مشخصات کتاب
سرشناسه : فاضل موحدی لنکرانی، محمد، ۱۳۱۰ - ۱۳۸۶.
عنوان و نام پدیدآور : احکام عمره مفرده مطابق با فتاوای مرجع عالیقدر حضرت محمد فاضل لنکرانی/[تنظیم] دفتر آیت الله حضرت فاضل لنکرانی، بخش استفتاآت.
وضعیت ویراست : [ویراست ۲؟].
مشخصات نشر : قم: مطبوعاتی امیر [مرکز پخش]، ۱۳۷۷.
مشخصات ظاهری : ۲۵۶ص.؛ ۱۰×۱۴ س م.
شابک : ۲۰۰۰ ریال
یادداشت : فارسی - عربی.
یادداشت : چاپ ششم: پائیز ۱۳۷۷.
یادداشت : کتابنامه بهصورت زیر نویس.
موضوع : حج عمره.
موضوع : فقه جعفری -- رساله عملیه.
موضوع : فتواهای شیعه -- قرن ۱۴.
شناسه افزوده : دفتر آیت الله العظمی فاضل لنکرانی. بخش استفتاآت.
رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۹۲/ف۲الف۳ ۱۳۷۷
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷
شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۴۹۵۹۴
اشاره
آیات و روایات درباره فضیلت عمره»
قوله تعالی: «وَاتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ للَّهِ» بقره: 196
همه اعمال و مناسک حجّ و عمره را برای خداوند بجا آورید و بپایان برسانید.
«تَابِعُوا بَیْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَانَّهُمَا یَنْفِیَانِ الْفَقْرَ وَالذُّنُوبَ کَمَا یَنْفِی الْکَیْرُ خُبْثَ الْحَدِیدِ.» کافی: ج 4،ص 255
: پی در پی حج و عمره بجا آورید زیرا انجام مناسک حج و عمره فقر و بیچارگی را از شما دور می کند و گناهان را از بین می برد همانگونه که حرارت آتش چرک و آلودگی و پوسیدگی آهن را می زداید و از بین می برد.
رسول اللَّهصلی الله علیه و آله:
«الْحَجَّةُ ثَوَابُهَا الْجَنَّةُ وَالْعُمْرَةُ کَفَّارَةُ کُلِّ ذَنْبٍ.»
الفقیه- الوسائل- الوافی
پیامبر بزرگوار اسلام فرمود: ثواب حجّ بهشت است و انجام مناسک عمره سبب از بین رفتن گناهان و کفّاره آنهاست.
الامام الصادق علیه السلام:
«الحَاجُّ وَالْمُعْتَمِرُ وَفْدُ اللَّهِ انْ سَأَلُوهُ اعْطَاهُمْ وَانْ دَعَوْهُ اجَابَهُمْ وَانْ سَکَتُوا إِبْتَدَأَهُمْ وَیُعَوَّضُونَ بِالدِّرْهَمِ الْف الْف دِرْهَم.» کافی: ج 4،ص 255 وافی کتاب الحج
امام صادق علیه السلام فرمود:
حجّاج و کسانیکه عمره انجام می دهند میهمانان خدا هستند. اگر چیزی از خداوند درخواست کنند به آنان عنایت فرماید و اگر دعایی بکنند دعایشان را مقرون به اجابت نماید (محبّت خداوند نسبت به میهمانانش بحدّی است که) اگر میهمانان سکوت اختیار کنند سؤال نکنند و از درگاه خداوند هم چیزی مطالبه ننمایند پروردگار عالم خود ابتدا فرماید و میهمانان خود را مورد الطاف خاصّه اش قرار خواهد داد. (از جمله عنایات خداوند نسبت به میهمانانش آنکه) برای هر درهمی که در راه خدا مصرف کنند یک میلیون درهم عوض مرحمت فرماید.
الامام الصادق علیه السلام:
«الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ سُوقَانِ مِنْ اسْوَاقِ الْآخِرَةِ اللَّازِمُ لَهُمَا فِی ضِمَانِ اللَّهِ انْ أَبْقَاهُ ادَّاهُ الَی عِیالِهِ وَانْ اماتَهُ ادْخَلَهُ الْجَنَّةَ.»
کافی: ج 4،ص 255
امامصادق علیه السلام فرمود:
حجّ و عمره دو سوق از سوقهای آخرت می باشند (یعنی حجّ و
عمره بمنزله دو بازار و دو تجارتخانه بزرگی است که دارای انواع کالاهای کوچک و بزرگ است که خریداران به تناسب قدرت خرید و بمیزان مال و سرمایه خویش می توانند کالای مورد علاقه خود را خریداری کنند، حجّاج و معتمرین، علاقمندان و عاشقان به انجام مناسک حجّ و عمره نیز می توانند به تناسب میزان سطح فکری و فرهنگی و در حدّ بینش و تقوی خویش از زیباترین کالاهای معنوی موجود در بازار حجّ و عمره در راه کسب کمالات معنوی و انسانی خود بهره برداری کنند).
علاقمندانی که پی در پی در فکر سفر حجّ و عمره هستند تا زمانیکه سرگرم انجام مناسک حجّ یا عمره می باشند در ضمان و پناه خداوند قرار دارند (یعنی بیمه درگاه خدا هستند) اگر چنانچه مرگ حتمی آنان نرسیده باشد خداوند آنها را از هر نوع خطری محافظت نموده به سلامت به خانواده هایشان باز می گرداند ولی اگر مرگ کسی در مسیر حجّ و عمره مقرّر شده باشد و در حرم الهی و به هنگام انجام مناسک حج یا عمره جان دهد و در بین راه بمیرد، خداوند بهشت را نصیبش نموده او را داخل بهشت خواهد کرد.
عمره های پیغمبر صلی الله علیه و آله بعد از هجرت:
الامام الصادق علیه السلام:
«اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهصلی الله علیه و آله ثَلاث عُمَرَ مُتَفَرِّقَاتٍ: عُمْرَةُ ذِی
الْقَعْدَة اهَلَّ مِنْ عُسْفانِ وَ هِیَ عُمْرَةُ الْحُدَیْبِیَّةِ، وَعُمْرَةٌ اهَلَّ مِنَ الْجُحْفَةَ وَهِیَ عُمْرَةُ الْقَضاءِ، وَعُمْرَةٌ مِنَ الْجِعِرَّانَةِ بَعْدَما رَجَعَ مِنَ الطائِفِ مِنْ غَزْوَةِ حُنَیْنٍ.»
رسول خدا بعد از هجرت به مدینه سه بار عمره مفرده بجا آوردند، یکی از آنها عمره مفرده ای بود که از عُسفان مُحرم شدند و بعنوان عمره حدیبیّه معروف گردید، بار دیگر از جُحفه مُحرم شدند که بنام عمرةالقضاء خوانده شده است، و بار سوّم از جعرّانه محرم شدند به احرام عمره مفرده و آن وقتی بود که از غزوه حنین مراجعت می کردند. وسائل الشیعه- احکام عمره
در بیان دیگری از امام علیّ بن موسی الرضا علیه السلام چنین آمده است:
الامام ابو الحسن الرّضا علیه السلام:
«الْعُمْرَةُ الَی الْعُمْرَةِ کَفَّارَةٌ ما بَیْنَهُما.» الوافی
امام هشتم علیّ بن موسی الرّضا علیه السلام فرمود: انجام مناسک عمره و عمره بعد از عمره دیگر کفّاره گناهان بین دو عمره می شود.
فصل اوّل:
«اقسام عُمره مفرده»
عُمره مفرده هم مانند حج دو قسم است: واجب و مستحب. و بر کسی که شرائط استطاعت را داشته باشد یک مرتبه در عمر واجب می شود و وجوب آن مانند حج فوری است و در وجوب آن استطاعت حج معتبر نیست، بلکه اگر برای عمره مفرده مستطیع باشد واجب می شود، هر چند برای جج مستطیع نباشد؛ همچنانکه عکس این هم همینطور است که اگر شخص برای حج استطاعت داشته باشد و برای عمره مفرده مستطیع نباشد باید حج بجا آورد لکن باید معلوم باشد که برای کسانی که از مکه دور هستند و فاصله منزلشان تا مکّه شانزده فرسخ و بیشتر از آن است مثل ایرانیان که وظیفه آنها حج تمتّع است هیچگاه استطاعت حج از استطاعت عمره واستطاعت عمره از استطاعت حج، جدا نیست چون حج تمتع مرکب از هر دو عمل است. بخلاف کسانی که در مکه یا قریب به آن هستند که وظیفه آنها حج و عمره مفرده است که نسبت به آنها استطاعت برای یکی از دو عمل تصور می شود.
مسأله 1- واجب است بر کسی که می خواهد داخل مکه شود با احرام وارد شود و برای احرام باید نیت عمره یا حج داشته باشد و اگر وقت حج نیست و می خواهد وارد مکه شود، واجب است عمره مفرده انجام دهد و از این حکم کسانی که مقتضای شغلشان این است که زیاد وارد مکه می شوند و از آن خارج می شوند استثناء شده است.
مسأله 2- تکرار عمره مفرده مانند تکرار حجّ مستحب است، لکن باید هر عمره مفرده در یکی از ماههای سال واقع شود «ملاک عنوان ماه است» اگر چه به مقدار سی روز هم بین آنها فاصله نشده باشد. مثلًا می تواند در روز آخر ماه رجب یک عمره مفرده و در روز اوّل ماه شعبان نیز یک عمره مفرده دیگر انجام دهد.
مسأله 3- در تکرار عمره مفرده اگر به نیابت از دیگری باشد رعایت فاصله لازم نیست، ولی اگر دو عمره مفرده غیر نیابی باشد (یعنی برای خودش انجام دهد) یا منوب عنه در هر دو واحد باشد باید عنوان ماه فاصله شود.
س 1- اگر بین دو عمره مفرده کمتر از یک ماه فاصله باشد چنانچه عمره مفرده دوّم نیابت باشد آیا نایب می تواند برای آن اجرت بگیرد یا خیر؟ و چنانچه بر منوب عنه انجام عمره مفرده واجب باشد کفایت می کند یا خیر؟
ج- در فرض مزبور اجرت گرفتن اشکال ندارد، و کفایت از منوب عنه می کند.
«مسائل متفرقه عمره مفرده»
مسأله 4- عمره مفرده را در تمام روزهای سال می شود بجا آورد. و مشروط به وقت معیّن نیست و بجا آوردن آن برای همه کس جایز است و افضل اوقات آن ماه رجب است.
مسأله 5- اشخاصی که از مکه شانزده فرسنگ شرعی دور می باشند اگر استطاعت برای عمره مفرده داشته باشند و برای حج نداشته باشند عمره مفرده بر آنها واجب نیست مثل اشخاصی که به نیابت، حج تمتع می کنند، گرچه احتیاط آن است که بجا آورند.
مسأله 6- کسی که محرم شود به احرام عمره مفرده حرام می شود بر او جمیع محرمات احرام و بعد از آنکه تقصیر کرد یا سر تراشید همه چیز بر او حلال می شود مگر زنها و بعد از آنکه طواف نساء را با نمازش بجا آورد زن هم بر او حلال می شود.
مسأله 7- کسی که به احرام عمره مفرده وارد مکه شود اگر احرامش در ماههای حج بوده، جایز است که آن را عمره تمتع قرار دهد و دنبال آن حج تمتع بجا آورد و در اینصورت هدی بر او واجب می شود.
س 1- انجام عمره مفرده در ماههای حج پیش از عمره تمتع جایز است یا خیر؟ و در این مسأله فرقی بینصَرُوره و غیرصروره هست یا نه؟
ج- مانع ندارد، وفرقی نمی کند.
س 2- آیا انجام عمره مفرده را قبل از عمره تمتّع و لو با کمتر از فاصله شدن عنوان ماه تجویز می فرمایید، و آیا بعد از عمره تمتّع هم با کمتر از فاصله شدن عنوان ماه می توان عمره مفرده انجام داد یا باید رجاءاً انجام شود.
ج- در فرض مزبور فاصله و قصد رجاء لازم نیست لکن بین عمره تمتّع و حجّ تمتّع نمی توان عمره مفرده انجام داد.
«صورت عمره مفرده»
صورت عمره مفرده اجمالًا: عمره مفرده از هفت جزء مرکّب شده است.
اوّل: احرام
دوّم: طواف کعبه
سوّم: نماز طواف
چهارم: سعی بین کوهصفا و مروه
پنجم: تقصیر یا سر تراشیدن (حلق)
ششم: طواف نساء
هفتم: نماز طواف نساء
مسأله- لازم نیست مکلّف این اعمال را قبل از ورود به عمره مفرده بداند و لو اجمالًا و کافی است که نیّت کند عمره مفرده را،
یعنی عبادتی را که خداوند بر او مستحب کرده است و کیفیّت و تفصیل هر یک را از رساله «مناسک عمره مفرده» در وقت عمل یاد بگیرد و عمل کند. ولی یاد گرفتن اجمالی آن بهتر و موافق احتیاط است.
فصل دوّم:
«میقات در عمره مفرده»
«محل احرام عمره مفرده»
میقات عمره مفرده ادنی الحل است و جایز است از یکی از مواقیت پنجگانه محرم شود.
بدانکه محل محرم شدن برای عمره مفرده که آن را میقات می نامند مختلف می شود به اختلاف راههایی که معتمرین از آنها بطرف مکّه می روند و آن هشت محلّ است:
اوّل: مسجد شجره است که آن را ذوالحلیفه می نامند و آن میقات کسانی است که از مدینه منوّره به مکّه می روند.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 8- جایز است درصورت ضرورت احرام را از مسجد شجره تأخیر بیندازد تا میقات دیگر اگر چه آن میقات ادنی الحلّ «مسجد تنعیم» باشد.
مسأله 9- احتیاط واجب آن است که در داخل مسجد شجره محرم شود، نه خارج آن، هر چند نزدیک به آن باشد.
مسأله 10- احتیاط واجب آنست که از خود مسجد شجره احرام بسته شود نه اطراف آن و احتیاط مستحب آنست که در محل اصلی مسجد محرم شود اگر چه از مسجد مطلقاً جایز است، حتی در قسمتی که مسجد توسعه پیدا کرده است.
مسأله 11- شخص جنب و حائض می توانند در حال عبور از مسجد محرم شوند، و نباید در مسجد توقف کنند.
مسأله 12- اگر جنب بواسطه زیادی جمعیت نتواند در حال عبور از مسجد احرام ببندد، و آب برای غسل نباشد، و نتواندصبر کند تا آب پیدا شود، یا استعمال آب برایش مضرّ باشد، باید تیمم کند و داخل مسجد شود و احرام ببندد. و همچنین است حائض و نفساء که از خون حیض و نفاس پاک شده است.
دوّم: وادی عقیق است که اوائل آن را «مسلخ» و اواسط آن را «غمره» و اواخر آن را «ذات عرق» می گویند که محل احرام عامه است، و آن میقات کسانی است که از راه عراق و نجد به مکه می روند.
سوّم: قرن المنازل است و آن میقات کسانی است که از راه طائف به مکّه می روند.
چهارم: یلملم است که اسم کوهی است، و آن میقات کسانی که از راه یمن می روند.
پنجم: جحفه است و آن میقات کسانی است که از راه شام
می روند.
ششم: تنعیم، در شمال مکّه که هم اکنون جزء شهر مکّه است.
هفتم: حدیبیّه، در شمال غربی مکّه قرار دارد.
