اعثم کوفی در الفتوح می نگارد: «... و خرج من بعده عبدالله بن الحسن بْن علی بن أبی طالب (علیه السلام) و کانّ

وجهه شقّ قمر و علیه قمیص وازار وفی یده سیف حسام قاطع وهو یرتجز ویقول:انْ تنکرونی فأنا فرع الحسن سبط النبیّ المصطفی والمؤتمنهذا حسین کالأسیر المرتهن بین اناس لا سقوا صوب المزن ⁽¹⁾.او با حماسه ای چشمگیر و بی اعتنایی ویژه ای نسبت به عِدّه و عُدّه خصم، وارد میدان شد. بی اعتنایی وی از نوع لباسش کاملاً پیدا بود. در اولین برخوردِ خود، رشادت و شجاعت تحسین برانگیزی از خود بروز داد. مردی که گفته می شد با هزار سوار برابری می کرد را مورد تهاجم قرار داد و او را از پای درآورد. ⁽²⁾قاسم در ادامه حماسه آفرینی خود 35 تن را به خاک و خون انداخت. ⁽³⁾و به روایتی 70 نفر از آن ستمگران را کشت.شهید بزرگوار مطهری (رحمه الله) می نویسد: حدود دویست تن از سپاه عمر بن سعد، قاسم را محاصره کردند. ⁽⁴⁾.وضعیت به گونه ای پیش آمد که ناگهان فریاد «یا عَمّاه»؛ از قاسم به گوش حسین (علیه السلام)رسید و امام بی درنگ خود را به کنار او رساند ولی جنگ آنچنان مغلوبه شد که به گفته برخی از وقایع نگاران، بدن آن جناب زیر سم اسب های رزمیِ دشمن قرار گرفت. ⁽⁵⁾.امام (علیه السلام) وقتی به بالین قاسم رسید که او در حالت جان دادن بود و پاهای خود را بر زمین می سایید. دیدن این منظره برای امام (علیه السلام) بسیار سخت بود؛ ازاین رو، با اندوهخاصی فرمود: «عَزَّ وَ اللهِ عَلی عَمِّکَ أَنْ تَدْعُوهُ فَلا یُجیبُکَ، أَوْ یُجیبُکَ فَلا یَنْفَعُکَ صَوْتُهُ...»؛ ⁽⁶⁾«به خدا سوگند برای عموی تو دشوار است که او را بخوانی و به یاری تو

نشتابد و یا برای نجات تو اقدام کند ولی سودمند نباشد».تماشاگرانِ صحنه، امام (علیه السلام) را دیدند که جسد بی جان قاسم را بر سینه خود چسبانیده، در حالی که پاهای قاسم بر زمین کشیده می شد، به دارالحرب برد و در کنار نعش علی اکبر (علیه السلام) نهاد و بانگ برآورد: «صَبْرَاً یا بَنی عُمُومَتی، صَبْرَاً یا أَهْلَ بَیْتی!»؛ ⁽¹⁾«هان، ای پسر عموهایم! و اهل بیت من! در برابر این داغ جانسوز صبور باشید».این گونه تسلیت را امام (علیه السلام) در مصیبت هیچ کس جز قاسم ابراز ننموده است. در ضمن از این کلام به دست می آید که مصیبت این نوجوان دلاور برای امام (علیه السلام) و اهل بیت ایشان بسیار سخت و جانسوز بوده است.

عروسی قاسم

اشاره

برخی از مورّخان و نیز بعضی از تعزیه گردانانِ کم اطلاع، از عروسی قاسم درکربلا خبر می دهند که البته در این باره دیدگاه ضد و نقیضی به چشم می خورد ازجمله:

نظریه علامه شهید مطهری

علاّمه شهید مطهری(رحمه الله) گوید بعضی نوشته اند: همان وقت امام (علیه السلام) فرمود: حجله عروسی راه بیندازید، من آرزو دارم...، شما را به خدا بنگرید چه حرف هایی گاهی از زبان افرادی که سطح معلوماتشان در حدی بسیار پایین است می شنویم که می گویند: آرزو دارم عروسی پسرم را ببینم، عروسی دخترم را ببینم، این نوع گفتار را به فردی مثل حسین بن علی (علیهما السلام) نسبت می دهند...!از جمله چیزهایی که از تعزیه خوانی های قدیم ما جدا نمی شود، عروسی قاسم نوکدخدا؛ یعنی، تازه داماد است که در هیچ کتابی از کتاب های تاریخی معتبر

وجود ندارد.حاجی نوری می گوید: ملاّ حسین کاشفی اوّل کسی است که این مطلب را در کتابی به نام «روضة الشهدا» نوشته است... اصل قضیه صد در صد دروغ است. ⁽¹⁾.

نظریه علامه شعرانی

علاّمه شعرانی در کتاب «دمع السجوم»، در ترجمه کتاب معروف «نفس المهموم» می نویسد:... اگر تزویج قاسم، به طوری که مشهور است، صحیح باشد، باید یکی از دو احتمال را قبول کرد:اوّل: حضرت سیدالشهدا دختر دیگری داشت به نام فاطمه، غیر از آن که به عقد حسن مثنی درآورده بود، چون مسلّم نیست که دختران آن حضرت منحصر به فاطمه و سکینه بوده است. لذا در «کشف الغمه» ⁽²⁾از کمال الدین ابن طلحه شافعی نقل کرده که می گوید: امام (علیه السلام) چهار دختر داشت: سکینه، فاطمه، زینب ⁽³⁾و چهارم را نام نبرده است و ابن شهرآشوب می گوید: و امام (علیه السلام) سه دختر داشت.دوّم: دختری که به تزویج قاسم درآمده، نام دیگری داشته است و به غلط بعضی روات، فاطمه گفته اند و اگر تزویج حضرت قاسم را صحیح ندانیم باید بگوییم همان تزویج حسن مثنی با قاسم اشتباه شده است؛ مثلاً یکی از روات در کتابی قصّه فاطمه نو عروس را با تازه داماد که پسر امام حسن (علیه السلام) باشد خوانده و در ذهن خود پسر امام حسن (علیه السلام) را با قاسم منطبق دانسته و همان طور نقل کرده است [او سپس یادآور می شود:] به نظر ما هیچ علتی ندارد که تزویج قاسم را انکار کنیم، چون ملا حسین کاشفی در روضة الشهدا نقل کرده است او مردی جامع و عالم و متبحّر بوده و در شهر هرات می زیسته و معاصر با صاحب روضة الصفا و امیر علی شیر وزیر علم دوست بوده است و

آنقدر کتب ادبی و تاریخی و وسایل در آن زمان در هرات وجود داشته که در هیچ زمانی، در هیچ شهر فراهم نبوده است و از غایت حرص و ولعی که وزیر مزبور به علوم؛ به خصوص به کتاب های تاریخی داشته، موجب گشت تا کتاب روضة الصفا را برای او بنویسد. این که می گویند: تزویج قاسم در آن گیرودار بعید می نماید، صحیح نیست؛ چون مصالح (اعمال) ائمه معصوم (علیهم السلام) برای ما روشن نیست و اگر کسی بگوید کاشفی سنّی بوده است، می گوییم:اول آن که: سنّی بودن او معلوم نیست.دوم آن که: همه علمای شیعی از سنّی ها روایت می کنند؛ چنانکه شیخ مفید از مدائنی و زبیربن بکار و طبری و... روایت کرده است. ⁽¹⁾.وی همچنین در ضمن بیان شهادت قمر بنی هاشم می نویسد:... جز آن که دامادی حضرت قاسم را ملا حسین کاشفی ذکر کرده است و او مردی عالم و متتبّع بوده، فرق بین دو قصه در این است که مورخان معتبر چیزی را که مخالف مسأله دامادی قاسم باشد نقل نکرده اند، غایت آن که ساکت مانده اند. ⁽²⁾.

نظریه محدث قمی

مرحوم محدث قمی(رحمه الله) در منتهی الآمال ⁽³⁾می نویسد: مخفی نماند که قصّه دامادی جناب قاسم (علیه السلام) در کربلا و تزویج او فاطمه بنت الحسین را، صحت ندارد؛ چه آن که درکتب معتبره نرسیده و به علاوه آن که حضرت امام حسین را دو دختر (قابل ازدواج) بوده؛ چنانکه در کتب معتبره ذکر شده؛ یکی سکینه که شیخ طبرسی فرموده: سید الشهدا (علیه السلام) او را تزویج عبدالله کرده بود و پیش از آن که زفاف حاصل شود عبدالله شهید گردید و دیگر فاطمه که زوجه حسن مثنّی بوده که در کربلا حاضر بوده. چنانکه در احوال امام حسن به آن اشاره شد و اگر مستنداتی به اخبار غیر معتبره گفته شود که جناب امام

حسین (علیه السلام) را فاطمه دیگری بوده، گوییم که او فاطمه صغری است و در مدینه بوده و او را نتوان با قاسم بن حسن بست. و الله تعالی العالم.و شیخ اجل، محدث متتبّعِ ماهر، ثقة الإسلام آقای حاج میرزا حسین نوری ـ نوّرالله مرقده ـ در کتاب لؤلؤو مرجان فرموده است: به مقتضای تمام کتب معتمده سالفه مؤلفه در فن حدیث و انساب و سیره، نتوان برای حضرت سیدالشهدا دختر قابل تزویج بی شوهری پیدا کرد که این قضیه با قطع نظر از صحت و نظم آن به حسب نقل و قوعش، ممکن باشد.گاهی در کتب ارباب قلم مطالبی دیده می شود که از سوی برخی مورد اعتراض قرار می گیرد؛ از آن جمله مسأله عروسی قاسم است که در این باره هم نمی توان به گونه ای شتابزده و عجولانه به قضاوت نشست؛ زیرا موافقان و مخالفان مسأله فوق، از افراد پایین عرصه تحقیق نیستند، لیکن پرداختن به این بحث و جرح و تعدیل آن در اینجا، فایده چندانی ندارد و به نظر نمی رسد مطرح کردن آن در مقتل ها مشکلی را حل کند.

عبدالله بن حسن

عبدالله بن حسن، برادر قاسم بن حسن، یکی از تاریخ سازان عاشورااست. عبدالله از قاسم کوچک تر بوده و سن او را یازده سال نوشته اند. ⁽¹⁾.بعضی از مورّخان نوشته اند: آنگاه که شمر با جمعی دیگر از دشمنان، امام حسین (علیه السلام)را در گودال قتلگاه محاصره کردند و هرکدام به گونه ای به آن حضرت حمله ور شدند، طفلی از خیام امام (علیه السلام) که ناظر صحنه بود، به سرعت خود را به امام رساند، سید الشهدا خطاب به خواهرش زینب گفت: او را بازگردان، زینب آمد تا وی را به خیمه بازگرداند لیکن او به شدت مقاومت کرد و از امام جدا نمی شد. وقتی ابحربن کعب به امام ضربتی زد او به کعب گفت:«وَیْلَکَ یَابْنَ الْخَبیثَةِ أَتَقْتُلُ عَمِّیَ؟».«وای برتو، ای پسر زن نابکار، عموی مرا به قتل می رسانی؟!»در این هنگام دست خود را برای حمایت به طرف امام آورد که شمشیر کعب فرود آمد و دست آن طفل را از تن جدا کرد؛ به طوری که به پوست بدن آویزان شد. او در این هنگام بانگ برآورد: «یا عَمّاه یا أَبَتاه» امام او را به آغوش کشید و فرمود:«یَابْنَ أَخی! إِصْبِرْ عَلی ما نَزَلَ بِکَ، وَاحْتَسِبْ فی ذلِکَ الْخَیْرَ فَإِنَّ اللهَ سَیُلْحِقُکَ

بِآبائِکَ الصّالِحینَ».«فرزند برادرم! برآنچه پیش می آید صبر کن، این سختی ها را به حساب خدا بگذار و خدا تو را به پدران صالحت ملحق می سازد.».در همین لحظات بود که حرمله حلقوم او را نشانه گرفت و تیری به سویش نشانه رفت که گلویش دریده شد. ⁽¹⁾برخی نوشته اند: عبدالله رو به خیمه کرد و گفت: مادرم! دستم را بریدند! صدای او به گوش مادرش رسید و او از خیمه بیرون آمد در حالی که فریاد می زد: «وا وَلَداه، وا قُرَّةَ عَیناه». ⁽²⁾.

عون بن علی

در میان شهدای کربلا چند نفر با نام «عون» حضور داشتند؛ از جمله:عون بن علی بن ابی طالب،برادرناتنی امام حسین (علیه السلام) که مادرش اسماءبنت عمیس بود.روز عاشورا هنگامی که «عون» از امام (علیه السلام) تقاضای رفتن به میدان نبرد کرد، امام (علیه السلام)به او فرمود: چگونه با این جمعیت انبوه نبرد خواهی کرد؟ او پاسخ داد: کسی که جان خود را نثار راهت می کند، به کم و زیاد بودن دشمن نمی اندیشد. ⁽¹⁾امام (علیه السلام) وی را در آغوش کشید و گریست. ⁽²⁾او جنگ نمایانی کرد و به خیمه بازگشت و خطاب به امام حسین (علیه السلام)گفت: برگشتم تا لحظه ای دیگر تو را ببینم.امام (علیه السلام) دستور داد هنگام رفتن عون به نبرد، اسب وی را عوض کردند. او در این مرحله از جنگ، صالح بن یسار را دید و وی را شناخت. صالح یکی از کسانی بود که در حکومت امیرالمؤمنین (علیه السلام) به خاطر شرب خمر تازیانه خورده بود و مسؤول اجرای حد او همین «عون» بود. او وقتی عون را شناخت به هتاکی و فحاشی نسبت به او پرداخت و به وی حمله ور شد ولی به خاک مذلّت افتاد و به دست عون به جهنم روانه شد و اندکی بعد، عون توسط دشمن غدّار دیگری به فیض شهادت رسید. ⁽³⁾.

تاریخ سازان کربلا

اشاره

اکنون به شرح رشادت ها و جانبازی های یاران باوفای سید الشهدا (علیه السلام) می پردازیم که با نثار خونشان در راه اهداف بلند امام، جاودانه شدند و خط سرخ شهادت را در تاریخ گلگون تشیّع علوی ماندگار ساختند.

1 و 2ـ مسلم بن عوسجه و پسرش

اشاره

یکی از ستارگان درخشان آسمان حماسه عاشورا، مسلم بن عوسجه است. وی از قبیله حبیب بن مظاهر اسدی و از اصحاب پیامبر خدا است (صلی الله علیه وآله) ⁽¹⁾و از آن حضرت روایت نیز می کرد و از مردم کوفه برای حسین (علیه السلام) بیعت می گرفت و از سوی مسلم بن عقیل برافراد قبیله مذحج و اسد نمایندگی داشت. هنگامی که سالار شهیدان به کربلا رسید، حبیب بن مظاهر در بازار عطاران کوفه مسلم بن عوسجه را دید و از او پرسید کجا می روی؟ مسلم پاسخ داد: می خواهم رنگ بخرم و محاسن خود را خضاب کنم. حبیب گفت: چرا در کربلا، در رکاب پسر فاطمه (علیها السلام) محاسن خود را رنگین نمی کنی؟ از همان جا بود که هر دو تصمیم گرفتند راهی کربلا شوند. ⁽²⁾.

