مشخصات کتاب

سرشناسه : رضایی اصفهانی محمدعلی - ۱۳۴۱

عنوان و نام پدیدآور : درسنامه ی روش ها و گرایش های تفسیری قرآن (منطق تفسیر قرآن / محمدعلی رضایی اصفهانی تدوین دفتر تدوین متون و برنامه ریزی درسی مشخصات نشر : قم مرکز جهانی علوم اسلامی ۱۳۸۲.

مشخصات ظاهری : ص ۵08

فروست : (مرکز جهانی علوم اسلامی دفتر تدوین متون درسی ۳۴)

شابک : 964-7741-29-4۲۱۰۰۰ریال (جلدشومیز) ؛ 964-7741-29-4۲۱۰۰۰ریال (جلدشومیز) ؛ ۳۰۰۰۰ریال (جلدگالینگور)

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی یادداشت : عنوان دیگر: روش ها و گرایش های تفسیر قرآن (منطق تفسیر قرآن .

یادداشت : کتابنامه ص [۴۹۳] - ۵۱۷؛ همچنین به صورت زیرنویس عنوان دیگر : روش ها و گرایش های تفسیر قرآن (منطق تفسیر قرآن .

عنوان دیگر : روش ها و گرایش های تفسیر قرآن (منطق تفسیر قرآن

عنوان دیگر : منطق تفسیر قرآن موضوع : تفسیر -- فن -- راهنمای آموزشی شناسه افزوده : مرکز جهانی علوم اسلامی دفتر تحقیقات و تدوین متون درسی شناسه افزوده : مرکز جهانی علوم اسلامی رده بندی کنگره : BP۹۱/۵/ر۶د۴ ۱۳۸۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۱

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۲-۲۵۳۹۹

تنظیم نسخه دیجیتالی: میثم حیدری

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

درسنامه ی روش ها و گرایش های تفسیری قرآن (منطق تفسیر قرآن / محمدعلی رضایی اصفهانی تدوین دفتر تدوین متون و برنامه ریزی درسی

مشخصات نشر : قم مرکز جهانی علوم اسلامی ۱۳۸۲.

درآمد:شیوه نامه ی تدریس کتاب

إِنَّ هٰذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ سپاس فراوان به درگاه خداوند که به ما توفیق گام نهادن در مسیر خود به آستان قرآن و اهل بیت علیهم السّلام را عنایت فرمود.

قرآن کریم کتابی چند چهره و دارای معانی و لایه لایه است که هرکس بر اساس منابع،دانش و توان خود از این سفره ی الهی خوشه چینی می کند،ازاین رو،مفسّران قرآن در طول هزار و چهارصد سال از جنبه های گوناگون در این کتاب الهی تفکّر و تأمّل کرده و روش ها و گرایش های متنوعی را دنبال کرده و نتایج آنها را در قالب کتاب های تفسیر نشر داده اند،فهم این تفاسیر و بهره گیری از آنها در گرو شناخت منطق تفسیر و روش آنهاست و نیز آفرینش تفاسیر روشمند، روز آمد و کامل تر در سایه این شناخت میسّر است.

شیوه ی این کتاب:

نوشتار حاضر بر آن است که روش های کاربردی در تفسیر قرآن و گرایش های مفسّران را دسته بندی و تحلیل کند تا منطق تفسیر قرآن را روشن سازد،کتاب حاضر به نحوی تدوین شده که برای تدریس مناسب و زودیاب باشد و قرآن پژوهان را روشمند سازد و به تفکر و تأمّل و تحقیق وادارد.

الف)اهداف این نوشتار:

1.تبیین منطق تفسیر از طریق تحلیل روش ها و گرایش های تفسیری که تاکنون در حوزه ی تفسیر قرآن به کار رفته است.

تذکّر:منطق تفسیر عبارت است از روش ها،معیارها و سنجه های تفسیر که مراعات آنها،از خطای مفسّران جلوگیری می کند.

2.بررسی صحّت و کارآمدی این روش ها و گرایش ها در قالب درسی و آموزشی 3.سامان دهی روش ها و گرایش ها در قالب درسی و آموزشی ب)ویژگی های متن کتاب:

1.بررسی تعریف واژه ها،روش ها،گرایش ها،مناهج،مکاتب،مذاهب تفسیری و...در یک درس مستقل،به طوری که خواننده را با دیدگاه های مختلف در این زمینه آشنا می سازد سپس این اصطلاحات را با تعریفی دقیق و مرزهای مشخص ارایه می کند.

لازم به یادآوری است که روش ها و گرایش های تفسیری در حوزه ی علوم قرآن و تفسیر،نو و جوان است،ازاین رو،زوایا و تعاریف آن روشن و منقّح نبوده است.درس اوّل این کتاب تلاشی برای سامان دهی به این اصطلاحات و جلوگیری از خلط است.

2.جداسازی مباحث روش های تفسیری که بر اساس منابع تفسیر شکل گرفته از گرایش های مفسّران قرآن که تحت تأثیر تخصّص و سلیقه،عقاید آنها شکل گرفته است.

3.ارایه ی مطالب به صورت درس های آموزشی و سامان مند،که زودیاب بوده و معلّم را برای تدریس و امتحان و دانش پژوه را برای فهم و استفاده یاری می سازد.

4.هر درس معمولا مشتمل بر دوازده عنوان است:

اهداف آموزشی-عناوین ریز درسی-مقدّمه-واژگان-تاریخچه-دیدگاه ها-دلایل- نمونه های کاربردی-خلاصه ی درس-پرسش ها-پژوهش های جدید-منابع جهت مطالعه ی بیشتر.این سبک تدوین کتاب درسی بر اساس آخرین دستاوردهای روان شناسی تربیتی و تکنولوژی آموزشی صورت گرفته است که بر اساس دیدگاه برخی اساتید ارزیاب کم نظیر است.

5.این کتاب بارها آزمایش شده یعنی چندین دوره در رشته ی تخصصی تفسیر حوزه ی علمیه قم،مرکز جهانی علوم اسلامی و برخی مراکز دانشگاهی تدریس شده و بازخوردهای آن گرفته شده است،بنابراین متنی تجربه شده است.

6.این کتاب برای دو واحد درسی(در سطح کارشناسی ارشد)تنظیم شده و پیش نیاز آن، درس مبانی و قواعد تفسیری است که باید دانش پژوهان قبلا آن درس را گذرانده باشند.

یادآوری نکاتی جهت تدریس:

اساتید محترم برای تدریس این متن به نکات زیر توجه خواهند داشت:

1.با توجه به اهداف آموزشی که در اوّل درس ها آمده مطالب عمده درس توسط معلم در کلاس مطرح می شود و مطالعه ی جزئیات به عهده ی دانش پژوهان واگذار می شود.

2.در هر درس پژوهش های جدید ارایه شده که تحقیق آنها به عهده ی دانش پژوهان واگذار می شود و از جلسه ی دوم،یک سوم زمان کلاس به ارایه ی کنفرانس آنان در زمینه های فوق اختصاص می یابد.

3.در ضمن هر درس مثال های زیادی بیان شده است که می تواند مبنای تمرین هر روش تفسیری در کلاس باشد.

4.استاد محترم در هر جلسه ی درس،کتاب های تفسیری مربوط به آن روش یا گرایش را در

کلاس می آورد و دانش پژوهان را با آنها آشنا می سازد(به ویژه در مبحث گرایش ها)و با استفاده از منابع آخر هر درس،دانش پژوهان را با منابع مطالعاتی بیشتری آشنا می سازد.

5.از آنجا که مبحث گرایش های تفسیری قابل گسترش است،استاد محترم می تواند با استفاده از درس اوّل،گرایش های دیگر(به ویژه زیر مجموعه های گرایش کلامی)را برای دانش پژوهان بیان کنند یا توسط دانش پژوهان تحقیق شده و در کلاس ارایه شود.

6.روش تفسیر به رأی،در حقیقت روش تفسیر معتبر و صحیح قرآن نیست امّا به دلایلی که در همان مبحث بیان شد،ما این روش در پایان روش های تفسیری آوردیم(همان طورکه در کتاب های دیگر آورده اند)امّا بهتر است که اساتید محترم این روش پس از مبحث کلیات و قبل از روش های دیگر،آموزش دهند چرا که در بین روش های دیگر،مکرر به اصطلاح«تفسیر به رأی» و مصادیق آن بر می خوریم که لازم است دانش پژوه قبلا از آنها اطلاع داشته باشد.

7.بخش ملحقات کتاب جهت مطالعه در نظر گرفته شده است و اگر زمان و ظرفیت مخاطبان مناسب بود،در کلاس طرح گردد.

8.بهتر است نمره ی این درس به سه بخش تقسیم شود،یک چهارم برای کنفرانس،یک چهارم برای تحقیق و دو چهارم برای امتحان کتبی باشد.

9.امتحان این درس می تواند به دو صورت انجام گیرد:

الف)از میان پرسش های آخر هر درس یک پرسش انتخاب شود.

ب)یکی از سوره های کوچک قرآن،از یک تفسیر(مانند تفسیر نمونه)فتوکپی شود و همراه برگه ی امتحانی در اختیار دانش پژوهان گذارده شود تا روش ها و گرایش های تفسیری به کار برده شده در آن تفسیر را مشخّص سازد.

10.استاد محترم با بیان اصل مطلب و دیدگاه های متفاوت در مورد هر روش،دانش پژوهان را به تأمّل و تفکّر وامی دارد و از آنها می خواهد که آن دیدگاه را نقد کنند،سپس با اضافه کردن مطالبی نتیجه گیری می کند.به عبارت دیگر این کتاب فقط محفوظات دانش پژوهان را اضافه نمی کند،بلکه تفکّر انتقادی و منطق تفسیر را به آنان می آموزد،و ضمن آموزش قدرت تشخیص روش های صحیح و غلط،آنها را در تفسیر روشمند می سازد.

سپاسگزاری:

در اینجا از همه ی اساتیدی که ما را در آفرینش این اثر قرآنی راهنمایی کردند،به ویژه از حضرت آیة اللّه معرفت(دامت برکاته)و جناب حجة الاسلام و المسلمین عزّ الدّین رضانژاد مسئول محترم دفتر تدوین متون درسی مرکز جهانی علوم اسلامی سپاسگزاری می کنم،امید است این خدمت قرآنی مورد قبول خدای متعال و پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و ائمه ی اهل بیت علیهم السّلام و مورد عنایت پیش گامان تفسیر قرآن،قرار گیرد و گامی در پیش برد روشمند تفسیر در عصر حاضر باشد.

پیشاپیش از اساتید و قرآن پژوهانی که با انتقادات سازنده ی خود،ما را در تکمیل این اثر قرآنی یاری رسانند،تشکر می کنیم.

و الحمد ربّ العالمین قم محمد علی رضایی اصفهانی

فصل اوّل: کلیّات روش ها و گرایش های تفسیر قرآن

اهداف آموزشی:

1-شناخت واژگان کلیدی مبحث گرایش های تفسیری و تفاوت های آنها.

2-آشنایی با اهمیّت بحث روش ها و گرایش ها و تأثیر آنها در تفسیر.

3-آشنایی با تاریخچه ی روش ها و گرایش ها.

4-آشنایی با عوامل پیدایش روش ها و گرایش ها.

درس اوّل:

اشاره

کلیّات

عناوین درس اوّل:

1-مقدمه 2-واژگان 3-تاریخچه 4-عوامل پیدایش گرایش ها و روش ها 5-تقسیمات گرایش ها و روش ها 6-چکیده 7-پرسش ها 8-پژوهش های جدید 9-منابع جهت مطالعه ی بیشتر

1-مقدمه:

دانش تفسیر که یکی از اصیل ترین علوم اسلامی است،همچون علوم دیگر حدّ اقل دارای سه چیز است:

الف)موضوع علم تفسیر که همان قرآن کریم است.

ب)هدف علم تفسیر که فهم و توضیح مفاهیم و مقاصد آیات قرآن است.

ج)روش تفسیر که همان چگونگی کشف معانی و مقاصد آیات قرآن است.

به کارگیری روش در هر علم از اهمیّت ویژه ای برخوردار است،چرا که فراگیری روش صحیح و استفاده از آن،انسان را به هدف علم می رساند اما عدم استفاده از روش صحیح یا خطای در روش موجب دوری از هدف علم می شود.

کاربرد«روش تفسیر»در مورد قرآن کریم،از اهمیّت ویژه ای برخوردار است تا آنجا که استفاده از برخی روش ها ممنوع و حرام است،و در احادیث نیز بر این اهمیّت پافشاری شده به گونه ای که اگر کسی با روش خطای«تفسیر به رأی»به تفسیر قرآن پردازد و به مطلب

صحیحی دست یابد،بازهم خطا کرده است، ⁽¹⁾به عبارت دیگر:

پیمودن روش صحیح تفسیری موضوعیت دارد ⁽²⁾و شناخت روش ها و گرایش های تفسیری برای هر مفسّر قرآن لازم است.

نگاهی به تاریخ تفسیر و مفسّران،گویای این حقیقت است که معمولا مفسّران روشمندی که از پیش روش تفسیری خود را شناخته و معرّفی کرده اند،در تفسیر قرآن از دیگران موفّق تر بوده و آثار ارزشمندی به یادگار گذاشته اند که کتاب هایی چون:«التبیان»، «مجمع البیان»،«المیزان»و...نمونه هایی از آنند.

این نوشتار بر آن است که به این مهم پرداخته،روش ها و گرایش های تفسیر قرآن را معرّفی و بررسی کند.

امید است اثر حاضر مورد قبول خدای متعال و عنایات مفسّران بزرگ قرآن،یعنی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام قرار گرفته،مقدّمه ای مفید برای تفسیر قرآن و راهگشای مفسّران آینده باشد.

2-واژگان:

واژه های اساسی در باب«روش ها و گرایش های تفسیر قرآن»عبارتند از:

الف)روش:مقصود از«روش»استفاده از ابزار یا منبع خاص در تفسیر قرآن است که معانی و مقصود آیه را روشن ساخته و نتایج مشخّصی را به دست می دهد.

به عبارت دیگر:چگونگی کشف و استخراج معانی و مقاصد آیات قرآن را،روش تفسیر

قرآن گویند.

ب)تفسیر:کشف و پرده برداری از ابهامات کلمات و جمله های قرآن و توضیح مقاصد و اهداف آنهاست.

و به عبارت دیگر:مقصود از تفسیر،تبیین مراد استعمالی آیات قرآن و آشکار کردن مراد جدّی آن بر اساس قواعد ادبیات عرب و اصول عقلایی محاوره است ⁽¹⁾.

ج)گرایش:در اینجا مقصود از«گرایش»،تأثیر باورهای مذهبی،کلامی، جهت گیری های عصری و سبک های پردازش و در تفسیر قرآن است که بر اساس عقاید، نیازها و ذوق و سلیقه و تخصّص علمی مفسّر شکل می گیرد.