هشتم: جعرانه، در شمال شرقی مکّه واقع شده است.
«مسائل متفرقه میقات»
مسأله 13- اگر بیّنه شرعیه قائم شد؛ یعنی دو شاهد عادل شهادت دادند که فلان مکان میقات است تفتیش و تحصیل علم لازم نیست، و اگر علم و بیّنه ممکن نشود می تواند اکتفا کند به اطمینان حاصل از پرسیدن از کسانی که اهل اطلاع به آن مکانها می باشند.
مسأله 14- کسانی که میقات برای آنها مشخص نیست نمی توانند به گفته راهنما (بلد) یا حمله دار که می گوید فلان محل میقات است محرم شوند مگر از گفته او اطمینان پیدا کنند والا باید به عرف محل مراجعه نمایند.
مسأله 15- درصورت ضیق وقت انسان می تواند برای درک عمره رجبیه قبل از رسیدن به میقات مُحرم به احرام عمره رجبیه شود و به مکّه برود و اعمال عمره مفرده را انجام دهد، و در اینصورت هنگام عبور از میقات نیاز به تجدید احرام نمی باشد.
مسأله 16- کسی که به واسطه فراموشی یا ندانستن مسأله و یا
عذر دیگر بدون احرام از میقات عبور کرد می تواند از ادنی الحلّ «مسجد تنعیم» برای عمره مفرده مُحرم شود و اعمال عمره را انجام دهد.
مسأله 17- جایز نیست مُحرم شدن پیش از رسیدن به میقات، واگر احرام ببنددصحیح نیست ولی اگر نذر کند که از محلّی که پیش از میقات است احرام ببندد جایز است، و باید از همانجا مُحرم شود.
مثلًا اگر نذر کرد که از «قم» مُحرم شود، واجب است عمل کند.
مسأله 18- در عمره مفرده جایز نیست اختیاراً احرام را از میقات تأخیر بیندازد، اگر چه میقات دیگری بعد از آن باشد و اگر چنانچه بدون احرام از میقات عبور کرد می تواند از ادنی الحلّ برای عمره مفرده مُحرم شود ولی معصیت کرده است.
مسأله 19- کسانی که برای عمره مفرده به مکه مشرّف می شوند چنانچه از یکی از مواقیت معروفه عبور نمایند نباید بدون احرام از میقات تجاوز کنند و درصورت تجاوز، اگر از ادنی الحلّ مُحرم شوند عمره آنهاصحیح است هر چند مرتکب معصیت شده اند.
مسأله 20- خدمه کاروانها یا کسانی که می خواهند به مکه بروند و از مکه خارج شوند، درصورت خارج شدن از مکه اگر به جدّه یا مدینه می روند، برای ورود به مکه در مرتبه دوّم و سوّم و بعد از آن چون از میقات «مسجد تنعیم و مسجد شجره» عبور می کنند چنانچه همه در یک ماه باشد واجب است مُحرم شوند به احرام
عمره مفرده نیابی ولو تبرّعاً، واگر ورود به مکه در ماه بعد باشد واجب است مُحرم شوند به احرام عمره مفرده دیگر.
س 1- جماعتی از راه طائف عازم مکه بودند، قبل از رسیدن به قَرْن الْمَنازل آنان را از راه وادی عقیق فرستادند و از راه قرن المنازل منع کردند و لذا در وادی عقیق مُحرم شدند، احرام آنان چهصورت دارد؟
ج-صحیح است.
س 2- نظر به اینکه مسجد جحفه و مسجد تنعیم اخیراً تخریب و بازسازی شده و وسعت یافته است آیا معتمرین باید حتماً در حدود مسجد قبلی محرم شوند و یا محرم شدن در تمام مسجد فعلی معتبر است؟
ج- میقات در جحفه مخصوص مسجد نیست و از هر جای جحفه می توانند محرم شوند و همچنین مسجد تنعیم خصوصیّت ندارد و احرام از ادنی الحلّصحیح است، هر چند در مسجد نباشد.
بنابراین درصورت توسعه مسجد باصدق جُحفه در اوّل، و ادنی الحل در دوّم، احرام اشکال ندارد.
س 3- کسی از جدّه مُحرم شده و اعمال عمره مفرده را انجام داده است تکلیف او چیست؟
ج- جدّه میقات نیست و مُحرم شدن از آنجاصحیح نمی باشد و برای انجام عمره مفرده می تواند از ادنی الحلّ مُحرم شود.
س 4- آیا جایز است کسی که به احرام عمره مفرده در یکی از میقاتها مُحرم شده است به طرف خلاف مکه برود و بعد از چند روز بیاید مکه، مثلًا از مسجد شجره به مدینه و بعد از همان راه یا راه دیگر به مکه برود؟
ج- مانع ندارد.
س 5- بعد از اتمام عمره مفرده اگر شخص از مکه خارج شود و بخواهد مراجعت کند آیا لازم است مُحرم شود یا خیر؟
ج- درصورتی که در همان ماهی که مُحرم شده، مراجعت کند لازم نیست مُحرم شود و می تواند بدون احرام وارد مکه شود «مشروط بر آنکه از میقات عبور نکند.»
س 6- کسی که عمره مفرده انجام داده است آیا می تواند در همان ماهی که مُحرم شده است بدون احرام از میقات تجاوز کند؟
ج- احتیاط آن است که به نیّت عمره مفرده نیابی ولو تبرعاً مُحرم شود و بدون احرام تجاوز نکند.
س 7- کسی که در جدّه و یا مدینه حالت روانی پیدا می کند، آیا لازم است مُحرماً وارد مکه شود، یا بدون احرام نیز جایز است؟
ج- مجنون، تکلیف ندارد و احرام بر او واجب نیست، و اگر بدون احرام وارد مکه شود اشکالی ندارد.
س 8- آیا نذر احرام قبل از میقات برای نایب هم جایز است یا نه؟
ج- اشکال ندارد.
فصل سوّم:
«در واجبات احرام و آنچه متعلق به آنها است»
واجبات در وقت احرام سه چیز است:
اوّل: نیت، یعنی انسان در حالیکه می خواهد مُحرم شود به احرام عمره مفرده، نیت کند عمره مفرده را، و لازم نیست قصد کند ترک محرّماتی را که بر مُحرم پس از احرام، حرام می شود، بلکه کسی که به قصد عمره مفرده لبیک های واجب را گفت، مُحرم می شود چه قصد بکند احرام را یا نکند و چه قصد بکند ترک محرمات را یا نکند.
پس کسی که می داند ارتکاب می کند بعضی از محرمات را؛ مثل زیر سایه رفتن در حال سفر، احرام اوصحیح است. ولی احتیاط آن است که قصد کند ترک محرمات را.
مسأله 21- آنچه ذکر شد که لازم نیست قصد کند ترک محرمات را در غیر آن محرّماتی است که عمره مفرده را باطل می کند مثل اکثر محرمات، و اما آنچه عمره مفرده را باطل می کند مثل نزدیکی با زن در بعضی ازصور که ذکر خواهد شد، پس با قصد ارتکاب آن احرام باطل است بلکه غیر ممکن است.
مسأله 22- عمره مفرده و اجزاء آن از جمله احرام، از عبادات است و باید با نیّت خالص برای اطاعت خداوند تعالی بجا آورد. و اگر عمره مفرده را به ریا یا غیر آن باطل کند می تواند عمره مفرده دیگری با نیّت خالص انجام دهد.
مسأله 23- اگر بعضی از ارکان عمره مفرده را به نیّت خالص نیاورد و به ریا و غیر آن باطل کند و نتواند آن را جبران کند عمره مفرده باطل می شود، ولی اگر محل جبران باقی است و جبران کرد عملشصحیح می شود، گرچه معصیت کار است.
دوّم: تلبیه، یعنی لبیک گفتن وصورت آن بنابر اصح آن است که بگوید:
«لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ لَاشَرِیکَ لَکَ لَبَّیْکَ.»
وبه این مقدار اگر اکتفا کند مُحرم شده و احرامشصحیح است، و احتیاط مستحب آن است که پس از آن که چهار «لبیک» را بهصورتی که گفته شد گفت، بگوید:
«انَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَکَ وَالْمُلْکَ لَاشَرِیکَ لَکَ لَبَّیْکَ.»
و مستحب است بعد از آن بگوید:
«لَبَّیْکَ ذَا الْمَعَارِجِ لَبَّیْکَ دَاعِیاً إِلی دَارِ السَّلَامِ لَبَّیْکَ لَبَّیْکَ غَفَّارَ الذُّنُوبِ لَبَّیْکَ أَهْلَ التَّلْبِیَةِ لَبَّیْکَ لَبَّیْکَ ذَا الْجَلَالِ وَالْإِکْرَامِ لَبَّیْکَ لَبَّیْکَ تُبْدِئُ وَالْمَعَادُ إِلَیْکَ لَبَّیْکَ لَبَّیْکَ تَسْتَغْنِی وَیُفْتَقَرُ إِلَیْکَ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ مَرْهُوباً وَمَرْغُوباً إِلَیْکَ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ
إِلهَ الْحَقِّ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ ذَا النَّعْمَاءِ وَالْفَضْلِ الْحَسَنِ الْجَمِیلِ لَبَّیْکَ لَبَّیْکَ کَشَّافَ الْکُرَبِ الْعِظَامِ لَبَّیْکَ لَبَّیْکَ عَبْدُکَ وَابْنُ عَبْدَیْکَ لَبَّیْکَ لَبَّیْکَ یَا کَرِیمُ لَبَّیْکَ.»
و در اینجا مسائلی است:
مسأله 24- واجب استصحیح گفتن قدر واجب از لبیک را که گذشت، همانطور کهصحیح گفتن تکبیرة الاحرام در نماز واجب است.
مسأله 25- اگر تلبیه را بقدر واجب که ذکر شد، نداند باید آن را یاد بگیرد یا کسی او را در وقت گفتن تلقین کند؛ یعنی کلمه کلمه آن شخص بگوید و شخصی که می خواهد احرام ببندد، دنبال او به طورصحیح بگوید.
مسأله 26- اگر نتواند یاد بگیرد یا وقت یاد گرفتن نباشد و با تلقین هم نتواند بگوید بهتر آن است که به هر نحو که می تواند بگوید، و احتیاطاً نائب هم بگیرد.
مسأله 27- اگر لبیک گفتن در عمره مفرده را فراموش کرد یا بواسطه ندانستن حکم نگفت، می تواند در میقات بعدی یا ادنی الحلّ به نیّت عمره مفرده بطورصحیح تلبیه بگوید و مُحرم شده، اعمال عمره مفرده را انجام دهد.
مسأله 28- اگر کسی لبیک واجب را نگفت چه بواسطه عذری و چه بدون عذر، چیزهایی که بر مُحرم حرام است بر او حرام نمی شود،
و اگر آنچه در احرام موجب کفاره می شود بجا آورد کفاره ندارد، و همچنین اگر لبیک را به ریا باطل کند.
مسأله 29- جایز نیست لبیک واجب را از میقات تأخیر بیندازد و اگر تأخیر انداخت می تواند برگردد و در میقات لبیک بگوید و می تواند از میقات بعدی یا ادنی الحلّ به نیّت عمره مفرده لبیک بگوید و سپس اعمال عمره مفرده را انجام دهد، گرچه در عبور از میقات بدون تلبیه و احرام عمداً معصیت کرده است.
مسأله 30- واجب در لبیک بیش از یک مرتبه نیست، ولی مستحب است تکرار آن و زیاد گفتن آن هر چه می تواند، و برای هفتاد مرتبه گفتن ثواب زیادی ذکر شده است، و لازم نیست آنچه را در حال احرام بستن گفته است تکرار کند، بلکه کافی است بگوید «لبیک اللهم لبیک» یا تکرار کند «لبیک» را فقط.
مسأله 31- لازم است کسی که برای عمره مفرده مُحرم شده در وقتی که وارد حرم می شود لبیک را ترک کند و دیگر لبیک نگوید.
س 1- یک نفر از معتمرین به کلی شنوائی خود را از دست داده و زبان او هم لکنت دارد که قادر بر تکلمصحیح نیست، مسؤولین و سایر معتمرین همراه، به این موضوع توجه نداشته اند و این آقا بدون نیت و تلبیه وارد مکه شده است، تکلیف او و همراهانش چیست؟
ج- می تواند به ادنی الحلّ «مسجد تنعیم» برود و با نیّت و تلبیه
مُحرم شود هر چند با بردن همراه باشد، و اگر نمی تواند تلبیه راصحیح بگوید ولو با تلقین، احوط آن است که به هر نحو می تواند بگوید و ترجمه اش را نیز بگوید و نائب هم بگیرد.
س 2- اگر بعد از خروج از میقات در بین راه متوجه شود که تلبیه را نگفته، یا نیت نکرده و یا به جهت دیگر احرامش درست نیست، و چنانچه بخواهد از همانجا به میقات برگردد میسر نیست ولی اگر بیاید مکه امکان دارد برگردد، آیا می تواند بیاید مکه و به میقات برگردد، یا باید از همانجا مُحرم شود؟
ج- در فرض مذکور برای انجام عمره مفرده می تواند از ادنی الحلّ «مسجد تنعیم» محرم شود و داخل مکّه شود و اعمال عمره مفرده را انجام دهد.
سوّم: پوشیدن دو جامه احرام برای مردان که یکی «لنگ» است و دیگری «ردا» که باید آنرا به دوش بیندازند. و احتیاط واجب آن است که زنها نیز دو جامه را در حال نیّت و تلبیه گفتن بپوشند اگر چه کندن لباس دوخته بر آنها واجب نیست و جایز است بعد از احرام دو جامه احرام را بیرون بیاورند و با همان لباس دوخته خودشان باشند.
و در اینجا مسائلی است:
مسأله 32- احتیاط واجب آن است که مردان لباسهای دوخته را بکنند و این دو جامه را قبل از نیّت احرام و لبیک گفتن بپوشند و اگر
بعد از لبیک پوشیدند احتیاط مستحب آن است که لبیک را دوباره بگویند.
مسأله 33- لازم نیست که لنگ، ناف و زانو را بپوشاند، و کفایت می کند که به نحو متعارف باشد، ولی مستحب است که ناف و زانو را بپوشاند.
مسأله 34- احتیاط واجب آن است که لباس احرام زن حریر خالص نباشد، بلکه احتیاط آن است که تا آخر احرام حریر نپوشد.
مسأله 35- در پوشیدن دو جامه احرام ترتیب خاصی معتبر نیست، بلکه به هر ترتیبی بپوشد مانع ندارد، فقط باید یکی را لنگ قرار دهد به هر کیفیتی که می خواهد، و یکی را ردا قرار دهد به کیفیتی که می خواهد، و احتیاط واجب آن است که ردا شانه ها را بپوشاند. و بگونه ای باشد کهصدق ردا بکند.
مسأله 36- احتیاط واجب آن است که در حال اختیار اکتفا نکند به یک جامه بلند که مقداری از آن را لنگ کند و مقداری را ردا قرار دهد، بلکه باید دو جامه جدا باشند.
مسأله 37- در پوشیدن جامه احرام احتیاط واجب آن است که نیّت کند و قصد امر الهی و اطاعت او کند و احتیاط مستحب آن است که در کندن جامه دوخته هم نیت و قصد اطاعت کند.
مسأله 38- شرط است در این دو جامه که نماز در آنهاصحیح باشد، پس کفایت نمی کند جامه حریر و غیر مأکول و جامه ای که
نجس باشد به نجاستی که در نماز عفو از آن نشده باشد.