سید بن طاووس در لهوف می نویسد: مسلم در حلقه عشاق، در شب عاشورا، هنگامی که امام به آن ها پیشنهاد رفتن کرد، این چنین گفت:«نَحْنُ نُخَلّیکَ هکَذا وَ نَنْصَرِفُ عَنْکَ؟ وَ قَدْ أَحاطَ بِکَ هذَا العَدُوُّ، لا وَ اللهِ لا یَرانِی اللهُ أَبَداً وَ أَنا أَفْعَلُ ذلِکَ حَتّی أُکَسِّرَ فی صُدُوِرهِمْ رُمْحیَ وَ أُضارِبَهُمْ بِسَیْفی ما ثَبَتَ قائِمُهُ بِیَدی، وَ لَوْ لَمْ یَکُنْ لی سِلاحٌ أُقاتِلُهُمْ بِهِ؛ لَقَذَفْتُهُمْ بِالْحِجارَةِ وَ لَمْ أُفارِقْکَ أَوْ أَمُوتُ مَعَکَ». ⁽¹⁾.«ما تو را تنها بگذاریم و از تو کناره بگیریم! در حالی که دشمنان، تو را محاصره کرده اند؟ نه به خدا سوگند، خدا هرگز چنین روزی را برای من پیش نیاورد. از تو جدا نشوم مگر آن که نیزه ام را در سینه های آنها بشکنم و شمشیرم را بر بدن آنها فرود آورم. تا قائمه شمشیر در دست من باشد، آنان را رها نخواهم ساخت و اگر هیچ نوع سلاحی باقی نماند، با سنگ با آنان پیکار خواهم کرد، هرگز از تو جدا نمی شوم تا در رکاب تو به شهادت رسم و فدای تو گردم.»بزرگیِ مقام مسلم بن عوسجه را می توان از آخرین کلمات امام (علیه السلام) دریافت. امام حسین (علیه السلام) در برابراجساد مطهر شهدای کربلا درحالت غربت چنین بانگ برمی داشت:«یا حَبِیبَ بن مَظاهر، وَ یا زُهَیربن القَین، وَ یا مُسْلِم بن عَوسَجَة... فَقُومُوا عَن نَوْمَتِکُمْ أَیُّهَا الْکِرامَ، وَ ادْفَعوا عَنْ آلِ الرَّسُول الطُّغاةَ اللِّئام». ⁽²⁾.

مسلم بن عوسجه و اطاعت محض از ولایت

مسلم بن عوسجه مطیع محض امام بود. او در صبح عاشورا که شمر عربده سرداده، خطاب به امام حسین (علیه السلام) گفت: «پیرامون حَرمت آتش افروختی و جهت دخول به آتش جهنم، شتاب کردی!» مسلم گفت: یابن رسول الله! شمر در تیررس من است، آیا اجازه می دهی تا وی را مورد هدف قرار دهم و از پایش در آورم؟ امام (علیه السلام) فرمود: «چنین نکن؛

زیرا دوست ندارم که آغازگر جنگ باشم» ⁽¹⁾و مسلم از انداختن تیر خودداری کرد.به هنگام نبرد در میدان رزم، ضرباتِ سنگین دشمن، مسلم بن عوسجه را از مرکب به زمین افکند. هنگامی که روی شن های سوزان کربلا افتاد، حسین (علیه السلام) را صدا زد، و آن حضرت همراه حبیب بن مظاهر به یاری اش شتافتند. امام خطاب به وی فرمود: بر باد رحمت خداوند ای مسلم بن عوسجه و آنگاه این آیه شریفه را تلاوت کرد: (...فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَی نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مَا بَدَّلُوا تَبْدِیلا) در این هنگام، حبیب بن مظاهر پیش آمد و گفت: برای من بسیار ناگوار است که تو را این چنین به روی خاک می بینم و تو را بشارت به بهشت می دهم. مسلم که نیم جانی داشت پاسخ داد: خداوند تو را به نیکی بشارت دهد! حبیب گفت: اگر نمی دانستم که بعد از تو به تو ملحق خواهم شد دوست داشتم مطالبی را که برایت اهمیت دارد بر من وصیت کنی. مسلم که در حالت بی رمقی خاص قرار داشت، گفت: بر تو سفارش می کنم که حرمت این مرد (امام حسین (علیه السلام)) را پاس بداری و پیش مرگ او شوی. ⁽²⁾.هنگامی که او به شهادت رسید دشمن یک صدا بانگ پیروزی سرداده، گفتند: «قَتَلْنا مُسْلِمْ بْن عَوسَجَة»؛ «مسلم بن عوسجه را از پای درآوردیم.»این اعلام شادی دشمن، اهمیت وجود او در کنار امام (علیه السلام) را اثبات می کند ولی سابقه جهاد و ایثار او در پای اسلام به گونه ای بود که شبث بن ربعی بر قاتلان او برآشفت و گفت: «مادرانتان به عزایتان بنشیند! با دست خود انسان های گرانقدر خود را به قتل می رسانید و خود را در اختیار سوء استفاده کنندگان قرار می دهید و از شهادت مسلم بن

عوسجه شادمانی می کنید؟ به خدا سوگند در موقعیتی در جنگ آذربایجان وی را یافتم که قبل از آغاز جنگ، 6 نفر از مشرکان را کشته بود. وی از پیشتازان بی نظیر بود. آیا خوشحالید که چنین کسی را به قتل می رسانید. ⁽¹⁾.

پسر مسلم بن عوسجه

پسر مسلم بن عوسجه که دوازده سال داشت، به امر مادرش روی به میدان نهاد، امام حسین (علیه السلام) به او فرمود: تو کودک یتیمی هستی، اگر تو نیز کشته شوی، مادرت پناه گاه ندارد پناهگاه. مادرش فریاد زد: ای فرزند، اگر از جنگ برگردی از تو راضی نخواهم شد و شیرم را برتو حلال نمی کنم.پسر روی به معرکه آورد؛ «وقاتَلَ قتالَ الأبطال»، همچون قهرمانان بزرگ می جنگید. مادرش فریاد می زد: فرزندم! خوشا به حالت که به زودی از دست ساقی کوثر سیراب خواهی شد. این نو جوان رجزی می خواند که معرفت والای وی را نشان می داد:أمیری حسینٌ وَ نِعْمَ الأمیر سرورُ فؤاد البشیر النّذیرعلیّ و فاطمة والداه فهل تعلمون له من نظیر؟له طلعة مثل شمس الضحی له غرّة مثل بدر منیر ⁽²⁾.«رهبر من حسین است چه رهبر بزرگی که سبب سرور و خوشحالی پیامبر بشیر و نذیراست.پدر و مادرش، علی و فاطمه اند، آیا نظیری برای او نشان دارید؟چهره اش همچون خورشید می درخشد و همچون ماه شب چهارده نورافشانی می کند.» ⁽³⁾.

3ـ زهیر بن قین

زهیر، نامی آشنا است، گرچه در تاریخ عاشورا، رجال نامی دیگری به این نام به چشم می خورد؛ مانند زهیر بن سیار، ⁽¹⁾زهیربن بشر (زهیر بن بشیر) ⁽²⁾زهیربن قیس ⁽³⁾زهیر بن سلیم ازدی ⁽⁴⁾، ولی زهیر بن قین از برجستگی ویژه ای برخوردار بود.اعلمی در دائرة المعارف می نویسد: ⁽⁵⁾زهیر بن قین انماری از مردان مورد اعتماد بود. ⁽⁶⁾.علامه تستری در «قاموس الرجال» می نویسد:«زهیر بن قین... کان أوّلاً عثمانیاً فحجّ فوافق الحسین (علیه السلام) فی الطریق، فأرسل خلفه فتهامل، فلامَتْهُ زوجته دلهم، فمضی إلیه فما لبث ان صار علویّاً». ⁽⁷⁾.«زهیر نخستین مرد از پیروان عثمان بود که حج گزارده بودو در مسیر با امام حسین (علیه السلام) برخورد کرد. امام (علیه السلام) کسی را پی او فرستاد ولی او در آمدن تعلّل کرد. همسر زهیر (دلهم) او را مورد سرزنش کرد و او سرانجام به نزد امام آمد و بی درنگ از علویان شد.».زهیر در روز عاشورا، در مرتبه ای از یقین بود که به امام فرمود: امروز به دیدار جدّت توفیق خواهیم یافت. امروز امام حسن و امیرالمؤمنین (علیهما السلام) را دیدار خواهیم کرد. ⁽⁸⁾.زهیر، از دلاوران نامی اسلام بود که در فتح ارمنستان و آذربایجان شرکت داشت. او پس از شنیدن خبر از پای درآمدن عثمان، لشکر را تحت فرماندهی خود از ارمنستان به

مداین بازگرداند. این جمعیت چون نسبت به اوضاع جاری مدینه و رخدادهای جدید آن ناآشنا بودند، دچار حیرت و سردرگمی شدند، لذا در بیرون شهر، در میان نخلستانی خیمه زده، به بررسی اوضاع پرداختند. بعضی به عبادت پرداختند و نمی دانستند که چه پیش آمده است و گروهی نیز در مقام خونخواهی عثمان برآمدند.برخی زهیر بن قین را عثمانی دانسته اند و این بدان جهت است که او در آن زمان به حمایت از حکومت امیرالمؤمنین برنخاست. گروهی نیز نوشته اند که زهیر در شمار خونخواهان عثمان بود.زهیر،جزدر دوران خلافت مولاعلی (علیه السلام) که در شمار خونخواهان عثمان بود، همواره در راه حق گام برداشت و ولایت و محبّت امام حسین (علیه السلام) موجب نجات وی گردید.طبری می نویسد: در غروب تاسوعا، یکی از مزدوران عمربن سعد، به نام عزره به زهیر گفت: ای زهیر، تو که در صف شیعیان اهل بیت قرار نداشتی و عثمانی بودی. ⁽¹⁾گفت: پیش آمدی تا این سخن را بگویی! آری، من از آنان بودم ولی خداوند هدایتم کرد.در برخی از نسخ چنین آمده است: «ولکنّ الطریق جمع بینی وبینه»؛ «راه، میان من او، پیوند آفرید و مرا توفیق وصال داد.».رسول خدا (صلی الله علیه وآله) با یاران خود از محلی عبور می کردند، که زهیر بن قین را، در حالی که مشغول بازی بود، مورد نوازش قرار دادند. یاران پرسیدند: این طفل کیست؟ پیامبر (صلی الله علیه وآله) پاسخ دادند: او کسی است که حسین مرا بسیار دوست می دارد و دیدم که روزی خاک زیر پای حسین را بوسه زد. جبرئیل به من خبر داد که او در کربلا در یاری حسین شهید می گردد. ⁽²⁾.جمعیتی، مرکب از افراد قبیله بنی فزاره، به سرکردگی زهیر بن قین از حجاز به طرف عراق در حرکت بود، آنان همیشه در باراندازها کمی دورتر از قافله انقلاب کربلا بار

می انداختند. ⁽¹⁾زهیر، رهبر این کاروان چندان خوش نداشت که به کاروان حسین (علیه السلام) بپیوندد ⁽²⁾برخی نوشته اند که راز اصلی این مسأله آن بود که او براثر تبلیغات مسموم برخی از عناصر ناباب در شمار خون خواهان عثمان قرار گرفته بود ولی در بین راه در منطقه قصر بنی مقاتل امام (علیه السلام) او را به نزد خود خواندند و او سکوت کرده بود که (همسرش) «بنت عمرو» به نام دَیلْم ⁽³⁾به او گفت: پیک پسر پیامبر به سوی تو می آید و تو سکوت می کنی؟!او برخاست و به سوی امام (علیه السلام) رفت و چیزی نگذشت که برگشت.علاّمه تستری در قاموس الرجال می نویسد: «وَ جاءَ مُسْتَبْشِراً وَ قَدْ اصْفَرَّ وَجْهُهُ... فَطَلّق زَوجَتَه وَ لازَمَ الْحُسَین»؛ «و آنگاه با چهره ای شاد و بر افروخته باز گشت... همسرش را طلاق گفت (تا به دلیل همسری وی، از سوی امویان دچار مشکل نگردد) و آنگاه ملازمت و همراهی حسین (علیه السلام) را برگزید.»بعضی از مورّخان، از جمله خواندمیر در تاریخ حبیب السیر می نویسد: زهیر وقتی به خیمه خود بازگشت، با خانواده اش وداع کرد و گفت: حسین به من فرمود: خداوند خروج بر ستمگران را دوست دارد. تو ای زهیر می دانی که بنی امیه حکم خدا را زیرپا نهاده اند پس بیا با ما همراه باش.زهیر هنگام وداع از اهل خود، خاطره ای نقل کرد. او گفت: من دریکی از جنگ های طاقت فرسای اسلامی که شرکت داشتم، پیروز شده بودیم و خوشحال بودم. سلمان باهلی به من گفت:«إذا أدْرَکْتُمْ شباب آل محمد فکونوا أشدّ فرحاً بقتالکم معهم بما أصَبْتُمْ من الغنائم فأمّا أنا فإنّی استودعکم الله»؛«چون جوانان دودمان محمد (صلی الله علیه وآله) را دریابید، به واسطه غنایمی که به دست

می آورید، از جنگ با آن سخت خرسند باشید، ولی من شما را به خدا می سپارم.»گفتنی است، زهیر بن قین پس از رسیدن سپاه حرّ به امام (علیه السلام) پیوست، از این رو وقتی امام حسین (علیه السلام) در جمع یاران حرّ سخنرانی می کرد، زهیر برخاست و اظهار محبت نسبت به آن حضرت نمود.زهیر، از جمله فرماندهان محبوب نزد سید الشهدا است و امام (علیه السلام) در آخرین لحظات غربت خود نام چند تن را بر زبان آورد که از جمله آنان زهیر بود:«یا حَبِیبَ بن مَظاهر، وَ یا زُهَیربن القَین، وَ یا مُسْلِم بن عَوسَجَة... فَقُومُوا عَن نَوْمَتِکُمْ أَیُّهَا الْکِرامَ، وَ ادْفَعوا عَنْ آلِ الرَّسُول الطُّغاةَ اللِّئام». ⁽¹⁾.وی از فرماندهان بخش میمنه لشکر بود، امام به وی دستور داد در ظهر عاشورا در مقابل او بایستد تا نماز امام به پایان رسد.زهیر بن قین از جمله کسانی است که در روز دوّم محرم، در آغاز ورود به سرزمین کربلا، هنگامی که امام در خطبه ای فرمودند:«أَلا تَرَوْنَ إِلَی الْحَقِّ لا یُعْمَلُ بِهِ، وَإِلَی الْباطِلِ لا یُتَناهی عَنْهُ، لِیَرْغَبَ الْمُؤْمِنُ فی لِقاءِ َربِّهِ مُحِقّاً، فَإِنّی لا أَرَی الْمَوْتَ إِلاّ سَعادَةً، وَالْحَیاةَ مَعَ الظّالِمینَ إِلاّ بَرَماً».«آیا نمی نگرید که به حق عمل نمی شود و باطل ترک نمی گردد؟ در چنین وضعیتی، مؤمنی که به حق می اندیشد، به دیدار پروردگارش رغبت می نماید؛ زیرا که من مرگ را جز سعادت و زندگی با ستمگران را جز ملالت آوری نمی بینم.»زهیر به رسم اظهار وفاداری برخاست و گفت:فَقامَ زُهَیْرُ بُنْ القَیْنِ وَ قالَ: لَقَدْ سَمِعْنا ـ هَدانا اللهُ بِکَ یَابْنَ رَسُولِ اللهِ ـ مَقالَتَکَ،