اساسی ترین تفاوت های گرایش ها و روش های تفسیری چنین است:

1-مبحث روش ها بر اساس چگونگی روش کشف معنا و مقصود آیه استوار است.

2-مبحث روش ها بر اساس منبع و ابزار تفسیری(همچون کاربرد عقل و روایات)شکل می گیرد.

3-در مبحث«گرایش»ها بیشتر شخص مفسّر مطرح است؛یعنی باورها و سلیقه ها و جهت گیری های شخص مفسّر است که به تفسیر جهت می دهد و متنی متناسب با آنها پدید می آید.

4-در مبحث«گرایش»،متن تفسیر مطرح است که با چه اسلوبی نگارش یافته و بیشتر

چه مطالب کلامی،ادبی یا...در آن راه یافته است.

تذکر:در مورد روش ها و گرایش های تفسیر قرآن،تعبیرهای متعددی همچون:مناهج، مذاهب،مکاتب،اتجاهات،الوان،سبک،اسلوب و...به کار می رود،که تعاریف،تفاوت ها و دیدگاه های صاحب نظران را در مبحث تقسیمات روش ها و گرایش ها توضیح خواهیم داد.

3-تاریخچه ی روش ها و گرایش های تفسیری:

الف)پیدایش و رشد:

دانش تفسیر از صدر اسلام شروع شد و خاستگاه آن وحی الهی بود که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را مفسّر قرآن معرّفی کرد ⁽¹⁾.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در تفسیر قرآن گاهی از خود قرآن کمک می گرفت و از اینجا روش تفسیر قرآن به قرآن به وجود آمد ⁽²⁾.سپس اهل بیت علیهم السّلام و صحابه به تفسیر قرآن پرداختند،آنان علاوه بر استفاده از روش تفسیر قرآن به قرآن،از روش تفسیر روایی نیز استفاده می کردند،یعنی گاهی با استناد به روایات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به تفسیر آیات قرآن می پرداختند ⁽³⁾.

در این میان گروهی نیز بر اساس خواسته های شخصی یا گروهی و بدون ضوابط و قراین به تفسیر و تأویل قرآن پرداختند و روش تفسیر به رأی پدید آمد که در احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و

اهل بیت علیهم السّلام به شدّت با این روش برخورد شد و آن را ممنوع اعلام کردند ⁽¹⁾.

کم کم از قرن دوم به بعد با ترجمه ی آثار و نفوذ افکار و علوم یونانیان و ایرانیان در بین مسلمانان،روش ها و گرایش های دیگری نیز پدید آمد.

از اینجا بود که مبحث های کلامی و فلسفی پیدا شد و کم کم گرایش های تفسیری کلامی شکل گرفت ⁽²⁾و هر کدام از فرقه های اسلامی مانند اشاعره و معتزله و...آیات قرآن را بر اساس دیدگاه ها و عقاید خود تفسیر می کردند.

در همین راستا اختلافات مذهبی که از قرن اوّل شروع شده بود با اختلافات مذاهب فقهی همراه شد و در تفسیر آیات فقهی قرآن تأثیر گذاشت.

سپس عرفا و متصوّفه نیز گرایش های خاصّ تفسیری پیدا کردند و روش تفسیر اشاری از قرن سوم به بعد رشد کرد.

محدّثان شیعه و اهل سنت که به نقل احادیث اکتفا می کردند روش و گرایش تفسیر روایی را شکل دادند که در مرحله ی اوّل در قرن های سوم و چهارم،تفاسیری همچون:عیّاشی، قمی و طبرسی شکل گرفت و در مرحله ی دوم در قرن دهم تا یازدهم،تفاسیری همچون درّ المنثور سیوطی،البرهان و نور الثقلین ظهور کرد.

در این میان بعد از مرحله ی اوّل تفسیرهای روایی،تفاسیر فقهی شروع شد که نوعی تفسیر موضوعی قرآن با گرایش آیات الاحکام بود.و پس از شکل گیری تفاسیری همچون:

احکام القرآن جصّاص حنفی(...-370 ق)و احکام القرآن منسوب به شافعی(...-204 ق)

تفسیرنویسی فقهی در قرن های بعدی ادامه یافت که احکام القرآن راوندی(...-573 ق)از آن نمونه است.در قرن پنجم و ششم تفاسیر جامع و اجتهادی همچون:تبیان و مجمع البیان شکل گرفت که با استفاده از اجتهاد و عقل و توجّه به همه ی جوانب تفسیر،شیوه ی جدیدی در تفسیر بنیان نهاده شد که هنوز هم این شیوه متداول است.

پس از این مرحله،برخی از فلاسفه نیز اقدام به نگارش تفسیر کردند و در یک قرن اخیر نیز روش ها و گرایش های دیگری همچون روش تفسیر علمی و گرایش اجتماعی،به وجود آمد و رشد کرد. ⁽¹⁾

ب)نگارش در زمینه ی روش ها و گرایش ها:

از قدیمی ترین کتاب ها در این زمینه کتاب«طبقات المفسّرین»جلال الدّین سیوطی (889-911 ق)است که شرح حال مفسّران و آثار آنان است و هر چند که مستقیم به بحث روش ها و گرایش های تفسیری نپرداخته است ولی برای این بحث مفید و قدیمی ترین منبع آن به شمار می آید.

سپس کتاب«مذاهب التفسیر الاسلامی»از مستشرق مشهور،«گلدزیهر»به رشته ی تحریر در آمده،توسط دکتر«عبد الحلیم النجار»به عربی ترجمه شده است.پس از آن،کتاب «التفسیر و المفسّرون»دکتر ذهبی از مهم ترین منابع این بحث به شمار می رود،گرچه بیشتر به گرایش های تفسیری پرداخته است.

دیگر آثار مدوّن در زمینه ی روش ها و گرایش های تفسیری،کتاب ارزشمند:«التفسیر و

المفسّرون فی ثوبه القشیب»از آیة اللّه معرفت است،که تحت عنوان«الوان»تفسیری مطالب متنوعی در زمینه ی گرایش ادبی،اجتماعی،علمی و...آورده اند.

و بالاخره کتاب«مبانی و روش های تفسیر قرآن»از استاد عمید زنجانی،حاوی مطالبی در موضوع روش های تفسیری است ولی به بحث گرایش ها توجّه چندانی نشده است.

البته برخی کتاب ها هم از زاویه ی خاص به بحث روش ها یا گرایش ها پرداخته اند:

همچون:«اتجاهات التفسیر فی مصر الحدیث،دکتر عفت محمد شرقاوی مصری،کتاب «طبرسی و مجمع البیان»از دکتر حسین کریمیان،کتاب«روش تفسیری علاّمه طباطبایی (ره)در المیزان»از علی آلوسی،کتاب«التفسیر العلمی للقرآن فی المیزان»از دکتر احمد عمر ابو حجر،کتاب«در آمدی بر تفسیر علمی قرآن»از نگارنده که در مورد روش تفسیر علمی و معیارهای آن مطالبی بیان شده است و نیز کتاب های دیگری در مورد روش تفسیری شیخ محمد عبده،رشید رضا،فخر رازی و زمخشری نوشته شده است. ⁽¹⁾

4-عوامل و انگیزه های پیدایش روش ها و گرایش های تفسیری:

اشاره

با توجّه به مطالبی که در تاریخچه بیان شد و با توجّه به تاریخ مفسّران و تفسیرهای قرآن، می توان عوامل زیر را در پیدایش یا رشد برخی روش ها و گرایش های تفسیری مؤثر دانست:

الف)طبیعت قرآن(اقتضای کتاب بودن قرآن):

قرآن کتابی است که در طول بیست و سه سال با مطالب متنوّع نازل شده و حاوی مجموعه ای از آیات مرتبط با یکدیگر است،برخی آیات توضیح و روشنگر برخی دیگر است و اصولا تفسیر صحیح و کامل یک آیه بدون توجّه به آیات دیگر و قراین موجود(ناسخ، خاص،مقیّد و...)ممکن نیست. ⁽¹⁾

ازاین رو،قرآن(همچون هر کتاب دیگر)اقتضا داشت که برای فهم و تفسیر جملات و کلمات آن به جملات دیگر آن مراجعه شود و از اینجا بود که روش تفسیر قرآن به قرآن شکل گرفت.و در موارد متعدّدی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام،از این روش استفاده کردند.و بدین وسیله به ما نیز آموختند که از این روش استفاده کنیم.

ب)دستور قرآن:

قرآن کریم،پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله را بیان کننده و مفسّر خود معرّفی کرده است، ⁽²⁾یعنی سخنان و اعمال پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در رابطه با آیات،تفسیری از قرآن است که برای مردم حجّت شمرده می شود و می تواند مبنای فهم و عمل به آیات قرار گیرد.این دستور قرآن سبب پیدایش روش و گرایش تفسیر روایی شد،یعنی مسلمانان به روایات تفسیری پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و

بعد از ایشان به روایات تفسیری اهل بیت علیهم السّلام توجّه وافر کردند و آنها را در مجموعه ی کتاب های روایات تفسیری گرد آوردند و در فهم و تفسیر قرآن به کار گرفتند.

ج)باورهای اعتقادی مفسّران(پیدایش مذاهب و مکاتب):

بعد از رحلت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کم کم مذهب های مختلفی همچون شیعه و اهل سنت و در اهل سنت نیز مذاهب فقهی حنفی،حنبلی،مالکی و شافعی پدید آمد و از طرف دیگر مکاتب کلامی مشهور همچون معتزله و اشعری و نیز برخی نحله های دیگر همچون متصوّفه پیدا شدند.

این اختلافات به حوزه ی تفسیر قرآن کشانده شد و برخی مذاهب و مکاتب و نحله ها تلاش کردند آیات قرآن را طوری تفسیر کنند که عقاید و باورهای آنان را اثبات کند و آیات مخالف عقایدشان را تأویل کردند و به وسیله ی آیات،عقاید طرف مقابل را نفی می نمودند. ⁽¹⁾

نمونه ی این تفاسیر را در مبحث آیات مربوط به جبر و تفویض در مکتب اشاعره و معتزله می بینیم.(نمونه ی تفسیر کلامی را در تفسیر کبیر فخر رازی،تفسیر ابن کثیر و تفسیر بیضاوی می بینیم).

د)تکیه بر رأی و عقاید شخصی:

برخی افراد بر اساس نظرات شخصی یا هواهای نفسانی و یا به خاطر حمایت از مکتب و مذهب خود در پی تفسیر قرآن بر آمده،آن گونه که خود می خواستند بدون توجّه به قراین عقلی و نقلی به تفسیر آیات قرآن پرداختند.این نوع از تفسیر،«تفسیر به رأی»نام گرفت و کم کم به یک روش تفسیری تبدیل شد،که در احادیث اسلامی از آن به شدّت مذمّت شد و

این روش تفسیری ممنوع اعلام گردیده است. ⁽¹⁾

ه‍)نفوذ افکار و علوم غیر مسلمانان به حوزه ی اسلامی:

در قرن دوّم هجری نهضت ترجمه ی آثار یونانیان و ایرانیان به زبان عربی شروع شد.این آثار حاوی علوم عقلی و تجربی بود که باعث رشد علومی همچون پزشکی و پیدایش فلسفه در بین مسلمانان شد ⁽²⁾و در نتیجه ریشه های گرایش فلسفی در تفسیر آیات قرآن شکل گرفت.مواردی از تأثیر علوم تجربی در تفسیر قرآن را می توان در نوشته های بوعلی سینا به دست آورد.این روش به یک جریان قویّ تفسیری تبدیل شد ⁽³⁾و تفسیرهایی همچون تفسیر طنطاوی جوهری با تکیه ی بر آن،به نگارش در آمده اند.

و)اختلاف منابع و ابزارهای تفسیر:

یکی از عوامل مؤثر در پیدایش و رشد روش های تفسیری،استفاده ی مفسّران از منابع و ابزارهای مختلف در تفسیر قرآن است.برخی مفسّران از منبع عقل بیشتر استفاده کردند و به سوی روش تفسیر عقلی و اجتهادی رفتند.برخی دیگر از منبع روایات(سنّت)بهره ی زیادتری بردند و به سوی روش و گرایش روایی روی آوردند(همچون تفسیر نور الثقلین و درّ المنثور)،برخی دیگر از منبع علوم تجربی در تفسیر قرآن استفاده کردند و به گرایش و روش تفسیر علمی روی آوردند(همچون تفسیر الجواهر طنطاوی)،برخی دیگر نیز از شهود و مکاشفات عرفانی در تفسیر استفاده کردند و به روش تفسیر اشاری و گرایش عرفانی و صوفی

روی آوردند(همچون تفسیر کشف الأسرار،میبدی)،استفاده از این منابع و ابزارها نتایج خاصّی را در تفسیر به دنبال داشت و گرایش ها و روش هایی را ایجاد کرده یا رشد داده است.

ز) جهت گیری های عصری مفسّران:

یکی از عوامل مؤثر در پیدایش گرایش های تفسیری علاقه،نیاز و ضرورت زمان مفسّر است.

به عنوان مثال:گاهی مفسّر در لبنان و در زمان مبارزه با اسراییل زندگی می کند،ازاین رو تفسیر او حالت حماسی و جهادی دارد و گاهی در موقعیتی زندگی می کند که نیاز به مسایل معنوی،اخلاقی و تربیتی زیادتر هست و این مطلب به تفسیر او رنگ دیگری می دهد.

و گاهی هم برای حل مشکلات اجتماعی و تربیتی،به گرایش تفسیر اجتماعی روی می آورد.(همچون تفسیر«فی ظلال»سید قطب و«نمونه»آیة اللّه مکارم شیرازی).

ح)تخصّص مفسّران در علوم خاص و تمایل به آنها:

یکی از عوامل مؤثر در پردازش سبک تفسیر،تخصّص و تمایل مفسّر به یک علم است.

گاهی مفسّر قرآن به خاطر تخصّص در علوم ادبی،تفسیری ادبی می نویسد(مثل کشاف زمخشری)و گاهی در علم کلام تخصص دارد تفسیری کلامی از خود به یادگار می گذارد(مثل تفسیر کبیر فخر رازی)و گاهی به علوم تجربی علاقه دارد تفسیری با گرایش تجربی می نویسد(همچون الجواهر طنطاوی).

ط)اسلوب نگارش مفسّران:

گاهی مفسّران قرآن به یک سبک نگارش تفسیر تمایل دارند،و تفسیر خود را به همان شیوه می نویسند،همچون تفسیرهای ترتیبی،موضوعی،مزجی،مختصر،مفصل،جامع

و غیر جامع.این شیوه ها مربوط به اسلوب نگارش و بر اساس ذوق و سلیقه ی مفسّر شکل می گیرد.