مسأله 39- لازم است جامه ای را که لنگ قرار می دهد نازک نباشد بطوری که بدن نما باشد، و احتیاط مستحب آن است که ردا هم بدن نما نباشد.
مسأله 40- احتیاط واجب آن است که هر وقت در بین اعمال یا غیر آن در احوال احرام این دو جامه نجس شود تطهیر یا تبدیل نماید، و احوط مبادرت به تطهیر بدن است در حال احرام اگر نجس شود.
مسأله 41- اگر تطهیر نکند جامه احرام یا بدن را کفاره ندارد.
و احرام او هم باطل نمی شود.
مسأله 42- احتیاط آن است که جامه احرام از پوست نباشد، لکن ظاهراً اگر به آن جامه گفته شود مانع ندارد.
مسأله 43- لازم نیست که جامه احرام منسوج و بافتنی باشد، بلکه اگر مثل «نمد» مالیده باشد و جامه به آن گفته شود مانع ندارد.
مسأله 44- افضل آن است که مُحرم اگر جامه احرام را عوض کرده وقتی که وارد مکه می شود برای طواف همان جامه ای را که در آن مُحرم شده است بپوشد، بلکه موافق احتیاطِ استحبابی است.
مسأله 45- اگر مُحرم اضطرار پیدا کند به پوشیدن قبا یا پیراهن برای سردی هوا یا غیر آن، می تواند قبا و پیراهن بپوشد، لکن باید قبا را پایین و بالا کند و بدوش بیندازد، و دست از آستین آن بیرون
نیاورد، و احوط آن است که پشت و رو نیز بکند، و پیراهن را نیز باید بدوش بیندازد و نپوشد، و اگر اضطرار رفع نمی شود مگر با پوشیدن قبا و پیراهن می تواند بپوشد.
مسأله 46- لازم نیست جامه احرام را همیشه در بر داشته باشد، بلکه جایز است آنها را عوض کند و برای شستن بیرون بیاورد وبرای حمام رفتن آنها را بکند، بلکه جایز است برای حاجت هر دو را بیرون بیاورد و لخت شود.
مسأله 47- شخص مُحرم می تواند از دو جامه احرام بیشتر بپوشد، مثل دو سه ردا و دو سه لنگ برای حفظ از سرما یا غرض دیگر. لکن همه آنها باید شرایط لباس احرام را داشته باشند.
مسأله 48- اگر لباس احرام را عمداً نپوشد یا لباس دوخته در حالی که می خواهد مُحرم شود بپوشد معصیت کرده است، ولی به احرام او ضرر نمی رساند و احرامشصحیح است، و اگر از روی عذر باشد معصیت هم نکرده و احرامشصحیح است.
مسأله 49- گره زدن لباس احرام اشکالی ندارد ولی احتیاط واجب آن است که آنرا که لنگ قرار داده به گردن گرده نزند، و اگر از روی جهل یا نسیان گرده زد احتیاط آن است که فوراً باز کند، ولی به احرامش ضرر نمی رساند و چیزی هم بر او نیست، و سنگ در جامه احرام گذاشتن و با نخ بستن نیز جایز است.
مسأله 50- شرط نیست در مُحرم شدن پاک بودن از حدث اصغر
و اکبر، پس جایز است در حال جنابت و حیض و نفاس مُحرم شود، بلکه غسل احرام برای حائض و نفساء مستحب است.
مسأله 51- اگر پیراهن بپوشد بعد از آنکه مُحرم شد لازم است که پیراهن را شکاف دهد و از پایین بیرون آورد ولی اگر در پیراهن مُحرم شود لازم نیست شکاف دهد و از پایین بیرون آورد، و همین قدر لازم است آنرا بکند و لباس احرام بپوشد، و در هر دوصورت احرامشصحیح است.
مسأله 52- اگر فراموش کند احرام را و به خاطرش نیاید مگر بعد از اتمام همه واجبات عمره مفرده، عمره اش باطل است و می تواند برای عمره مفرده از ادنی الحلّ مُحرم شود و اعمال عمره مفرده را بجا آورد.
«مسائل متفرقه احرام»
س 1- مردها معمولًا برای احرام، یک حوله به عنوان لنگ به کمر می بندند و یکی هم بر روی شانه ها می اندازند، ولی بعضی افراد برای اینکه موقع وزش باد و یا سوار شدن ماشین عورت آنان ظاهر نشود اضافه بر آن دو حوله، یک متر چلوار ندوخته از وسط پا عبور می دهند به نحوی که دو طرف پارچه از جلو و عقب زیر حوله قرار می گیرد، آیا این عملصحیح است یا اشکال دارد؟
ج- اشکال ندارد.
س 2- آیا می شود برای کسی که قادر بر تلبیه گفتن نیست نایب گرفت یا خیر؟
ج- اخْرَس (لال) باید با انگشت به تلبیه اشاره کند و زبانش را هم حرکت دهد اگر چه بهتر است نایب هم بگیرد.
س 3- اگر کسی بداند درصورتصحیح نگفتن تلبیه، مُحرم نمی شود و تلبیه را غلط بگوید و اعمال عمره را انجام دهد آیا اعمالشصحیح است یا نه؟
ج- با توجّه به اینکه عالم به حکم بوده اگر نسبت به موضوع جاهل بوده حکم ترک احرام از روی جهل و سهو را دارد (یعنی احرامش باطل است و می تواند برای انجام عمره مفرده از ادنی الحلّ مُحرم شود و اعمال عمره مفرده را بجا آورد) و اگر علاوه بر علم به حکم عالم به موضوع هم باشد احرامش باطل است.
س 4- ترجمه تلبیه «لبّیک اللّهمّ لبّیک لبّیک لا شریک لک لبّیک» چیست؟
ج- ترجمه مذکور چنین است: اجابت می کنم دعوت تو را خدایا اجابت می کنم دعوت تو را، اجابت می کنم دعوت تو را، شریکی نیست مر تو را، اجابت می کنم دعوت تو را، و اگر کلمه دعوت را هم نگوید کفایت می کند در مواردی که باید ترجمه را بگوید.
س 5- لباس احرامی که معلوم نیست از درآمد منبر است یا وجوهات شرعیه، آیا لازم است خمس آن را بدهد؟
ج- با فرض شک لازم نیست، هر چند احتیاط مطلوب است.
س 6- کسی که به دیگران تلقین نیت و تلبیه می کند و خودش فراموش کرده است که نیت نماید، وظیفه اش چیست؟
ج- اگر بقصد انجام عمره مفرده تلبیه نگفته و نیت نکرده مُحرم نشده است، لذا می تواند از ادنی الحلّ مُحرم به احرام عمره مفرده شده و بعد اعمال عمره را انجام دهد.
س 7- آیا لباس احرام منحصر در دو جامه است و بیشتر نباید باشد؟
ج- مقدار واجب آن دو جامه است و زیادتر مانع ندارد.
«مستحبات احرام»
مستحبات احرام چند چیز است:
1- آنکه قبلًا بدن خود را پاکیزه نموده و ناخن و شارب خود را بگیرد و موی زیر بغل و عانه را با نوره ازاله نماید.
2- کسی که قصد حج دارد از اول ماه ذی القعده و شخصی که قاصد عمره مفرده است پیش از یکماه موی سر و ریش را رها کند.
3- آنکه پیش از احرام در میقات غسل احرام بنماید و این غسل از زن حائض و نفساء نیزصحیح است و تقدیم این غسل بخصوص درصورتی که خوف آن باشد که در میقات آب یافت نشود جایز است و درصورت تقدیم اگر در میقات آب یافت شد مستحب است غسل
را اعاده بنماید و بعد از این غسل اگر مکلف لباسی را پوشید یا چیزی را خورد که بر مُحرم حرام است، باز هم اعاده مستحب است و اگر مکلف در روز غسل نمود از غسل تا آخر شب آینده کفایت می کند و همچنین اگر غسل در شب نمود تا آخر روز آینده کافی است ولی اگر بعد از غسل و پیش از احرام به حدث اصغر محدث شد غسل را اعاده نماید.
4- آنکه دو جامه احرام از پنبه باشد.
5- آنکه احرام را به ترتیب ذیل ببندد درصورت تمکّن بعد از فریضه ظهر، و درصورت عدم تمکّن از فریضه اداء، بعد از فریضه قضاء مُحرم شود. و درصورت عدم تمکن از آن، بعد از شش یا دو رکعت نماز نافله، در رکعت اول پس از حمد سوره توحید، و در رکعت دوّم سوره جحد را بخواند، و شش رکعت افضل است، و بعد از نماز، حمد و ثنای الهی را بجا آورد و بر پیغمبر و آل اوصلوات بفرستد.
6- آنکه تلبیه ها را در حال احرام تکرار کند خصوصاً در موارد آینده:
الف- وقت برخاستن از خواب.
ب- بعد از هر نماز واجب و مستحب.
ج- وقت رسیدن به سواره.
د- هنگام بالا رفتن از تلّ یا سرازیر شدن از آن.
ه- وقت سوار شدن یا پیاده شدن.
و- اوقات سحر.
زن حائض و نفساء و جُنُب نیز این تلبیه ها را بگویند.
و شخص معتمر «کسی که عمره مفرده انجام می دهد» تلبیه گفتن او در عمره مستمر خواهد بود تا آنکه وارد حرم شود و اگر از ادنی الحل مُحرم شود با مشاهده کعبه تلبیه را قطع کند.
«مکروهات احرام»
مکروهات احرام چند چیز است:
1- احرام در جامه سیاه، و افضل احرام در جامه سفید است.
2- خوابیدن مُحرم در رختخواب و بر بالش زرد رنگ.
3- مُحرم شدن در جامه چرکین و اگر جامه در حال احرام چرک شود بهتر آن است که مکلف مادامی که در حال احرام است آنرا نشوید.
4- مُحرم شدن در جامه راه راه.
5- استعمال حنا پیش از احرام درصورتی که اثر آن تا حال احرام باقی بماند.
6- حمام رفتن و أولی آن است که مُحرم بدن خود را با کیسه و مثل آن نساید.
7- لبیک گفتن مُحرم در جواب کسی که او راصدا نماید.
8- ساییدنصورت چنانچه نداند موجب بیرون آمدن خون می شود.
9- کشتی گرفتن.
فصل چهارم:
«در آنچه بر مُحرم حرام می شود»
و آن چند امر است:
اوّل: شکارصحرایی که وحشی باشد، مگر درصورتی که ترس داشته باشد از آزار آن.
و در اینجا مسائلی است:
مسأله 53- خوردن گوشت شکار بر مُحرم حرام است چه خودش شکار کند یا غیر خودش، چه مُحرم شکار کند یا غیر مُحرم.
مسأله 54- نشان دادن شکار را به شکارچی حرام است و همینطور اعانت او به هر نحوی حرام است.
مسأله 55- اگر مُحرمیصید را ذبح کند از نظر اکل در حکم میته خواهد بود بنابر اقوی، و به احتیاط واجب هم درباره مُحرم و هم مُحل.
مسأله 56- شکار دریایی مانع ندارد، و آن حیوانی است که زندگی او در دریا باشد به نظر عرف.
مسأله 57- ذبح و خوردن حیوانات اهلی؛ مثل مرغ خانگی و گاو
و گوسفند و شتر مانع ندارد.
مسأله 58- پرندگان، جزء شکارصحرایی می باشند و ملخ نیز در حکم شکارصحرایی است.
مسأله 59- احتیاط واجب آن است که زنبور را نکشد اگر قصد اذیت او را نداشته باشد.
مسأله 60- نگاه داشتنصید حرام است اگر چه خودش قبل از احرام مالک آن باشد، وبا خود آورده باشد. پس باید آنرا رها کند و نگاه ندارد.
مسأله 61- اگر پرنده ای که نزد او است «پر» در نیاورده یا پر او را چیده اند واجب است آنرا حفظ کند تا پر درآورد و آنرا رها کند، بلکه بعید نیست که واجب باشد حفظ بچهصید را، مثل آهو بره تا بزرگ شود و رها کند آنرا.
مسأله 62- هر شکاری که حرام است، جوجه و تخم آن نیز حرام است. بدانکه در شکار احکام بسیاری است و چون محل حاجت چندان نیست از بیان آنها خودداری شد.
دوّم: جماع کردن با زن، و بوسیدن، و دست بازی کردن مرد با زوجه خودش، و نگاه بشهوت مرد نسبت به زوجه خودش، بلکه هر نحو لذت و تمتعی بردن از زن.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 63- اگر کسی در احرام عمره از روی علم و عمد با زن چه
در قُبُل و چه در دُبُر جماع کند ظاهراً عمره اش باطل نشود و لکن بنابر احتیاط موجب کفّاره است که بیان آن می آید و احتیاط آن است که اگر این عمل پیش از سعی واقع شد عمره را تمام کند و آنرا دو مرتبه بجا آورد.
مسأله 64- حرمت نفسی و ذاتی وطی با مرد گرچه خیلی شدید و موجب حدّ است لیکن ارتباط آن با احرام محلّ اشکال است.
مسأله 65- اگر در عمره این عمل را از روی علم و عمد پس از سعی مرتکب شود عمره اوصحیح است ولی بنابر احتیاط کفاره بر او واجب می شود و کفّاره آن یک شتر یا یک گاو یا یک گوسفند است به اختیار خودش اگر چه بهتر است که شتر را اختیار کند.
مسأله 66- اگر زنی را از روی شهوت ببوسد و منی هم از او خارج شود کفّاره آن یک شتر است و اگر در این فرض منی خارج نشود کفّاره اش یک گوسفند است، و اگر بدون شهوت ببوسد از جهت احرام حرمتی ندارد، اگر چه در بعضی ازصور حرمت ذاتی وجود دارد ولی در هیچیک ازصور مذکوره کفّاره ثابت نیست.
مسأله 67- اگر عمداً نگاه کند به غیر زن خود و انزالش شود اقوی آن است که اگر متموّل است یک شتر و اگر متوسط الحال است یک گاو و اگر فقیر است یک گوسفند کفّاره بدهد و درصورت عدم انزال مرتکب معصیت شده است ولی کفّاره ندارد.
مسأله 68- اگر مُحرم نگاه کند به زن خود از روی شهوت
و انزالش شود اقوی آن است که یک شتر کفّاره بدهد ولی اگر از روی شهوت نباشد کفّاره ندارد.
مسأله 69- اگر کسی با زن خودش دست بازی کند به شهوت و انزالش نشود یک گوسفند کفّاره آن است و اگر انزالش شود بنابر احتیاط واجب یک شتر کفّاره بدهد.
مسأله 70- هر یک از این امور «غیر ازصید» که موجب کفّاره است اگر با جهل به مسأله یا از روی غفلت یا از روی نسیان واقع شود به عمره مفرده او ضرر نمی رساند و بر شخص کفّاره نیست.
مسأله 71- اگر مردی با زن خود که مُحرم است از روی اجبار جماع کند بر زن چیزی نیست، و مرد باید علاوه بر کفّاره خود کفّاره زن را هم بدهد، و اگر زن از روی رضایت جماع دهد کفاره بر خود اوست، و مرد باید کفّاره خودش را بدهد، وکفاره ای که باید بدهند گذشت.
سوّم: عقد کردن زن از برای خود یا غیر، احرام بسته باشد یا نبسته باشد و مُحِل باشد.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 72- جایز نیست شخص مُحرم شاهد شود از برای عقد گرچه آن عقد برای غیر مُحرم باشد.