وَلَوْ کَانَتِ الدُّنْیا لَنا باقِیَةً وَکُنّا فیها مُخَلَّدینَ؛ لاَثَرْنا النُّهُوضَ مَعَکَ عَلی الإِقامَةِ فیها». ⁽¹⁾.«سخنان تو را شنیدیم، ای کسی که خداوند تو را از هدایت خاص خود برخوردار ساخت. ای پسر پیامبر (صلی الله علیه وآله) اگر زندگی دنیایی پایدار باشد و ما عمری جاویدان داشته باشیم، همچنان در خط تو برقرار خواهیم ماند و شهادت در کنار تو را برآن ترجیح می دهیم.»زهیر در مقام یقین و در صفای معرفت به مرتبه ای رسیده بود که امام خود را تسلیت می داد و می گفت: از آنچه پیش آمده است دلگیر نباش که جای نگرانی و تأسف نیست. ⁽²⁾او با خرسندی از این که توفیق فداکاری در راه امام خود را یافته است، به امام عرضه داشت:اقدم هدیت هادیا مهدیّا فالیوم ألقی جدّک النّبیّاو حسناً و المرتضی علیّا و ذا الجناحین الفتی الکمیاو أسد الله الشهید الحیا ⁽³⁾زهیر در روز عاشورا ⁽⁴⁾. مقابل دشمن حضور یافت و بانگ برآورد: ای بندگان خدا، پسر فاطمه به دوستی و یاری سزاوارتر است تا پسر سمیّه! و افزود: اگر به یاری او نمی پردازید پس، در برابر او به دشمنی برنخیزید و این حالت بهتر از دشمنی با اوست. ⁽⁵⁾«اُعیذکم بالله أنْ تقتلوهم...». ⁽⁶⁾.در این هنگام شمر فریادی بر ضد او سرداد و او پاسخ داد: آیا مرا به مرگ تهدید

می کنی؟ و افزود:«فَوَاللهِ للْموتُ مَعَهُ أَحَبّ اِلیَّ مِنَ الْخُلْدِ مَعَکُمْ»؛ ⁽¹⁾.«به خدا قسم کشته شدن در رکاب او، از زندگی جاودانه با شما بهتر است.»زهیر، همواره از ملازمان رکاب امام (علیه السلام) بود و فرماندهی بخش میمنه لشکر آن حضرت را برعهده داشت؛ چنانکه فرماندهی بخش میسره با حبیب بن مظاهر بود. از چگونگی شهادت او اطلاع چندانی در دست نیست.بعضی از مورّخان نوشته اند: همسر زهیر که به کوفه رفته بود، پس از آگاهی از شهادت زهیر، کفنی را به غلام خود داد و او را به سوی کربلا روانه ساخت تا بدن زهیر را بپوشاند و دفنش نماید. غلام وقتی در کربلا، در قتلگاه حاضر شد و آن صحنه دردناک و بدن عریان و بی سر فرزند رسول خدا (صلی الله علیه وآله) را روی زمین دید، کفن را انداخت و بازگشت و گزارش داد که: پیکر مولای زهیر؛ (امام حسین (علیه السلام)) بدون کفن روی زمین مانده من خجالت کشیدم بدن زهیر را کفن و دفن نمایم. ⁽²⁾.

4ـ حبیب بن مظاهر اسدی

اشاره

حبیب بن مظاهر اسدی از تیره اسدی های قبیله عدنانِ شمال عربستان آن روز است. او از اصحاب پیامبر (صلی الله علیه وآله) و امیرالمؤمنین (علیه السلام) بود و در تمام جنگ ها با امیرالمؤمنین (علیه السلام) و در کنار آن حضرت با دشمنان می جنگید؛ ⁽³⁾همچنین در تشویق مردم کوفه در باب توجهبه حسین (علیه السلام) نقش به سزایی ایفا کرد. وی و مسلم بن عوسجه از مردم کوفه برای امام حسین (علیه السلام) بیعت می گرفتند و از نویسندگان دعوت نامه به امام بودند. ⁽⁴⁾.بعضی نوشته اند که پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) با جمعی از یاران، از جایی می گذشتند که چشم

آن حضرت به حبیب افتاد، او را مورد مرحمت و نوازش قرار داد و فرمود: جبرئیل به من خبر داد که او پسرم حسین را دوست می دارد و در یاری پسرم حسین در کربلا کشته خواهد شد. ⁽¹⁾.حبیب در آوردن افراد قبیله خود به یاری حسین (علیه السلام) (در شب عاشورا) تلاش فراوانی کرد که حرکت او در این باره توسط لشکر کفرپیشه یزیدی ناکام ماند و آنان در این رابطه چند کشته و مجروح دادند. حبیب در کربلا از ملازمان امام (علیه السلام) بود و همردیف زهیر بن قین همواره در رکاب آن حضرت بود. او روز عاشورا فرمانده بخش میسره لشکر امام و زهیر فرمانده بخش میمنه لشکر بودند. ⁽²⁾.حبیب یکی از رجال برجسته کوفه در دوران امیرالمؤمنین (علیه السلام) و از افراد معروف به شرطه خمیس (پلیس انتظامی) آن حضرت بود و نیز یکی از فرماندهان قسمت میسره سپاه امیرالمؤمنین بود و در همه جنگهای آن حضرت با مخالفانش حضور داشت. قابل ذکر است که حبیب بن مظاهر از اصحاب پیامبراکرم (صلی الله علیه وآله) نیز بوده و از آن حضرت حدیث شنیده است. او در کربلا آنچنان مورد اعتماد سالار شهیدان بود که آن حضرت فرماندهی بخش میسره لشکر خود را به او داد.

دیدار دو یار باوفا

حبیب روز عاشورا در میدان رزم چنین رجز می خواند:أنا حبیب و أبی مظاهر فارس هیجاء و حرب تسعرأنتم أعدّ عدة و أکثر و نحن أوفی منکم و أصبرو أنتم عندالوفاء أعذر (أغدر) ⁽³⁾. و نحن أعلی حجّةً و أظهر ⁽⁴⁾.

«من، حبیب، پسر مظاهر در روز رزم همچون شیر، دلیرم.شما دشمنان، گرچه از حیث تعداد بیشتر می باشید ولی زود از مسؤولیت، شانه خالی می کنید و ما نسبت به مسؤولیت و مولای خود وفادار و صبوریم.شما در پیشگاه خدا ذلیل و دلیلی جهت حقانیت خود ندارید شما در خط باطلید و ما در صراط حقیم.»

دفاع جانانه از ولایت

مورّخان نوشته اند: پیش از اقامه نماز ظهر روز عاشورا، وقتی حصین بن نُمیر، یکی از افراد لشکر کفر به امام (علیه السلام) زخم زبان زد و گفت: نماز تو پذیرفته نیست! حبیب بن مظاهر بر او لعنت فرستاد و گفت: نماز پسر خاندان رسول الله قبول نیست ولی نماز تو دائم الخمر (خمّار) قبول است؟ ⁽¹⁾در این هنگام جمعی از لشکر کفرپیشه به او حمله کردند و وی را به شهادت رساندند. در عصر تاسوعا نیز وقتی یکی از لشکریان کفرپیشه به زهیربن قین زخم زبان زده، گفت: امشب با آب توبه خود را پاک کن! حبیب پاسخ داد: او را خدا پاک کرده است. ناگفته نماند که برخی از مورّخان براین اعتقادند که حبیب با امام نماز گزارد و بعد از آن در نبرد با کفار به شهادت رسید. ⁽²⁾.

زمان شهادت حبیب

برخی نوشته اند: هنگامی که امام (علیه السلام) به یاران خود فرمود: از این قوم بخواهید جنگ متوقف شود تا نماز ظهر اقامه کنیم، یکی از لشکریان عمربن سعد بانگ برآورد: نماز شما مردود است! حبیب در پاسخ وی بر آشفت و گفت: نماز پسر پیامبر قبول نیست ولی نماز تو قبول است، ای دشمن خدا؟! در این هنگام بود که به حبیب حمله ور شدند و به شهادتش رساندند.

فقدان حبیب برای امام (علیه السلام) گران بود، لذا فرمود: «عِنْدَ اللهِ أَحْتَسِبُ نَفْسی وَ حُماة أَصْحابِی»؛ ⁽¹⁾«پاداش این شهادت ها را از خدا می گیرم»، پس از شهادت او امام در حقش فرمود: «للهِِ دَرُّک یا حَبِیب، لَقَدْ کُنْتَ فاضلاً، تَخْتِمُ الْقرآنَ فی لَیْلَة واحِدَة»؛ ⁽²⁾«خداوند تو را بیامرزد! انسان برجسته ای بودی که در یک شب یک ختم قرآن می کردی.».مردی به نام «بدیل بن صُریم تمیمی» سر آن پیر دلاور را جهت دریافت جایزه برگردن اسب خود آویخته بود ودر کوفه جولان می داد، نوجوانی را دید که وی را تعقیب می کند. سبب را پرسید. او پاسخ داد: این سرِ پدر پیرم حبیب بن مظاهر است، آن را به من بده تا دفنش کنم. آن مرد گفت: نمی دهم؛ زیرا من باید از عبیدالله جایزه دریافت کنم! ⁽³⁾.

5ـ سعید بن عبدالله انصاری

اعلمی در دایرة المعارف ⁽⁴⁾و مجلسی در بحار ⁽⁵⁾از او به نام: سعید بن عبدالله الحنفی یاد کرده اند.او همان کسی است که هنگام برپایی نمازِ آخرین (نماز خونین عشق)، امام (علیه السلام) به او و زهیر بن قین ⁽⁶⁾فرمودند:«تَقَدَّما أمامی حَتّی اُصَلّی الظُّهْرَ»؛ ⁽⁷⁾.

«در مقابل من بایستید تا نماز ظهر را بخوانم.»سعید در برابر امام (علیه السلام)، رو به دشمن ایستاد. تیرهایی را که به طرف امام می رسید به جان می خرید. او وقتی می دید تیری به سوی امام در حرکت است، سینه خود را سپر کرد و مانع از اصابت آن به امام (علیه السلام) شد. در اثنای نمازِ امام (علیه السلام)، سیزده چوبه تیر به بدن سعید اصابت کرد؛ به طوری که پس از پایان نماز، رمقی برایش نماند و به خاک افتاد. در آخرین لحظات، آنگاه که امام با دست مبارکش گَرد و خاک صورت او را پاک می کرد، نگاهی به آن حضرت کرد و گفت:«یَابْنَ رَسُولِ اللهِ (صلی الله علیه وآله) أَوَفَیْتُ؟»؛«آیا به وظیفه ام وفا کردم؟»امام (علیه السلام) فرمود:«نَعَمْ أَنْتَ أَمامی فی الجَنَّةِ»؛ ⁽¹⁾.«آری وفا کردی، تو در بهشت، در حضور من خواهی بود.».امام افزود:فَاقْرَأْ رَسُولَ اللهِ عَنِّی السَّلامَ وَ أَعْلِمْهُ أَنّی فی الأَثَرِ»؛«به پیامبرخدا (صلی الله علیه وآله)از طرف من سلام برسان و بگو که من به زودی به محضر تو خواهم شتافت.» ⁽²⁾.

سید بن طاووس در لهوف می نویسد: هنگامی که سعید پس از نماز امام، بعد از اصابت سیزده چوبه تیر دشمن به بدن او، نقش زمین شد گفت:«أَللّهُمَّ أَلْعَنْهُمْ لَعْنَ عاد وَثَمُودَ، اَللَّهُمَّ أَبْلِغْ نَبیَّکَ عَنّی السَّلامَ وَأَبْلِغْهُ ما لَقیتُ مِنَ أَلَمِ الجِراحِ، فَإِنّی أَرَدْتُ ثَوابَکَ فی نَصْرِ ذُرِّیَةِ نَبِیِّکَ...»؛«خدایا! دشمنان حسین را به نوع کیفر قوم عاد و ثمود گرفتار کن. خدایا! سلام مرا به پیامبرت برسان و به آن حضرت ابلاغ کن که به خاطر دریافت ثواب، به یاری ذریّه پیامبرت شتافتم و این گونه به خاک افتادم...»بعضی، از مورّخان نوشته اند: امام (علیه السلام) هنگام اقامه نماز، خطاب به سعید و مردی به نام عَمْرو بن قُرظه انصاری فرمود: در مقابلم بایستید و آن دو، پس از نماز بر اثر اصابت تیرهای دشمن بر زمین افتادند. وقتی سیدالشهدا (علیه السلام) با سعید سخن می گفت، عمروبن قرظه هم، مانند سعید خطاب به مولای خویش گفت:«یَابْنَ رَسُولِ اللهِ (صلی الله علیه وآله) أَوَفَیْتُ؟»؛«آیا به میثاق وفاداری و حمایت از امام حق، وفادار بودم؟»امام (علیه السلام) با مهربانی خاصی با او نیز مانند سعید سخن گفت.طبری، مورخ معروف، معتقد است که بعد از انجام نماز ظهر و درگیری سختی که

میان امام و لشکر کفرپیشه درگرفت، امام (علیه السلام) کمی در مکان خود ایستاد (تا شاید استراحتی کند) در این هنگام سعید به عنوان حافظ جان امام در مقابل آن حضرت ایستاد تا تیرهای دشمن را به جان بخرد و بدین وسیله امام (علیه السلام) کمی استراحت کند. ⁽¹⁾.در زیارت نامه معروف به زیارت ناحیه مقدسه، در باب سعیدبن عبدالله آمده است:امام حسین (علیه السلام) به عنوان حلّ بیعت به او اجازه انصراف از کربلا را داده بود ولی او گفت: نه، ما تو را در میان دشمنان تنها نمی گذاریم و ما بی وفایی را پیشه خود نمی سازیم تا خدا وفاداری ما را در غیاب پیامبر (صلی الله علیه وآله) نسبت به شما بنگرد [و افزود:] به خدا سوگند اگر در این راه کشته شوم، سپس زنده گردم و باز در به جهت حمایت از شما، میان آتشم اندازند و این، تا 70 بار تکرار شود، همچنان در کنار تو خواهم ماند و دست از یاری ات برنخواهم داشت؛ چرا که قتل در رکاب تو کرامت بی پایان در پی دارد ⁽²⁾.سعید بن عبدالله همان کسی است که نامه مردم کوفه را در مکه به امام رساند و حتی در پاسخ نامه مردم از سوی امام حسین نام او آمده است:«... فَإنَّ هانِیاً وَ سَعِیداً قَدِما عَلَیَّ بِکُتُبِکُمْ...»؛ ⁽³⁾.«هانی و سعید (بن عبدالله انصاری) نامه های شما را به من رساندند...او کسی است که وقتی مسلم در کوفه نامه امام را در جمع حضار قرائت کرد، صدای گریه عشق او و یارانش، جلسه را فراگرفت. در این هنگام عابس عاشقانه فریاد زد و گفت: من نمی دانم در دل دیگران چه می گذرد ولی من به شما قول می دهم، خواسته شما را عملی سازم. با دشمنان شما بجنگم و تا مرحله مرگ از شما دفاع کنم (و افزود): «لا اُرِیدُ بِذلِکَ إلاّ ما عِنْدَاللهِ»؛ «جز اجر الهی، مقصودی ندارم»، سپس حبیب بن مظاهر و بعد از حبیب، سعید بن عبدالله انصاری همانند عابس سخن گفتند. سعید بر سر میثاق خود وفادار ماند.