تذکّر:این عوامل از مهم ترین عوامل پیدایش روش ها و گرایش های تفسیری بود.البته شاید بتوان برخی آنها را در همدیگر ادغام کرد یا برخی عوامل و انگیزه های دیگر نیز در این مورد اضافه کرد.آن چه ملاحظه شد،اجمالی از این مباحث است،پژوهش بیشتر،به محقّقان واگذار می گردد.

5-تقسیمات روش ها و گرایش های تفسیری:

اشاره

در مورد روش ها و گرایش های تفسیری،تقسیم بندی های متعدّدی از جهت های مختلف صورت گرفته است،ما نخست تقسیم بندی مطلوب روش ها و گرایش ها را می آوریم،سپس به دیدگاه های صاحب نظران در این مورد اشاره می کنیم:

یکم:تقسیم روش های تفسیری(مناهج تفسیری):

روش های تفسیر قرآن بر اساس کیفیت استخراج معانی و مقاصد آیات و با توجّه به منبع و ابزار مورد استفاده در تفسیر،به دو قسم عمده و اقسام فرعی زیر تقسیم پذیر است:

الف)روش های تفسیری ناقص:

1-روش تفسیر قرآن به قرآن.

2-روش تفسیر روایی(تفسیر بر اساس سنّت).

3-روش تفسیر علمی(تفسیر با استخدام علوم تجربی در فهم قرآن).

4-روش تفسیر اشاری(عرفانی،صوفی،باطنی،رمزی،شهودی).

5-روش تفسیر عقلی و اجتهادی.

6-روش تفسیر به رأی(روش ممنوع در تفسیر قرآن).

ب)روش تفسیر کامل قرآن:

مقصود از روش تفسیر کامل قرآن،روشی است که در آن از همه ی روش های صحیح تفسیر(روش های پنج گانه نخست که در بالا آمد)استفاده می شود تا مقصود آیات به طور همه جانبه دریافت و بیان شود.

و در حقیقت برای تفسیر صحیح و معتبر قرآن باید از همه ی روش های صحیح(پنج گانه) در جای مناسب آن استفاده کرد.البته ممکن است برخی روش ها در مورد برخی آیات کاربرد نداشته باشد،مثلا روایتی در مورد آیه ی خاص قرآن وجود نداشته باشد و یا نکته ی علمی (علوم تجربی)در یک آیه یافت نشود.پس«روش کامل»در مورد آن دسته از آیاتی کاربرد دارد که بتوان از روش های مناسب و متعدّد-تا حدّ امکان-بهره جست،البته تعداد زیر مجموعه های روش تفسیر کامل بستگی به آیه و امکان بهره جویی از روش های صحیح در آن دارد.

تذکّر:روش تفسیر به رأی روش صحیح و معتبری در تفسیر قرآن نیست و در حقیقت تفسیر قرآن نیست(که توضیح آن در مبحث روش تفسیر به رأی خواهد آمد).پس ذکر آن در بین روش های تفسیری برای ردّ آن و گوشزد کردن خطر آن است،یعنی اگر روش های تفسیری را اعم از صحیح و باطل در نظر بگیریم،آنگاه روش تفسیر به رأی نیز داخل آنهاست.

تقسیم دیگری که می توان در روش های تفسیری بر اساس اعتبار و عدم اعتبار روش ها و بطلان

و صحّت آنها بر اساس اعتبار و عدم روش ها و بطلان و صحّت آنها ارایه کرد عبارت است از:

روش های تفسیری:صحیح و معتبر تفسیر قرآن به قرآن/تفسیر روایی/تفسیر علمی/تفسیر عقلی و اجتهادی/تفسیر اشاری/تفسیر کامل باطل و غیر معتبر تفسیر به رأی/برخی از شیوه های فرعی تفسیر اشاری و علمی تذکر:هر کدام از این روش ها و اقسام فرعی و چگونگی اعتبار آنها را در بخش های بعدی مورد بررسی قرار خواهیم داد.

دوّم:تقسیم گرایش های تفسیر قرآن:

گرایش های تفسیر قرآن بر اساس باورها،افکار،جهت گیری ها،سبک پردازش،تخصّص علمی و سلیقه های مفسّران قرآن به شیوه های فرعی زیر تقسیم می شود.

الف)مذاهب تفسیری:

صاحبان مذاهب اسلامی بر اساس باورهای خویش به تفسیر آیات قرآن پرداخته اند به طوری که گاهی یک مذهب،شیوه ی خاصّی در تفسیر خویش برگزیده است.برای مثال، مفسّران شیعه بر اساس رهنمودهای اهل بیت علیهم السّلام به ظاهر و باطن قرآن و آیات مربوط به

اهل بیت علیهم السّلام توجّه کرده،عصمت پیامبران را در تفسیر آیات رعایت نموده اند و...ازاین رو، شیوه ی خاصّی در تفسیر پیدا کرده اند.چنان که اسماعیلیه به تفاسیر باطنی و رمزی و خوارج به شیوه ی خاصّ خود به تفسیر قرآن پرداخته،هر کدام مذهب خاصّی در تفسیر دارند.

شاید بتوان تفسیرهای صوفیه را به مذاهب تفسیری ملحق ساخت.

ب)مکاتب تفسیری(گرایش کلامی):

برخی طرفداران مکاتب کلامی همچون معتزله و اشاعره و متکلمان شیعه اقدام به تفسیر قرآن بر اساس گرایش فکری خویش نموده اند.برای مثال،تفسیر کشاف زمخشری با گرایش معتزلی نوشته شده است.

ج)سبک های تفسیری(الوان تفسیر):

مفسّران قرآن بر اساس تخصصی که در علم خاص داشته اند یا بر اساس علاقه و ذوقی که به یک علم یا مبحث خاص داشته اند،در نگارش تفسیر به طرف همان مبحث یا علم رفته اند و مطالب آن را در تفسیر خود بیشتر مطرح کرده اند.ازاین رو گرایش ها و سبک های تفسیری متفاوتی به وجود آورده است.از جمله:گرایش ها و سبک های ادبی،فقهی،اجتماعی، عرفانی،اخلاقی و تاریخی و...

د) جهت گیری های عصری در تفسیر(اتجاهات تفسیری):

گاهی به خاطر احساس نیاز و ضرورت،ذهن و روان مفسّران قرآن در تعامل با شرایط و مسایل عصر خود،به یکی از آنها تمایل پیدا کرده،سمت و سوی خاصّی پیدا می کند.

گاهی مسایل معنوی و تربیتی و اخلاقی مهم ترین جهت گیری مفسّر است،ازاین رو،در نگارش تفسیر قرآن نیز به آیات اخلاقی و معنوی توجّه بیشتر می کند(همچون تفسیر فی

ظلال القرآن و...).

گاهی هم توجّه و جهت گیری مفسّر جهادی و سیاسی و مبارزه با حکومت ها یا صهیونیست هاست،ازاین رو،به آیات مربوط به این مطلب توجّه بیشتری پیدا می کند (همچون تفسیر مبین،محمد جواد مغنیه).

و گاهی مفسّر به تقریب بین مذاهب اسلامی و وحدت اسلامی می اندیشد،ازاین رو در تفسیر خود به آیات مربوط به وحدت توجّه بیشتری می کند.

یادآوری اسلوب های تفسیری(شیوه های نگارش تفسیر) شیوه ی نگارش مفسّران در تفسیر یکسان نیست و بر اساس سلیقه و ذوق و یا با توجّه به مخاطب خاص،اسلوب های نگارش و سبک پردازش مطلب متفاوت است.

گاهی تفسیر ترتیبی است،یعنی از اوّل قرآن تا آخر به تفسیر آیه به آیه می پردازد(مثل تفسیر المیزان،نمونه و مجمع البیان).

گاهی تفسیر موضوعی است،یعنی یک موضوع را در آیات و سوره های مختلف پی گیری می کند و مطالب مربوط به آن را جمع آوری و نتیجه گیری می کند(مثل تفسیر پیام قرآن آیة اللّه مکارم شیرازی و منشور جاوید آیة اللّه سبحانی و...).

گاهی تفسیر مختصر،گاهی طولانی و گاهی متوسط می نویسد،یعنی حجم و کمیّت تفسیرها متفاوت می شود.برای مثال،مرحوم فیض کاشانی سه تفسیر«الاصفی»،«مصفّی» و«صافی»دارد و مرحوم شبّر سه تفسیر«الوجیز»،«الجوهر الثمین»و«صفوة التفاسیر»دارد و مرحوم طبرسی سه تفسیر«جوامع الجامع»،«مجمع البیان»و«الکاف الشاف»دارد که اوّل مختصر و دیگری متوسط و سوّم مفصل است.

گاهی تفسیرها به صورت شرح و متن است،یعنی آیه را متن و تفسیر را شرح آن قرار داده اند،مثل تفسیر المیزان و گاهی تفسیر و آیات مخلوط و به صورت مزجی است،مثل تفسیر شبّر و نفحات الرحمن از نهاوندی.

و گاهی تفسیر کامل آیات قرآن است مثل مجمع البیان و گاهی ناقص و دربرگیرنده ی سوره ای یا تعدادی از آیات یا سوره های قرآن است،مثل احکام القرآن راوندی که شامل آیات فقهی قرآن است و تفسیر آلاء الرحمن بلاغی که ناقص است.

و گاهی تفسیر جامع(علوم قرائات،لغت،ادب،اقوال و روایات)است و گاهی تفسیر تخصّصی است(همچون تفاسیر روایی یا ادبی).

گرایش های تفسیری

1-مذاهب تفسیری:تفسیر اسماعیلیه/تفسیر شیعه اثنی عشری/و...

2-مکاتب تفسیری:تفسیر معتزله/تفسیر اشاعره و....

3-سبک های تفسیری(الوان):تفسیر ادبی/تفسیر فقهی/تفسیر فلسفی/تفسیر اجتماعی/تفسیر اخلاقی/تفسیر تاریخی/تفسیر علمی 4-جهت گیری های تفسیری(اتجاهات) :تفسیر معنوی و تربیتی/تفسیر جهادی/تفسیر تقریبی/تفسیر سیاسی اسلوب های تفسیری(شیوه نگارش):تفسیر ترتیبی/تفسیر موضوعی/تفسیر مختصر،متوسط و مفصل/تفسیر جامع و غیر جامع/تفسیر مزجی تذکر 1:تقسیم های دیگری نیز در گرایش های تفسیری موجود است و گاهی از این نام ها به جای همدیگر استفاده شده و گاهی بین روش و گرایش خلط شده است.ولی ما آنچه که به

نظرمان مطلوب و صحیح تر می رسید بیان کردیم و در ادامه دیدگاه های صاحب نظران را بیان، سپس بررسی می کنیم.

تذکر 2:گاهی برخی شیوه های تفسیری از جهتی جزء روش های تفسیر و از جهت دیگر جزء گرایش های تفسیری به شمار می آید.برای مثال،روش تفسیر علمی از آن جهت که استخدام علوم در فهم قرآن است و نتایج مشخّص و جدید به دنبال دارد و از منبع و ابزار خاص در تفسیر استفاده می کند،از جمله روش های تفسیری به شمار می رود.

و از آن جهت که برخی مفسّران(مثل طنطاوی در الجواهر)مطالب زیاد علوم تجربی را در تفسیر نقل کرده اند گرایش تفسیری به شمار می آید.

و همین مطلب نسبت به روش تفسیر اشاری(عرفانی و باطنی)و روش تفسیر روایی نیز صادق است که در مباحث بعدی روشن خواهد شد.

تذکر 3:روش ها یا گرایش های تفسیری نفی کننده ی همدیگر نیستند بلکه مکمّل یکدیگرند و پذیرش یکی،مانع از پذیرش روش و گرایش دیگری نیست بلی روش تفسیر به رأی و برخی شیوه های فرعی روش تفسیر علمی و اشاری مردود است و تفسیر قرآن بر اساس آنها ممنوع است که در ادامه بیان خواهیم کرد.

سوّم:دیدگاه های صاحب نظران در مورد تقسیم روش ها و گرایش های تفسیری:

مبحث روش ها و گرایش های تفسیری،دانشی نو در زمینه ی تفسیر قرآن به شمار می رود که به سرعت در حال رشد و بالندگی است،و هر سال در این زمینه مقاله ها و کتاب های متعدد نوشته می شود و دیدگاه های جدید ارایه می گردد،ازاین رو،مانعی ندارد که بزرگان و صاحب نظران این مبحث،به عنوان گام اوّل،تقسیم هایی ارایه کرده باشند که ناقص باشد و کم کم تکمیل شود.

اکنون به برخی از مشهورترین و مهم ترین این تقسیم ها اشاره می کنیم:

الف)تقسیم گلدزیهر: ⁽¹⁾

ایشان نخست از روش تفسیر مأثور،سپس از تفسیر به رأی و مذمّت آن در روایات یاد می کند.و در فصل دیگری تفسیر را در سایه عقاید تقسیم می کند و از روش تفسیری معتزله و نمونه های آن سخن به میان می آورد و در فصل بعدی به ذکر روش تفسیری صوفیه و تفسیر اشاری و تاثیرپذیری آنان از فیلون و نیز به ذکر تفسیر اخوان الصفا،و اسماعیلیه باطنیه پرداخته است.و در فصل بعدی تفسیر را در سایه فرقه های دینی تقسیم کرده،از تفسیر شیعه،خوارج،غلات و...یاد می کند.و در پایان از تفسیر جدید در تمدّن اسلامی،روش سید امیر علی در هندوستان به عنوان معتزله جدید،سید جمال الدین افغانی و حرکت جدید در مصر و روش محمد عبده و صاحب المنار یاد می کند ⁽²⁾.

بررسی:

ایشان یکی از مبتکران بحث روش ها و گرایش های تفسیری است که گام های علمی اولیه را در این راه برداشته است ولی کتاب او خالی از اشکال نیست.همان طورکه نظم منطقی بر مباحث روش ها و گرایش ها حاکم نکرده است و در مباحث روش ها(مثل روش تفسیر به مأثور)و مباحث گرایش به طور کامل بحث نکرده و برخی از روش ها را متعرّض نشده است.

ب)تقسیم دکتر ذهبی:

ایشان با بیان سیر تاریخی تفسیر از عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به بعد،نخست تفسیر را به دو شاخه ی اصلی تقسیم می کند:

1-تفسیر مأثور(روایی) 2-تفسیر به رأی و تفسیر به رأی را نیز به دو شاخه ممدوح(تفسیر عقلی)و مذموم تقسیم می کند. ⁽¹⁾

سپس تفسیر به رأی مذموم را همان تفسیر فرقه ها می خواند و تفسیرهای زیر را نام می برد:

1-تفسیر معتزله 2-تفسیر شیعه(اثنی عشری) 3-تفسیر شیعه اسماعیلیه(باطنیّه) 4-تفسیر شیعه زیدیه 5-تفسیر بابیه و بهائیه 6-تفسیر خوارج 7-تفسیر صوفیه(تفسیر اشاری) 8-تفسیر فلاسفه 9-تفسیر فقهاء 10-تفسیر علمی(علوم و فلسفه) 11-سبک های تفسیری در عصر جدید(همچون تفسیر علمی،تفسیر مذهبی،تفسیر الحادی،تفسیر اجتماعی و...) ⁽²⁾بررسی:

به نظر می رسد،تقسیم بندی دکتر ذهبی یک نظم منطقی کامل ندارد،چرا که تفسیر مأثور(نقلی)در برابر تفسیر عقلی و اجتهادی به کار می رود.