مسأله 73- جایز است شهادت دادن بر عقد مخصوصاً درصورتی که در حال مُحرم نبودن شاهد عقد شده باشد لکن احتیاط مستحبی
در ترک آن است.
مسأله 74- احتیاط واجب آن است که خواستگاری کردن در حال احرام جایز نیست.
مسأله 75- رجوع کردن به زنی که طلاق رجعی داده است مانع ندارد.
مسأله 76- اگر زنی را در حال احرام برای خود عقد کند با علم به مسأله، آن زن بر او حرام دائمی می شود.
مسأله 77- اگر زنی را با جهل به مسأله برای خود عقد کند عقدی که کرده است باطل است، لکن حرام دائمی نمی شود، ولی احتیاط آن است که آن زن را نگیرد خصوصاً اگر با او نزدیکی کرده باشد.
مسأله 78- ظاهراً فرقی بین زن عقدی وصیغه ای نیست در احکامی که ذکر شد.
مسأله 79- احتیاط لازم آن است که زن اگر مُحرم باشد و مرد مُحرم نباشد و عقد کند او را عقد باطل است و طلاق لازم ندارد و مرد نباید با زن نزدیکی کند، و درصورت علم زن به مسأله علاوه بر اینکه عقد باطل است زن نیز حرام ابدی می شود و نباید با او هیچ وقت ازدواج کند و طلاق لازم ندارد.
مسأله 80- اگر کسی عقد کند زنی را برای مُحرمی و مُحرم دخول کند پس اگر هر سه عالم به حکم و موضوع باشند بر هر یک آنها یک شتر کفاره است، و اگر دخول نکند کفاره نیست، و در این
حکم فرق نیست بین آنکه زن و عاقد محل باشند یا مُحرم، و اگر بعضی از آنها حکم را می دانند و بعضی نمی دانند بر آنکه می داند کفاره است.
چهارم: استمناء، یعنی طلب بیرون آمدن منی کردن به دست یا غیر آن، هر چند بخیال باشد یا به بازی کردن با زن خود یا کس دیگر به هر نحو باشد، پس اگر منی خارج شود کفاره آن یک شتر است، و احتیاط واجب آن است که در جایی که جماع موجب بطلان است استمناء نیز موجب بطلان باشد به نحوی که در جماع گفته شد.
پنجم: استعمال عطریات است از قبیل مشک و زعفران و کافور و عود و عنبر، بلکه مطلق عطر هر قسم که باشد.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 81- مالیدن عطر بر بدن و لباس جایز نیست و همینطور پوشیدن لباسی که بوی عطر می دهد اگر چه قبلًا به آن عطر مالیده شده باشد.
مسأله 82- خوردن چیزی که در آن چیزی است که بوی خوش می دهد مثل زعفران جایز نیست.
مسأله 83- اگر به پوشیدن لباس یا خوردن غذایی که بوی خوش می دهد اضطرار پیدا کند باید دماغ خود را بگیرد که بوی خوش به آن نرسد.
مسأله 84- از گلها یا سبزیهایی که بوی خوش می دهد باید اجتناب کند، مگر بعضی از انواع آن کهصحرایی است، مثل «بومادران» و «درمنه» و «خزامی» که می گویند از خوشبوترین گلها است.
مسأله 85- احتیاط آن است که از «دارچینی» و «زنجبیل» و «هل» و امثال آنها اجتناب کند اگر چه اقوی حرام نبودن آنها است.
مسأله 86- از میوه های خوشبو از قبیل سیب و به، اجتناب لازم نیست و خوردن و بوییدن آنها مانع ندارد، لکن احتیاط استحبابی آن است که بوییدن را ترک کند.
مسأله 87- اقوی حرمت گرفتن دماغ است از بوی بد، لکن فرار کردن از بوی بد به تند رفتن عیب ندارد.
مسأله 88- خرید و فروش عطریات اشکال ندارد لکن نباید آنها را برای امتحان بو کند یا استعمال کند.
مسأله 89- کفاره استعمال بوی خوش از روی علم و عمد یک گوسفند است بنابر احتیاط واجب. و همچنین اگر استفاده از بوی خوش بهصورت اکل و خوردن بوده باشد باید یک گوسفند کفاره بدهد.
مسأله 90- مشهور آن است که استعمال خلوق کعبه و آن چیزی است که کعبه را به آن خوشبو می کنند حرام نیست.
مسأله 91- اگر بوی خوش را مکرر استعمال کرد در وقت واحد
بعید نیست یک گوسفند کفایت کند، لکن احتیاط در تعدد است، و اگر در اوقات متعدده استعمال کرد بنابر اقوی باید کفّاره را متعدّد بدهد، و اگر بعد از استعمال کفاره داد و باز استعمال کرد واجب است که باز کفاره بدهد.
ششم: پوشیدن چیز دوخته مثل پیراهن و زیر جامه و قبا و امثال آنها.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 92- چیزهایی که شبیه به دوخته است؛ مثل پیراهن هایی که با چرخ یا با دست می بافند یا چیزهایی را که با نمد، بشکل بالاپوش می مالند مثل کلیجه و پستک و کلاه و غیر آن، جایز نیست پوشیدن آنها.
مسأله 93- اقوی اجتناب از مطلق دوخته است هر چند کم باشد، مثل کمربند دوخته و شب کلاه.
مسأله 94- همیانی را که در آن پول می گذارند اشکال ندارد به کمر ببندد، هر چند دوخته باشد، و بهتر آن است که قسمی کند که بی گره باشد. امّا اگر بتواند همیان دوخته نشده تهیه کند نمی تواند از همیان دوخته شده استفاده نماید.
مسأله 95- فتق بند اگر دوخته باشد برای ضرورت جایز است ببندد لیکن بهتر آن است که کفاره بدهد.
مسأله 96- اگر به لباس دوخته احتیاج پیدا کرد جایز است بپوشد،
ولی کفاره باید بدهد.
مسأله 97- جایز است گره زدن لباس احرام را، ولی احتیاط در گره نزدن است، و احتیاط واجب آن است که لنگ را به گردن گره نزنند.
مسأله 98- جایز است که لباس احرام را با سوزن یا چیز دیگر بعضی را به بعضی وصل کند گرچه احتیاط در ترک است.
مسأله 99- از برای زنها جایز است لباس دوخته هر قدر می خواهند بپوشند و کفاره ندارد، بلی جایز نیست از برای آنها پوشیدن «قفازین» و آن چیزی بوده که زنهای عرب در آن پنبه می گذاشتند و دست می کردند برای حفظ از سرما.
مسأله 100- کفاره پوشیدن لباس دوخته، یک گوسفند است.
مسأله 101- اگر مُحرم چند قسم لباس دوخته بپوشد مثل پیراهن و قبا و عبا برای هر یک باید کفاره بدهد و احتیاط واجب آن است که اگر آنها را توی هم کرد و یک دفعه پوشید باز برای هر یک کفاره بدهد.
مسأله 102- اگر از روی اضطرار لباسهای متعدد پوشید، کفاره ساقط نمی شود.
مسأله 103- اگر یک قسم لباس بپوشد مثل پیراهن و کفاره بدهد و باز پیراهن دیگر بپوشد یا آنرا که پوشیده است، بکَند و باز بپوشد باید برای دفعه دیگر نیز کفاره بدهد.
مسأله 104- احتیاط واجب آن است که اگر چند لباس از یک نوع بپوشد؛ مثل چند قبا یا چند پیراهن چه در مجلس واحد یا در مجالس عدیده برای هر یک کفاره بدهد، امّا اگر یک مرتبه آنها را بپوشد کفاره متعدّد نمی شود.
هفتم: سرمه کشیدن به سیاهی که در آن زینت باشد، هر چند قصد زینت نکند، و احتیاط واجب اجتناب از مطلق سرمه است که در آن زینت باشد، بلکه اگر بوی خوش داشته باشد بنابر اقوی حرام است.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 105- حرام بودن سرمه کشیدن به زن اختصاص ندارد و برای مرد نیز حرام است.
مسأله 106- در سرمه کشیدن کفاره نیست، لکن اگر در سرمه بوی خوش باشد احتیاط کفاره دادن است. ولی اگر بوی خوش آن در لحظه سرمه کشیدن قابل استشمام باشد اقوی کفّاره دادن است.
مسأله 107- درصورتی که احتیاج داشته باشد به سرمه کشیدن، مانعی ندارد.
هشتم: نگاه کردن در آینه.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 108- در این حکم فرقی بین زن و مرد نیست.
مسأله 109- نگاه کردن به اجسامصافصیقل داده شده که
عکس در آن پیداست و نگاه کردن در آبصاف اشکال ندارد.
مسأله 110- عینک زدن اگر زینت نباشد و قصد زینت هم نداشته باشد اشکال ندارد، ولی اگر زینت محسوب شود و به قصد زینت استفاده کند جایز نیست.
مسأله 111- در نظر کردن به آینه کفاره نیست لکن مستحب است که بعد از نگاه کردن لبیک بگوید.
مسأله 112- اگر در اطاقی که ساکن است آینه باشد و بداند که گاهی چشم او سهواً به آینه می افتد اشکال ندارد، لکن احتیاط آن است که آنرا بردارد یا چیزی روی آن بیندازد.
مسأله 113- احتیاط آن است که به آینه نگاه نکند اگر چه برای زینت نباشد.
نهم: پوشیدن موزه و چکمه و گیوه و جوراب و هر چه تمام روی پا را می گیرد.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 114- این حکم اختصاص به مردان دارد و برای زن مانع ندارد.
مسأله 115- اگر مرد محتاج شود به پوشیدن چیزی که روی پا را می گیرد احتیاط واجب آن است که روی آن را شکاف دهد.
مسأله 116- در پوشیدن آنچه روی پا را می گیرد احوط ثبوت کفاره گوسفند است.
دهم: فسوق است، و آن اختصاص به دروغ گفتن ندارد، بلکه فحش دادن و فخر به دیگران کردن نیز فسوق است خواه موجب نقص دیگران باشد یا نباشد، و از برای فسوق کفاره نیست، فقط باید استغفار کند، و مستحب است چیزی کفاره بدهد و اگر گاو ذبح کند بهتر است.
یازدهم: جدال است، و آن گفتن «لا واللَّه» و «بلی واللَّه» است.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 117- آنکه گفتن کلمه «لا» و کلمه «بلی» و در سایر لغات مرادف آن مثل «نه» و «آری» دخالتی در جدال ندارد یعنی تحقق جدال با مرادف لا وبلی در سایر لغات مشکل است، و قسم خوردن در مقام اثبات مطلب یا ردّ غیر، جدال است.
مسأله 118- قسم اگر به لفظ «اللَّه» باشد یا مرادف آن مثل «خدا» در زبان فارسی جدال است، و اما قسم به غیر خدا به هر کس باشد ملحق به جدال نیست.
مسأله 119- احتیاط واجب الحاق سایر اسماء اللَّه است به لفظ جلاله، پس اگر کسی قسم بخورد به رحمان و رحیم و خالق سماوات و ارض، جدال محسوب می شود به احتیاط واجب، درصورتی که مشتمل بر کلمه لا و بلی باشد.
مسأله 120- در مقام ضرورت برای اثبات حقی یا ابطال باطلی جایز است قسم بخورد به جلاله و غیر آن.
مسأله 121- اگر در جدال راستگو باشد در کمتر از سه مرتبه چیزی بر او نیست مگر استغفار، و در سه مرتبه کفاره باید بدهد، و کفاره آن یک گوسفند است.
مسأله 122- اگر در جدال دروغگو باشد در مرتبه اوّل باید یک گوسفند و بنابر احتیاط واجب در مرتبه دوّم یک گاو و در مرتبه سوّم یک شتر کفاره بدهد و احتیاط کامل استحبابی آن است که در مرتبه دوّم و سوّم جمع کند بین کفاره ذکر شده و یک گوسفند.
مسأله 123- اگر در جدال به دروغ در دفعه اوّل یک گوسفند کفاره ذبح کند بعید نیست که اگر بعد از آن جدال کند به دروغ کفاره آن یک گاو باشد.
مسأله 124- اگر در جدال به دروغ دو مرتبه جدال کرد و یک گاو ذبح کرد برای کفاره و بعد یک مرتبه دیگر جدال کرد به دروغ، بعید نیست کفاره اش شتر باشد. و اگر بعد از ذبح گاو دومرتبه دروغ گفت و جدال کرد بعید نیست دو شتر کفاره آن باشد.
مسأله 125- اگر به راست جدال کرد بیشتر از سه مرتبه هر چند مرتبه باشد یک گوسفند کفاره است مگر آنکه بعد از سه مرتبه کفاره بدهد، در اینصورت اگر سه مرتبه دیگر جدال کند به راست ثبوت کفاره محلّ اشکال است.
مسأله 126- اگر به دروغ ده مرتبه یا بیشتر جدال کند کفاره یک شتر است ظاهراً، مگر آنکه پس از سه مرتبه یا زیادتر، کفاره را ذبح
کند که در اینصورت بعید نیست که برای هر جدال اضافی یک بدنه واجب باشد.
دوازدهم: کشتن جانورانی که در بدن انسان یا حیوان ساکن می شوند مثل شپش و کک و کنه که در بدن حیوان است.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 127- جایز نیست انداختن شپش را از بدن. و در غیر شپش احتیاط واجب در نیانداختن است.
مسأله 128- جایز نیست نقل کردن آنرا از مکانی که محفوظ است به جایی که از آن ساقط شود و بیفتد و در غیر شپش احتیاط واجب در عدم نقل است و احتیاط آن است که به محلی که در معرض آن است که بیفتد نقل ندهد.
مسأله 129- احتیاط مستحب آن است که آنرا از محلی به محل دیگر از بدن نقل ندهند اگر مکان اوّل محفوظتر باشد.
مسأله 130- بعید نیست که در کشتن یا انتقال دادن کفاره نباشد، لکن احتیاطاً یک کف از طعامصدقه بدهد. و این احتیاط در شپش ترک نشود.
سیزدهم: انگشتر به دست کردن به جهت زینت و اگر برای استحباب باشد مانع ندارد.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 131- اگر انگشتر به دست کند نه برای زینت و نه برای
استحباب مثل آنکه برای خاصیتی به دست کند اشکال ندارد.
مسأله 132- احتیاط واجب آن است که مُحرم «حنا» برای زینت نبندد بلکه اگر زینت باشد ولو قصد نکند، احتیاط در ترک است.
مسأله 133- اگر قبل از احرام «حنا» ببندد چه به قصد زینت باشد یا نباشد و چه اثرش تا زمان احرام بماند یا نماند مانع ندارد، ولی احتیاط خوب است.
مسأله 134- انگشتر به دست کردن و حنا بستن کفاره ندارد.
چهاردهم: پوشیدن زیور است برای زن به جهت زینت.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 135- اگر زیور زینت باشد احتیاط واجب آن است که ترک کند هر چند قصد تزیین نداشته باشد.
مسأله 136- زیورهایی را که عادت داشته به پوشیدن آن قبل از احرام، اگر قصد زینت به آنها را نداشته باشد لازم نیست برای احرام بیرون بیاورد.
مسأله 137- زیورهایی را که عادت داشته به پوشیدن آن نباید به مرد نشان دهد حتی به شوهر خود.
مسأله 138- پوشیدن زیور حرام است ولی کفاره ندارد.