6ـ جون یار وفادار حسین

جون، برده سیاه چهره ای که احتمالاً زمان پیامبر (صلی الله علیه وآله) را درک کرده بود. ⁽¹⁾.او غلام فضل بن عباس بن عبدالمطلّب بود، نامش «جون»، نام پدرش حَوِیّ وکنیه اش و ابومالک بود. ⁽²⁾امیرالمؤمنین (علیه السلام) وی را به 150 دینار از فضل خریداری کرد و در اختیار ابوذر قرار داد تا به وی خدمت کند. جون در ربذه [تبعیدگاه ابوذر] بر ابوذر خدمت می کرد و پس از ارتحال وی در سال 32 هـ. به امیر مؤمنان (علیه السلام) پیوست. ⁽³⁾.علاّمه مامقانی در «تنقیح المقال» می نویسد: پس از شهادت آن حضرت، به خانه امام حسن (علیه السلام) و پس از شهادت ایشان به خانه امام حسین (علیه السلام) آمد و شد داشت و بیشتر امام سجاد (علیه السلام) را همراهی می کرد (و در خانه امام سجاد بود)، و همراه آنان به کربلا آمد و هنگام شعله ور شدن جنگ در روز عاشورا، امام حسین (علیه السلام) به او فرمود:«أَنْتَ فی إِذْن مِنّی، فَإِنَّما تَبِعْتَنا طَلَبَاً لِلْعافِیَةِ فَلا تَبْتَلِ بِطَریقِنا»؛«تو به عنوان خدمت به ما، همراه ما بودی. اکنون مجازی که ما را ترک کنی.»جون از پیشنهاد جدایی امام (علیه السلام) غمگین شد وبا خوداندیشیدکه نکند لیاقت همراهی با امام را از دست داده است! ازاین رو، خود را به پای امام (علیه السلام) انداخت، پای آن حضرت را می بوسید و می گفت: ای فرزند پیامبر خدا! من در روزگار آسایش، با شما بودم، الآن که دنیا به شما پشت کرده، شما را رها کنم؟ و افزود لابد من که غلام سیاه، بد بو هستم، از حیث حسب و نسب در سطح پایینم، نمی خواهی در شمار شهیدان تو باشم. ⁽⁴⁾.[ وافزود:]«لا وَاللهِ لا أُفارِقُکُمْ حَتّی یَخْتَلِطَ هذَا الدَّمُ الأَسْوَدُ مَعَ دِمائِکُمْ»؛«نه به خدا سوگند دست از شما برنمی دارم تا آن که خون این سیاه با خون شما

مخلوط گردد».دراین هنگام امام حسین (علیه السلام) اذن جهادش داد واو پس از آن که عده زیادی از دشمنان را کشت، به فیض شهادت نایل آمد. امام هنگامی که در بالین وی حضور یافت، فرمود:«أللّهُمَّ بَیِّضْ وَجْهَهُ وَطَیِّبْ ریحَهُ، وَاحْشُرهُ مَعَ الأبرار، وَ عَرِّفْ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ مُحمّد وَ آلِهِ»؛«خدایا! صورتش را سپید و بویش را نیکو گردان! و با ابرار و نیکان محشورش کن. وی را مورد مرحمت محمّد وآلش قرار ده!» ⁽¹⁾.او که نیم جانی داشت، با دیدن امام بربالین خود، خوشحال شد و پس از آن روحش به عالم ملکوت پرواز کرد.حایری مازندرانی در معالی السبطین نقل می کند: جمعیتی هفتاد نفره به او حمله ور شدند و او از اسب افتاد. نیم رمقی داشت که امام به بالینش آمد. وی را در آغوش گرفت و صورت خود را بر صورتش نهاد و گریست. در این هنگام، جون دیدگان خود را گشود و خوشنودی خود را با تبسمی ابراز داشت و گفت: چه کسی مانند من است که پسر پیامبر، صورتش را بر صورتم نهاده؟! و سپس جان داد. ⁽²⁾.در تاریخ آمده است: در شب عاشورا هنگامی که امام حسین (علیه السلام) اشعار: «یا دَهْرُ أفٍّ لَکَ مِنْ خَلیلِ» را بر زبان داشت، جون در خیمه مخصوص امام (علیه السلام) مشغول تیز کردن شمشیر و آماده سازی آنها برای فردا بود. ⁽³⁾.گرچه در شب سیزدهم محرم شهیدان به خاک سپرده شدند لیکن بعضی از شهدا روزهای بعد شناسایی و به خاک سپرده شدند که از جمله آنان جون بود. بدن شریف او پس از ده روز شناسایی دفن شد. امام باقر (علیه السلام) فرمود: بنی اسد پس از ده روز از راه دور

با استشمام بوی خوش از او بدن وی را پیدا کردند. از بدنش بوی مشک، مشام جان را نوازش می داد و از این راه بدن او را یافتند و دفن نمودند ⁽¹⁾و در زیارت ناحیه نام آن حضرت به چشم می خورد. ⁽²⁾این بوی خوش، همان اثر دعای امام حسین (علیه السلام) بر بالین اوست. امام (علیه السلام) در کربلا روز عاشورا صورت چند شهید را بوسید و گونه خود را برگونه آنان نهاد، از جمله آنان جون بود.نازم، حسین را که چو در خون خود تپید زیباترین حماسه عالم بیافریدیکسان رخ غلام وپسر، بوسه داد و گفت: در دین ما سیه نکند فرق با سپید

7ـ ابوثمامه صاعدی

مامقانی، تنقیح المقال، ج2، ص333، ذیل ماده عمروبن عبدالله الأنصاری ابوثمامه رابه فتح الثاء می داند.نام ابو ثمامه صاعدی، «عمرو بن عبدالله کعب» است. او از اصحاب امیرمؤمنان (علیه السلام)بود و در تمام جنگ های آن حضرت، در دوران خلافتش حضور داشت. ابوثمامه از همرزمان مسلم بن عقیل بود که آن دو، در کوفه، دارالاماره را محاصره کردند، لیکن وقتی یاران پراکنده شدند، او در مخفی گاه به سر برد تا این که به امام ملحق شد.ابوثمامه از سوی مسلم بن عقیل (علیه السلام) سمت فرماندهی قبیله تیم و همدان را داشت. و همان کسی است که فرارسیدن وقت نماز ظهر را به امام حسین (علیه السلام) یادآور شد. او در ظهر عاشورا به امام حسین (علیه السلام) گفت:«یا أبا عَبْدِالله نَفْسی لِنَفسِکَ الْفِداء هؤُلاءِ اقْتَرَبُوا مِنْکَ، لاَ و اللهِ وَ لا تُقْتَلُ حَتّی اُقْتَلَ دُونَکَ، وَاُحِبُّ أنْ ألقَی اللهُ رَبِّی وَ قَدْ صَلَّیْتُ هذِهِ الصَّلاةَ الَّتی قَدْ دَنا وَقْتَها».«ای ابا عبدالله! جانم فدای جانت باد، اینان (لشکر دشمن) به تو نزدیک شده اند و البته به تو دست نخواهند یافت، جز آن که از روی نعش من بگذرند ولی دوست

دارم که خدا را دیدار کنم در حالی که این نماز را که وقت انجام آن فرارسیده است، خوانده باشم.» ⁽¹⁾.فرهاد میرزا در قمقام آورده است: «او گفت: دوست دارم آخرین نماز خود را به امامت شما به جای آورم» ⁽²⁾امام (علیه السلام) در آن هنگام نگاهی به آسمان کرد و فرمود:«ذَکَرْتَ الصَّلاةَ جَعَلَکَ اللهُ مِنَ الْمُصَلِّینَ الذّاکِرینَ، نِعَمْ هذا أَوَّلُ وَقْتِها... سَلُوهُمْ أَنْ یَکُفُّوا حَتّی نُصَلِّی»؛«مرا به یاد نماز انداختی، خداوند تو را در شمار نمازگزارانی که به یاد نمازند قرار دهد. آری، اکنون وقت اول نماز است، از آنان (دشمنان) بخواهید تا ما را مهلت دهند نماز را بجای آوریم.».در این هنگام بود که سید الشهدا (علیه السلام) یاران خود را دو دسته کرد، دسته ای مشغول نبرد و دسته ای مشغول نماز شدند. ابوثمامه بعد از نماز به شهادت رسید لیکن چگونگی و زمان شهادت به طور دقیق مشخص نیست. ⁽³⁾.

8 و 9ـ حر بن یزید ریاحی و پسرش

اشاره

در تاریخ کربلا جز «حرّ بن یزید ریاحی یربوعی» کسی به این نام نیست.اعلمی در «دایرة المعارف» می نویسد: حرّ بن یزیدبن ناجیه ریاحی، از شیعیان مورد اعتماد است. او در کربلا همراه یاران امام (علیه السلام) به شهادت رسید و در حایر حسینی مدفون گردید. ⁽⁴⁾.درباره سن حرّ، سخنی به میان نیامده و کسی از نام مادر او یاد نکرده است. نام

پدرش همراه نامش شهرت دارد؛ (یزید بن ناجیه). چون از قبیله بنی ریاح بود، او را ریاحی می گفتند.

حر در حضور

جهت کنترل اوضاع کوفه، ابن نمیر از سوی عبیدالله زیاد مسؤول حراست از کوفه شد. او با لشکر انبوهی به مأموریت خود همت گماشت و حرّبن یزید ریاحی را، که مردی سلحشور و لایق و کاردان در امور نظامی بود، با هزار سوار از ناحیه قادسیه به پیش فرستاد تا بر سر راه کاروان کربلا سدّی ایجاد کند. امام (علیه السلام) که از ناحیه ای معروف به «بطن عقبه» به سوی «منطقه شراف» حرکت می کردند، دستورداد تا دراین منزل آب بیشتری بردارند. در میان راه بود که لشکر حرّ از راه رسید. در محل بارانداز (منزل)، همگی بار انداختند. امام (علیه السلام) دستور داد تا لشکریان حرّ و نیز چهارپایان، آنان را سیراب کنند، هنگام نماز ظهر شد و جمعیت همراه امام (علیه السلام) آماده نماز جماعت شدند، در حالی که حرّ نیز با نیروهای تحت امر خود به جمعیت نمازگزار با امام (علیه السلام) پیوست. امام (علیه السلام) پیش از نماز در برابر همگان ایستادند، در حالی که به لشکر حرّ توجه داشتند، فرمودند: ای مردم، من جزدر پی دعوت نامه ها و فرستادگان شما، به سوی شما نیامدم، اگر از رأی خود برگشته اید، من به دیار خود باز می گردم.کسی سخنی نگفت و پاسخی نداد و سپس امام (علیه السلام) نماز ظهر را به جماعت اقامه کردند و در وقت عصر نیز همچون وقت ظهر نماز جماعت برگزار گردید. امام (علیه السلام) سرانجام پس از ادای نماز در مقابل همگان اظهار داشتند. شما اگر تقوای الهی پیشه کنید و اهل حق را بشناسید، خدا از شما رضایت بیشتری خواهد داشت و ما اهل بیت محمد (صلی الله علیه وآله) سزاوارتر به ولایت و حکومت برجامعه ایم....در این هنگام بود که حرّ لب به سخن گشود و گفت: به خدا قسم، من از نامه ها و فرستادگان آن اطلاعی ندارم و در شمار نامه نویسان نیستم. امام (علیه السلام) دستور دادند تا خورجین حاوی نامه های مردم کوفه را حاضر کنند:حرّ گفت: ما فقط مأموریم تا شما را به عبیدالله تحویل دهیم؛ امام (علیه السلام) فرمود: مرگ

به تو نزدیک تر است تا عملی شدن این منظور.سپس امام (علیه السلام) به یاران خود دستور حرکت داد، حرّ مانع شد امام (علیه السلام) فرمود: مادرت به عزایت بنشیند از ما چه می خواهی؟!حرّ گفت: هرکس از مادرم این چنین یاد می کرد من نیز مقابله به مثل می کردم ولی چه کنم که مادرت زهرا است که جز به نیکی نمی توان از او یاد کرد... و افزود: من دستور جنگ ندارم، پیشنهاد می کنم که بازنگردی و به سوی کوفه هم نروی، پس راه سوّمی را در پیش گیر تا پاسخ نامه ام از سوی عبیدالله برسد.طبری در تاریخ و نیز ابن اثیر در الکامل ⁽¹⁾یادآور می شوند که: امام آن خطبه معروف خود را که در آن آمده است: «... مَنْ رأی سُلْطاناً جائِراً...» در اینجا ایراد کرد و نیز آن شعر معروف خود «سَأَمضی وَ ما بِالْمَوت عارٌ عَلَی الْفَتی» را در این جا سرود.ممکن است کسی بپرسد چرا امام (علیه السلام) دست به شمشیر نبرد؟ پاسخ این پرسش روشن است. امام (علیه السلام) نمی خواست آغازگر جنگ باشد از این رو وقتی زهیربن قین در اولین لحظه های ورود به کربلا به امام گفت: چه بجاست که با این گروه پیش از رسیدن سپاه کوفه پیکار کنیم امام (علیه السلام) به او فرمود: من آغازگر جنگ نخواهم بود ⁽²⁾و نیز پیشتر اشاره شد که در صبح عاشورا مسلم بن عوسجه به امام گفت: شمر در تیررس من است، اگر اجازه دهی وی را هدف قرار دهم، امام فرمود: من دوست ندارم که آغازگر جنگ باشم.امام (علیه السلام) به حرکت خود ادامه داد تا به سرزمین کربلا رسید و بارانداز نمودند.

جام وصال

اختلافی که میان صاحب نظران وجود دارد، این است که حرّ چه زمانی به امام روی آورد و جام وصال سرکشید، خواندمیر در تاریخ «حبیب السیر» می نویسد: صبح عاشورا،

پیش از آغاز نبرد، هنگامی که مالک بن عروه به امام گفت: «اَبشر بالنّار» و امام در مورد وی نفرین کرد، ناگهان اسب او رم کرد و او میان آتش های کنار خیام امام سرنگون شد، حرّ، احساس کرد که لشکر عمربن سعد قصد دارد به جنگ با لشکر اندکِ حق بپردازد، اینجا بود که توبه خود را با پیوستن به امام در معیّت پسرش علی و برادرش مصعب و غلامش غرة اعلام داشت. لیکن بعضی دیگر از مورّخان نوشته اند: حرّ هنگامی که پاسخ نامه خود از سوی عبیدالله را مطالعه کرد که در آن آمده بود، حسین و همراهانش را در بیابان بی آب و علف، زمین گیر کن، «استعفا نامه» خود را برای عبیدالله فرستاد و در آن یادآور شد که اگر می خواهی با حسین بن علی پیکار کنی، مرا توان چنین کاری نیست. ⁽¹⁾.روز عاشورا درگرماگرم نبرد حق وباطل، هنگامی که ندای مظلومیت و کمک خواهی امام (علیه السلام) را شنید که می گفت: «آیا فریادرسی هست که به خاطر خدا از ما حمایت به عمل آورد؟ آیا دفاع کننده ای هست که از حرم رسول خدا (صلی الله علیه وآله) دفاع کند؟» ⁽²⁾پیشامام آمد و گفت: نخستین کسی که به جنگ تو آمد من بودم و این ساعت به خدمت تو شتافتم تا اولین کسی باشم که در رکابت کشته می شوم، آنگاه به میدان رفته، نبرد آغاز کرد، اسب او را پی کردند و او پیاده با آنان جنگید... ⁽³⁾.به نوشته برخی از مورّخان: امام (علیه السلام) خطاب به گروهی سران لشکر عمرسعد؛ از جمله شبث بن ربعی و حجار و قیس بن اشعث و زیدبن حارث گفت: آیا شما به من نامه ننوشتید؟ پاسخ دادند: ما خبر نداریم. ⁽⁴⁾حرّ از جانب آنان پاسخ داد: آری، نامه نوشتیم و ماییم که تو را به این جا کشاندیم و افزود: خدا باطل و اهل آن را از رحمت خود دور گرداند، من دنیا را بر آخرت ترجیح نمی دهم ⁽⁵⁾[او در حالی که پیشتر فرمانده هزار سوار