و در مورد تقسیم تفسیر به رأی به دو شاخه ی ممدوح و مذموم اشکالاتی وجود دارد که در مبحث روش تفسیر به رأی و روش تفسیر عقلی بیان خواهیم کرد.

و نیز در تقسیم بندی ایشان،بین مکاتب تفسیری با مذاهب تفسیری خلط شده است، چون فرقه های شیعه در برابر فرقه های اهل سنت هستند نه در برابر فرقه های کلامی (همچون معتزله)مگر آن که مقصود متکلمان شیعه باشد.

ج)تقسیم آیة اللّه معرفت:

ایشان تفسیر را به دو شاخه تقسیم می کند:

1-تفسیر مأثور،شامل:

1-تفسیر قرآن به قرآن 2-تفسیر قرآن به سنّت 3-تفسیر قرآن با سخنان صحابه 4-تفسیر قرآن با سخنان تابعین 2-تفسیر اجتهادی،که بر اساس نظر و استدلال عقلانی است.

سپس یادآور می شود که این شیوه ی تفسیری بر اساس قدرت علمی و فنون و علوم مفسّران به سبک های(الوان)مختلف تقسیم می شود:

2/1-سبک مذهبی 2/2-سبک کلامی 2/3-سبک صوفی عرفانی(باطنی) ⁽¹⁾2/4-سبک فلسفی

2/5-سبک لغوی و ادبی 2/6-تفسیر فقهی(آیات الاحکام) 2/7-تفسیرهای جامع ⁽¹⁾2/8-تفسیر علمی 2/9-تفسیر اجتماعی بررسی:تقسیم بندی ایشان بسیار پیشرفته تر از دکتر ذهبی است ولی ایشان شیوه های تفسیری علمی،عرفانی(اشاری)را فقط جزء سبک های تفسیری شمرده اند در حالی که می توانیم آنها را هم جزیی از روش ها و هم سبک های تفسیری به شمار آوریم.

همان طورکه در مباحث قبلی اشاره شد و در مباحث بعدی به طور مفصل خواهد آمد.

در ضمن ایشان تفسیر مذهبی(مذاهب تفسیری)را در یک جا یکی از سبک ها می شمارد ⁽²⁾و در جای دیگر همین سبک را جزیی از سبک کلامی معرّفی می کند ⁽³⁾.

د)تقسیم استاد عمید زنجانی:

ایشان روش های تفسیری را به چند قسم کرده است:

1-روش تفسیر نقلی یا تفسیر به مأثور 2-روش تفسیر به رأی 3-روش تفسیر اجتهادی یا عقلی 4-روش تفسیر اشاری 5-روش تفسیر رمزی(و شهودی)

6-روش تفسیر قرآن به قرآن 7-روش تفسیر جامع(بر اساس کتاب،سنت،اجماع و عقل) 8-روش تفسیر هرمنوتیک بررسی:

ایشان یکی از پیش گامان طرح بحث روش های تفسیری است و اخیرا هم روش تفسیر هرمنوتیک را به چاپ های جدید کتاب افزوده است که قابل تقدیر است،ولی چند نکته قابل تأمل در تقسیم وی وجود دارد:

اوّل این که ایشان روش تفسیر اشاری-رمزی و شهودی را جداگانه آورده است، ⁽¹⁾در حالی که در مبحث روش تفسیر اشاری توضیح خواهیم داد هر سه،گونه های یک روش هستند.

دوّم این که«تفسیر به مأثور»اعم از تفسیر روایی و تفسیر قرآن به قرآن است ولی ایشان این اصطلاح را به معنای خاص یعنی تفسیر روایی به کار برده است.

سوّم این که ایشان به گرایش های تفسیری نپرداخته اند مگر در لابه لای بحث که اشاراتی بدان ها کرده اند.

چهارم این که ایشان به«روش تفسیر علمی»قرآن به طور مستقل و مناسب نپرداخته اند فقط در ضمن یک بحث حاشیه ای و ناقص تفسیر به رأی بدان پرداخته اند.

ه‍)تقسیم محمد حسین علی الصغیر:

ایشان روش های تفسیر قرآن را این گونه تقسیم کرده است:

اوّل:نوع رایج مورد رضایت محققان که معمولا با روش اثری،لغوی،معجمی،ادبی، موضوعی و تفسیر قرآن به قرآن است.

دوّم:تفسیر نوع جدید که مجاز بوده و شامل تفسیر جدلی،کلامی،فلسفی،عرفانی و علمی می شود.

سوّم:تفسیر ممنوع مانند تفسیر رمزی صوفیه و باطنیه و تفسیر به رأی. ⁽¹⁾

و)تقسیم خالد بن عثمان السبت:

ایشان روش های تفسیری را این گونه تقسیم می کند:

اوّل:تفسیر قرآن به قرآن دوّم:تفسیر قرآن به سنت سوّم:تفسیر قرآن با اقوال صحابه چهارم:تفسیر قرآن با اقوال تابعین پنجم:تفسیر قرآن با لغت ششم:تفسیر به رأی ⁽²⁾بررسی:ایشان برخی روش های تفسیری را نیاورده است و بین گرایش ها و روش ها خلط کرده است.

ز)تقسیم شیخ خالد عبد الرحمن العک:

وی پس از آن که می گوید:«بهترین روش تفسیر،تفسیر قرآن به قرآن است»،مناهج و روش های تفسیری را این گونه تقسیم می کند:

1-تفسیر نقلی(تفسیر بالمأثور):1-تفسیر قرآن به قرآن2/-تفسیر قرآن با روایات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله3/-تفسر قرآن با اقوال صحابه4/-تفسیر قرآن با اقوال تابعین 2-تفسیر لغوی 3-تفسیر عقلی و اجتهادی 4-تفسیر اشاری:1-تفسیر با اشارات مخفی(تفسیر صوفیه که بر اساس کشف و شهود استوار است)2/-تفسیر با اشارات روشن(یعنی تفسیر آیات علمی قرآن) 5- جهت گیری های منحرف در تفسیر(اتجاهات):1-روش کلامی-فلسفی2/-روش فلسفی-صوفی3/-روش غلات متعصّب4/-روش تفسیر سیاسی قرآن5/-روش افراطی در تفسیر علمی6/-تفسیر مدّعیان تجدّد7/-تفسیر با روایات اسرائیلیات ⁽¹⁾بررسی:ایشان گرایش ها و روش های تفسیری را خلط کرده است و تفسیر لغوی را در کنار تفسیر عقلی آورده است و نیز تفسیر علمی را جزیی از تفسیر اشاری(در کنار تفسیر صوفی و عرفانی) آورده است.و برخی گرایشات تفسیری را به عنوان جهت گیری های(اتّجاهات)آورده است.

6-چکیده:

در این درس نتایج زیر به دست آمد و با مطالب زیر آشنا شدیم:

1-روش تفسیر قرآن دارای اهمیّت ویژه ای است که تسلّط بر این بحث مفسّر را قوی می سازد هر چند که این دانش،جوان و در حال رشد است.

2-روش های تفسیر قرآن مربوط به منبع و ابزار و کیفیّت استخراج معانی و مقاصد آیات است امّا گرایش های تفسیری مربوط به سلیقه،علوم و باورهای مفسّر و سبک اوست.

3-برخی روش های تفسیر قرآن از زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله شروع شد و در قرن دوّم هجری به بعد در اثر عوامل مختلف گرایش ها و روش های جدید پیدا شد و رشد کرد.

4-برخی عوامل پیدایش و تنوّع روش ها و گرایش های تفسیری عبارت بودند از:طبیعت قرآن،دستور قرآن به پیروی از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به عنوان مفسّر قرآن،باورهای اعتقادی مفسّران،تکیه بر آرای شخصی،نفوذ افکار و علوم غیر مسلمانان به حوزه ی اسلامی،اختلاف منابع و ابزارها، جهت گیری های عصری مفسّران،تخصّص مفسّر در علوم خاص،اسلوب نگارش مفسّران.

5-روش های تفسیری به دو روش کلّی ناقص و کامل،روش ناقص به شش روش:قرآن به قرآن،روایی،علمی،اشاری،عقلی و اجتهادی،تفسیر به رأی تقسیم می شود.و از دیدگاه دیگر به دو روش معتبر و غیر معتبر تقسیم می شود.

6-گرایش های تفسیری به اقسام زیر تقسیم شد:

مذاهب تفسیری که بر اساس باورهای مذهبی مفسّر شکل می گیرد،مکاتب تفسیری که بر اساس آرای کلامی مفسّر شکل می گیرد،سبک های تفسیری که بر اساس تخصّص مفسّر در علم خاصّی شکل می گیرد،جهت گیری های عصری در تفسیر توسط مفسّران.

7-اسلوب های نگارش تفسیر(ترتیبی،موضوعی و...)متنوّع است.

8-دیدگاه های صاحب نظران و تقسیمات آنان در تفسیر بیان شد و نقد گردید.از جمله دیدگاه گلدزیهر،دکتر ذهبی،آیة اللّه معرفت،استاد عمید زنجانی و...

نقد نمایید.

7-پرسش ها:

1-اهمیّت روش های تفسیر قرآن چیست توضیح دهید؟ 2-روش و گرایش را تعریف کنید و تفاوت های آنها را بنویسید؟ 3-روش های گرایش های تفسیری از چه زمانی شروع شد توضیح دهید؟ 4-نقش باورهای اعتقادی مفسّران را در پیدایش گرایش های تفسیری بنویسید؟ 5-پنج مورد از عوامل و انگیزه های پیدایش گرایش ها و روش های تفسیری را بنویسید.و یک مورد را با مثال توضیح دهید؟ 6-روش های تفسیری کامل و ناقص را برشمارید.و بگویید کدام یک معتبر و کدام یک غیر معتبرند.

7-گرایش های تفسیری قرآن را برشمارید و برای هر گرایش یک تفسیر مثال بزنید؟ 8-تفاوت مکاتب و مذاهب تفسیری چیست؟ 9-تفاوت سبک های تفسیری با جهت گیری های عصری مفسّران چیست با مثال توضیح دهید؟ 10-اسلوب های نگارش تفسیر را با مثال بنویسید؟ 11-آیا پذیرش یک روش یا گرایش تفسیری مانع از پذیرش روش دیگر است چرا؟ 12-تقسیم دکتر ذهبی در مورد روش های تفسیری را بنویسید و نقد کنید؟ 14-تقسیم آیة اللّه معرفت را در مورد روش ها و الوان تفسیری بنویسید؟ 15-تقسیم استاد عمید زنجانی را در مورد روش های تفسیری بنویسید و نقد کنید؟

8-پژوهش های جدید:

دانش پژوهان می توانند موضوعات زیر را به عنوان موضوعات تحقیقی برگزینند و مقاله ای در مورد آن بنویسند.

1-تعریف های مختلف صاحب نظران از روش و گرایش را نقل و نقد کنید.

2-تأثیرات علوم یونانی و ایرانی در پیدایش گرایش ها و روش های تفسیری را با ذکر نمونه های ملموس تاریخی جمع آوری و بررسی کنید.

3-نقش فلاسفه،معتزله،اشاعره،متصوّفه را در پیدایش گرایش های تفسیری تحقیق کنید و با نمونه های تاریخی اثبات کنید.

4-نظرات استاد عمید زنجانی در کتاب مبانی و روش های تفسیر قرآن را در مورد علل و انگیزه ی پیدایش روش های تفسیری نقد و بررسی کنید.

5-در مورد شیوه های نگارش تفاسیر،در طول تاریخ و نوسانات آن تحقیق کنید و اقسامی غیر از آنچه در کتاب آوردیم بیان کنید.

6-یک تحقیق میدانی در مورد تعداد تفاسیر به روش ها و گرایش های مختلف در بین شیعه(بر اساس طبقات مفسّران شیعه دکتر عقیقی بخشایشی)انجام دهید و به صورت نموداری رسم کنید.

7-تحقیق کاملی در مذاهب و مکاتب مختلف تفسیری انجام دهید.

8-تقسیمات دیگر را در مورد روش ها و گرایش های تفسیری در کتاب ها جمع آوری کنید و نقد نمایید.

9-منابع جهت مطالعه بیشتر:

ما در آخر این کتاب،یک کتابشناسی و کتابنامه از کتاب هایی که به بحث روش ها و گرایش های تفسیری پرداخته اند می آوریم،ولی اکنون برای مطالعه ی بیشتر در زمینه ی این درس منابع زیر زودیاب و مفید است:

1-طبقات المفسّرین،جلال الدین سیوطی(م 911 ق).

2-مذاهب التفسیر الاسلامی،گلدزیهر،ترجمه دکتر عبد الحلیم النجار.

3-التفسیر و المفسّرون،دکتر ذهبی،سه جلد.

4-التفسیر و المفسّرون فی ثوبه القشیب،آیة اللّه معرفت،دو جلد.

5-مبانی و روش های تفسیر قرآن،استاد عمید زنجانی.

6-در آمدی بر تفسیر علمی قرآن،دکتر محمد علی رضایی اصفهانی.

7-اصول التفسیر و قواعده،شیخ خالد عبد الرحمن العک.

8-مناهج التفسیر،دکتر مصطفی الصاوی الجوینی مصری.

9-اتجاهات التفسیر فی مصر الحدیث،دکتر عفت محمد شعر قاوی.

10-قواعد التفسیر،خالد بن عثمان السبت،دو جلد.

11-روش های تفسیر قرآنی،دکتر سیّد رضا مؤدّب.

12-روش ها و گرایش های تفسیری،حسین علوی مهر.

فصل دوّم: روش تفسیر قرآن به قرآن

اشاره

اهداف آموزشی:

اهداف اصلی:

1-شناخت روش تفسیر قرآن به قرآن و ریشه های تاریخی آن 2-شناخت گونه های فرعی تفسیر قرآن به قرآن و کاربرد آنها اهداف فرعی:

1-اطلاع از دیدگاه ها و دلایل موافقان و مخالفان تفسیر قرآن به قرآن و نقد آنها 2-آشنایی دانش پژوهان با روش تفسیری علاّمه طباطبایی در المیزان

درس دوّم:روش تفسیر قرآن به قرآن

اشاره

(بخش اوّل) 1-مقدمه 2-واژگان 3-تاریخچه 4-دلایل الف)دلایل موافقان ب)دلایل مخالفان 5-چکیده

1.مقدمه:

یکی از پرسابقه ترین روش های تفسیر قرآن کریم،روش تفسیری قرآن به قرآن است.این روش،یکی از اقسام روش نقلی تفسیر به شمار می آید.چه این که روش نقلی تفسیر را به دو شاخه:تفسیر قرآن به قرآن و تفسیر قرآن به روایت تقسیم کرده اند.