پانزدهم: روغن مالیدن است به بدن.
و در آن چند مسأله است:
مسأله 139- اقوی حرام بودن مالیدن روغن است اگر چه بوی
خوش در آن نباشد.
مسأله 140- جایز نیست روغنی که بوی خوش در آن است استعمال کند پیش از احرام اگر اثرش باقی می ماند تا وقت احرام.
مسأله 141- اگر از روی اضطرار و احتیاج روغن بمالد عیبی ندارد.
مسأله 142- خوردن روغن مانع ندارد اگر در آن بوی خوش مثل زعفران نباشد.
مسأله 143- اگر در روغن بوی خوش نباشد در مالیدن آن کفاره نیست.
مسأله 144- اگر در روغن بوی خوش باشد کفاره آن یک گوسفند است، امّا اگر استعمال روغن مزبور به غیر طریق اکل باشد احتیاط در کفاره است.
شانزدهم: ازاله مو است از بدن خود یا غیر خود چه مُحرم باشد چه مُحِل.
و در آن چند مسأله است:
مسأله 145- در حرمت ازاله مو فرقی نیست میان کم و زیاد بلکه ازاله یک مو نیز حرام است.
مسأله 146- ازاله مو اگر از روی ضرورت باشد عیب ندارد، مثل زیادی شپش و دردسر و موی چشم که اذیت می کند.
مسأله 147- اگر در وقت غسل یا وضو مویی بدون قصد کنده شود اشکال ندارد.
مسأله 148- در ازاله مو فرقی نیست بین تراشیدن یا نوره مالیدن یا کندن یا قیچی کردن و غیر آن.
مسأله 149- کفاره سر تراشیدن اگر به جهت ضرورت باشد به نحو تخییر یا دوازده «مد» طعام است که باید به شش مسکین بدهد، یا سه روز، روزه بگیرد، یا یک گوسفند قربانی کند. و «مد» یک چارک (ده سیر) است تقریباً.
مسأله 150- اگر تراشیدن از روی ضرورت نباشد احتیاط واجب آن است که یک گوسفند کفاره بدهد، بلکه تعیّن گوسفند در اینصورت بعید نیست.
مسأله 151- اگر از زیر هر دو بغل خود ازاله مو کند، باید یک گوسفند ذبح کند برای کفاره، و احتیاط آن است که اگر از زیر یک بغل هم ازاله مو کند سه فقیر را اطعام کند.
مسأله 152- احتیاط واجب آن است که اگر موی سر را ازاله کند به غیر تراشیدن کفاره تراشیدن را بدهد.
مسأله 153- اگر در غیر حال وضو یا غسل دست بکشد به سر یا ریش خود و یک مو یا بیشتر بیفتد احتیاط آن است که یک کف طعامصدقه بدهد.
هفدهم: پوشانیدن مرد است سر خود را به هر چه او را بپوشاند.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 154- احتیاط واجب آن است که سر را به چیزهای غیر
پوششی هم نپوشاند، مثل گل و حنا و دوا و پوشال و غیر اینها.
مسأله 155- احتیاط واجب آن است که چیزی بر سر نگذارد مثل بار برای حمل که سر به آن پوشیده شود.
مسأله 156- جایز است به بعض بدن خود، سر را بپوشاند، مثل آنکه دستها را روی سر بگذارد، لکن احتیاط در ترک است.
مسأله 157- جایز نیست سر را زیر آب کند بلکه بنابر احتیاط جایز نیست زیر مایع دیگری مثل گلاب و سرکه و غیر آن کند.
مسأله 158- بنابر اقوی در تغطیه در حکم سر است بعض سر، پس نباید بعض سر را هم بپوشاند.
مسأله 159- گوشها ظاهراً از سر محسوب است پس نباید آنها را پوشانید.
مسأله 160- پوشانیدن رو برای مردان مانع ندارد و از سر محسوب نیست، پس در وقت خواب مانعی از پوشاندن آن نیست.
مسأله 161- گذاشتن بند خیک آب بر سر از حکم پوشش استثنا شده و مانع ندارد.
مسأله 162- دستمالی را که برای سردرد به سر می بندد عیب ندارد.
مسأله 163- گذاشتن سر روی بالش برای خوابیدن مانع ندارد.
مسأله 164- اگر پارچه ای را روی کمانی بیندازد به نحوی که بالای سر باشد و سر را زیر آن کنند برای حفظ از پشه مانع ندارد،
و همچنین رفتن در پشه بند اشکال ندارد.
مسأله 165- زیر دوش حمام رفتن برای مُحرم مانع ندارد، لکن زیر آبشاری که سر را فرو گیرد جایز نیست.
مسأله 166- اگر سر را شست نباید با حوله و دستمال خشک کند و بعض سر هم در حکم همه است.
مسأله 167- در وقت خوابیدن مرد نباید سر خود را بپوشاند، و اگر بدون التفات پوشانید باید فوراً آنرا باز کند، و همینطور اگر از روی فراموشی پوشانید واجب است فوراً سر را باز کند، و مستحب است تلبیه بگوید بلکه احوط است گفتن آن.
مسأله 168- اگر سر را بپوشاند به نحوی از انحاء، کفاره آن بنابر احتیاط واجب یک گوسفند است، و احتیاط واجب کفاره است برای پوشاندن بعض سر.
مسأله 169- احوط آن است که اگر مکرر سر را پوشانید مکرر کفاره بدهد، یعنی برای هر دفعه یک گوسفند کفاره است، گرچه تعدد کفاره معلوم نیست و به نظر بعید نمی آید واجب نبودن.
مسأله 170- اگر سر را پوشانید و گوسفند را برای کفاره ذبح کرد و باز سر را پوشانید احتیاط به کفاره دادن دوباره خیلی مطلوب است گرچه وجوبش معلوم نیست.
مسأله 171- کفاره درصورتی واجب است که از روی علم به مسأله و عمد سر را بپوشاند، پس اگر از روی ندانستن مسأله یا
غفلت و سهو و نسیان بپوشاند کفاره ندارد.
هیجدهم: پوشانیدن زن است روی خود را به نقاب و روبند و برقع.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 172- پوشانیدن رو را به هر چیز اگر چه چیزهای غیر متعارف باشد مثل پوشال و گل و چیزهای دیگر جایز نیست بنابر احتیاط، و جایز نیست با بادبزن روی خود را بپوشاند.
مسأله 173- اقوی آن است کهصورت را از بینی تا چانه نپوشاند امّا نسبت به قسمت بالایصورت احتیاط واجب در عدم پوشش است.
مسأله 174- اگر دست های خود را رویصورت بگذارد مانع ندارد.
مسأله 175- اگر روی خود را برای خوابیدن روی بالش بگذارد مانع ندارد.
مسأله 176- واجب است برای نماز سر را بپوشاند، و مقدمتاً برای پوشانیدن سر کمی از اطراف رو را بپوشاند، لکن واجب است بعد از نماز فوراً آن را باز کند.
مسأله 177- جایز است برای روی گرفتن از نامحرم چادر یا جامه را که به سر افکنده پایین بیندازد تا محاذی بینی، بلکه چانه، بلکه درصورت احتیاج تا گردن، و چیزی بر او نیست.
مسأله 178- بهتر آن است که آن چیزی را که در موقع حاجت از سر پایین می اندازد با دست یا چیز دیگر دور از رو نگه دارد که به
صورت نچسبد، بلکه این کار احوط است.
مسأله 179- بعضی برای دور نگه نداشتن جامه را ازصورت کفاره لازم دانسته اند، و آن احوط است گر چه اقوی واجب نبودن آن است.
مسأله 180- در نقاب انداختن و پوشاندن رو به هر نحو که باشد کفاره لازم نیست گرچه موافق احتیاط است.
نوزدهم: سایه قرار دادن مرد است بالای سر خود در حال سیر و راه پیمودن.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 181- سایه قرار دادن جایز نیست از برای مردان، و برای زنها و بچه ها جایز است، و کفاره هم ندارد.
مسأله 182- حرام بودن سایه قرار دادن بالای سر مختص به حال منزل طی کردن است، و اما در حالی که در محلی منزل کرد در منی باشد یا غیر آن زیر سایه رفتن مانع ندارد، و با چتر و مثل آن سایه بر سر قرار دادن مانع ندارد اگر چه در حال راه رفتن باشد پس مانع ندارد که در منی از چادر خود تا محلی که ذبح می کنند یا محلی که رمی جمرات می کنند با چتر برود گرچه احتیاط مستحب ترک است در حال راه رفتن.
مسأله 183- فرق نیست در حرام بودن سایه قرار دادن در وقت طی کردن منزل بین آنکه در محملی باشد که روپوش دارد یا در اتومبیل سرپوشیده باشد یا در هواپیما باشد یا زیر سقف کشتی باشد.
مسأله 184- در وقت طی منزل حرکت در جنب مَحمل و استظلال به محمل برای ماشی (پیاده) جایز است ولی احتیاط آن است که مُحرمی که سواره است به پهلوی محمل استظلال نکند، اگر چه جایز بودن آن خالی از قوّت نیست.
مسأله 185- کسانی که از تهران یا جای دیگر می خواهند به مکه مشرّف شوند با هواپیما اگر نذر کنند برای احرام بستن از تهران، نذر آنهاصحیح است و باید مُحرم شوند، و اگر راه دیگری نباشد جز هواپیما باید بروند به عمره مفرده، لکن برای زیر سقف بودن در حال طی منزل باید کفاره بدهند.
مسأله 186- کسی که نذر کند از تهران یا جای دیگر مُحرم شود باید مُحرم شود و می تواند در طی طریق از راهی برود که زیر سایه قرار بگیرد یعنی زیر سایه ثابت رفتن جایز است بنابراین عبور مُحرم از زیر تونل ها و پل ها و عبور از زیر سایه درختان که سایه ثابت دارند مانع ندارد.
مسأله 187- کسانی که می خواهند با هواپیما به مکه بروند و عمره مفرده انجام دهند می توانند با هواپیما به مدینه بروند و از آنجا بنابر احتیاط واجب در مسجد شجره مُحرم شوند و با اتومبیلی که سقف ندارد به مکه بروند و یا آنکه بروند جدّه به قصد رفتن به جُحفه و در جُحفه مُحرم شوند و با اتومبیل بی روپوش بروند به مکه معظمه و اگر رفتن به جُحفه امکان نداشت می توانند از ادنی الحلّ برای
عمره مفرده مُحرم شوند و سپس اعمال عمره مفرده را انجام دهند.
مسأله 188- نشستن در زیر سقف در حال طی منزل در شب خلاف احتیاط است گرچه جایز بودن آن به نظر بعید نیست. بنابراین بعید نیست جایز بودن نشستن مُحرم در هواپیمایی که شب حرکت می کند.
مسأله 189- در جایز نبودن سایه بالای سر قرار دادن فرق نیست بین سواره و پیاده.
مسأله 190- استظلال در وقت طی منزل برای عذری مثل شدت گرما یا شدت سرما یا بارندگی جایز است، لکن باید کفاره بدهد.
مسأله 191- کفاره سایه قرار دادن در حال طی منزل یک گوسفند است چه با عذر سایه افکنده باشد چه با اختیاط بنابر اقوی.
مسأله 192- اقوی کفایت یک گوسفند است در احرام عمره مفرده، هر چند بیش از یک مرتبه سایه قرار داده باشد.
بیستم: بیرون آوردن خون است از بدن خود.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 193- بیرون آوردن خون از بدن دیگری مثل حجامت کردن او یا دندان او را کشیدن در حال ضرورت حرام نیست.
مسأله 194- جایز نیست به مثل خراشیدن بدن، خون از آن بیرون آورد، و همینطور جایز نیست به مسواک نمودن، خون از بُن دندانها بیرون آورد.
مسأله 195- جایز است در حال احتیاج خون بگیرد به حجامت و غیر آن، و همینطور خون دمل را بیرون آوردن در حال احتیاج و جرب را خاریدن درصورتی که موجب آزار است، اگر چه از آن خون درآید.
مسأله 196- خون از بدن در آوردن کفاره ندارد، اگر چه بدون عذر باشد.
بیست و یکم: ناخن گرفتن.
و در آن چند مسأله است:
مسأله 197- جایز نیست بعض ناخن را هم بگیرد مگر آنکه موجب آزار شود، مثل آنکه بعض آن افتاده باشد و بعض دیگر موجب آزار او باشد.
مسأله 198- جایز نیست ناخن پا را هم بگیرد چنانچه جایز نیست ناخن دست را بگیرد.
مسأله 199- فرقی نیست بین آلات ناخن گیری قیچی باشد یا چاقو یا ناخن گیر، و اقوی آن است که ازاله ناخن نکند به هیچوجه حتی به سوهان و دندان.
مسأله 200- اگر انگشت زیادی داشته باشد جایز نیست ناخن آن را بگیرد بنابر احتیاط واجب، و همچنین اگر دست زیادی داشته باشد احتیاط لازم آن است که ناخن آن را نگیرد.
بیست و دوّم: کندن دندان است هر چند خون نیاید بنابر احتیاط،
و احتیاط آن است که یک گوسفند کفّاره بدهد.
بیست و سوّم: کندن یا بریدن درخت یا گیاهی که در حرم روییده باشد.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 201- اگر گیاهی یا درختی در منزل مُحرم روییده شده باشد بعد از آنکه منزل او شده پس اگر آن را خودش کاشته باشد جایز است آنرا بکند و یا قطع کند.
مسأله 202- اگر گیاه یا درختی در منزل او روییده، بعد از آنکه منزل او شده، لکن خودش آنرا نکاشته باشد احتیاط آن است که آن را قطع نکند گرچه اقوی جواز است.
مسأله 203- اگر منزلی که در آن سکونت کرده و لو نخریده باشد دارای درخت و گیاه است نباید آنرا قطع کند.
مسأله 204- درختهای میوه و درخت خرما از این حکم بیرون است و می تواند میوه های آنها و شاخه هایی از آنها را که در کمیّت یا کیفیّت میوه تأثیر می گذارند قطع کند امّا خود آنها را نباید قطع کند، و در گیاهها (اذخر) که گیاه معروفی است از حکم مستثنی است و قطع آن مانع ندارد.
مسأله 205- اگر درختی را که جایز نیست کندنش، بکند احتیاط آن است که اگر بزرگ باشد یک گاو کفاره بدهد و اگر کوچک باشد یک گوسفند.
مسأله 206- اگر بعض درخت را قطع کند اقوی آن است که قیمت آنرا کفاره بدهد.
مسأله 207- در قطع گیاه ها کفاره نیست بجز استغفار.
مسأله 208- جایز است که شتر خود را بگذارد که علف بخورد حتی خودش هم می تواند برای ناقه اش علف ها را چیده و قطع کند.
مسأله 209- آنچه ذکر شد از قطع درخت و گیاه حرم، مختص به محرم نیست بلکه برای همه کس ثابت است.
مسأله 210- اگر به نحو متعارف راه برود و گیاهی از راه رفتن او قطع شود اشکالی ندارد.
بیست و چهارم: جایز نیست سلاح در بر داشتن مثل شمشیر و نیزه و تفنگ و هر چه از آلات جنگ باشد مگر برای ضرورت.
و همراه داشتن سلاح اگر بگونه ای باشد که عرفاً مسلّح به حساب بیاید حرام است و اگر مسلّح بودنصدق نکند اشکال ندارد و دلیلی هم بر کراهت آن قائم نشده است.