بود، از مقام خود چشم پوشید و خود را در پای امام افکند و توبه نمود.] ⁽¹⁾.نقل کرده اند که حر در روز عاشورا به عمربن سعد نزدیک شده و گفت: ای عمر، آیا با این مرد مقاتله خواهی کرد؟ عمربن سعد پاسخ داد: آری، به خدا قسم قتالی که سرها و دست ها را از بدن دور سازد. ⁽²⁾اندام حرّ با شنیدن این سخن لرزید و آخرین تصمیم خود را گرفت. سپس به قرة بن قیس؛ یکی از همقطاران خود گفت: اسب خود را آب داده ای؟ و بااین بهانه که می خواهد اسبش را آب دهد، از لشکر عمرسعد کناره گرفت.طبری می نویسد: قرّة بن قیس، بعدها پس از واقعه کربلا می گفت: دیدم، او از کنار ما رفت و اندک اندک به حسین نزدیک شد.مهاجر بن اوس می گوید: در آستانه پیوستن حرّ به سپاه امام حسین (علیه السلام) حرّ را در وضعیت ویژه ای یافتم، به او گفتم: چرا این چنین در وحشت و اضطرابی؟ اگر از ما درباره شجاعان می پرسیدند، نام تو را می بردیم!حرّ پاسخ داد: خودم را میان دوزخ و بهشت می بینم. به خدا قسم من جز جنّت و بهشت، راهی انتخاب نخواهم کرد، گرچه قطعه قطعه شوم و یا در آتشم افکنند. ⁽³⁾.سپس اسب خود را به جولان درآورد، در حالی که سپر خود را واژگون حمایل کرده، دست ها را بالای سر گرفته و چشم به زمین دوخته بود، به سپاه امام نزدیک شد و با بوسیدن زمین شرمندگی وتوبه خویش را به امام نشان داد؛ به طوری که امام فرمود: تو کیستی؟ سرت را بلند کن، حرّ گفت: من همان کسی هستم که راه را برشما بستم و این همه گرفتاری را برای شما بهوجود آوردم: هرگز گمان نمی کردم که این قوم با شما این گونه رفتار کنند، اگر می دانستم هیچ گاه با آنان همراهی نمی کردم، اکنون به سوی تو

آمده ام تا در رکابت فدا شوم. آیاتوبه ام پذیرفته است؟ امام (علیه السلام) پاسخ داد: «خدا توبه را می پذیرد و تورا می بخشد». ⁽¹⁾.لیکن از بعضی گزارش ها به دست می آید که حرّ، سواره به حضور بار یافت و امام (علیه السلام)اذن نزول داد، لذا: بعضی نوشته اند امام به وی فرمود: تو آزاد مردی، همانگونه که مادرت تو را اینگونه نام نهاد. تو در دنیا و آخرت جزو آزادمردانی ⁽²⁾پس از مرکب پیاده شو و در جوار ما قرار گیر. حرّ گفت: اگر سواره باشم بهتر است از پیاده بودن؛ چرا که به زودی بهوسیله دشمنان خدا از اسب پیاده می شوم. امام (علیه السلام) فرمود: خداوند تو را رحمت کند، آنچه را می پسندی انجام ده».حرّ در هنگام عزیمت به سوی امام (علیه السلام) رو به پسر خود علی کرد و گفت: پسرم! من نمی توانم برآتش دوزخ صبر کنم بیا به یاری حسین بن علی بشتابیم تا شاید خداوند شهادت در راه خود را روزی ما کند. پسرش گفت: من هرگز بدون رضای تو دست به کاری نمی زنم.سپس هردو به جانب خیمه امام حسین (علیه السلام) روان شدند ⁽³⁾.بعضی از نقل ها حکایت از آن دارد که حرّ، غلام خود «قرّه» را نیز به همراه آورد و او نیز در کربلا به شهادت رسید.پسر حرّ در کربلا قبل از پدرش شهید شد و حرّ با دیدن شهادت پسرش، خوشحال شد و گفت: خدا را شکر که پسرم در راه حسین از دنیا رفت و به مرگ جاهلیت نمرد. ⁽⁴⁾نام پسر حرّ را «بُکَیر» هم نوشته اند. ⁽⁵⁾.بنا به نقلی، برادر حرّ نیز در کربلا حضور یافت و به شهادت رسید. ⁽⁶⁾در حرم

حضرت حرّ اسم پسر و برادر و پسرعموهای او که در کربلا به شهادت رسیده اند، به چشم می خورد.

خاطره های حر

نقل کرده اند که خطاب به سید الشهدا (علیه السلام) گفت: وقتی عبیدالله زیاد مرا جهت سدّ راهورود شما، به کوفه مأمور کرد، از پشت سر صدایی شنیدم که می گفت: ای حر، عاقبتت به خیر باد! وقتی که به طرف صدا نگریستم، کسی را نیافتم، پیش خود اندیشیدم که سد کردن راه امام (علیه السلام) بشارت به خیر نیست ⁽¹⁾با خود گفتم این منادی جز شیطان نخواهد بود.امام (علیه السلام) به او فرمودند: «أبْشِرْ یا حرّ بِالْجَنَّةِ فَاحْمِدِالله الَّذی وَفَّقَکَ فَإِنَّ الْمُنادِی کانَ الْخِضْرُ النَّبِیّ»؛ ⁽²⁾«ای حر، تو را بشارت باد به بهشت! حمد و سپاس خدا گوی؛ زیرا آن منادی خضر پیامبر بود».حرّ همچنین می گوید: همان روزی که از کوفه بیرون آمدم، پدرم را در خواب دیدم که گفت: این روزها دست به چه کاری می زنی؟ پاسخ دادم در آستانه گرفتن راه حسینم، پدرم گفت: واویلا! تو را با حسین چه کار؟ ⁽³⁾انتظارم از تو این است همان گونه که نخستین کسی هستی که بر ضدّ او خروج می کنی، نخستین کسی باشی که در رکاب وی فداکاری می کنی و به شهادت می رسی. ⁽⁴⁾.

زمان شهادت

بعضی حرّ را نخستین شهید روز عاشورا ⁽⁵⁾و گروهی اوّلین شهید پس از شرفیابی به

محضر دلدار ⁽¹⁾و دسته ای آخرین شهید در زمان برگزاری نماز امام (علیه السلام) در ظهر عاشورا و بالأخره عده ای آخرین شهید پس از شهادت یاران امام (علیه السلام) (قبل از اهل بیت) می دانند.مقتل الحسین، شهادت حرّ را پس از شهادت حبیب بن مظاهر، پیش از نماز ظهر امام (علیه السلام) می داند. ⁽²⁾.مورّخان، زمان شهادت حرّ را مختلف نوشته اند: هنگامی که حرّ به سپاه عمربن سعد حمله کرد، اسب وی زخمی و او پیاده ماند و در جنگی تن به تن چهل نفر را به خاک افکند. گروهی هم نوشته اند که او و زهیربن قین با هم به دشمن یورش بردند. حرّ در این حمله به شدت مجروح شد و نیم جانی باقی داشت که یاران امام (علیه السلام) جسد وی را به محضر امام (علیه السلام) بردند. آن حضرت دست نوازش به سر و صورت وی کشید و خاک را از صورت او پاک نمود و فرمود: «أَنْتَ الحُرُّ کَما سَمَّتْکَ أُمُّکَ حُرّاً فی الدُّنْیا وَالاْخِرَةِ» و سپس با دستمال سر او را بست.بلندی مقام حرّ در پیشگاه امام حسین (علیه السلام) را می توان از سرودن یک رباعی آن حضرت در حق وی فهمید. ⁽³⁾.محدث قمی می نویسد: امام در کنار حرّ این رباعی را برزبان داشت:لَنِعْمَ الْحُرُّ حُرُّ بنی ریاح صبور عند مختلف الرّماحونعم الحرّ إذ واسی حسینا فجاد بنفسه عند الصّیاحچه آزاد مردی است حرّ، از قبیله بنی ریاح، و چه صبور و با تحمل است هنگام رد و بدل شدن تیرها و نیزه ها.آنگاه که حسین را صدا زد، همراه با طنین صدای خود، جان را نیز از دست داد.»بعضی نوشته اند: سپاه کفرپیشه، سر حرّ را به سوی امام (علیه السلام) انداختند و امام آن را به دامن نهاد و گفت: مادرت به خطا نرفت از این که تو را «حرّ» نام نهاد. تو آزاده در دنیا و

سعادتمند در آخرتی. لیکن برخی از مورّخان تصریح کرده اند که سر حر از بدن جدا نشد و داستان شاه اسماعیل صفوی مؤید این نظر است.محدث قمی در «نفس المهموم» به نقل از «انوارالنعمانیه» سید نعمت الله جزایری می نویسد: بنا به دستور شاه اسماعیل، قبر حر را شکافتند، پس از آن وقتی بدنش را یافتند گویی خفته بود و دستمالی برپیشانی اش بسته داشت (که متعلّق به امام حسین (علیه السلام)بوده است). وقتی آن را گشودند، خون تازه ای از پیشانی اش روان شد و بند آوردن آن خون با دستمال های دیگر میسر نشد تا آن که دوباره دستمال امام (علیه السلام) را به جای خود نهادند و خون بند آمد. وی پس از آن فرمان داد تا بر مزار حرّ گنبدی بنا کنند. ⁽¹⁾.

قبر حر کجاست؟

اعلمی در دایرة المعارف می نویسد: حرّ را در حایر، در قسمت پایین پای علی اکبر دفن کردند وآن چه که امروز به عنوان جایگاه قبر حرّ شهرت دارد، چندان اعتباری ندارد. ⁽²⁾.شیخ مفید می نویسد: ما دقیقاً نمی دانیم قبر حرّ کجاست، ولی در محدوده دیوار حایر قرار دارد. ⁽³⁾.چند چیز موجب عاقبت به خیری و رستگاری حر شد:1 ـ ادب و احترام نسبت به امام (علیه السلام) (او پشت سر امام نماز خواند).2 ـ عشق ومحبت نسبت به اهل بیت (استعفا داد و گفت: به جنگ اهل بیت نمی روم).3 ـ تواضع و فروتنی، (او حتی در برابر دیدگان مردم به پای امام افتاد و عذرخواهی کرد و بر توبه خود پای فشرد و استوار ماند).

4 ـ روحیه زهد اسلامی و رهایی از بند دنیاگرایی.5 ـ حفظ حرمت بانوی بزرگ اسلام فاطمه زهرا (علیها السلام) (او به امام (علیه السلام) فرمود: از مادرم یاد کردی، ولی هرکس به جای شما بود من مقابله به مثل می کردم، لیکن چه کنم، مادرت فاطمه است و نمی توانم چیزی بگویم!

10ـ عابس شاکری

عابس با لقب شاکری ⁽¹⁾و نیز یشکری ⁽²⁾در تاریخ مطرح است.مامقانی درباره او می نویسد:. ⁽³⁾.عابس از افراد برجسته شیعه است. او بزرگِ قبیله، شجاع، سخنور و اهل عبادت و تهجّد بود. عابس از قبیله شاکری است و بنی شاکر از مخلصان اهل بیت بهویژه امیرمؤمنان (علیه السلام) بوده اند.عابس، از دعوت کنندگان امام حسین (علیه السلام) به کوفه است، ابن اعثم کوفی می نویسد: هنگامی که مسلم بن عقیل نامه امام حسین (علیه السلام) را برای مردم کوفه خواند، مردی از همدان که عابس بن ابی شبیب شاکری خوانده می شد، به مسلم چنین گفت:«من از دیگران نمی گویم و نمی دانم که در دل آنها چه می گذرد و شما را نسبت به حمایت آنان مغرور نمی سازم، به خدا سوگند آنچه را در دلم می گذرد برزبان می آورم، به خدا سوگند هرگاه از من چیزی بخواهید اجابت می کنم و همواره با دشمنان شما نبرد می کنم و این شمشیرم را در رکاب شما به کار می گیرم تا خدا را ملاقات کنم و در این باره جز پاداش الهی منظوری ندارم». ⁽⁴⁾.

آنچه که عاشقانه و مخلصانه بر زبان عابس جاری شد، در کربلا، در کردار و عملش نیز خودنمایی کرد؛ زیرا چیزی نگذشته بود که امام حسین (علیه السلام) به کربلا گام نهاد و از جمله فداکارانی که به آن حضرت ملحق شدند عابس بود.عابس، در روز عاشورا درخشید و برگی زرین در زندگانی خود به یادگار نهاد. او در عاشورا پیش از شهادت حبیب بن مظاهر به رسم خداحافظی به محضر امام (علیه السلام) رسید و این چنین اظهار وفاداری کرد:«... ای اباعبدالله، در روی زمین از آشنا و ناآشنا، کسی عزیزتر از تو در نظرم نیست. اگر بتوانم، از هر راهی که میسّر باشد، از تو دفاع خواهم کرد. ای اباعبدالله، خدا را شاهد می گیرم که در صراط هدایت تو و پدرت ثابت قدم هستم.» ⁽¹⁾.سپس به سوی دشمن حمله برد.عابس پیش از حبیب بن مظاهر به لقای پروردگار شتافت [و حبیب پیش از اقامه نماز ظهر به شهادت رسید]. او قهرمانی است که هیچ یک از دشمنان، جرئت نداشتند تن به تن به جنگش بیایند. لذا عمر بن سعد دستور داد تا سنگ اندازان، با سنگ به وی حمله کنند. او در کربلا بیش از دویست تن را به هلاکت رساند. بعضی از اسباب نبرد و ابزار دفاعی؛ مانند کلاه خود، زره و... را از تن بیرون آورد و به دشمن حمله ور شد و سرانجام ⁽²⁾در جنگی نابرابر جان باخت؛ زیرا دستجمعی به او حمله ور شدند. ⁽³⁾.وقت آن آمد که من عریان شوم جسم بگذارم سراسر جان شومآنچه غیر از شورش و دیوانگی است اندرین ره، روی در بیگانگی استآزمودم مرگ من در زندگی است چون رهم زین زندگی، پایندگی استجوشن زبرگرفت، که ماهم نه ماهیَم مغفر زسر فکند که بازم، نیَم خروس

بی خود و بی زره به در آمد که مرگ را در بر برهنه می کشم اینک چو نو عروس ⁽¹⁾.عابس از کسانی است که امام زمان (عج) در زیارت ناحیه، از او یاد کرده است:«...اَلسَّلامُ عَلی عابِس بْن أَبِی شبیب الشاکری...». ⁽²⁾.

11ـ شوذب

اشاره

روز عاشورا، عابس به دوست صمیمی خود گفت: «ای شوذب! امروز چه در خاطر داری؟» گفت: به نظر تو چه کنم؟ می خواهم با تو در رکاب پسر دختر پیامبرخدا (صلی الله علیه وآله)بجنگم تا کشته شوم». ⁽³⁾عابس گفت: گمان من نیز در مورد تو همین است.شوذب از راهنمایی های عابس ممنون شد، به سوی امام بزرگوارش شرفیاب شد و سلام وداع را گفت و به میدان رفت تا به فیض شهادت نایل آمد.

12ـ وهب بن عبدالله کلبی

اشاره

در تاریخ عاشورا، از وهب بن عبدالله کلبی به نام های متفاوتی یاد شده است؛ از جمله: وهب بن جناب کلبی؛ وهب بن جناح کلبی؛ وهب بن حباب کلبی، لیکن شهرت او به وهب بن عبدالله کلبی، بیشتر است (هر چند که احتمال می رود نام های فوق، از آنِ رجال برجسته دیگری در تاریخ عاشورا باشد)؛ چنان که نام های وهب بن وهب و وهب بن کلب نیز در تاریخ عاشورا به چشم می خورد.اعلمی در دایرة المعارف می نویسد: وهب پسر عبدالله کلبی نصرانی (مسیحی) به همراهی همسرش نزد امام حسین (علیه السلام) آمدند و مسلمان شدند و با هم در کربلا به شهادت رسیدند. ⁽⁴⁾.