در مورد کمتر روش تفسیری همچون این روش اتفاق وجود دارد.و همه ی مفسّران و صاحب نظران،جز تعداد اندکی،این روش را پسندیده اند.و در بسیاری موارد از آن استفاده کرده اند و برخی آن را بهترین روش تفسیر دانسته اند.

اهمیّت این روش هنگامی روشن می شود که بدانیم تفسیر موضوعی قرآن بدون استفاده از روش تفسیر قرآن به قرآن ممکن نیست و در تفسیر ترتیبی نیز مفسّر نمی تواند از این روش بی نیاز باشد و اگر آن را کنار بگذارد،در حقیقت از قراین نقلی موجود در آیات دیگر صرف نظر کرده،در نتیجه در دام تفسیر به رأی گرفتار خواهد شد ⁽¹⁾.

ازاین رو،لازم است که مفسّر قرآن این روش را به خوبی بشناسد و با تمرین و ممارست در آن مهارت یابد تا بتواند مفسّر خوبی باشد.

در این درس،روش تفسیر قرآن به قرآن مورد بررسی و تحلیل قرار می گیرد و مثال های متعدّدی از آن ارایه می گردد.

2.واژگان:

1-تفسیر:

2-روش:

تذکر:این دو واژه در مبحث قبل توضیح داده شد.

3-قرآن به قرآن:مقصود از«به»در عنوان«تفسیر قرآن به قرآن»استعانت یا سببیّت است ⁽¹⁾،یعنی آیات قرآن را به کمک یا به وسیله ی آیات دیگر توضیح دادن و مقصود آن را مشخص ساختن.به عبارت دیگر:آیات قرآن منبعی برای تفسیر آیه دیگر قرار گیرد.

برخی صاحب نظران نیز تفسیر قرآن به قرآن را«مقابله آیات با یکدیگر و شاهد همدیگر قرار دادن و استدلال طرفینی به آیات برای شناخت مراد خدا»دانسته اند ⁽²⁾.

البته در مورد اقسام و گونه های تفسیر قرآن و حقیقت این روش تفسیری مباحثی وجود دارد که در درس های آینده بدان می پردازیم و ضمن بیان دیدگاه های صاحب نظران،و تعریف نهایی این روش را خواهیم آورد.

3.تاریخچه تفسیر قرآن به قرآن:

تفسیر قرآن به قرآن یکی از کهن ترین روش های تفسیر قرآن است و سابقه ی آن به صدر اسلام و زمان حیات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بازمی گردد.سپس این روش توسط اهل بیت علیهم السّلام ادامه یافت و برخی از صحابه و تابعین نیز از این روش استفاده کرده اند.اینک به مثال های زیر توجّه کنید:

1-از پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله در مورد مقصود از«ظلم»در آیه لَمْ یَلْبِسُوا إِیمٰانَهُمْ بِظُلْمٍ ⁽¹⁾پرسش شد،و حضرت با استناد به آیه إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ ⁽²⁾پاسخ دادند که مقصود از ظلم در آیه اول همان شرک است که در آیه دوم بیان شده است ⁽³⁾.

این حدیث و احادیث مشابه نشان می دهد که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از روش تفسیر قرآن به قرآن استفاده می کرده و عملا آن را به پیروان خود می آموخته اند.

2-امام علی علیه السّلام با استناد به آیه وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ ⁽⁴⁾و آیه وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً ⁽⁵⁾نتیجه گرفتند که کوتاه ترین مدت بارداری زنان شش ماه است ⁽⁶⁾.یعنی اگر شیر خواری کودک دو سال است(یعنی 24 ماه)و مدت حمل و شیرخواری با همدیگر سی ماه

است.و این دو آیه را کنار همدیگر بگذاریم،روشن می شود که کوتاه ترین مدت بارداری شش ماه است.و این نوعی تفسیر قرآن به قرآن است.

3-امام باقر علیه السّلام نیز در مورد قصر نماز مسافر در توضیح آیه فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ ⁽¹⁾به آیه ی فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِمٰا ⁽²⁾استدلال کردند.و با تفسیر قرآن به قرآن وجوب نماز قصر را اثبات کردند ⁽³⁾.

4-دکتر ذهبی با بیان مثالی از ابن عباس بیان می کند که صحابه پیامبر از روش تفسیر قرآن به قرآن استفاده می کردند ⁽⁴⁾.

5-مرحوم طبرسی در مجمع البیان مطالبی از تفسیر قرآن به قرآن تابعین را آورده است ⁽⁵⁾.

در دوره های بعدی با پیدایش تفاسیری همچون تبیان و مجمع البیان،مفسّران از این روش استفاده کردند،و در میان اهل سنت نیز مفسّران متعددی به سوی این روش رفتند به طوری که برخی از آنان نوشتند:اگر کسی بپرسد که بهترین روش تفسیر چیست؟جواب آن است که صحیح ترین روش تفسیر قرآن به قرآن است.پس آنچه که در جایی مجمل آمده در جای دیگر تفسیر شده است و آنچه در موضعی مختصر آمده است در موضع دیگر توسعه داده شده است ⁽⁶⁾.» برخی محدّثان بزرگ شیعه همچون علاّمه مجلسی(ره)در بحار الانوار با آوردن آیات

قرآن که در ابتدای هر فصل،متناسب با موضوع آن،دسته بندی شده،در حقیقت از روش موضوعی تفسیر قرآن به قرآن استفاده نموده است.سپس در میان مفسّران قرن اخیر،این روش جایگاه ویژه ای پیدا کرد به طوری که برخی تفسیرها همچون المیزان(علاّمه طباطبایی)و تفسیر الفرقان(دکتر محمد صادقی تهرانی)و تفسیر القرآنی للقرآن(عبد الکریم خطیب)و آلاء الرحمن(بلاغی)این روش را روش اصلی خود قرار دادند.

علاّمه طباطبایی معتقد است که قرآن بیان همه چیز است پس نمی تواند بیان خودش نباشد.پس در تفسیر آیات باید به سراغ خود آیات قرآن برویم و در آنها تدبّر کنیم و مصادیق آنها را مشخص سازیم و تفسیر قرآن به قرآن کنیم.

و نیز ایشان بر آن است که تفسیر قرآن به قرآن همان روشی است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیه السّلام در تفسیر پیموده اند و تعلیم داده اند و در روایاتشان به ما رسیده است ⁽¹⁾.

در کتاب هایی که در مورد شیوه ی تفسیر نگارش یافته،به روش تفسیر قرآن به قرآن پرداخته و آن را تبیین کرده و نسبت به آن سفارش کرده اند.

از جمله این افراد آیة الله معرفت،استاد عمید زنجانی و عبد الرحمن العک را می توان نام برد ⁽²⁾.

4.دلایل:

اول:دلایل موافقان تفسیر قرآن به قرآن:

در مورد جایز و مطلوب بودن تفسیر قرآن به قرآن،می توان به آیات قرآن و سنّت و سیره استدلال کرد،که در اینجا مهم ترین این دلایل را بیان می کنیم:

الف)آیات قرآن:

1-قال اللّه تعالی: نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ تِبْیٰاناً لِکُلِّ شَیْءٍ ⁽¹⁾«کتاب(قرآن)را بر تو فروفرستادیم در حالی که بیانگر هر چیز است.» علاّمه طباطبایی(ره)با استدلال به این آیه،در مورد تفسیر قرآن به قرآن می نویسد:

«حاشا که قرآن بیان کننده ی همه چیز باشد ولی بیان کننده ی خودش نباشد. ⁽²⁾» 2-قال اللّه تعالی: أَنْزَلْنٰا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً ⁽³⁾«به سوی شما نور روشنگری فروفرستادیم.» علاّمه طباطبایی(ره)با استدلال به آیه می نویسد:

«چگونه قرآن هدایت و حجت و جداکننده ی حق از باطل(فرقان)و نور روشنگری برای مردم در مورد تمام آنچه بدان نیاز دارند باشد،ولی احتیاج مردم در مورد تفسیر قرآن را که شدیدترین نیاز است،کفایت نکند ⁽⁴⁾؟ 3-قال اللّه تعالی: أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّٰهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلاٰفاً کَثِیراً ⁽⁵⁾

«و آیا در قرآن تدبّر نمی کنند؟و اگر از طرف غیر خدا بود،حتما در آن اختلاف فراوانی می یافتند.» علاّمه طباطبایی در تفسیر این آیه هم مطالبی را بیان می کند که خلاصه ی آن چنین آمده است:

اوّل آن که قرآن،کتابی است که فهم افراد معمولی نیز بدان دسترسی دارد.

دوم آن که آیات قرآن مفسّر یکدیگرند ⁽¹⁾،زیرا خدای متعال خود مردم را برای تدبّر در آیات قرآن دعوت کرده تا با انضمام آیات به یکدیگر عدم اختلاف میان آنها،برای مردم آشکار گردد.

4-قال اللّه تعالی: هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ ⁽²⁾«او کسی است که بر تو این کتاب را فروفرستاد،که(قسمتی)از آنها آیات«محکم» است که آنها اساس این کتابند،و(قسمتی)دیگر متشابهانند.» در این آیه،آیات قرآن به دو گروه محکم و متشابه تقسیم شده است.

واژه«محکم»در اصل از«احکام»به معنای«ممنوع ساختن»گرفته شده است و به موضوعات پایدار محکم گویند؛چرا که عوامل نابودی را از خود می رانند و نیز به سخنان روشن و قاطع که هر گونه احتمال خلافی را از خود می رانند محکم گویند ⁽³⁾.

بنابراین آیات محکم آیاتی است که مطلب آن واضح و روشن است و جای گفتگو و بحث در معنای آن نیست،اما آیات متشابه آن آیات است که معنای پیچیده یا دارای احتمالات

متعدد است که با توجّه به آیات محکم معنای آن روشن می شود.

در این آیه بیان شده:که آیات محکم قرآن«ام»است،یعنی اصل و اساس و مادر آیات دیگر است.به عبارت دیگر:باید آیات متشابه را به محکمات ارجاع دهیم تا معنای آن را دریابیم ⁽¹⁾.

و این روش،یکی از گونه های تفسیر قرآن به قرآن است،که مورد تایید خود قرآن کریم می باشد ⁽²⁾.

5-قال الله تعالی: فَإِذٰا قَرَأْنٰاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ، ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنٰا بَیٰانَهُ ⁽³⁾.

«پس هرگاه آن را خواندیم،از خواندن آن پیروی کن.سپس بیان(و توضیح)آن بر عهده ی ماست.» بیان قرآن گاهی به وسیله ی خود آیات قرآن و گاهی از زبان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله است.در این آیه به طور اعم فرموده است که بیان و توضیح قرآن بر عهده ی ماست.

6-تکرار آیات قرآن مستلزم تفسیر قرآن به قرآن است،چرا که برای فهم و تفسیر این آیات مراجعه به آیات مشابه لازم است.

برای مثال،داستان موسی علیه السّلام و فرعون در سوره ی اعراف105/-136،طه9/-98، شعراء10/-67 و نمل آمده است که بدون مراجعه ی هم زمان به این آیات تفسیر آنها بسیار مشکل و بعید بوده،إبهام آیات بر طرف نمی شود و ممکن است مفسّر به خطا افتد.

بررسی:این آیات فی الجمله بر جواز و مطلوب بودن تفسیر قرآن به قرآن دلالت

می کند،اما در اینجا تذکر دو نکته لازم است:

اوّل آن که قرآن بیانگر کلّیات هر چیز در رابطه با هدایت بشر است،پس قرآن بیان برای آیات خودش نیز هست اما گاهی بیان قرآن از حدّ کلیّات تجاوز نمی کند همان طورکه در مورد رکعات نماز،در ظاهر قرآن توضیحی نیامده است و در این موارد،نیازمند بیان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام هستیم.

دوّم آن که قرآن نور است،اما نور بودن قرآن به معنای آن است که قرآن در ذات خود روشن و روشنگر است.ولی مخاطبان و استفاده کنندگان از قرآن درجات علمی متفاوتی دارند ،برخی عرب و برخی غیر عرب اند.و برای فهم قرآن به لغت،ادبیات عرب،احادیث و...

نیازمندند.و این به معنای نیازمندی قرآن به غیر نیست بلکه به معنای نیازمندی مفسّر و مخاطب قرآن به وسیله ی تفسیر قرآن است.

ب)سنت:

به دو بخش از سنّت می توان جهت مطلوبیت تفسیر قرآن به قرآن استدلال کرد:

نخست سنّت عملی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام که خود اقدام به تفسیر قرآن به قرآن کرده اند ⁽¹⁾.

دوم احادیث خاص است که به تفسیر قرآن به قرآن اشاره کرده اند،مهم ترین این احادیث عبارتند از:

1.امیر المؤمنان علیه السّلام فرمود:

کتاب الله...ینطق بعضه ببعض و یشهد بعضه علی بعض ⁽²⁾؛

«کتاب خدا(قرآن)...برخی قسمت هایش با کمک برخی قسمت های دیگر سخن می گوید و برخی قسمت های آن شاهد برخی قسمت های دیگر است.» این که حضرت فرمود:برخی آیات قرآن به وسیله و کمک برخی آیه های دیگر به سخن می آید،می تواند اشاره به تفسیر قرآن به قرآن باشد که در این روش تفسیری،مفسّر به وسیله و کمک برخی آیات برخی دیگر را به سخن می آورد.و از این روست که در حدیث دیگری از امام علی علیه السّلام حکایت شده که قرآن را به سخن درآورید ⁽¹⁾.

2.و نیز فرمود:

ان کتاب الله لیصدق بعضه بعضا و لا یکذب بعضه بعضا ⁽²⁾؛ «در حقیقت کتاب خدا(قرآن)برخی قسمت هایش برخی قسمت های دیگر را تصدیق(و تایید)می کند ولی همدیگر را تکذیب نمی کنند».

تصدیق برخی آیات قرآن برای برخی دیگر،به معنای عدم اختلاف در قرآن است.و این که معانی آیات مؤیّد یکدیگرند.پس می توان آیات را مؤیّد یکدیگر قرار داد.بنابراین،حدیث فوق اشاره به نوعی تفسیر موضوعی قرآن به قرآن است.