«مسائل متفرقه محرمات احرام»
مسأله 211- اگر مُحرم در حال احرام برای سردرد دستمالی به دور سر ببندد اگر چه تمام سر را بگیرد کفاره ندارد.
مسأله 212- آنچه در حال احرام حرام است، سایه بر سر قرار دادن است. بنابر این اگر ماشین از زیر پلهایی که در مسیر واقع شده برود
و به ناچار مُحرمین از زیر پلها عبور کنند و یا در محل بنزین در زیر سقف متوقف شود و مُحرمین زیر سقف قرار گیرند اشکالی پیدا نمی شود و کفاره ندارد.
مسأله 213- شخصی که با ماشین مسقف رانندگی می کند باید در هر احرام یک گوسفند کفاره بدهد و با تکرار پیاده و سوار شدن کفاره تکرار نمی شود. و همچنین در سایر موارد سایه بر سر قرار دادن.
مسأله 214- پوشیدن نعلینی که بندهای عریضی داشته باشد ولی تمام روی پا را نگیرد در حال احرام مانعی ندارد.
مسأله 215- در شب، استظلال نیست بنابر این جایز است مُحرم در شب با ماشین سقف دار به مکه برود ولی در هوای ابری در روز جایز نیست مگر ابر بطوری تیره باشد که استظلالصدق نکند.
مسأله 216- جایز است از جاهای دور مثل تهران با نذر مُحرم شود ولی اگر زیر سقف سفر می کند باید کفاره بدهد.
مسأله 217- تزریق آمپول در حال احرام مانع ندارد ولی اگر موجب بیرون آمدن خون از بدن می شود تزریق نکند مگر در مورد حاجت و ضرورت.
مسأله 218- در حرام بودن سایه بر سر قرار دادن فرق است بین سایه ای که با شخص حرکت کند مثل چتر و ماشین مسقف و بین سایه ثابت مثل پل و تونل و غیره بنابراین حرمت استظلال سایه ثابت را شامل نمی شود لذا مُحرم می تواند از زیر پُلها و تونل هایی که
در جاده ها هست عبور کند، ولی در حرام بودن استظلال فرقی بین اجبار و اختیار نیست.
مسأله 219- بعد از آنکه مُحرم به منزل رسید ولو در محله های جدید مکه که از مسجدالحرام دور هستند می تواند برای رفتن به مسجدالحرام در ماشینهای مسقف سوار شود یا زیر سایه برود.
س 1- آیا کشتن مارمولک و از این قبیل جانوران، در حال احرام اشکال دارد؟
ج- از مُحرمات احرام محسوب نیست.
س 2- آیا شوهر پس از مُحل شدن می تواند زوجه مُحرم خود را از روی التذاذ دست بزند؟
ج- بر مرد مزبور منعی نیست، و حُرمت در زن محل اشکال است اگر چه لذت می برد.
س 3- فردی که از احرام در آمده، زنش را که مُحرم است می بوسد اگر چه زن راضی نیست، آیا این کار نسبت به مرد و زن چه حکمی دارد؟
ج- تحقّق حرمت برای هیچکدام از آنها ثابت نیست و کفّاره هم بر هیچیک از آنها لازم نیست.
س 4-صابون و بعضی از شامپوها که بویی دارند، آیا می شود برای بدن استعمال کرد یا خیر؟ ضمناً خیلی بوی خوشی هم ندارند.
ج- چنانچه از انواع طیب های مُحرّم (از قبیل مشک و زعفران
و کافور و عود و عنبر) در او بکار رفته باشد استفاده از آن جایز نیست و در غیر اینصورت احتیاط واجب در ترک است.
س 5- حمل قمقمه آب که در محفظه دوخته نگهداری می شود برای مُحرم چهصورت دارد؟
ج- حکم همیان را دارد یعنی اگر مُحرم بتواند محفظه دوخته نشده تهیّه کند نمی تواند از محفظه دوخته شده استفاده کند ولی دست گرفتن آن مانع ندارد.
س 6- در مورد نظر کردن در آینه، گاهی نگاه می کند که خود را ببیند، و گاهی برای دیدن ماشین و غیره و یا مثلًا برای علاج دردی، آیا برای مُحرم فرق می کند و یا یکسان است؟
ج- احوط، اجتناب است در همه موارد ذکر شده در سؤال، درصورتیکه ضرورتی نباشد.
س 7- در حال احرام عده ای از همدیگر عکس می گیرند، و در دوربین عکاسی که آینه است و یا حالت شفاف و آینه مانندی دارد نظر می کنند، بفرمایید اشکال دارد یا خیر؟
ج- نظر در آینهصدق نمی کند و اشکال ندارد.
س 8- آیا سوگند معمولی به حال احرام اشکال دارد، همانند سوگندهای روزمره مردم کوچه و بازار؟
ج- قسم به غیر خدا و به غیر اسماءاللَّه از مُحرّمات احرام نیست.
س 9- بعضی به علت عرق سوز شدن بدن، احتیاج به پمادی
دارند که چربی دارد، آیا مُحرم می تواند از این پماد به بدن خود بمالد یا خیر؟
ج- نمی تواند مگر در مورد ضرورت، ولی کفاره ندارد ولو در غیر مورد ضرورت، مگر آنکه بوی خوش داشته باشد، که حرام است و کفاره آن بنابر احتیاط یک گوسفند است.
س 10- در موردی که کنده شدن مو با کشیدن دست به سر وصورت کفاره دارد، آیا فرقی بین عمد و سهو و غفلت هست؟
ج- فرقی نمی کند به شرط آنکه دست کشیدن عمدی باشد.
س 11- اگر غیر مُحرم از مُحرم، ازاله مو کند یا یکی از کارهایی که بر مُحرم حرام است و کفاره دارد انجام دهد، چه حکمی دارد؟
ج- نسبت به مُحل مطلقاً کفّاره ای نیست و نسبت به مُحرم اگر در موقع ازاله بی اختیار بوده و یا اسناد ازاله به مُحرم ولو تسبیباً محرز نباشد کفّاره ندارد.
س 12- مُحرم سرش تر است، اگر بخواهدصبر کند تا خودش خشک شود و وضو بگیرد آفتاب طلوع می کند و نمازش قضا می شود، آیا وظیفه اش تیمم است؟
ج- اگر نمی تواند ولو با دست سر را خشک کند، احوط جمع بین وضو با این حال و تیمم است.
س 13- کسی که موی مصنوعی دارد و با همین حال برای
عمره مفرده مُحرم شده و اعمال خود را انجام داده است آیا اشکال دارد؟
ج- ضرر به عمره مفرده ندارد، ولی اگر مرد آن را بر سرش گذاشته است باید کفاره بدهد.
س 14- کسی که از تنعیم مُحرم می شود استظلال برای او چه حکمی دارد؟
ج- چون تنعیم جزو مکه شده و مکه منزل است، استظلال در فرض سؤال مانع ندارد.
س 15- میقات عمره مفرده در خود مکه واقع شده است، آیا کسی که در آنجا برای عمره مفرده احرام بست می تواند در اتوبوس سقف دار سوار شود یا خیر، با توجه به اینکه محل سکونت او مکه است؟
ج- در فرض مذکور مانع ندارد.
س 16- افرادی که از مسجد شجره مُحرم شدند و شبانه برای مکه حرکت نمودند ولی نزدیک طلوع آفتاب در ماشین سقف دار به خواب رفتند و بعد از طلوع آفتاب بیدار شدند و ماشین را نگاه داشتند، آیا برای مدتی که در حال سیر در زیر سقف بودند، کفاره دارد یا خیر، و الآن که ایستادند و می خواهند پیاده شوند، چه حکمی دارد؟
ج- برای مدّتی که خواب بوده اند، یا ماشین ایستاده، کفاره واجب
نیست، ولی اگر بعد از بیدار شدن و التفات و قبل از ایستادن ماشین، استظلال شده ولو اضطراراً، کفاره واجب است.
س 17- در حال احرام وقتی ماشینهای بی سقف حرکت می کند و سفر انجام می شود، آیا پیاده و سوار شدن از ماشین در حالی که ایستاده است، درصورتی که مستلزم گذشتن از زیر سقف قسمت جلو ماشین است، چه حکمی دارد؟
ج- مانع ندارد.
س 18- آیا استظلال، مربوط به سایه حاصل از تابش عمودی خورشید است یا حاصل از تابش مایل خورشید را هم شامل می شود؟
ج- فرق نمی کند.
س 19- آیا استظلال، مربوط به سایه بر سر می باشد یا اگر سایه فقط بر شانه بیفتد استظلالصدق می کند؟
ج-صدق نمی کند.
س 20- آیا استظلال فقط مربوط به سقف می باشد یا شامل سایه حاصل از دیوار ماشین هم می شود؟
ج- شامل نمی شود.
س 21- در شهر مکه تونل هایی احداث کرده اند که طولش بیش از 1500 متر می باشد آیا بعد از احرام عمره مفرده می شود داخل آن با اتومبیل سفر کرد با علم به اینکه مسقف است؟
ج- مانع ندارد حتّی اگر خودش آن راه را اختیار کند و از زیر آن سقف برود اشکال ندارد.
س 22- آیا مُحرم به محض وصول به مکه می تواند استظلال نماید و یا بایستی به منزل برسد و بعد از اتخاذ منزل جایز است؟
ج- مکه منزل است، و با رسیدن به آن استظلال مانع ندارد.
س 23- آیا گرفتن ناخن توسط مُحرم از غیر مُحرم جایز است؟
ج- اشکال ندارد.
س 24- آیا مُحرم می تواند ناخن مُحرم دیگر را به قصد تقصیر بگیرد یا نه؟
ج- اشکال ندارد.
س 25- کندن دندان که بر مُحرم حرام است مقصود دندان خودش می باشد یا شامل دندان غیر هم می شود؟ و در تقدیر حرمت درصورت خون آمدن است یا مطلقاً؟
ج- شامل دندان غیر نمی شود، هر چند خون از آن بیرون آید.
س 26- آیا در حال احرام می توان دندانی را که شدیداً درد دارد و دکتر سفارش می کند که آن را بکشید، کشید، گرچه باعث خونریزی شود؟
ج- اگر ضرورت دارد مانع ندارد، و کفاره هم ندارد.
س 27- هرگاه مُحرم سر خود را با چیز دوخته بپوشاند آیا یک کفاره باید بدهد یا دو کفاره؟
ج- باید دو کفاره بدهد مگر درصورت جهل و نسیان.
س 28- در بین مردم معروف است که مُحرم نباید به کسی دستور بدهد، مثلًا نباید به کسی بگوید یک لیوان آب یا چای یا چیز دیگر به من بدهید و باید خودش بردارد، آیا اگر در حال احرام چنین درخواستی از دوست خود بکند گناه کرده است یا نه؟ و درصورت گناه آیا کفاره هم دارد یا نه؟
ج- اشکال ندارد.
«مستحبات دخول حرم»
1- همین که مُحرم به حرم رسید، پیاده شده و به جهت دخول حرم غسل نماید.
2- از برای تواضع و فروتنی نسبت به حضرت حق جلّ و علا پا برهنه شده و نعلین خود را در دست گرفته داخل حرم شود و این عمل ثواب زیادی دارد.
3- وقت دخول حرم مقداری از علف (اذخر) گرفته آنرا بجود.
«مستحبات دخول مکه معظمه»
برای دخول مکه معظمه نیز مستحب است مکلّف غسل بنماید.
و هنگامی که وارد مکه می شود با حالت تواضع وارد شود، و کسی که از راه مدینه برود از بالای مکه داخل شده و وقت بیرون آمدن از
پایین آن بیرون آید.
«آداب دخول مسجدالحرام»
مستحب است مکلف برای دخول مسجدالحرام غسل بنماید و همچنین مستحب است با پای برهنه و با حالت سکینه و وقار وارد شود و هنگام ورود از درب «بنی شیبه» وارد شود و گفته اند که باب بنی شیبه در حال کنونی مقابل باب السلام است بنابر این نیکو این است که شخص از باب السلام وارد شده و مستقیماً بیاید تا از ستونها بگذرد.
و مستحب است بر درب مسجدالحرام ایستاده، بگوید:
«السَّلَامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا النَّبِیُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَکَاتُهُ، بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ وَمَا شَاءَ اللَّهُ، السَّلَامُ عَلی أَنْبِیَاءِ اللَّهِ وَرُسُلِهِ، السَّلَامُ عَلی رَسُولِ اللَّهِ السَّلَامُ عَلی إِبْرَاهِیمَ خَلِیلِ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ.»
و در روایت دیگر وارد است که نزد درب مسجد بگوید:
«بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ وَمِنَ اللَّهِ وَإِلَی اللَّهِ وَمَا شَاءَ اللَّهُ وَعَلی مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِصَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ، وَخَیْرُ الْأَسْمَاءِ للَّهِ، وَالْحَمْدُ للَّهِ وَالسَّلَامُ عَلی رَسُولِ اللَّهِ، السَّلَامُ عَلی مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، السَّلَامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا النَّبِیُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَکَاتُهُ، السَّلَامُ عَلی أَنْبِیَاءِ اللَّهِ وَرُسُلِهِ، السَّلَامُ عَلی خَلِیلِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ السَّلامُ
عَلَی الْمُرْسَلِینَ وَالْحَمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ، السَّلَامُ عَلَیْنَا وَعَلی عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِینَ، اللَّهُمَّصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَبَارِکْ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَارْحَمْ مُحَمَّداً وَآلَ مُحَمَّدٍ کَمَآصَلَّیْتَ وَبَارَکْتَ وَتَرَحَّمْتَ عَلی إِبْرَاهِیمَ وَآلِ إِبْرَاهِیمَ إِنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ اللَّهُمَّصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَرَسُولِکَ اللَّهُمَّصَلِّ عَلی إِبْرَاهِیمَ خَلِیلِکَ وَعَلی أَنْبِیَائِکَ وَرُسُلِکَ وَسَلِّمْ عَلَیْهِمْ، وَسَلَامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ وَالْحَمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ اللَّهُمَّ افْتَحْ لِی أَبْوَابَ رَحْمَتِکَ وَاسْتَعْمِلْنِی فِی طَاعَتِکَ وَمَرْضَاتِکَ وَاحْفَظْنِی بِحِفْظِ الْإِیمَانِ أَبَداً مَا أَبْقَیْتَنِی جَلَّ ثَنَاءُ وَجْهِکَ، الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِی جَعَلَنِی مِنْ وَفْدِهِ وَزُوّارِهِ وَجَعَلَنِی مِمَّنْ یَعْمُرُ مَسَاجِدَهُ، وَجَعَلَنِی مِمَّنْ یُنَاجِیه، اللَّهُمَّ إِنِّی عَبْدُکَ وَزَائِرُکَ فِی بَیْتِکَ وَعَلی کُلِّ مَأْتِیٍّ حَقٌّ لِمَنْ أَتَاهُ وَزَارَهُ، وَأَنْتَ خَیْرُ مَأْتِیٍّ وَأَکْرَمُ مَزُورٍ فَأَسْأَلُکَ یَا اللَّهُ یَا رَحْمنُ بِأَنَّکَ أَنْتَ اللَّهُ لَاإِلهَ الَّا أَنْتَ وَحْدَکَ لَاشَرِیکَ لَکَ بِأَنَّکَ وَاحِدٌ احَدٌصَمَدٌ لَمْ تَلِدْ وَلَمْ تُولَدْ وَلَمْ یَکُنْ لَهُ (لَکَ خ. ل) کُفُواً أَحَدٌ، وَأَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُکَ وَرَسُولُکَصَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَعَلی أَهْلِ بَیْتِهِ یَا جَوادُ یَا کَرِیمُ یَا مَاجِدُ یَا جَبَّارُ یَا کَرِیمُ أَسْأَلُکَ أَنْ تَجْعَلَ تُحْفَتَکَ إِیَّایَ بِزِیَارَتِی إِیَّاکَ أَوَّلَ شَیْ ءٍ تُعْطِینِی فَکَاکَ رَقَبَتِی مِنَ النَّارِ.»