بعضی از تاریخ نگاران نوشته اند: امام (علیه السلام) هنگامی که عازم کوفه بود، در یکی از منازل، خیمه ای را مشاهده کرد، به سراغ آن خیمه رفت و زنی را در مقابل خیمه دید، از وی پرسید: صاحب خیمه کیست؟ پاسخ داد: خیمه وهب است. پرسید: او کجا رفته است؟گفت: رفت به سراغ آب. امام اشاره ای به گوشه ای کرد و آب از آنجا جوشید سپس به آن خانم فرمود: به وهب بگویید: آیا ما را همراهی نمی کند؟ امام از آنجا رفته بود که وهب به خیمه برگشت و در جریان حضور امام قرار گرفت. تحوّلی درونی در او ایجاد شده، گفت: آب اوست، او را باید جست و کام جان را باید در رکاب او سیراب کرد. از این رو با همراهی مادر و خانم خود به امام پیوستند و مسلمان شدند و در کربلا حضور عاشقانه داشتند.در روز عاشورا مادر وهب خطاب به وی گفت: برو پسر پیامبر (صلی الله علیه وآله) را یاری کن. او برخاسته به میدان رفت و حمله ای مردانه کرد و مردانی را به خاک مذلت افکند آنگاه نزد مادرش بازگشت و گفت: آیا از من راضی شدی؟مادرش گفت: «از تو رضایت ندارم جز آن که در یاری حسین (علیه السلام) و در کنار او کشته شوی.» او به جانب میدان می رفت که همسرش بانگ برآورد: به کجا می روی؟مادرش گفت: پسرم! برو به حرف زنت توجه نکن.همسرش عمود خیمه را بردوش کشید و در رکاب شوهرش به راه افتاد، اما امام (علیه السلام)دستور داد بازگردد و او بازگشت.وهب به میدان تاخت و چند تن را به خاک انداخت، ولی بر اثر حمله های پی درپی دشمن، از پای درآمد. وقتی همسر او آگاه شد که شوهرش در قتلگاه مجروح بر زمین افتاده، سراسیمه خود را به کنارش رسانید. در آن هنگام، مردی از سوی شمربن ذی الجوشن مأمور قتل وهب شد و با ضربه عمودی وی را به شهادت رساند. او نخستین زنی است که در کربلا شهید شد. ⁽¹⁾این شخص همچنین سر وهب را از تن جدا کرد و به طرف مادرش انداخت.

مادر وهب سر فرزند را بوسید و دستی به آن کشید سپس آن را به سوی یکی از سپاهیان عمر سعد کوبید، به گونه ای که آن ملعون را به جهنم واصل کرد و خود عمود خیمه را گرفت و به لشکر کفرپیشه حمله کرد و دو تن را از پای در آورد و به دستور امام (علیه السلام) به خیمه بازگشت. ⁽¹⁾.خیابانی در کتاب معروف خود «وقایع الأیام» می نویسد:وقتی سر وهب را به سوی مادرش انداختند، آن را بردامن گرفت و بوسید و گفت:«اَلحَمْدُ للهِِ الّذی بَیَّضَ وَجْهِی بِشَهادَتِکَ یا وَلَدِی بَیْنَ یَدَیّ أَبِی عَبْدِالله (علیه السلام)»؛«حمد و سپاس خدای را که رویم را با شهادت تو، در پیشگاه حسین بن علی (علیهما السلام)سفید کرد.»سپس آن سر را با خشم ویژه ای به سوی لشکر عمرسعد پرتاب کرد و یک تن از سپاه کفر را به جهنم فرستاد. ⁽²⁾.

دو وهب

بعضی از مقتل نویسان، به این مسأله اشاره دارند که در میان شهدای کربلا، دو تن به نام «وهب» به چشم می خورند: 1 ـ وهب بن عبدالله 2 ـ وهب بن وهب.مشترکات میان این دو زیاد است؛ از جمله این که هر دو با خانواده خود در رکاب امام حضور داشتند و هر دو نفر به شهادت رسیدند و هر دو با تشویق مادرشان به پایداری و رزم در راه خدا پرداختند.تنها دو تفاوت میان این دو شهید وجود دارد:1 ـ دو دست وهب بن عبدالله را از تن جدا کردند و بر اثر جراحات سخت، در میان میدان افتاده بود که همسرش به کنار او آمد و مشغول پاک کردن خون ها از سر و صورتش گردید، غلام شمر به دستور او عمودی آهنین بر سر آن همسر وفادار زد و وی را به

شهادت رساند. ⁽¹⁾.2 ـ وهب بن عبدالله از مسلمانان اصیل است در حالی که وهب بن وهب در اصل، مسیحی بوده و توسط امام حسین (علیه السلام) مسلمان شده است، گرچه اعلمی وهب بن عبدالله را هم مسیحی دانسته که با همسر خود، نزد امام حسین آمدند و مسلمان شدند. ⁽²⁾.

13ـ سوید بن عمر

سوید بن عمر، جانبازی که در کربلا به خیل شهیدان پیوست. با اینکه در کربلا، اذن عام، از سوی امام (علیه السلام) برای همه یاران صادر شده بود و مسأله «حل بیعت» در شب عاشورا، اذن خروج یاران از کربلا از سوی سردار عاشورا بود، برای برخی از یاران، اذن خصوصی نیز جهت رفتن از کربلا صادر شده بود. ولی یاران در سایه صلابت ایمان و پای مردی خویش، جدایی را جایز ندانستند.سوید بن عمر، با این که در شمار زخمیان بود و از پیکرش خون بسیار رفته بود، تا آنجا که لشکر کفرپیشه پنداشتند او به شهادت رسیده است و وی را رها کردند رفتند، ولی وقتی ندایی شنید که می گفت: «أَلا قَدْ قُتِلَ الْحُسَین»؛ «هان! بدانید حسین کشته شد!»، خون در رگش به جوش آمد و دشنه ای به دست آورد و در عین بی رمقی، از جا برخاست و به دشمنان حمله برد و سرانجام شهید گردید. ⁽³⁾.

14ـ محمد بن بشیر حضرمی

در برخی از کتب، از محمد بن بشیر بن عمرو الحضرمی ⁽⁴⁾به عنوان محمد بن بشر نیز یاد شده است. ⁽⁵⁾.

در کربلا به محمدبن بشیر خبر رسید که پسر تو در ناحیه ری اسیر گردیده است. او که همراه و در کنار امام (علیه السلام) در کربلا به سر می برد، گفت: این ناگواری را به حساب خدا می گذارم و هرگز دوست ندارم که وی اسیر گردد و من پس از او زنده باشموقتی امام (علیه السلام) سخن وی را شنید، فرمود: خداوند تو را رحمت کند! تو در حِلّ و آزادی، به تو اجازه خروج از کربلا و تلاش در جهت خلاصی پسرت را دادم. خداوند رحمتت کند، بیعتم را از تو پس گرفتم. برو و برای خلاصی و رهایی پسرت اقدام کن. ⁽¹⁾سپس اجناس گرانبهایی را به عنوان سرمایه کار، به او داد تا برای آزادی پسرش از آن ها استفاده کند و فرمود: «این پارچه ها را به پسرت بده تا در راه آزادسازی برادرش آنها را خرج کند.» ⁽²⁾ولی او نپذیرفت و در کنار امام باقی ماند و گفت: «درندگان بیابان زنده زنده بدن مرا بخورند، اگر از تو جدا شوم!» ⁽³⁾و ⁽⁴⁾.

15ـ بریر بن خضیر همدانی مشرقی

بریربن خضیر از قاریان قرآن و از زاهدان پاکباز و عابدی راستین در قرن اوّل بود که حضور عاشقانه ای در کربلا داشت. وی از صحابه علی (علیه السلام) بود و کتاب «القضایا و الأحکام» او حاوی مطالب و حقایقی است که از امیرمؤمنان و امام مجتبی (علیه السلام)استفاده کرده بود. ⁽⁵⁾.مامقانی درباره کتاب او می نویسد: «... وکتابه من الأصول المعتبرة عند الأصحاب»؛ «این کتاب یکی از منابع مورد اعتبار در میان اصحاب است.».

محدث قمی در «سفینة البحار» آورده است: مردان قبیله همدان، پیش امیرمؤمنان دارای محبوبیت ویژه ای بودند. ازاین رو، آن حضرت در حق آنان فرمود:«فَلَوْ کُنْتُ بَوابّاً عَلی بابِ جَنَّة لَقُلْتُ لِهَمْدان ادْخلوا بِسَلام»«من اگر دربان بهشت باشم، به مردان قبیله همدان خواهم گفت: بدون هیچ گونه تشویش خاطر وارد بهشت شوید.».نکته ها:بریر، از بزرگان کوفه و از کسانی است که جهت دعوت امام حسین (علیه السلام) از کوفه به مکه رفت و همراه آن حضرت به کربلا آمد. ⁽¹⁾.مزاح و شوخی های بُرَیر در شب عاشورا با حبیب بن مظاهر یا عبد الرحمان بن عبد ربِّه انصاری معروف است. وقتی درباره شوخ طبعی او اعتراض کردند، گفت:«من به آنچه که در انتظار ماست می اندیشم و خوشحالم». ⁽²⁾.وقتی امام حسین (علیه السلام) خطبه خواند، بُریر گفت:«وَاللهِ یَابْنَ رَسُولِ اللهِ لَقَدْ مَنَّ اللهُ بِکَ عَلَیْنا أَنْ نُقاتِلَ بَیْنَ یَدَیْکَ وَ تُقَطَّعَ فیکَ أَعْضاؤُنا ثُمَّ یَکُونُ جَدُّکَ شَفیعَنا یَوْمَ القِیامَةِ». ⁽³⁾.به خدا سوگند ای پسر پیامبر خدا بر من منّت نهاد و توفیق جهاد در کنار تو را به من عطا کرد و بدنم در راه تو فدا می گردد تا جدّ تو از من شفاعت کند.یزید بن معقل کور باطنان، که از یاران و همراهان عمر بن سعد است، در روز عاشورا به بُریر گفت: یادت هست که می گفتی: عثمان با دست خود، وسیله قتل خود را فراهم آورد! معاویه انسان گمراه و گمراه کننده ای است و امامِ حق و هدایت، علی است؟!

بُریر پاسخ داد: آری، این نظر من است. یزیدبن معقل گفت: گواهی می دهم که تو آدم گمراهی هستی. بریر گفت: آیا می خواهی در این مورد با تو مباهله کنم؟ و سپس دست به مباهله زد و پس از آن به مبارزه پرداختند ⁽¹⁾بریر بعد از حرّ، به شهادت رسید. ⁽²⁾.

16ـ نافع بن هلال

مورخان نوشته اند که نافع بن هلال همسر عقدبسته اش را، که هنوز عروسی نکرده بودند، برای یاری حسین بن علی (علیهما السلام) همراه خود به کربلا آورد.امام (علیه السلام) خطاب به وی فرمود:«ای نافع، همسر تو، دوست ندارد از تو جدا شود و دل بکند، اگر مایلی او را بر مبارزه برگزین.»نافع پاسخ داد: اگر امروز به یاری ات نشتابم، فردا در پیشگاه پیامبرخدا (صلی الله علیه وآله) چه جوابی دارم؟! ⁽³⁾.

17ـ ابی شعثاء کندی

به گفته مرحوم فیروزآبادی، ابی شعثاء کندی از محدثان و از شجاعان تیرانداز بود که در کنار اباعبدالله (علیه السلام)، در برابر سپاه کفر زانو به زمین زد و صد تیر به سوی آنان رها کرد و حضرت برایش چنین دعا کرد:«اَلّلهُمَّ سَدِّدْ رَمْیَتَهُ، وَاجْعَلْ ثوابَهُ الجَنَّة»؛«خدایا! تیر او را به هدف رسان و پاداشش را بهشت قرار ده!»بعد از آن با دشمن جنگید تا شهید شد. نام شریفش «یزید بن زیاد بَهْدلی» است؛

ازاین رو هر تیری که می انداخت، می گفت: «أَنَا بْنُ بهدلة ـ فرسان العرجلة»؛ «من پسر بهدله هستم، سواران پیاده». نقل کرده اند که این شهید بزرگوار، در آغاز از یاران ابن سعد بود، چون حق را در سپاه امام دید و باطل را در لشکر ابن سعد، بدین جهت جانب سیدالشهدا (علیه السلام) را گرفت و به آن حضرت پیوست.

18ـ موسی بن عمیر

بعضی از یاران امام حسین (علیه السلام) در کربلا در شمار مجروحان قرار گرفتند و توسط بستگانشان و از سوی لشکر عمربن سعد مورد حمایت قرار گرفته و از صحنه نبرد خارج شدند؛ از آن جمله است موسی بن عمیر.موسی بن عمیر می گوید: روز عاشورا امام حسین (علیه السلام) به من فرمود: از قول من به یارانم بگو: «مردی که حق النّاس (دین) در گردن خود دارد با من کشته نشود». ⁽¹⁾.ونیز فرمود: در میان یارانم، از قول من اعلام کن که از رسول خدا (صلی الله علیه وآله) شنیدم فرمود: کسی که از دنیا برود و حق الناس بر ذمّه داشته باشد، از حسنات او به نفع طلب کار استرداد خواهد شد. ⁽²⁾.امام (علیه السلام) در ضمن نکوهش از مزدوران عمربن سعد در روز عاشورا، فرمود: شما در برابر رهنمودهای من متمرد هستید و به سخنان من توجهی ندارید و این بدان خاطر است که حقوق شما را از اموال حرام می دهند و در نتیجه شکم شما از لقمه های حرام انباشته شده است؛ «... کلُّکُمْ عاص لاَِمْری، غَیرُ مستمع قَولی قَد انْخزلت عَطَیاتِکُم مِنَ الْحرام، وَ مُلِئَت بُطُونُکُم مِنَ الْحرامِ، فَطُبِعَ عَلی قُلُوبِکُمْ...». ⁽³⁾.

مترددان عاشورا

اشاره

مهم ترین عامل سعادت انسان، ثبات قدم و استوار ماندن در صراط حق است؛ از این رو باید همواره این دعای معروف را ورد زبان خود سازیم که: «أَللّْهُمَّ اجْعَلْ عَواقِبَ اُمُورِنا خَیراً».عاقبت بعضی از مترددان حاضر در کربلا و نهضت عاشورا، عبرت آموز است؛ از آن جمله اند:

1ـ هرثمة بن سلیم

هرثمة بن سلیم، ⁽¹⁾که در برخی از منابع «هرثمة بن ابی مسلم» آمده است، در روز عاشورا، همچون حرّ بن یزید ریاحی، از سپاه کفر فاصله گرفت و به جبهه حقّ ملحق شد، ولی سرانجامِ این دو تن، یکسان نبود. حرّ به فوز عظیم شهادت در راه حقّ دست یافت ولی هرثمه توفیق استقامت نداشت و از جبهه حق فاصله گرفت.هرثمه، از یاران امیر مؤمنان بود، لیکن پس از آن به لشکر باطل پیوست و تا روز عاشورا جزو لشکریان عمرسعد بود. هرثمه در ضمن بیان خاطراتش، می گوید: من در

شمار لشکر عبیدالله بن زیاد بودم. روز عاشورا در کربلا، با دیدن درختی، به یاد خاطره ای افتادم و این تجدید خاطره، موجب دگرگونی در درون من و عامل جدایی ام از لشکر عمربن سعد شد. ⁽¹⁾.در برخی از کتب تاریخی آمده است: هرثمه در روز عاشورا، سوار بر مرکب شد و رسماً به دیدار امام حسین (علیه السلام) رفت و این خاطره را برای آن حضرت بیان کرد:«هنگامی که از صفین همراه علی بن ابی طالب (علیه السلام) بازمی گشتیم، آن حضرت پس از نماز صبح، مشتی از خاک برداشت و با صدایی بلند گفت:«واهاً أیَّتُهَا التُّرْبَة لَیَحْشُرَنَّ مِنْکَ أقوامٌ یَدْخُلونَ الْجَنَّةَ بِغَیْرِ حِساب»؛ ⁽²⁾.«آفرین برتو ای خاک، مردمانی از تو در قیامت در محشر حاضر می شوند که بی حساب وارد بهشت می گردند.»من در آن روز متوجه نشدم، امّا امروز از آن آگاه شدم، امام (علیه السلام) به او فرمود: عاقبت کار بر من پوشیده نیست، تو چه می کنی؟هرثمه پاسخ داد: من عیالوارم و از ابن زیاد هراسان.امام (علیه السلام) فرمود: پس از این منطقه دورشو تا صدای استغاثه مرا نشنوی! در این هنگام از امام خداحافظی کرد و رفت.گفتنی است میان مورخان اختلاف است که آیا هرثمه در لشکر امام حسین (علیه السلام) بود و کناره گرفت یا در لشکر عمرسعد بود و به حسین بن علی (علیهما السلام) نزدیک شد و سپس جنگ را رها کرد و رفت.صدوق در امالی ⁽³⁾می نویسد: هرثمه در جمع کسانی بودکه عبیدالله آنان را به کربلا گسیل داشت، ولی علامه شوشتری، در المواعظ می نویسد: هرثمه از یاران علی (علیه السلام) در صفّین بود و در کربلا امام حسین (علیه السلام) را همراهی می کرد و تا صبح عاشورا در میان سپاه

امام حضور داشت ولی از آن حضرت جدا شد.هرثمه، در خاطرات خود گفته است: من پس از بازگشت از صفین، سخنان علی (علیه السلام)را در کربلا برای همسرم که از محبّان علی بود نقل کردم، همسرم گفت: «أَیُّهَا الرَّجُل فَإِنَّ أَمِیرالْمُؤمِنِین لَمْ یَقُلْ إِلاّ حَقّاً»؛ «ای مرد، امیر مؤمنان جز کلام حقّ و مطابق با واقع، بر زبان نمی آورد.»همچنین در خاطرات او آمده است: امام حسین (علیه السلام) به من فرمود: «یاور مایی یا دشمن ما؟ پاسخ دادم، نه یاور و نه دشمن تو هستم، من دختر خود را در کوفه برجای نهاده ام دلم برای او ناراحت است که نکند مورد ستم عبیدالله قرار گیرد.» ⁽¹⁾.او می گفت: امام حسین (علیه السلام) به من فرمود: «از اینجا برو، به گونه ای که قتلگاه ما را نبینی و صدای کمک خواهی ما را نشنوی. قسم به آن که جان حسین در دست اوست، اگر کسی فریاد استغاثه ما را بشنود و به یاریمان نشتابد، خداوند او را در آتش افکند». ⁽²⁾و ⁽³⁾.