3.«القرآن یفسّر بعضه بعضا» «قرآن برخی از آن برخی دیگر را تفسیر می کند.»این جمله،بر تفسیر قرآن به قرآن دلالت صریح دارد،اما سند آن روشن نیست،چرا که برخی آن را از ابن عباس شاگرد امام علی علیه السّلام در تفسیر نقل کرده اند ⁽³⁾و برخی دیگر به صورت حدیث مضمر ⁽⁴⁾آورده اند ⁽⁵⁾.6.

4.در حدیث دیگر از امام علی علیه السّلام نقل شده:

«لا تنثره نثر الرمل» ⁽¹⁾،(قرآن را)همچون شن های گسسته پراکنده نسازید.» این روایت اشاره می کند که قرآن یک کلّ به هم پیوسته است که نباید آن را به صورت اجزای متفرّق و پراکنده در نظر گرفت.به عبارت دیگر:در قرآن نمی توان یک آیه را جدای از آیات دیگر فرض کرد و به ترجمه و تفسیر آن پرداخت.

بررسی:

برخی از این احادیث با دلالت صریح بر تفسیر قرآن به قرآن،از جهت سند مشکل داشت.

برخی دیگر تنها اشاره ای به تفسیر قرآن به قرآن و تفسیر موضوعی قرآن داشت،ولی در مجموع می تواند مؤیّدی برای تفسیر قرآن به قرآن باشد.

ج)روش عقلاء(بناء عقلاء):

برای فهم هر نوشتاری،لازم است که قراین موجود در آن مدّ نظر قرار گیرد و اگر در جایی از کتاب مطلبی به صورت مطلق و عام آمده و در جای دیگر قید و استثنای خاص آن ذکر شده است،لازم است،به مجموعه آن توجه شود و نتیجه گیری گردد.

این روش عقلاء در برداشت از کتابهاست و قرآن کریم شده-که نیز کتاب بزرگ الهی است-که از این روش مستثنی نیست.و این،همان چیزی است که به نام تفسیر قرآن به قرآن خوانده می شود،یعنی از برخی از آیات به عنوان قرینه ی فهم و تفسیر آیات دیگر

استفاده شود.شارع اسلام نیز این روش عقلایی را منع نکرده،بلکه بر اساس احادیثی که گذشت آن را تأیید کرده است.

البته هنگامی که به روش صحابه و تابعان و مفسّران قرآن و مسلمانان در طول تاریخ مراجعه می کنیم در می یابیم که برای فهم آیات قرآن از آیات دیگر استفاده کرده اند.از این استمرار روش آنان متوجّه می شویم که این کار جایز بوده و شارع منعی از آن نکرده است ⁽¹⁾.

دوّم:دلایل مخالفان تفسیر قرآن به قرآن:

هر چند که مخالفت صریحی با تفسیر قرآن به قرآن ثبت نشده است،ولی برخی از مبانی اخباری ها و بعضی از احادیث،موهم مخالفت با این روش است.در اینجا با اشاره به این احادیث و مبانی،آن ها را نقد و بررسی می کنیم.

الف)احادیث ضرب القرآن:

1-

علیّ بن ابراهیم عن أبیه عن نضر بن سوید عن قاسم بن سلیمان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:قال أبی: «ما ضرب رجل،القرآن بعضه ببعض الاّ کفر» ⁽²⁾امام صادق علیه السّلام از پدرش حکایت می کند که فرمود:«هیچ کس برخی از قرآن را به برخی دیگر نزد مگر آن که کافر شد.» 2-سیوطی-از مفسّران اهل سنّت-گزارش می کند که:

«انّ رسول الله خرج علی قوم یتراجعون فی القرآن و هو مغضب فقال:بهذا ضلّت الامم قبلکم باختلافهم علی أنبیائهم و ضرب الکتاب بعضه ببعض.قال:و انّ القرآن لم ینزل لیکذّب

بعضا و لکن نزل یصدّق بعضه بعضا فما عرفتم منه فاعلموا به و ما تشابه علیکم فآمنوا به» ⁽¹⁾.

«رسول خدا از کنار گروهی گذشتند که(آیات قرآن را تفسیر کرده و)آیه ای را به آیه ای دیگر از قرآن ارجاع می دادند.ایشان در حالی که(از این عمل)خشمناک بود،فرمود:به همین طریق، امّت های قبل از شما گمراه شدند.آنان درباره ی پیامبرانشان با همدیگر اختلاف کردند و مطالب کتابشان را به یکدیگر زدند(و ارجاع دادند).

(سپس)فرمود:به راستی که قرآن فروفرستاده نشده تا برخی از آن برخی دیگر را تکذیب کند، بلکه قرآن نازل شده تا برخی قسمت های آن برخی دیگر را تصدیق کند.پس هر چه را از قرآن شناختید بدان عمل کنید و هر چه را که بر شما مشتبه بود،بدان ایمان آورید.» بررسی:این احادیث از ناحیه سند و دلالت قابل بررسی است:

الف)از نظر سند،حدیث اول مشکل دارد چرا که همه ی رجال سند ثقه هستند غیر از قاسم بن سلیمان که در رجال مدح و ذمّی برای او آورده نشده است،بنابراین روایت اوّل معتبر نیست. ⁽²⁾

ب)از نظر دلالت،این روایات دلالت صریحی بر منع تفسیر قرآن به قرآن ندارد،بلکه احتمالات متعددی در معانی این احادیث داده شده است که به برخی از آنها اشاره می کنیم.

1.علاّمه طباطبایی(ره)معتقد است:«این روایات،مفهوم و معنای«ضرب القرآن»را در برابر«تصدیق القرآن»قرار داده است و به مقتضای این مقابله باید گفت که معنای ضرب القرآن همان خلط بین آیات و به هم زدن آنها از نظر مقامات و مناسبت های مفاهیم آیات با یکدیگر و نیز اخلال نمودن در ترتیب بیان مقاصد قرآن است.مانند آن که آیه محکمی را به

جای متشابه و و آیه متشابهی را به جای محکم مورد استفاده قرار دهند ⁽¹⁾.

2.مرحوم فیض کاشانی هم بر آن است که شاید منظور از روایات«ضرب القرآن»،تأویل برخی متشابهات قرآن به بعضی معانی(بر اساس هوای نفس و امثال آن)باشد ⁽²⁾.

3.مرحوم صدوق می نویسد:از استادم ابن ولید پرسیدم:

معنای این حدیث(ضرب القرآن)چیست؟ وی در پاسخ گفت:معنای حدیث این است که کسی در تفسیر آیه ای به تفسیر آیه دیگر جواب دهد ⁽³⁾.

4.استاد عمید زنجانی در توجیه روایات فوق می نویسد:«ممکن است که مفاد روایات فوق را چنین توجیه کنیم:مراد از«ضرب القرآن بعضه ببعض»مقارنه ی آیات و ارجاع آیه ای به آیات دیگر،به منظور ابراز اختلاف و تضاد بین آیات و ایجاد فتنه در دین خدا باشد ⁽⁴⁾».

و تعبیر«لم ینزل لیکذّب بعضه بعضا»در روایت سیوطی را عامل تقویت و تأیید این معنا می دانند.و نیز این که در روایت از کفر این افراد سخن گفته شده است روشن می کند که مقصود تفسیر غلط قرآن نیست چرا که تفسیر غلط عامل کفر کسی نمی شود بلکه منظور عملی است که لازمه ی آن انکار آیات قرآن و تکذیب آنها باشد ⁽⁵⁾.

5.علاّمه مجلسی(ره)احتمال می دهند که مقصود از روایات«ضرب القرآن»کوبیدن قرآن به زمین یا به هم زدن قرآن باشد که نوعی استخفاف به قرآن و حرام است.در این

صورت کفر هم به معنای گناه بزرگ خواهد بود ⁽¹⁾.

تذکر:هر چند که معنای چهارم با ظاهر احادیث سازگارتر است اما نمی توان احتمال اول و دوم را نیز نفی کرد.بنابراین اگر یکی از این احتمالات را پذیرفته شود مفاد این احادیث ربطی به تفسیر قرآن به قرآن ندارد.و اگر در مورد معنای حدیث تردید شود،معنای این احادیث مبهم بوده و قابل استدلال نیست.

ب)عدم حجیّت ظواهر قرآن در نظر اخباری ها:

جواز تفسیر قرآن به قرآن متوقف بر آن است که ظاهر قرآن حجّت باشد و مفسّر بتواند در تفسیر به ظواهر قرآن استدلال کند.امّا برخی از علمای اخباری ⁽²⁾معتقدند که ظاهر قرآن حجّت نیست.هر چند که اصل این مبحث در علم اصول الفقه مورد بحث دقیق قرار می گیرد و در تفسیر به عنوان اصل مسلّم و پیش فرض پذیرفته می شود،ولی در اینجا ناچاریم به صورت گذرا به دلایل طرفین و حاصل بحث اشاره کنیم.

اول:علمای«اصول»که به حجیّت ظواهر قرآن قایلند گفته اند که:

روش عقلاء در(نوشته ها و گفته ها)آن است که در هنگام تعیین مراد و مقصود گوینده،از ظاهر کلام او پیروی(و به آن استدلال)می کنند و شارع مقدس اسلام نیز از این روش

عقلایی منع نکرده و روش دیگری نیز اختراع نکرده است ⁽¹⁾.پس همان روش عقلاء،در فهم و تفسیر قرآن نیز حجّت است.

دوم:بسیاری از اخباری ها که به عدم حجیّت ظواهر قرآن قایلند و ظواهر کتاب را بدون روایات پیشوایان معصوم علیهما السّلام حجّت نمی دانند،به دلایل زیر تمسّک کرده اند:

1-فهم قرآن مخصوص اهل آن و مخاطبان حقیقی آن(یعنی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله،و اهل بیت علیهم السّلام است همان طورکه در برخی احادیث آمده است ⁽²⁾.

2-قرآن مضامین عالی و مشکل دارد که افکار انسان های معمولی به آنها نمی رسد و تنها راسخان در علم آنها را می فهمند.

3-قرآن شامل آیات متشابه است که همین مطلب مانع پیروی از ظواهر کتاب می شود.

4-علم اجمالی داریم که برخی آیات قرآن تخصیص یا تقیید خورده یا معنای مجازی دارد و همین علم اجمالی مانع از تمسک به ظواهر کتاب می شود.

5-روایات تفسیر به رأی مانع اخذ به ظواهر کتاب است ⁽¹⁾.

بررسی:

علمای اصول الفقه پاسخ های مبسوطی به این استدلال ها داده اند که ما فقط به برخی از آنها اشاره کرده.و خوانندگان محترم را به کتاب های منبع ⁽²⁾ارجاع می دهیم:

1-مقصود از اختصاص فهم قرآن به مخاطبان حقیقی و اهل بیت علیهما السّلام،همان فهم تمام قرآن اعم از محکم و متشابه و...و جلوگیری از استقلال در فتوی بدون مراجعه به اهل بیت علیهما السّلام است.ولی اگر کسی بعد از مراجعه به قراین نقلی(روایات اهل بیت علیه السّلام)و یا بعد از جستجو و نیافتن روایات معتبر،اقدام به اخذ ظواهر قرآن کند،مانعی ندارد.علاوه بر آن که خود روایات ما را به قرآن و استدلال به آن ارجاع می دهند.

2-این که قرآن مضامین عالی و مشکل دارد مانع آن نمی شود که ما به ظواهر روشن قرآن مراجعه کرده و بدان استدلال کنیم.

3-ظواهر قرآن از متشابهات قرآن نیست.چه این که،مقصود از متشابهات در اینجا آیات مجمل است ولی ظواهر قرآن مجمل و متشابه نیست.

4-هنگامی که کسی به مخصّصها و مقیّدهای آیات و روایات مراجعه کند سپس ظاهر قرآن را بگیرد و تفسیر کند،علم اجمالی منحل می شود و مانعی از اخذ به ظواهر نیست ⁽³⁾.

5-روایات تفسیر به رأی به معنای تفسیر قرآن بدون مراجعه به قراین عقلی و نقلی است.اما اخذ ظواهر قرآن و تفسیر آن بعد از مراجعه به قراین عقلی و نقلی(اعم از آیات و

روایات معتبر)جزء تفسیر به رأی نخواهد بود ⁽¹⁾،بلکه برخی از علمای اصول گفته اند:حمل ظاهر الفاظ قرآن بر ظاهرش تفسیر نیست چون تفسیر کشف پرده است و ظاهر قرآن پرده ندارد.و مقصود از تفسیر به رأی همان اعتبار ظنّی است که اعتبار ندارد مثل حمل لفظ بر خلاف ظاهرش بر اساس رجحانی که به نظر شخصی اوست ⁽²⁾.

نتیجه آن که دلایل اخباری ها برای منع حجیّت ظواهر قرآن مخدوش است و دلیل عالمان اصول در این مورد پذیرفته می شود.

جمع بندی و نتیجه گیری:

از مجموع دلایل موافقان تفسیر قرآن به قرآن استفاده شد که این روش تفسیری معتبر بوده و مورد تأیید خود قرآن و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیه السّلام بوده است.چنان که دلایل مخالفان تفسیر قرآن به قرآن،قابل اشکال و ردّ بود.

چکیده:

از مباحث این درس مطالب زیر به دست آمد:

1-اهمیّت تفسیر قرآن به قرآن در آن است که استفاده و کمک جستن از آیات قرآن برای تفسیر آیات دیگر در روش تفسیر موضوعی و ترتیبی هر دو لازم است و مقصود آیات را مشخص می سازد.

2-روش تفسیر قرآن به قرآن از زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله،شروع و در روایات اهل بیت علیهما السّلام نمونه های متعدد دارد و صحابه و تابعان نیز از این روش تفسیری استفاده کرده اند.

3-در طول تاریخ تفسیرهای متعددی همچون«المیزان»بر اساس تفسیر قرآن به قرآن نگارش یافته است و برخی آن را بهترین روش تفسیر نامیده اند.

4-موافقان تفسیر علمی،به آیات و روایات و بناء عقلاء استدلال کردند و جواز و مطلوبیّت این روش را اثبات کردند.

5-به مضامین آیاتی همچون تبیان بودن قرآن،نور بودن آن،لزوم تدبّر در قرآن،اساس بودن آیات محکم و بیان الهی و تکرار آیات برای تفسیر قرآن به قرآن استدلال شده است.

6-در مورد تفسیر قرآن به قرآن به روایات متعددی استدلال شده که برخی از نظر سند مشکل داشته،برخی دیگر دلالت روشن ندارد.ولی فی الجمله روایات روش تفسیر قرآن به قرآن را تأیید می کند.

7-بناء عقلاء و سیره ی مفسّران در طول تاریخ بر استفاده از روش قرآن به قرآن بوده است و شارع منعی از این کار نکرده است.

8-احادیث«ضرب القرآن»از نظر سندی مشکل داشت و از نظر دلالت هم،دلالت روشنی بر ممنوعیت روش تفسیر قرآن به قرآن نداشت،چون احتمالات متعددی در معنای آن داده شده بود.