پس سه مرتبه می گوید:
«اللَّهُمَّ فُکَّ رَقَبَتِی مِنَ النَّارِ.»
پس می گوید:
«وَأَوْسِعْ عَلَیَّ مِنْ رِزْقِکَ الْحَلَالِ الطَّیِّبِ وَادْرَأْ عَنِّی شَرَّ شَیَاطِینِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَشَرَّ فَسَقَةِ الْعَرَبِ وَالْعَجَمِ.»
پس داخل مسجدالحرام شود و رو به کعبه دستها را بلند نموده و بگوید:
«اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ فِی مَقَامِی هَذَا وَفِی أَوَّلِ مَنَاسِکِی أَنْ تَقْبَلَ تَوْبَتِی وَأَنْ تَتَجَاوَزَ عَنْ خَطِیئَتِی وَأَنْ تَضَعَ عَنِّی وِزْرِی، الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِی بَلَّغَنِی بَیْتَهُ الْحَرَامَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَشْهَدُ أَنَّ هَذَا بَیْتُکَ الْحَرَامُ الَّذِی جَعَلْتَهُ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً مُبَارَکاً وَهُدًی لِلْعَالَمِینَ اللَّهُمَّ إِنِّی عَبْدُکَ وَالْبَلَدَ بَلَدُکَ وَالْبَیْتَ بَیْتُکَ جِئْتُ أَطْلُبُ رَحْمَتَکَ وَأَؤُمُّ طَاعَتَکَ مُطِیعاً لِأَمْرِکَ رَاضِیاً بِقَدَرِکَ أَسْأَلُکَ مَسْأَلَةَ الْفَقِیرِ إِلَیْکَ الْخَائِفِ لِعُقُوبَتِکَ اللَّهُمَّ افْتَحْ لِی أَبْوَابَ رَحْمَتِکَ وَاسْتَعْمِلْنِی بِطَاعَتِکَ وَمَرْضَاتِکَ.»
بعد خطاب می کند بسوی کعبه و می گوید:
«الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِی عَظَّمَکِ وَشَرَّفَکِ وَکَرَّمَکِ وَجَعَلَکِ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً مُبَارَکاً وَهُدًی لِلْعَالَمِینَ.»
و مستحب است وقتی که محاذی حجرالاسود شد بگوید:
«أَشْهَدُ أَنْ لَاإِلهَ الَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَاشَرِیکَ لَهُ وَأَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ آمَنْتُ بِاللَّهِ وَکَفَرْتُ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَاللَّاتِ
وَالْعُزَّی وَبِعِبَادَةِ الشَّیْطَانِ وَبِعِبَادَةِ کُلِّ نِدٍّ یُدْعَی مِنْ دُونِ اللَّهِ.»
و هنگامی که نظرش به حجرالاسود افتاد متوجه به سوی او شود و بگوید:
«الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِهَذَا وَمَا کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لَاأَنْ هَدَانَا اللَّهُ، سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ للَّهِ وَلَا إِلهَ الَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَکْبَرُ، اللَّهُ أَکْبَرُ مِنْ خَلْقِهِ وَاللَّهُ أَکْبَرُ مِمَّا أَخْشَی وَاحْذَرُ، لَاإِلهَ الَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ، لَهُ الْمُلْکُ وَلَهُ الْحَمْدُ یُحْیِی وَیُمِیتُ وَیُمِیتُ وَیُحْیِی وَهُوَ حَیٌّ لَایَمُوتُ بِیَدِهِ الْخَیْرُ وَهُوَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیر، اللَّهُمَّصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَبَارِکْ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ کَأَفْضَلِ مَاصَلَّیْتَ وَبَارَکْتَ وَتَرحَّمْتَ عَلی إِبْرَاهِیمَ وَآلِ إِبْرَاهِیمَ إِنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ، وَسَلَامٌ عَلی جَمِیعِ النَّبِیِّینَ وَالْمُرْسَلِینَ وَالْحَمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ اللَّهُمَّ إِنِّی اومِنُ بِوَعْدِکَ وَأُصَدِّقُ رُسُلَکَ وَأَتَّبِعُ کِتَابَکَ.»
و در روایت معتبر وارد است که وقتی که نزدیک حجرالاسود رسیدی دستهای خود را بلند کن و حمد و ثنای الهی را بجا آور، وصلوات بر پیغمبر بفرست و از خداوند عالم بخواه که عمل تو را قبول کند پس از آن حجر را بوسیده و استلام نما. و اگر بوسیدن ممکن نشد استلام نما، و اگر آن هم ممکن نشد اشاره به آن کن و بگو:
اللَّهُمَّ أَمَانَتِی أَدَّیْتُهَا وَمِیثَاقِی تَعَاهَدْتُهُ لِتَشْهَدَ لِی بِالْمُوَافَاةِ اللَّهُمَّ تَصْدِیقاً بِکِتَابِکَ وَعَلی سُنَّةِ نَبِیِّکَصَلَوَاتُکَ عَلَیْهِ وَآلِهِ
اشْهَدُ أَنْ لَاإِلهَ الَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَاشَرِیکَ لَهُ وَأَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ آمَنْتُ بِاللَّهِ وَکَفَرْتُ بَالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَاللَّاتِ وَالْعُزَّی وَعِبَادَةِ الشَّیْطَآنِ وَعِبَادَةِ کُلِّ نِدٍّ یُدْعَی مِنْ دُونِ اللَّهِ.»
و اگر نتوانی همه را بخوانی بعضی را بخوان و بگو:
«اللَّهُمَّ إِلَیْکَ بَسَطْتُ یَدِی وَفِیمَا عِنْدَکَ عَظُمَتْ رَغْبَتِی فَاقْبَلْ سُبْحَتِی وَاغْفِرْ لِی وَارْحَمْنِی، اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْکُفْرِ وَالْفَقْرِ وَمَوَاقِفِ الْخِزْیِ فِی الدُّنْیَا وَالآخِرَةِ.»
«مستحبات دیگر مکه معظمه»
آداب و مستحبات دیگر در مکه معظمه از این قرار است:
1- زیاد ذکر خدا نمودن و خواندن قرآن.
2- ختم نمودن قرآن.
3- خوردن از آب زمزم و بعد از خوردن این دعا را بخواند:
«اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ عِلْماً نَافِعاً وَرِزْقاً وَاسِعاً وَشِفَاءً مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَسُقْمٍ.»
و نیز بگوید:
«بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ وَالشُّکْرُ للَّهِ.»
4- نظر نمودن به کعبه و بسیار تکرار کردن آن.
5- در هر شبانه روز ده مرتبه طواف نمودن؛ در اول شب سه طواف، و در آخر شب سه طواف، و پس از دخولصبح دو طواف،
و بعد از ظهر دو طواف.
6- هنگام توقف در مکه به عدد ایام سال؛ یعنی سیصد وشصت مرتبه طواف نماید و اگر این مقدار نشد پنجاه و دو مرتبه و اگر آن هم میسور نشد هر مقداری که بتواند.
7- به خانه کعبه داخل شود خصوصاً کسی که سفر اوّل اوست و مستحب است قبل از دخول غسل بنماید و در وقت داخل شدن بگوید:
«اللَّهُمَّ إِنَّکَ قُلْتَ وَمَنْ دَخَلَهُ کَانَ آمِناً فَآمِنِّی مِنْ عَذَابِ النَّارِ.»
پس دو رکعت نماز بین دو ستون بر سنگ قرمز بگزارد در رکعت اوّل بعد از حمد، «حم سجده» و در رکعت دوّم بعد از حمد، پنجاه و پنج آیه از سایر جاهای قرآن بخواند.
8- دو رکعت نماز خواندن در هر یک از چهار زاویه کعبه و بعد از نماز این دعا را بخواند:
«اللَّهُمَّ مَنْ تَهَیَّأَ أَوْ تَعَبَّأَ أَوْ أَعَدَّ أَوِ اسْتَعَدَّ لِوِفَادَةٍ إِلی مَخْلُوقٍ رَجَاءَ رِفْدِهِ وَجَائِزَتِهِ وَنَوَافِلِهِ وَفَوَاضِلِهِ فَإِلَیْکَ یَا سَیِّدِی تَهْیِئَتِی وَتَعْبِئَتِی وَإِعْدَادِی وَاسْتِعْدَادِی رَجَاءَ رِفْدِکَ وَنَوَافِلِکَ وَجَائِزَتِکَ، فَلَا تُخَیِّبِ الْیَوْمَ رَجَائِی یَا مَنْ لَایَخِیبُ عَلَیْهِ سَائِلٌ وَلَا یَنْقُصُهُ نَائِلٌ فَإِنِّی لَمْ آتِکَ الْیَوْمَ بِعَمَلٍصَالِحٍ قَدَّمْتُهُ وَلَا شَفَاعَةِ مَخْلُوقٍ رَجَوْتُهُ وَلکِنِّی أَتَیْتُکَ مُقِرّاً بِالظُّلْمِ
وَالْإِسَاءَةِ عَلی نَفْسِی فَإِنَّهُ لَاحُجَّةَ لِی وَلَا عُذْرَ فَأَسْأَلُکَ یَا مَنْ هُوَ کَذلِکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَتُعْطِیَنِی مَسْأَلَتِی وَتَقْلِبَنِی بِرَغْبَتِی وَلَا تَرُدَّنِی مَجْبُوهاً مَمْنُوعاً وَلَا خَائِباً یَا عَظِیمُ یَا عَظِیمُ یَا عَظِیمُ أَرْجُوکَ لِلْعَظِیمِ، أَسْأَلُکَ یَا عَظِیمُ أَنْ تَغْفِرَ لِیَ الذَّنْبَ الْعَظِیمَ لَاإِلهَ الَّا أَنْتَ.»
و مستحب است هنگام خروج از کعبه سه مرتبه «اللَّهُ اکْبَرُ» بگوید پس بگوید:
«اللَّهُمَّ لَاتَجْهَدْ بَلَاءَنَا رَبَّنَا وَلَا تُشْمِتْ بِنَا أَعْدَاءَنَا فَإِنَّکَ أَنْتَ الضَّارُ النَّافِعُ.»
بعداً پایین آمده و پله ها را دست چپ قرار داده کعبه را استقبال نماید و نزد پله ها دو رکعت نماز بخواند.
فصل پنجم:
«در طواف واجب و بعضی از احکام آن»
کسی که مُحرم شد به احرام عمره و وارد مکه معظمه شد اوّل چیزی که از اعمال عمره بر او واجب است آن است که طواف بکند به دور خانه کعبه برای عمره.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 220- طواف عبارت است از هفت مرتبه دور خانه کعبه گردیدن به نحوی که خواهد آمد، و هر دوری را شوط می گویند، پس طواف عبارت از هفت شوط است.
مسأله 221- طواف از ارکان عمره است، و کسی که آن را از روی عمد ترک کند عمره او باطل است چه عالم به مسأله باشد و چه جاهل باشد.
مسأله 222- چنین کسی که عمره خود را باطل کرد، تا طواف و سعی و تقصیر را انجام ندهد از احرام خارج نمی شود.
مسأله 223- اگر از روی سهو ترک کرد طواف را، لازم است آنرا بجا آورد هر وقت که باشد، و اگر برگشته به محل خود و نتواند
برگردد به مکه یا مشقت داشته باشد برگشتن، باید شخص مورد اطمینانی را نایب بگیرد.
مسأله 224- اگر سعی را بجا آورده پیش از آنکه طواف را بجا آورد احتیاط واجب آن است که سعی را هم بجا آورد، و اگر نماز طواف را بجا آورده باید آنرا هم بعد از طواف اعاده کند.
مسأله 225- اگر شخص مُحرم بواسطه مرض، خودش قدرت نداشته باشد که طواف کند اگر ممکن است خود او را به یک نحو ببرند و طواف دهند و بهتر است درصورت امکان به هنگام طواف پاهای او به زمین کشیده شود و اگر امکان ندارد او را بدوش بگیرند یا بر تخت بگذارند و طواف دهند و اگر آنهم ممکن نباشد باید برای او نایب بگیرند.
مسأله 226- شخص مریض را که طواف می دهند باید مراعات شرایط و احکام طواف را به مقداری که برای او ممکن است بکنند.
«در واجبات طواف»
و آن دو قسم است:
قسم اوّل- چیزهایی که شرط طواف است و آن پنج امر است:
اوّل: نیت است یعنی باید طواف را با قصد خالص برای خدا بجا آورد و نیز نیت کند که هفت دور طواف خانه کعبه انجام می دهم برای عمره مفرده.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 227- نیت را لازم نیست به زبان بیاورد و لازم نیست به قلب بگذراند، بلکه همانکه بنا دارد این عمل را بجا آورد و با این بنا بجا آورد، کفایت می کند و به عبارت دیگر، نیت در عبادت و کارهای دیگر در این جهت فرق ندارد، پس همانطور که انسان با قصد آب می خورد و راه می رود عبادت را اگر همانطور بجا آورد با نیت بجا آورده.
مسأله 228- باید عبادت را برای اطاعت خدا بجا آورد و در این جهت با کارهای دیگر فرق پیدا می کند. پس باید طواف را برای اطاعت خداوند بجا آورد.
مسأله 229- اگر در بجا آوردن طواف یا سایر اعمال عمره که عبادی است ریا کند؛ یعنی برای نشان دادن و به رخ دیگری کشیدن و عمل خود را خوب جلوه دادن بجا آورد طواف او و همینطور هر چه را اینطور بجا آورده باطل است، و در این عمل معصیت خدا را هم کرده است.
مسأله 230- ریا بعد از عمل و تمام کردن طواف یا دیگر اعمال، باعث بطلان عمل نمی شود.
مسأله 231- کفایت می کند درصحیح بودن عمل آنکه برای خدا بیاورد یا برای اطاعت امر خدا یا برای ترس از جهنم یا برای رسیدن به بهشت و ثواب.
مسأله 232- اگر در عملی که برای خدا می آورد رضای دیگری را هم شرکت دهد و خالص برای خدا نباشد عمل باطل است.
دوّم: آن است که طاهر باشد از حدث اکبر مثل جنابت و حیض و نفاس و از حدث اصغر یعنی باید با وضو باشد.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 233- طهارت از حدث اکبر و اصغر در طواف واجب شرط است، چه طواف عمره باشد یا طواف نساء.
مسأله 234- طهارت از حدث اکبر و اصغر در طواف مستحبی شرط نیست، لکن کسی که جنب یا حائض است جایز نیست در مسجدالحرام وارد شود، ولی اگر غفلتاً یا نسیاناً یا جهلًا طواف مستحب کردصحیح است.
مسأله 235- طواف- یعنی هفت دور اطراف خانه کعبه گردیدن- مستحب است، و بلکه هر چه شخص بتواند طواف کند خوب است.