2ـ ضحاک بن عبدالله مشرقی

ضحاک بن عبدالله مشرقی همراه عمویش، در منزل بنی مقاتل (باراندازگاه بین راه) به محضر امام حسین (علیه السلام) رسیدند، امام (علیه السلام) به آن دو فرمود: آیا به یاری من آمده اید؟ پاسخ دادند خیر. امام فرمود: پس، از این اطراف دور شوید تا صدای کمک خواهی مرا نشنوید. در این هنگام ضحاک براثر موعظه امام (علیه السلام) تصمیم گرفت که به یاری امام بپردازد ولی به امام گفت: من تا هنگامی که وجودم در کنار شما مفید و به نفع باشد، با شما همراه خواهم بود وگرنه جدا می شوم و می روم.

فرهاد میرزا در قمقام ⁽¹⁾می نویسد: ضحاک بن عبدالله مشرقی پیاده جهاد می کرد. اوچند تن را کشت و به محضر امام رسید و امام در حق او دعا کرد. ضحاک خطاب به امام (علیه السلام)گفت: یابن رسول الله طبق بیعت مشروط خودم آمدم، من پیشتر، در هنگام بیعت، گفته بودم تا هنگامی که تو دارای نیرو و توان جنگ هستی نبرد می کنم وگرنه بازمی گردم. اکنون که یار و یاور نداری، اجازه بده بازگردم. امام (علیه السلام) فرمود: آری، بیعت تو مشروط بود، می توانی بروی. ضحاک به سوی خیمه رفت و اسب خود را که در آن پنهان کرده بود، سوار شد و از گوشه ای گریخت. پانزده تن از لشکریان عمربن سعد تعقیبش کردند، ولی او از معرکه جان سالم به در برد.او در ضمن بیان خاطراتش می گوید: در روز عاشورا، آنگاه که دریافتم دشمن در صدد نابود کردن ابزار رزمی؛ از جمله اسب های یاران امام است، من اسب خود را در خیمه ای پنهان کردم. لذا پیاده حمله می کردم، امام (علیه السلام) مرا زیر نظر داشت و هرگاه فردی را به خاک می افکندم، می فرمود: «...دستان تو درد نکند، و خداوند جزای خیرت دهد!» ⁽²⁾وقتی یاران امام یکی پس از دیگری کشته شدند، از آن حضرت اذن رفتن خواستم و سرانجام از کربلا گریختم. طبری مورخ معروف می نویسد:ضحاک بن عبدالله مشرقی می گوید: روز عاشورا، آنگاه که یاران امام (علیه السلام) یکیاز پس از دیگری شهید شدند و بیش از چند تن باقی نمانده بود، به آنحضرت گفتم: «به شما گفته بودم تا هنگامی که یارانی داری، در راه تو می جنگنم وتو را یاری می دهم و آنگاه که حضور من برای تو سودی ندارد، از کنار تو خواهم رفت». ⁽³⁾.امام (علیه السلام) فرمود: «آری، راست گفتی، چگونه از سپاه من بیرون رفته و از تیررس دشمنان ما نجات خواهی یافت؟». ⁽⁴⁾.

امام حسین (علیه السلام) آنگاه افزود: «اگر می توانی بروی و نجات می یابی، آزادی و برو». ⁽¹⁾.و من بر اسب خود، که در میان خیمه ها مخفی کرده بودم، سوار شدم و تیری به سوی دشمن انداختم و آنان را کمی پراکنده ساختم و از میانشان بیرون رفتم. چند تن از آنان به دنبالم آمدند و مرا تعقیب کردند اما من به دهی در آن حوالی پناه بردم و عدّه ای از اهل آن مرا شناختند و حمایتم کردند و سرانجام نجاتم دادند.برخی از مورّخان؛ از جمله طبری، جریان حلّ بیعت شب عاشورا توسط امام حسین (علیه السلام) و اظهار وفاداری یاران را از قول همین ضحّاک نقل کرده اند. ⁽²⁾آری، ضحاک بدین سان از جبهه حق گریخت و زندگی چند روزه دنیا را به رستگاری و بهشت فروخت؛ «أَلّلهُمَّ اخْتِمْ لَنا بِالسَّعادَةِ»؛ «خدایا! زندگی ما را به سعادت منتهی ساز و عاقبتمان را به خیر گردان!»

3ـ مسروق وائل

در دوسوی سپاه حقّ و باطل، گروهی بودند که از نیمه راه باز می گشتند؛ برخی از اینان به گروه مقابل می پیوستند و برخی دیگر از صحنه نبرد دور می شدند و به دنبال زندگی عادی خویش می رفتند. از این دسته انسان ها هم در میان همراهان امام (علیه السلام)بودند و هم در میان لشکریان عمر بن سعد. همانطور که گفتیم بعضی از آنان به امام پیوستند؛ مانند حرّ و حدود 32 نفر دیگر. گروهی نیز مانند مسروق ابن وائل، گرچه از سپاه باطل جدا شدند ولی توفیق پیوستن به سپاه حق را هم نیافتند.مسروق وقتی دید حوزة بن تمیمی ⁽³⁾

حوزه بااسب به طرف امام علیه السلام حرکت کردکه اسب او به جولان درآمد و سرنگونش کرد و پایش در رکاب گیرکرد. اسبِ خشمگین، وی را به این سو وآن سو می کشید، تاآن که پای اوازبدن جدا شد و اورا در میان آتش دور خیام امام درافکند. مسروق بن وائل می گفت: من به طمع کشتن حسین علیه السلام و دستیابی به جایزه کلان بیرون آمده بودم ولی این صحنه در من تأثیرگذار بود و فهمیدم که اهل بیت پیش خدا منزلتی دارند. پس ازآن، لشکر عمربن سعد را ترک کردم، اوفقط می گفت: «لااقاتِلُهُم فَأکُون فی النّارِ»؛ «با اهل بیت، درگیر نمی شوم که به جهنم واصل گردم». مقتل الحسین، ص 231، معالی السبطین، صص 230 و 231.

واصل شد، کمی به خود آمد، ولی بیداری و به خود آمدن، دوام نیافت، و لذا به اردوگاه حق ملحق نگشت.- - -

4ـ عبیدالله حر

امام حسین (علیه السلام) در منطقه قصر بنی مقاتل خیمه ای را دید و پرسید آن خیمه از آنِ کیست؟ گفتند: خیمه عبیدالله بن حرّ جُعفی است؛ کسی که با علی (علیه السلام) در صفین جنگید.امام (علیه السلام) کسی را در پی او فرستاد تا به سوی آن حضرت دعوت کند، عبیدالله نپذیرفت و سوگند یاد کرد: من از کوفه بیرون نیامدم، مگر به این علت که مبادا حسین داخل کوفه شود و من با او روبرو گردم.فرستاده امام مراجعت کرد و سخن او را به امام ابلاغ کرد. امام (علیه السلام) با عده ای از اصحاب به خیمه او رفتند. عبیدالله بن حرّ احترام کرد و امام را در صدر مجلس جای داد.امام (علیه السلام) او را به یاری خود خواند و فرمود: «تو گناهان بسیار داری، آیا حاضری به عملی اقدام کنی که تمام گناهانت را نابود سازد؟».عبیدالله پرسید: «ای فرزند پیامبرخدا آن چیست؟» امام فرمود: یاری کنی فرزند دختر پیغمبر را و با او بر ضدّ دشمنانش مقاتله و جنگ کنی».عبیدالله گفت: «می دانم هرکه از تو پیروی کند، در آخرت سعادتمند و خوشبخت است، لیکن من این همّت را ندارم، از من بگذر. و افزود: اگر اسب می خواهی اسبم را با خود ببر».

امام (علیه السلام) فرمود: حال که خود حاضر نیستی ما را همراهی کنی ما را به اسب تو نیازی نیست؛ بلکه به خود تو هم نیازی نمی باشد: (وَمَا کُنتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً)؛ «من از کسی که راه گمراه کنندگان را برگزیده، کمک نمی گیرم»، و افزود من تو را نصیحت می کنم اگر توانایی داری که ندای ما را نشنیده بگیری و حاضر نشوی، چنین کن، سوگند به خدا، هرکس ندای ما را بشنود و ما را یاری نکند، خدا او را در آتش جهنم جای می دهد. ⁽¹⁾.نوشته اند که پس از عاشورا عبیدالله زیاد او را فراخواند و از وی پرسید: کجا بودی؟! گفت: مریض بودم! ابن زیاد گفت: دلت بیمار بود یا تن تو؟ وقتی فهمید مورد خشم ابن زیاد قرار گرفته، به گونه ای غافلگیرانه از دارالاماره گریخت و به مداین رفت.او در قیام مختار، وی را همراهی کرد و در لشکر ابراهیم بن مالک اشتر حضور یافت، لیکن پس از چندی، از گروه آنان نیز فاصله گرفت. او پس از آن، به مصعب برادر عبدالله بن زبیر پیوست و در قتل مختار شرکت جست. پس از چندی از مصعب نیز فاصله گرفت و سرانجام در سال 68 هـ. خود را در آب فرات انداخت و غرق شد. ⁽²⁾.در همین مکان، دو نفر دیگر، به نام عمرو بن قیس و پسرعمویش، خدمت امام (علیه السلام) آمدند، حضرت فرمود: «برای یاری من آمده اید؟» گفتند: «ما عیالواریم و امانت های مردم در دست ماست و از عاقبت امر بی خبریم». حضرت فرمود: «از اینجا بروید، کسی که بشنود ندای ما را یا ببیند شخص ما را، پس اجابت ننماید دعوت ما را. برخدای بزرگ است که او را در آتش به رو دراندازد». ⁽³⁾.

عقب ماندگان از کاروان سعادت

اشاره

در نهضت کربلا، چند دسته از مردم، از کاروان سعادت جا ماندند. بیشتر کسانی که از پیوستن به امام و یاری اش خودداری می کردند، عبارت بودند از:

1ـ مرفهین و پول داران

آنگاه که هلال بن نافع و عمر بن خالد از کوفه خدمت امام رسیدند. امام تمایل مردم نسبت به خود را از آنان جویا شد، پاسخ دادند: «أَمَّا اْلأَغْنِیاءُ فَقُلُوبُهُمْ اِلَی ابْن زِیاد وَ أَمَّا باقی النّاس فَقُلُوبُهُمْ اِلَیکَ». «دل پول داران با ابن زیاد است و دل دیگران با شما» و البته کسانی که دلشان با امام بود، یک دست نبودند. یکی از کوفیان در گزارش خود درباره وضعیت مردم کوفه به امام گفته بود: «وَإِنَّ قُلُوبُهُمْ مَعَکَ وَسُیُوفُهُمْ عَلَیْکَ».و امام فرمود:«إِنَّ النّاسَ عَبِیدُ الدُّنْیا وَ الدِّینُ لَعِقٌ عَلی أَلْسِنَتِهِمْ، یَحُوطُونَهُ ما دَرَّتْ مَعائِشُهُمْ فَإِذا مُحِّصُوا بِالْبَلاءِ قَلَّ الدَّیّانُون». ⁽¹⁾.«مردم بنده دنیایند و دین به عنوان مکیدنی در سرِ زبان آنان است و در هنگام گرفتاری ها و امتحان ها (معلوم می شود که) دینداران اندکند.».

2ـ حرام خواران (ربا خواران)

حرام خواری یکی از علل دل مردگی است و باعث می شود که آدمی در برابر ندای حق بایستد و آن را نپذیرد.امام حسین (علیه السلام) در روز عاشورا، پس از نصیحت و رهنمود دادن ها، فرمود:«مُلِئَت بُطُونُکُم مِنَ الْحرامِ، فَطُبِعَ عَلی قُلُوبِکُمْ...».

3ـ حق الناس

کسانی که حق الناس بر ذمّه دارند، توفیق شرکت در جهاد و شهادت را نمی یابند. امام در روز عاشورا رسماً اعلام کرد: «لا یُقْتَلُ مَعِی رَجُلٌ عَلَیهِ دَیْنٌ»؛ ⁽²⁾«کسی که حق دیگران بر ذمّه دارد سعادت کشته شدن در جبهه من (و در راه حق) را ندارد.

پیش مرگان عاشورا

اشاره

هفتاد و دو تن شهید بی چون هفتاد و دو بی قرار مجنونهفتاد و دو واژه سمایی هفتاد و دو مهر ماوراییهفتاد و دو عشق دار بردوش هفتاد و دو کوکب کفن پوشهفتاد و دو نوبهار دوران هفتاد و دو شعله فروزانهفتاد و دو آفتاب تابان هفتاد و دو اسوه مسلمان.

1ـ مسلم بن عقیل

اشاره

یکی از تاریخ سازان عاشورا و شهدای آن نهضت، مسلم بن عقیل است. کنیه مسلم «ابو ابراهیم»، نام پدرش عقیل بن ابی طالب و نام مادرش «علیّه» است. ⁽¹⁾دو پسر او به نام های محمد و عبدالله نیز در کربلا به شهادت رسیدند و به نقلی دو پسر دیگر او که به «طفلان مسلم» مشهورند، به دست حارث به شهادت رسیدند. و طبق نوشته برخی: دختر یازده ساله او به نام عاتکه، که هفت سال داشت، در حمله کفرپیشگان یزیدی به خیام امام حسین (علیه السلام)، در روز عاشورا زیر دست و پای آنان ماند و شهید شد. ⁽²⁾گفتنی است، حضرت مسلم بن عقیل، نخستین شهید نهضت عاشورا و پسر او عبدالله نیز (به نوشته بعضی از مورّخان) اوّلین شهید اهل بیت در روز عاشوراست. ⁽³⁾.