9-ظاهر قرآن حجّت است و از این ناحیه اشکالی به تفسیر قرآن به قرآن وارد نیست و دلایل اخباری ها بر عدم حجیّت ظاهر قرآن مخدوش است.

درس سوم: روش تفسیر قرآن به قرآن

اشاره

عناوین بخش دوّم:

1-دیدگاه ها درباره ی تفسیر قرآن به قرآن 2-جایگاه«سنّت»در تفسیر قرآن به قرآن 3-گونه های تفسیر قرآن به قرآن الف:ارجاع متشابهات به محکمات ب:جمع«مطلق»و«مقید»در میان آیات پ:جمع«عام»و«خاص»آیات ت:توضیح«آیات مبین» ج:استفاده از«سیاق آیات» ث:تعیین مصداق آیه به وسیله آیات دیگر چ:توجّه به آیات مشابه ح:توجّه به آیات مخالف و رفع اختلاف ظاهری آنها خ:تعیین معانی اصطلاحات قرآنی با کمک آیات د:ترجیح یک احتمال معنای آیه با کمک قراین دیگر آیات ذ:جمع آیات ناسخ و منسوخ 4-معرّفی برخی تفاسیر قرآن به قرآن 5-چکیده 6-پرسش ها 7-پژوهش های جدید 8-منابع جهت مطالعه بیشتر

1.دیدگاه ها درباره ی تفسیر قرآن به قرآن:

1.دیدگاه علاّمه طباطبایی:

ایشان در مقدمه تفسیر المیزان پس از بیان مطالبی در مورد تفسیر قرآن می فرماید:

«این مطلب بر دو گونه است:

اول:این که ما بحثی علمی یا فلسفی یا غیر آن در مورد مسأله ای از مسایل آیه قرآن طرح کنیم تا به حق در مسئله برسیم،سپس به سراغ آیه آییم و آن آیه را بر آن مطلب حمل کنیم.این همان روشی است که در مباحث نظری(علوم)به کار می رود.اما قرآن این شیوه را نمی پسندد.

دوم:این که قرآن را با قرآن تفسیر کنیم و معنای آیه را از آیات مشابه آن،با تدبّر به دست آوریم.(تدبّری که خود قرآن به آن سفارش کرده است.)سپس مصادیق آن را مشخص سازیم و آنها را به وسیله ی ویژگی هایی که خود آیات به دست می دهد،بشناسیم» ⁽¹⁾.

سپس با استدلال به برخی آیات مثل تِبْیٰاناً لِکُلِّ شَیْءٍ این شیوه را تأیید می کند که قرآن بیان همه چیز هست پس چگونه بیان خودش نباشد ⁽¹⁾.

2.دیدگاه آیة الله معرفت:

ایشان بعد از تبیین این که استوارترین منبع برای تبیین قرآن،خود قرآن است،تفسیر قرآن به قرآن را به دو شیوه تقسیم می کنند:

اول:اینکه آیه ای در موضعی مبهم باشد در موضع دیگر قرآن بیان شده باشد.و این دو آیه با یکدیگر تناسب معنوی یا لفظی داشته باشد.

سپس به آیات مربوط به شب قدر ⁽²⁾مثال می زند که از مجموع آیات به دست می آید که قرآن در شبی مبارک که همان لیلة القدر از ماه رمضان است نازل شده است.

دوم:تفسیر قرآن به قرآن است که آیه ای ارتباط ظاهری لفظی و معنوی با مورد ابهام آیه ی دیگر ندارد ولی می توان از آن آیه در رفع ابهام آیه ی دیگر شاهد آورد.

سپس آیه ی سرقت اَلسّٰارِقُ وَ السّٰارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمٰا ⁽³⁾را مثال می زند که امام جواد علیه السّلام در مورد مقدار قطع دست دزد،به آیه ی أَنَّ الْمَسٰاجِدَ لِلّٰهِ ⁽⁴⁾استناد کردنده،اشاره نمود که مقصود آن است دست دزد را از انتهای انگشتان قطع کنند،چون که-کف دست به عنوان یکی از-مواضع سجود،برای خداست و چیزی که برای خداست قطع نمی شود ⁽⁵⁾.

3.استاد عمید زنجانی:

وی در مورد روش تفسیر قرآن به قرآن می نویسند:

«از روش های نوینی که از عصر حاضر در باب تفسیر قرآن معمول و متداول شده است،تفسیر قرآن به قرآن و استخراج معانی آیات به کمک آیات مشابه که موضوع و محتوای آنها یکسان یا نزدیک به هم است، می باشد ⁽¹⁾.

4.ابن تیمیه(661-728 ه‍):

کلام وی در تاریخچه ی تفسیر قرآن به قرآن گذشت که روش تفسیر قرآن به قرآن را بهترین و صحیح ترین روش می داند و می گوید:

«آنچه که در جایی مجمل آمده در جای دیگر تفسیر شده است و آنچه در موضعی مختصر آمده است در موضع دیگر توسعه داده شده است» ⁽²⁾.

5.شیخ خالد عبد الرحمن العک: ⁽³⁾

ایشان در مورد بهترین روش تفسیر می نویسد:

«اجماع علما بر آن است که هرکس می خواهد قرآن را تفسیر کند،اول تفسیر آن را از خود قرآن طلب کند،که هر چه در مکانی مجمل آمده در مکان دیگر تفسیر شده و آنچه در موردی مختصر آمده است در موضع دیگر توسعه داده شده است.

پس لازم است که در قرآن با دقّت بنگرد و آیات را در یک موضع جمع کرده،با همدیگر مقایسه نماید» ⁽¹⁾.

تبرسی:توجّه به چند نکته لازم است:

الف)معمولا کسانی که در مورد تفسیر قرآن به قرآن نظر داده اند یا آن را به نوعی تعریف کرده اند،به گونه های خاصّی از این روش تفسیری اشاره کرده اند.

برای مثال:علاّمه طباطبایی قدّس سرّه و استاد عمید زنجانی به دو گونه استفاده از آیات مشابه برای تفسیر یکدیگر اشاره کردند.و آیة الله معرفت هم به دو گونه ی آن اشاره کرد.ابن تیمیه گونه ی مجمل و مبین و مختصر و مفصل را بیان نمود.و عبد الرّحمن العک به گونه ی تفسیر موضوعی قرآن به قرآن اشاره کرد.

امّا ما در بحث بعدی خواهیم گفت که گونه های تفسیر قرآن به قرآن متعدد است.و شامل همه موارد فوق و موارد دیگری می شود.

ب:تمام کسانی که درباره تفسیر قرآن به قرآن اظهار نظر کرده اند این روش را تایید کرده اند.و ما کسی را نیافتیم که مستقیما و بطور کلی روش تفسیر قرآن به قرآن را مردود شمارد.بلکه همان طورکه گذشت عبد الرحمن العک ادعای اجماع کرد که این روش بهترین شیوه تفسیری قرآن است.

بلی در مبحث دلایل بیان کردیم که از برخی احادیث و ظاهر کلام علمای اخباری مخالفت استفاده می شد ولی در همان موضوع پاسخ مناسب داده شد.

ج:از مجموع سخنان صاحب نظران استفاده می شود که روش تفسیر قرآن به قرآن عبارت

است از:«تبیین معانی آیات قرآن و مشخص ساختن مقصود و مراد جدّی از آنها به وسیله و کمک آیات دیگر قرآن.

به عبارت دیگر:قرآن را منبعی برای تفسیر آیات قرآن قرار دادن.» البته روش تفسیر قرآن به قرآن گونه ها و شیوه های فرعی دارد که در مبحث بعدی آنها را بیان می کنیم.

2-جایگاه سنّت در تفسیر قرآن به قرآن:

اشاره

در مورد جایگاه و ارزش سنت و احادیث پیامبر(ص)و اهل بیت(ع)در تفسیر قرآن به قرآن دو دیدگاه عمده وجود دارد:

اول:دیدگاه لزوم استفاده از احادیث در تفسیر قرآن به قرآن:

این مطلب از کلام آیة الله خویی در البیان در مبحث تفسیر به رأی استفاده می شود که می نویسند:

«احتمال دارد که معنای تفسیر به رأی،استقلال در فتوی بدون مراجعه به ائمه علیهم السّلام باشد.با اینکه آنان قرین قرآن در وجوب تمسک هستند و لازم است ⁽¹⁾که امور به آنان ختم شود.پس اگر انسان به عموم یا اطلاق آیات قرآن عمل کند،ولی تخصیص و تقییدی که از ائمه علیهم السّلام وارد شده است را نگیرد،این تفسیر به رأی می شود» ⁽²⁾.

استاد عمید زنجانی در مورد این دیدگاه می نویسد:

«درست است که قرآن خود،واضح بوده،مبیّن خویش است،ولی روایات صحیح نیز،می تواند در توضیح پاره ای از آیات و همچنین به منظور تشریح آیات احکام و قصص و تشریح بعضی از امور که در قرآن به اختصار بیان شده است،مورد استفاده قرار گیرد...

منافاتی بین روشن و واضح بودن معانی قرآن،و لزوم استفاده از سنّت در پاره ای از حقایق قرآن وجود ندارد،قرآن،در عین این که نسبت به مقاصد و مفاهیمی که در صدد بیان آنها بوده است،کامل و واضح و مستغنی از غیر می باشد.تفصیل پاره ای از امور و معارف آیات را به عهده ی سنّت و بیان رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله،گذارده و نبی اکرم را صریحا معلم و مبیّن قرآن معرفی نموده است» ⁽¹⁾.

دوم:دیدگاه بی نیازی قرآن از غیر قرآن و نفی احادیث در تفسیر قرآن،این مطلب از ظاهر کلام علاّمه طباطبایی استفاده می شود.ایشان در مقدمه ی«تفسیر المیزان»،تفسیر قرآن به قرآن را به عنوان یک روش می پسندیده و آن را روش اهل بیت علیهم السّلام معرفی نمود ⁽²⁾.

سپس ذیل آیه ی 7-/9آل عمران،پس از بیان مطالب مبسوطی در مورد روایات تفسیر به رأی می فرماید:«حاصل آن که،آنچه مورد نهی(روایات تفسیر به رأی)قرار گرفته است،فقط استقلال در تفسیر قرآن و تکیه کردن مفسّر بر خویشتن بدون رجوع به غیر است.و لازمه ی

این مطلب آن است که بر مفسّر واجب است(در تفسیر قرآن)از غیر کمک گیرد و به او رجوع کند.و این غیر،یا خود قرآن یا سنّت.

اما این که(آن غیر)سنّت باشد با قرآن و خود سنّت منافات دارد.چرا که سنّت فرمان می دهد که به قرآن رجوع کنیم و اخبار را بر قرآن عرضه کنیم.پس در تفسیر قرآن،چیزی جز نفس قرآن نمی ماند که به آن رجوع کنیم و از آن کمک جوییم» ⁽¹⁾.

استاد عمید زنجانی نیز مبنای تفسیر قرآن به قرآن را همین دیدگاه می داند و می نویسد:

«مبنای این روش تفسیری(قرآن به قرآن)بر اساس استغنای قرآن از غیر قرآن بوده،طرفداران آن مدّعی اند هر نوع ابهام و اجمال ابتدایی که در بادی امر نسبت به پاره ای از آیات قرآن مشاهده می شود،معلول عدم توجّه به سایر آیات مشابه بوده،با مراجعه و تدبّر در مجموع آیاتی که موضوع آنها با موضوع آیات مورد نظر یکسان و یا نزدیک به آنهاست،برطرف خواهد شد.ازاین رو،در تفسیر آیات و فهم مقاصد قرآن،نیازی به سنّت و روایات تفسیری نیست.و هر مفسّری می تواند در کمال آزادی،بدون آن که خود را به امری جز قرآن مقیّد نماید،معانی و مقاصد هر آیه را با تدبّر در آن و آیات مشابه آن استخراج نماید» ⁽²⁾.

سپس به استدلال هایی چون:«تبیان بودن»،«نور بودن قرآن»و«تحریف ناپذیری»آن اشاره کرده،خاطرنشان ساخت که روایات،دچار دستبرد جاعلان و سوداگران حدیث گشته، روایات جعلی چند برابر روایات صحیح است.لذا،این گونه روایات ارزش و اعتبار خود را از دست داده و فاقد صلاحیّت لازم برای تفسیر قرآن می باشد ⁽¹⁾.

وی از طرفداران سر سخت این دیدگاه،صاحب تفسیر«الهدایة و العرفان فی تفسیر القرآن بالقرآن»را نام می برد ⁽²⁾.

بررسی:

در مورد این دو دیدگاه چند نکته اساسی قابل ذکر است:

الف)قرآن کریم که خود را نور و تبیان معرفی می کند بدان معناست که در ذات خود روشن و واضح است اما مخاطبان آن متفاوتند،فهم مطالب قرآن بر برخی از آنان مشکل یا مبهم است،ازاین رو نیاز به لغت،شأن نزول و احادیث دارند تا تفسیر آن را به خوبی دریابند.

پس استفاده از لغت،احادیث و مانند آنها در تفسیر قرآن،به معنای نیازمندی قرآن به غیر نیست و مستغنی بودن قرآن از غیر با این مطلب منافاتی ندارد.

ب)خدای متعال در سوره ی نحل می فرماید: وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّٰاسِ مٰا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ ⁽³⁾.

«ما ذکر(قرآن)را به سوی تو فروفرستادیم تا برای مردم بیان کنی آنچه را به سوی آنان فرودآمده است و باشد که آنان تفکّر کنند».

این آیه خطاب به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله،است و ایشان را بیان کننده ی قرآن معرّفی می کند.

علاّمه طباطبایی در مورد تفسیر این آیه می نویسند:

«این آیه دلالت می کند بر حجیّت قول پیامبر صلّی اللّه علیه و آله،در بیان آیات قرآن،و به بیان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله،ملحق می شود بیان اهل بیت علیهم السّلام او،به خاطر حدیث ثقلین که متواتر است و غیر آن حدیث.اما غیر آنان از امت مثل صحابه و تابعین و علما،حجیّتی برای بیان آنان(در تفسیر قرآن)نیست،چون آیه شامل آنها نمی شود و نص مورد اعتمادی نیز در این مورد نداریم که بیان آنان را به طور مطلق حجّت گرداند...

این در مورد اخبار شفاهی آنان،اما در مورد خبر حاکی(از آنان)هر چه متواتر یا محفوف به قراین قطعی و یا ملحق به آن باشد حجّت است،چون بیان است و...» ⁽¹⁾.

بنابراین،احادیث پیامبر(ص)و اهل بیت(ع) فی الجمله مفسّر قرآن و حجّت است.