و در این طواف طهارت شرط نیست.
مسأله 236- اگر شخصی که حدث اکبر یا اصغر داشته طواف واجب کند باطل است، چه از روی عمد باشد یا از روی غفلت یا نسیان یا ندانستن مسأله باشد.
مسأله 237- اگر در اثنای طواف حدث اصغر عارض شود پس اگر پس از تمام شدن دور چهارم است باید طواف را قطع کند و طهارت تحصیل کند و از همانجا که طواف را قطع کرده تمام کند.
مسأله 238- اگر در فرض سابق پیش از تمام شدن دور چهارم، حدث عارض شود چنانچه بعد از گذشتن از نصف و قبل از اکمال شوط چهارم باشد احتیاط واجب آن است که تمام کند طواف را و اعاده کند، بلکه بطلان آن خالی از قوّت نیست امّا اگر قبل از تمامیّت نصف طواف باشد اقوی بطلان طواف است.
مسأله 239- اگر در اثنای طواف حدث اکبر مثل جنابت یا حیض عارض شود باید فوراً از مسجدالحرام بیرون رود، پس اگر پیش از نصف طواف باشد بعد از غسل باید طواف را اعاده کند ولی اگر بعد از نصف طواف و قبل از تمام شدن شوط چهارم باشد باید بنابر احتیاط واجب بعد از غسل طواف قبلی را کامل و بعد از نماز طواف، طواف و نماز آن را اعاده نماید و اگر بعد از شوط چهارم باشد بعد از غسل طواف را کامل کند.
مسأله 240- اگر عذری داشته باشد از وضو و غسل، و وقت طواف تنگ شود واجب است تیمم کند بدل از وضو یا بدل از غسل.
مسأله 241- اگر تیمم کرد بدل از غسل، و حدث اصغر عارض شد، برای حدث اکبر لازم نیست تیمم کند، بلکه برای حدث اصغر باید تیمم کند، و تا حدث اکبر برای او حاصل نشده و عذرش باقی است همان تیمم اوّل کافی است، لکن احتیاط مستحب آن است که تیمم بدل از غسل هم بکند.
مسأله 242- احتیاط واجب آن است که اگر امید دارد که عذرش از
احکام عمره مفرده (آیت الله فاضل لنکرانی)،
وضو یا غسل مرتفع شودصبر کند تا وقتی که وقت تنگ شود یا امیدش قطع شود.
مسأله 243- اگر با وضو بوده و شک کند که حدث عارض شده است یا نه، بنابر وضو داشتن بگذارد و لازم نیست وضو بگیرد، و همچنین اگر از حدث اکبر پاک بوده و شک کند که حدث عارض شده.
مسأله 244- اگر محدث به حدث اصغر یا اکبر بوده و شک کند که وضو گرفته یا نه یا غسل کرده یا نه باید در فرض اوّل وضو بگیرد و در فرض دوّم غسل کند.
مسأله 245- اگر بعد از تمام شدن طواف شک کند که با وضو آنرا بجا آورده یا نه یا شک کند با غسل آنرا بجا آورده یا نه طواف اوصحیح است، لکن برای اعمال بعد باید طهارت تحصیل کند.
مسأله 246- اگر در اثنای طواف شک کند که وضو داشته یا نه، چنانچه قبل از شروع طواف هم نمی داند که آیا وضو داشته یا نداشته باید طواف را رها کند و وضو بگیرد و بنابر احتیاط واجب طواف را تمام کند و اعاده کند خواه بعد از دور چهارم باشد یا قبل از آن. و چنانچه بداند قبل از شروع طواف وضو داشته بنابر طهارت بگذارد و طواف را تمام کند قبل از دور چهارم باشد یا بعد از آن و اگر بداند قبل از شروع طواف وضو نداشته باید طواف را رها کند و وضو بگیرد و آنرا اعاده کند قبل از دور چهارم باشد یا بعد از آن.
مسأله 247- در تمامصورت هایی که در شک گفته شد که بنابر طهارت بگذارد یا طوافشصحیح است، بهتر آن است که تجدید وضو کند و رجاءاً غسل بجا آورد، چون ممکن است که بعد معلوم شود وضو یا غسل نداشته و اشکال پیدا می شود.
مسأله 248- اگر در اثنای طواف شک کند که غسل کرده از جنابت یا حیض یا نفاس یا نه، باید فوراً از مسجدالحرام بیرون برود، پس اگر شوط چهارم را تمام کرده بود و شک کرده، بعد از غسل برگردد و تتمه را بجا آورد، و بنابر احتیاط واجب دوباره آنرا اعاده کند و اگر قبل از شوط چهارم شک کرده بعد از غسل طواف را اعاده کند.
مسأله 249- اگر آب و چیزی که به آن جایز است تیمم کند موجود نباشد حکم آن حکم غیر متمکن از طواف است، پس با مأیوس بودن از پیدا شدن یکی از آن دو، باید نایب بگیرد. و احتیاط وجوبی آن است که اگر جنب و حائض و نفساء نیست خودش نیز طواف کند و چون مستحاضه بدون بجا آوردن غسلهایی که بر او لازم است می تواند وارد مسجدالحرام شود و طواف کند، بنابر این به احتیاطی که در غیر جنب و حائض و نفساء شد باید عمل کند، گرچه دخول مسجدالحرام نیز برای او خلاف احتیاط استحبابی است.
سوّم: طهارت بدن و لباس است از نجاست.
و در آن چند مسأله است:
مسأله 250- ظاهر آن است که از نجاساتی که در نماز عفو شده
مثل خون، کمتر از درهم و جامه ای که با آن نتوان نماز خواند، مثل عرقچین و جوراب باید اجتناب کند ولی در انگشتر و ساعت و حلقه و مانند آنها که ثوب به آنهاصدق نمی کند طهارت شرط نیست.
مسأله 251- در خون قروح و جروح اگر تطهیر آن مشقت داشته باشد لازم نیست تطهیر کند.
مسأله 252- در خون قروح و جروح تا آن اندازه ای که می شود تطهیر کرد و لباس را عوض کرد لازم است تطهیر کند یا جامه را عوض کند.
مسأله 253- احتیاط آن است که اگر می تواند تأخیر بیندازد طواف را، تا بشود بی مشقت تطهیر کرد، تأخیر بیندازد به شرطی که وقت تنگ نشود.
مسأله 254- اگر طواف کند و بعد از آنکه از طواف فارغ شود علم پیدا کند به نجاست در حال طواف، اظهر آن است که طوافشصحیح است.
مسأله 255- اگر شک داشته باشد که لباسش یا بدنش نجس است می تواند با آن حال طواف کند، وصحیح است چه بداند که پیشتر از این پاک بوده یا نداند، لکن اگر بداند که پیشتر نجس بوده و نداند که تطهیر شده است نمی تواند با آن حال طواف کند بلکه باید تطهیر کند و طواف کند.
مسأله 256- اگر در بین طواف نجاستی به بدن یا لباس او عارض
شود اظهر آن است که دست از طواف بردارد و جامه یا بدن را تطهیر کند و طواف را از همانجا تمام کند، و طواف اوصحیح است.
مسأله 257- اگر در بین طواف نجاستی در بدن یا لباس خود ببیند و احتمال بدهد که در این حال نجاست حاصل شده ظاهراً حکم مسأله هفتم را دارد.
مسأله 258- اگر در بین طواف علم پیدا کند که نجاست به بدن یا لباس او از اوّل بوده، ظاهراً طوافشصحیح است اگر چه احتیاط مستحبی آن است که طواف را رها کند و تطهیر کند، و از همانجا بقیه طواف را تمام کند و بعد از آن طواف را اعاده کند، و در اینصورت بعد از اتمام، نماز طواف را بخواند و پس از آن طواف را اعاده کند. و نماز طواف را نیز اعاده کند.
مسأله 259- اگر فراموش کند نجاست را و طواف کند، احتیاط واجب اعاده است، و همینطور است اگر در بین طواف یادش بیاید، ولی اگر بعد از نماز یادش بیاید فقط نماز طواف را اعاده کند و اعاده طواف لازم نیست.
چهارم: ختنه کردن است در حق مردان و بچّه های ممیّز و این شرط در زنها نیست، و احتیاط واجب آن است که درباره بچه های غیر ممیّز هم مراعات شود.
مسأله 260- اگر بچه را که ختنه نشده وادار به احرام کنند یا او را مُحرم کنند احرام اوصحیح است ولی طواف اوصحیح نیست، امّا
اگر غیر ممیّز باشد بنابر احتیاط واجب طوافشصحیح نیست، پس اگر مُحرم به احرام عمره مفرده شود چون طواف نساء او باطل است بنابر احوط حلال شدن زن بر او مشکل می شود مگر آنکه او را ختنه کنند و طواف دهند یا خودش بعد از ختنه شدن طواف کند یا آنکه نایب برای او بگیرند تا طواف کند، گرچه نیابت قبل از ختنهصحیح نیست.
مسأله 261- اگر بچه ختنه کرده به دنیا بیاید طواف اوصحیح است.
پنجم: ستر عورت است، پس اگر بدون ساتر عورت طواف کند باطل است، و معتبر است در آن اباحه، پس بنابر احتیاط واجب با ساتر غصبی طوافصحیح نیست بلکه با لباس غصبی غیر ساتر نیز بنابر احتیاط مستحب، و احتیاط آن است که مراعات شرایط لباس نمازگزار را بنماید.
مسأله- احتیاط واجب آن است که مراعات موالات عرفیه را در طواف واجب بکند، یعنی در بین دورهای طواف آنقدر طول ندهد که ازصورت یک طواف خارج شود.
قسم دوّم- چیزهایی است که گفته اند داخل در حقیقت طواف است، گرچه بعضی از آنها نیز شرط است از برای طواف، لکن در عمل فرقی نمی کند، و آن هفت چیز است:
اوّل: آنکه ابتدا کند به حجرالاسود.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 262- آنچه که برایصحت طواف لازم است آن است که شروع و ختم طواف عند العرف از حجر و محاذی حجر باشد و می تواند برای یقین به حصول این معنی از باب مقدّمه علمیّه کمی قبل از حجرالاسود نیّت کند انجام طوافی را که شروعش از حجر و ختمش به حجر باشد و از همانجا دورهای طواف را آغاز و در پایان کمی پس از حجر ختم کند.
مسأله 263- در طواف باید به همان طوری که همه مسلمین طواف می کنند، از محاذات «حجرالاسود» بدون دقتهایصاحبان وسوسه، شروع کنند. و در دورهای دیگر بدون توقف دور بزنند تا هفت دور تمام شود.
مسأله 264- گاهی دیده می شود که اشخاص نادان در هر دوری که می زنند می ایستند و عقب و جلو می روند که محاذات را درست کنند، و این موجب اشکال است و گاهی حرام است.
دوّم: ختم نمودن هر دوری است به حجرالاسود و این حاصل می شود به اینکه بدون توقف، هفت دور را ختم کند به طوری که عرفاً بگویند به حجر ختم کرده است و لازم نیست در هر دوری بایستد و باز شروع کند، و کارهای جهّال را نباید بکنند.
سوّم: آنکه در طواف کردن، خانه کعبه در طرف چپِ طواف کننده واقع شود.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 265- لازم نیست در تمام حالات طواف خانه را حقیقتاً بشانه چپ قرار دهد، بلکه اگر در موقع دور زدن به حجر اسماعیل علیه السلام خانه از طرف چپ قدری خارج شود مانع ندارد، حتی اگر خانه متمایل به پشت شود لکن دور زدن به نحو متعارف باشد اشکال ندارد.
مسأله 266- اگر در موقع رسیدن به گوشه های خانه شانه از محاذات کعبه خارج شود هیچ اشکالی ندارد اگر بطور متعارف دور زند، حتی اگر خانه متمایل به پشت شود.
مسأله 267- گاهی دیده می شود که بعضی از نادانان برای احتیاط، دیگری را وادار می کنند که او را طواف دهد و خود طواف کننده اختیار را از خود سلب می کند، و به دست دیگری می دهد و تکیه به دست او می دهد و او را آن شخص دیگر با فشار دور می دهد، این طواف باطل است، و اگر طواف نساء را اینطور بجا آورد زنها یا مردها بر او حرام خواهند بود.
مسأله 268- احتیاط به اینکه خانه در تمام حالات طواف حقیقتاً به طرف چپ باشد گرچه خیلی ضعیف است و قابل اعتنا نیست و باید اشخاص جاهل و اهل وسوسه از آن احتراز کنند و به همان ترتیب که سایر مسلمین دور می زنند دور بزنند، لکن اگر شخص عاقل عالمی بخواهد احتیاط کند و قدری شانه را چپ کند در موقع رسیدن
به حجر اسماعیل یا ارکان کعبه بطوریکه خلاف متعارف و خلاف تقیّه نباشد و موجب انگشت نمایی نشود مانع ندارد، گرچه احتیاط در ترک آن است.
مسأله 269- اگر بواسطه مزاحمت طواف کنندگان مقداری از دور زدن به خلاف متعارف شد مثل آنکه روی طواف کننده به کعبه واقع شد یا پشتش واقع شد و یا عقب عقب طواف کرد باید آن مقدار را جبران کند و از سر بگیرد.
مسأله 270- اگر بواسطه کثرت جمعیت، انسان را بدون اختیار خود، بردند و دور دادند کفایت نمی کند و باید آن دور را از سر بگیرد، اگر چه خانه هم طرف چپ او بوده.
مسأله 271- در طواف کردن هر طور برود مانع ندارد، می تواند آهسته برود و می تواند تند برود و می تواند بدود و می تواند سواره طواف کند یا با دوچرخه طواف کند، لکن بهتر آن است که بطور میانه روی برود.
جهارم: داخل کردن حِجر اسماعیل علیه السلام است در طواف، و حجر اسماعیل محلّی است که متّصل به خانه کعبه است، و باید طواف کننده دور حجر اسماعیل نیز بگردد.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 272- اگر دور حجر اسماعیل نگردید و از داخل آن طواف کرد طوافش باطل است، و باید اعاده کند.
مسأله 273- اگر عمداً اینکار را بکند حکم ابطال عمدی طواف را دارد که گذشت.
مسأله 274- اگر سهواً اینکار را بکند حکم ابطال سهوی را دارد.
مسأله 275- اگر در بعضی از دورها، حجر اسماعیل را داخل در دور زدن نکرد اظهر آن است که آن دور را از سر بگیرد، و اعاده طواف لازم نیست.
مسأله 276- اگر کسی در بعضی از دورها از روی دیوار حجر اسماعیل علیه السلام برود، احتیاط آن است که به دستور مسأله چهارم عمل کند، و در این فرض نیز به احتیاط واجب کفایت نمی کند تمام کردن دور را از آنجایی که از روی دیوار رفته است.
پنجم: بودن طواف است بین خانه کعبه و مقام حضرت ابراهیم علیه السلام از همه اطراف.
و در اینجا چند مسأله است:
مسأله 277- مراد از اینکه طواف بین کعبه و مقام باشد آن است که ملاحظه شود مسافتی را که میان خانه و مقام ابراهیم علیه السلام است و در همه اطراف خانه کعبه طواف کننده از آن مقدار دورتر نباشد از خانه کعبه (و ما بین مقام و خانه چنانچه گفته اند تقریباً بیست و شش ذراع و نصف است) پس در همه اطراف باید همینقدر بیشتر دور نباشد.
مسأله 278- اگر شخص از پشت مقام ابراهیم طواف کند که مقام