گر چه بعضی از تاریخ نگاران تولّد او را سال 32 نوشته اند، لیکن حضور او در جنگ جمل و نهروان، در کنار امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) و عبدالله بن جعفر نشان می دهد که او (مسلم) پیش از تاریخ فوق به دنیا آمده است.مورّخ معاصر، آقای جعفر مرتضی، در کتاب «التاریخ و الإسلام» ⁽¹⁾می نویسد:«احتمال می رود که مسلم، در زمان پیامبرخدا (صلی الله علیه وآله) به دنیا آمده باشد؛ زیرا او در جنگ جمل و صفین در کنار امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) و عبدالله جعفر می جنگید و آنان در زمان رسول خدا (صلی الله علیه وآله) متولّد شدند. بنابراین، باید مسلم نیز از جهت سنی هم سان با آنان بوده و در آن زمان به دنیا آمده باشد.دینوری (متوفای سال 276) می نویسد: از فرزندان عقیل، نُه تن در کربلا، در رکاب امام حسین (علیه السلام) به شهادت رسیدند که مسلم شجاع ترین آنان بود. ⁽²⁾.در اعیان الشیعه نام فرزندان شهیدِ عقیل در کربلا، این چنین آمده است:1 ـ مسلم 2 ـ جعفر3 ـ عبدالرحمان 4 ـ عبدالله اکبر 5 ـ عبدالله بن مسلم 6ـ عون بن مسلم 7 ـ محمدبن مسلم 8 ـ محمدبن ابی سعید بن مسلم 9 ـ جعفربن محمد بن مسلم. ⁽³⁾.ابو الفرج اصفهانی و شیخ عباس قمی ⁽⁴⁾از شهید دیگری به نام «محمد بن ابی سعید الأحول بن عقیل» یاد می کنند. بنابر آنچه گفته شد، فرزندان عقیل در کربلا از پیشقراولان شهدای اهل بیت بودند؛ زیرا طبق نوشته «خواند میر» در «حبیب السیر»؛ پس از عبدالله بن مسلم، دو عمویش جعفر و عبدالرحمان بن عقیل به میدان رفتند و به فیض شهادت نائل آمدند.مسلم بن عقیل، نماینده امام حسین (علیه السلام) درکوفه بود که بنا به نوشته برخی از مورخان، هشتاد هزار نفر به عنوان نماینده امام حسین (علیه السلام) با او بیعت کردند ولی با آمدن عبیدالله به

کوفه و زندانی شدن مختار و هانی و همچنین انتشار خبر آمدن لشکری انبوه از شام،اطراف او را خلوت کردند.مسلم در نیمه رمضان سال 60هـ. از مکه با همراهی قیس بن مسهّر صیداوی عازم مدینه و از آنجا در پنجم شوال وارد کوفه شد (20 روز در راه بود) و پس از 63 روز توقف در کوفه، در نهم ذیحجه، روز عرفه همان سال به شهادت رسید.در حدیثی آمده است که علی (علیه السلام) از پیامبر (صلی الله علیه وآله) پرسید: «آیا عقیل را دوست می داری؟ پیامبر فرمودند: آری، به خدا قسم من او را به دو جهت دوست دارم؛ یکی به خاطر آن که خود او مورد محبّت من است و دیگر به خاطر آن که او محبوب ابوطالب بود و از آنجا که من ابوطالب را دوست دارم، فرد مورد علاقه او را نیز دوست می دارم. (و افزود:) او دارای فرزندانی است که در رکاب پسرت (حسین) کشته می شوند و چشم های مؤمنان برایشان داغدار می شود و دیدگان فرشتگان مقرب نیز بر ایشان اشک می ریزند؛ پس رسول خدا (صلی الله علیه وآله)گریست به گونه ای که اشک های او بر سینه اش چکید و سپس فرمود: از آنچه که بر سرِ عترت من می آورند به خدا شکایت می برم». ⁽¹⁾.ابن ابی الحدید می نویسد: عقیل مورد محبّت شدید ابوطالب بود. او با همراهی عمویش عباس به اجبارِ مشرکان، در جنگ بدر بر ضدّ پیامبرخدا (صلی الله علیه وآله) شرکت جستند و پس از اسارت، با دادن فدیه آزاد گردیدند. او پیش از صلح حدیبیه به طور رسمی اسلام آورد وبه مدینه هجرت کردودر جنگ مؤته به فرماندهی جعفربن ابی طالب حضور یافت.

عقیل، در روایات اهل سنت

جابر بن عبدالله انصاری می گوید: هنگامی که عقیل به محضر پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) آمد،

پیامبر (صلی الله علیه وآله) خطاب به وی فرمود: «مَرْحباً بِکَ یا أَبا یَزِید! کَیْفَ أصْبَحْتَ؟»؛ «آفرین برتو ای ابو یزید، چگونه شب را صبح کردی؟!» عقیل پاسخ داد: «أصْبَحْتُ بِخَیر صَبَّحَکَ اللهُ یا أَبا الْقاسِمْ»؛ «به خیر و نیکی شب را به صبح آوردم. خداوند صبح تو را به خیر گرداند، ای ابو القاسم.» ⁽¹⁾.جابر همچنین می گوید: عقیل در جنگ مؤته، به نفع اسلام جنگید. عبدالرحمان بن سابط گوید: پیامبر (صلی الله علیه وآله) همیشه به عقیل می فرمود: من تو را به دو جهت دوست می دارم؛ یکی به خاطر خودت و دیگر به خاطر ابوطالب که تو را دوست می داشت». ⁽²⁾.عقیل در سال 50 هـ. در سن 96 سالگی از دنیا رفت و در بقیع به خاک سپرده شد. او چون نابینا بود، در هیچ یک از جنگ های صفّین، نهروان و جمل حضور نداشت. البته ایشان با پسران خود مهیّای نبرد در رکاب حضرت علی (علیه السلام) بودند که امام او را از شرکت در جنگ معاف کردند. ⁽³⁾.

شجره طیبه مسلم بن عقیل

همانگونه که اشاره شد، مسلم پسر عقیل و عقیل پسر ابوطالب است. در تاریخ آمده است که چند تن از پسران عقیل با دختران امیرالمؤمنین، علی (علیه السلام) ازدواج کردند؛ امّ حبیبه بنت ربیعه، یکی از همسران علی (علیه السلام) بود. عمرالأطراف و رقیه، فرزندان امیر مؤمنان (علیه السلام)، از این همسر بوده اند. رقیه همسر مسلم بن عقیل شد؛ چنان که دختر دیگر امیرالمؤمنین (علیه السلام) زینب صغری همسر برادر مسلم، عبدالرحمان بن عقیل بود. پیشتر گفتیم که عبدالرحمان در کربلا به شهادت رسید.همچنین امّ هانی خواهر دیگر رقیه، با عبدالله بن عقیل ازدواج کرد.عبدالله اکبر فرزند دیگر عقیل خدیجه دختر علی (علیه السلام) را به همسری برگزید. ⁽⁴⁾.

بنا به نوشته برخی ازمورخان، دو تن از دختران امیرالمؤمنین (علیه السلام) بر اثر عطش و دهشت در روز عاشورا به شهادت رسیدند.مسلم، افسر جوانی است که به نمایندگی از سوی پیشوای انقلاب کربلا وارد کوفه شد تا زمینه ها و اقدام های لازم را جهت یک انقلاب همه جانبه در کوفه مهیّا سازد.او سلحشوری است که در جنگ صفین در میمنه لشکر حضرت علی (علیه السلام) همراه امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) حضور داشت. ⁽¹⁾.مسلم، هجده سال داشت که پدر خود عقیل را از دست داد. او از رقیه، دختر علی (علیه السلام)دارای فرزندانی به نام های: عبدالله، علی، محمد و... گردید ⁽²⁾.بنا به نوشته بعضی از مورّخان، او در سال 31 هـ. تولد یافت و در سال 60 هـ. در کوفه به دست عبیدالله به شهادت رسید و به قول ابوالفرج در مقاتل الطالبیین، وی نخستین کشته از یاران حسین بن علی (علیهما السلام) است.

متن نامه امام حسین به مردم کوفه

متن نامه امام حسین (علیه السلام) به مردم کوفه، که توسط مسلم بن عقیل به کوفه رسید، بنا به روایت ابن شهرآشوب، چنین است:«بِسْمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحِیمِ، مِنَ الحُسَینِ بْن عَلِیّ إِلَی الْمَلاَءِ مِنَ الْمُؤمِنِینَ اْلمُسْلِمِینَ. أمّا بَعدُ، فَإنّ هانیاً و سَعیداً قدما عَلَیّ بِکُتُبکم، و کانا آخِرَ مَن قَدِمَ عَلیّ مِنْ رُسُلِکُم وَ قد فهمتُ کلّ الّذی قَصَصْتُمْ و ذکرتم و مقالةُ جُلِّکُم: فَإِنَّهُ لَیْسَ لَنَا إِمَامٌ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ یَجْمَعَنَا وَ إِیَّاکُمْ عَلَی الْهُدَی، و أنَا باعث إلیکم أخی و ابن عمّی و ثقتی من أهل بیتی، فإن کتب إلیّ أنّه قد أجمع رأی أحداثکم و ذوی

الفضل منکم علی مثل ما قدمت به رسلکم و تواترت به کتبکم أقدم علیکم وشیکاً إن شاء الله و لعمری ما الإمام إلاّ الحاکم القائم بالقسط الدائن بدین الله، الحابس نفسه علی ذات الله». ⁽¹⁾.فَإِنَّهُ لَیْسَ لَنَا إِمَامٌ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ یَجْمَعَنَا وَ إِیَّاکُمْ عَلَی الْهُدَی وَ الْحَقِّ

اولین پایگاه مسلم

مسلم بن عقیل از مکه راهیِ مدینه و از آن جا عازم کوفه شد. در کوفه نامه امام (علیه السلام) را در میان مردم خواند و پس از آن، 12 هزار نفر ⁽²⁾با آن حضرت بیعت کردند. نعمان بن بشیر از سوی شام، والی کوفه بود. عمربن سعد به شام نوشت که نعمان در مدیریت ضعیف است از این رو، یزید عبیدالله بن زیاد را به کوفه ولایت داد.میان مورّخان اختلاف نظریه است که مسلم، هنگام ورود خود به کوفه در ابتدا به خانه چه کسی وارد شد. ابن شهرآشوب می نویسد: مسلم در اوّلین لحظه ورود، به خانه سالم بن مسیب وارد شد، ⁽³⁾لیکن بعضی از مورّخان خانه هانی بن عروه ⁽⁴⁾و عده ای خانه مختاربن ابی عبیده ثقفی ⁽⁵⁾و برخی خانه سلیمان بن صُرَد را اولین مرکز انقلاب و پایگاه مسلم می دانند.

ورود عبیدالله به کوفه

مسلم، پس از آنکه مردم با وی بیعت کردند، نامه ای برای امام نوشت و در آن یادآور شد که، زمینه مردمی در کوفه، جهت حضور شما مهیّاست و مردم منتظر ورود فرزند پیامبر به کوفه هستند. خبر این فعالیت ها به شام گزارش شد. یزید پس از مشورت با

سِرْجون، مشاور ویژه معاویه، عبیدالله بن زیاد والی بصره را، با حفظ سمت، به ولایتکوفه گماشت و تأکید کرد هرچه زودتر وارد کوفه شود و حرکت های مخالف را سرکوب نماید. ابن زیاد به مطالعه ای جدید از اوضاع کوفه پرداخت و با توجه به این مسأله که مردم کوفه منتظر حسین بن علی (علیهما السلام) هستند، به گونه ای ناشناس، شب هنگام وارد کوفه شد و به دارالإماره رفت.اقدامات عبیدالله بن زیاد در این مأموریت:1 ـ مسلم، هانی، قیس بن مسهّر صیداوی و میثم تمار و دیگر مردان حق را به قتل رسانید.2 ـ بیش از چهارهزار نفر از مردم کوفه و از حامیان مسلم بن عقیل را زندانی کرد که از آن جمله بود، مختاربن ابی عبیده ثقفی.3 ـ سپاه جراری به کربلا فرستاد و به نظر خود، کار حسین ویارانش را یکسره کرد.4 ـ سرهای شهدا و نیز مسلم و هانی را به شام فرستاد.5 ـ اسرای کربلا را به کوفه و از آنجا به شام گسیل داشت.6 ـ در سال 67 هـ. جهت سرکوب کردن قیام خون خواهان (به رهبری مختار، به فرماندهی ابراهیم بن مالک اشتر) وارد عمل شد و با هفتاد هزار تن از مزدورانش در این پیکار به هلاکت رسیدند. ⁽¹⁾.7 ـ ابن زیاد، شب هنگام عمامه سیاه بر سر نهاد و در شکل و شمایل امام حسین و به رسم مسافران حجاز صورت خود را پوشانید و وارد کوفه شد. زنی بانگ برآورد، پسر پیامبرخدا وارد شد! مردم با شنیدن آن بانگ ازدحام کردند، سلام می دادند، خوش آمد می گفتند و فریاد می زدند: ای پسر پیامبر، ما چهل هزار نفر یاور توییم؛ (... عَلَیهِ عَمامَة سَوداء... إنّا مَعَکَ أَکثر مِن أربعین ألفاً... مَرْحباً بِکَ یَابْنَ رَسُول الله). ⁽²⁾.عبیدالله در گام نخست نسبت به تقویت نیروهای دارالإماره پرداخت و آنگاه به

تماس رؤسای قبایل همت گمارد و در پی آن به زندانی کردن بانیان و دعوت کنندگاننهضت حسینی پرداخت. او ابتدا مختار و سپس هانی و پس از آن بسیاری از افراد سرشناس و غیر مشهور را به زندان انداخت و در مجموع چهارهزار و پانصد تن را حبس کرد. عبیدالله وضعیت عمومی کوفه را دگرگون ساخت و در این حال مسلم پس از دستگیریِ هانی، به ناچار بر ضدّ عبیدالله برخاست. منادی او با ندای «یا منصور امّت» چهار هزار نفر و به قول مسعودی هشت هزار تن را جمع و آنان دور مسلم را گرفتند، ولی عبیدالله با وعده و وعید به رؤسای بعضی از قبایل، مردم را از اطراف مسلم پراکنده ساخت؛ به گونه ای که مسلم آن شب در خانه طوعه، غریب ماند!

شجاعت مسلم

ابن شهرآشوب در مناقب می نویسد: پس از دستگیریِ هانی، زمینه قیام بر ضدّ حاکمان یزیدی هموار شد. مسلم با هشت هزار نفر، قصر دارالإماره را محاصره کرد. ابن زیاد که اوضاع را آشفته دید، بعضی از سران قبایل را که در کنار او بودند، وادار کرد تا از پشت بام قصر، بانگ برآورند که: سپاهی جرّار از شام می رسد، هرکس متفرق شود در امان است. از هشت هزار تن (سی تن) باقی ماندند و آنان نیز پس از نماز، مسلم را تنها گذاشتند...آری، مسلم پس از نماز، غریب و تنها در کوچه های محله کَنْدَه متحیّرانه قدم می زد که طوعه، در خانه را گشود و منتظر پسرش بود. مسلم از او آب خواست و او ظرف آبی برایش آورد و پرسید: ای بنده خدا، شهر پر آشوب است، چرا این جا نشسته ای؟ برو به خانه ات. مسلم چیزی نگفت: او حرف خود را تکرار کرد. مسلم گفت: در این شهر نه خانه ای دارم و نه قبیله ای. ⁽¹⁾طوعه گفت: به گمانم تو مسلمی؟! وی را به خانه خود فراخواند، ولی پسر او، صبح هنگام حضور مسلم در خانه خود را گزارش داد، عبیداللههفتاد نفر به فرماندهی محمد بن اشعث به جنگ مسلم فرستاد که 41 تن از آنان از پای درآمدند. محمد اشعث در پاسخ ملامت عبیدالله گفت: «أَیُّهَا اْلأَمِیر إنَّکَ بَعَثْتَنی إلی أَسَد