ج)در مورد اقسام احادیث معتبر و غیر معتبر در تفسیر،با ارایه ی مباحث مبسوط در روش تفسیر روایی و روشن خواهد شد که احادیث جعلی و ضعیف از مبحث ما خارج است.پس اشکالات مطرح شده در احادیث،دلیل کنار گذاشتن کل سنّت از تفسیر قرآن نمی شود،چرا که بسیاری از احادیث متواتر یا صحیح است.بخش دیگری از احادیث به وسیله ی قراین موجود در متن آن و هماهنگی با قرآن معتبر می شود.

د)از مطالب مذکور روشن شد که ظهور ابتدایی کلام علاّمه طباطبایی قدّس سرّه در ذیل آیه ی 7

سوره ی آل عمران قابل اخذ نیست و مقصود ایشان کنار گذاشتن کلیه ی احادیث و قراین عقلی در تفسیر نیست،چون کلام وی ذیل آیه ی 44 سوره ی نحل،کلام ایشان را توضیح داده،قید می زند ⁽¹⁾.

جمع بندی و نتیجه گیری:

بنابراین،استفاده از احادیث معتبر پیامبر(ص)و اهل بیت(ع)در تفسیر قرآن مانعی ندارد، بلکه روش تکامل یافته ی تفسیر قرآن به قرآن(و دستور خود قرآن)آن است که از قراین موجود در احادیث نیز استفاده شود.

3-گونه های تفسیر قرآن به قرآن

(شیوه های فرعی روش تفسیر قرآن به قرآن) «روش تفسیر قرآن به قرآن»یک کلی با مصادیق و موارد و شیوه های فرعی متعدّدی.که مفسّران قرآن از آنها استفاده کرده اند.شناخت این شیوه های فرعی،به مفسّر کمک می کند تا بتواند تفسیر جامع تری از آیات قرآن ارایه کند.

ما در اینجا به مهم ترین این گونه ها و شایع ترین آنها اشاره می کنیم و برای هر مورد مثال می آوریم.

الف)ارجاع متشابهات به محکمات:

همان طورکه در دلایل تفسیر قرآن به قرآن بیان کردیم و از آیه ی هفتم سوره ی آل عمران استفاده می شود،برخی آیات قرآن«محکم»و برخی«متشابه»اند،و از آنجا که آیات محکم،اساس و مرجع آیات قرآن به شمار می روند،باید آیات متشابه را به آنها ارجاع داد تا معانی آن روشن شود و یا یکی از احتمالات معانی آن معیّن گردد.

مثال:آیاتی از قرآن وجود دارد که ظاهر آنها با جسم داشتن خدا سازگار است.مثل آیاتی که خدا را«سمیع»و«بصیر» ⁽¹⁾معرفی می کند و یا آیه ی شریفه ی: یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ ⁽²⁾«دست خدا بالای دست های آنهاست»اما این گونه آیات به آیه ی محکم مانند لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ ⁽³⁾«هیچ چیز مانند او نیست.»ارجاع داده می شود و معنای آن به دست می آید.یعنی هنگامی که آیات فوق با آیات محکم پیش گفته مقایسه شود،روشن می شود که دست خدا

مانند دست های ما جسمانی نیست.پس مقصود آیه چیز دیگری،مانند قدرت داشتن خداست.

ازاین رو،می توان آیه را چنین معنا کرد:«دست(قدرت)خدا بالای دست های آنان است.» ب)جمع آیات مطلق و مقید:

برخی از آیات قرآن به طور مطلق و بدون قید آمده است و برخی دیگر مقیّد است ⁽¹⁾یا قیدی برای آیات مطلق به شمار می آید،ازاین رو،تفسیر آیات مطلق بدون توجّه به آیات مقیّد صحیح نیست و در حقیقت مراد جدّی متکلّم را روشن نمی سازد.

به عبارت دیگر،آیات مقیّد مفسّر آیات مطلق است.به عنوان مثال:در برخی آیات قرآن به طور مطلق آمده است: أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ⁽²⁾«نماز را برپادارید.» اما در برخی دیگر از آیات این اطلاق را مقیّد به زمان خاص کرده است و می فرماید:

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ ⁽³⁾.

«نماز را از زوال خورشید(هنگام ظهر)تا نهایت تاریکی شب(نیمه شب) برپا دار و خواندن(نماز)بامداد را(مراقبت کن)».

مثال دیگر:حرمت خون در آیه ی /173سوره ی بقره،به طور مطلق آمده است،اما در آیه ی /145سوره ی انعام مقیّد(دما مسفوحا)شده است.

پ)جمع آیات عام و خاص:

برخی آیات قرآن عام است و افراد زیادی را شامل می شود که به وسیله ی الفاظی همچون

«کل»مشخص می شود.و برخی دیگر این عمومات را تخصیص می زند،تفسیری از قرآن، مقصود خدا را مشخّص می سازد و مطلب آیه را کاملا روشن می کند که آیا عام با خاص کنار هم گذاشته شود.به عبارت دیگر،آیات خاص،آیات عام را تفسیر می کند.

مثال:در مورد ازدواج در قرآن آمده است: فَانْکِحُوا مٰا طٰابَ لَکُمْ مِنَ النِّسٰاءِ ⁽¹⁾«آنچه از زنان دلخواهتان است به زنی بگیرید.» ولی در جای دیگر موارد خاص و استثنا ذکر می کند و می فرماید: وَ لاٰ تَنْکِحُوا مٰا نَکَحَ آبٰاؤُکُمْ مِنَ النِّسٰاءِ إِلاّٰ مٰا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ مَقْتاً وَ سٰاءَ سَبِیلاً حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ أُمَّهٰاتُکُمْ وَ بَنٰاتُکُمْ وَ... ⁽²⁾.

«و زنانی را که پدرانتان به ازدواج(خود)در آورده اند،به همسری نگیرید،مگر آنچه که در گذشته انجام شده است،(چرا)که آن،عملی زشت و کینه(ساز)و بد راهی بوده است.بر شما حرام شده است،(ازدواج با)مادرانتان و دخترانتان و...».

در آیات نخست،ازدواج با همه ی زنان دلخواه،مجاز شمرده شده است،اما در آیات بعد نخست همسر پدر و مادر و دختر و...استثنا شده است و از این طریق،عام فوق را تخصیص زده است.سپس این عام دوم(ممنوعیت ازدواج با همسر پدر)دوباره تخصیص خورده است.

نمونه های تخصیص در آیات قرآن بسیار است.

ت)توضیح آیات مجمل به وسیله ی آیات مبیّن:

بعضی از آیات قرآن در یک موضوع به صورت سربسته و مختصر سخن گفته است و برخی دیگر همان موضوع را توضیح داده و بیان کرده است.آیات دسته دوم مفسّر آیات دسته اول است و گاهی بدون رجوع به آیات مبیّن،مفهوم و معنای آیات مجمل روشن نمی شود و تفسیر قرآن به درستی تحقق نمی یابد.

مثال اول:

قرآن در مورد خوردن گوشت حیوانات می فرماید: أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعٰامِ إِلاّٰ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ ⁽¹⁾«(خوردن گوشت و جنین)حیوانات چهارپا برای شما حلال شده است،مگر آنچه(حکمش) برای شما خوانده می شود.» و در آیه ی دیگر می فرماید: حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ وَ... ⁽²⁾

«(خوردن گوشت)مردار و خون و گوشت خوک...بر شما حرام شده است».

در آیه ی اول به صورت مجمل و سربسته فرمود که گوشت برخی از حیوانات بر شما حرام شده است که در آینده روشن می شود.و در آیه دیگر این موارد را توضیح داد و بیان کرد.در حقیقت آیه دوم تفسیر آیه اول است.

مثال دوّم:

در مورد شب قدر در قرآن کریم سه تعبیر وجود دارد:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ ⁽¹⁾«ما آن(قرآن)را در شبی پربرکت فروفرستادیم.» إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ ⁽²⁾«ما آن(قرآن)را در شب قدر فروفرستادیم.» شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ ⁽³⁾«ماه رمضان،که قرآن در آن فروفرستاده شد.» از کنار هم گذاشتن این سه آیه و مقایسه آنها با همدیگر روشن می شود که قرآن در شب پربرکت قدر در ماه رمضان نازل شده است.این تفسیر کامل از تک تک این آیات به دست نمی آید مگر آن که آنها را مفسّر یکدیگر قرار دهیم.

ث)تعیین مصداق آیه به وسیله آیات دیگر:

گاهی یک آیه ی قرآن مطلبی را به صورت کلی بیان کرده است و مصادیق و موارد آن را مشخص نساخته است.ولی در آیات دیگر موارد و مصادیق آنها مشخص شده است.که مراجعه به این آیات و جمع آوری و مقایسه ی آنها،مصادیق آیات دسته اول را روشن می سازد.

مثال:در سوره حمد می خوانیم اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ، صِرٰاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ . ⁽⁴⁾

«ما را به راه راست هدایت فرما،راه کسانی که به آنان نعمت دادی.» در آیه ی دیگر می خوانیم:

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ الصّٰالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً ⁽¹⁾«کسانی که خدا و فرستاده(اش)را فرمانبری کنند،پس ایشان با کسانی،که خدا به آنان نعمت داده،از پیامبران و راستگویان و شهیدان و شایستگان(همنشین)خواهند بود.و آنان چه نیکورفیقانی هستند.» در این آیه مصادیق کسانی که به آنان نعمت داده شده را پیامبران،صدیقان،شهداء و صالحان بر شمرده است.و در حقیقت،مصادیق آیه ی سوره حمد را مشخص و تفسیر آن را روشن ساخته است.

ج)استفاده از سیاق آیات:

سیاق عبارت است از:

«نوعی ویژگی برای واژگان یا عبارت و یا یک سخن که بر اثر همراه بودن آنها با کلمه ها و جمله های دیگر به وجود می آید ⁽²⁾.» اصل پیوستگی سخن و قرینه بودن سیاق برای فهم سخن افراد،یکی از اصول عقلایی محاوره است،که در همه زبان ها برای فهم متن و کلام از آن استفاده می شود.مفسّران قرآن نیز از این قرینه برای فهم آیات قرآن استفاده کرده اند.و آن را قرینه ای ظنّی می دانند.

البته سیاق اقسامی دارد:گاهی سیاق کلمات و گاهی سیاق جمله ها و گاهی سیاق آیات مقصود است ⁽³⁾.

مثال اوّل:

واژه«دین»در آیه ی مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ ⁽¹⁾به معنای جزا است و این مطلب از اضافه ی «مالک»به«دین»یعنی سیاق کلمات استفاده شده است.در حالی که دین در آیات دیگر قرآن به معنای آیین آمده است ⁽²⁾چرا که سیاق آن آیات،مقتضی این معنا بوده است.

مثال دوم:

قال اللّه تعالی: إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعٰامُ الْأَثِیمِ کَالْمُهْلِ یَغْلِی فِی الْبُطُونِ کَغَلْیِ الْحَمِیمِ خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلیٰ سَوٰاءِ الْجَحِیمِ ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذٰابِ الْحَمِیمِ ⁽³⁾«مسلما درخت زقّوم،غذای گناهکاران است،همانند فلز گداخته در شکم ها می جوشد، جوششی همچون آب سوزان،(به مأموران دوزخ گفته می شود)او را بگیرید و به میان دوزخ پرتابش کنید،سپس بر سر او آب جوشان بریزید.» و نیز در ادامه ی آیات همان سوره آمده است: ذُقْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْکَرِیمُ . ⁽⁴⁾

«بچش که تو(عزیز) شکست ناپذیر ارجمندی.» اگر ظاهر آیه ی اخیر را در نظر بگیریم و بدون توجّه به سیاق آیات قبل آن را ترجمه کنیم، استفاده می شود که خدا به فرد محترم و عزیزی سخن می گوید.اما هنگامی که آیات قبل را در نظر می گیریم متوجّه می شویم که او(یعنی شخصی که در آیه عزیز و کریم خوانده شده است) ذلیل و حقیر است. ⁽⁵⁾

مثال سوم:

قال اللّه تعالی: لَوْ أَرَدْنٰا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لاَتَّخَذْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا إِنْ کُنّٰا فٰاعِلِینَ . ⁽¹⁾

«اگر(بر فرض)می خواستیم سرگرمی انتخاب کنیم،چیزی(متناسب)از نزد خود انتخاب می کردیم.اگر ما انجام دهنده(این کار)بودیم.» مفسّران در مورد آیه ی فوق دو تفسیر کرده اند:

گروهی«لهو»را به معنای زن و فرزند گرفته اند و آیه را اشاره به نفی عقاید مسیحیان در مورد همسر و فرزند داشتن خدا دانسته اند.

و گروه دیگر«لهو»را به معنای سرگرمی یا هدف های نامعقول دانسته اند.

بنابراین،آیه می فرماید:هدف پروردگار سرگرمی خویش نیست.

گروه دوم،برای تفسیر خود به سیاق تمسک جسته اند که در آیات قبل سخن از«لعب»(بازیگری در خلقت آسمان ها و زمین)بود.و دیدگاه تفسیری اول را رد کرده اند چرا که پیوند آیه فوق را با آیات گذشته قطع می کند و«لهو»بعد از«لعب»آمده است،بنابراین،به معنای سرگرمی است نه زن و فرزند ⁽²⁾.

تذکر:علاّمه طباطبایی از کسانی است که در بسیاری از موارد در تفسیر المیزان به سیاق آیات استدلال می کند و از این شیوه ی تفسیر قرآن به قرآن استفاده می کند.

چ)توجّه به آیات مشابه(در لفظ یا محتوا) قرآن کریم یک کتاب تربیت و هدایت است و ازاین رو گاهی،یک موضوع را در چند سوره مطرح کرده است و در هر سوره بعدی از ابعاد آن را مورد توجّه قرار داده،به گونه ای که گاهی الفاظ عنوان موضوع ها با همدیگر شبیه یا یکسان است.

مفسّر قرآن لازم است که در تفسیر آیات قرآن به موضوعات مشابه توجّه داشته باشد و آیات را کنار هم دیگر قرار دهد تا تفسیر آنها روشن شود.البته گاهی این شیوه نام تفسیر موضوعی به خود می گیرد،همان طورکه آیة اللّه مکارم شیرازی در تفسیر موضوعی پیام قرآن و آیة الله سبحانی در تفسیر موضوعی منشور جاوید این گونه عمل کرده اند،یعنی از تفسیر موضوعی قرآن به قرآن استفاده کرده اند.گاهی نیز این مطلب نام تفسیر ترتیبی دارد،مفسّر در موارد مختلف تفسیر،آیات یک موضوع را جمع آوری می کند و به تفسیر قرآن به قرآن آنها می پردازد.همان طورکه علاّمه(ره)در تفسیر المیزان این روش را به کار گرفت.

مثال اوّل:

علاّمه طباطبایی در ذیل آیه ی /29سوره ی بقره،مباحث مربوط به اعجاز قرآن و آیات آن را بحث کرد.و در ذیل آیه ی /124سوره ی بقره بحثی قرآنی در مورد کلمات خدا و امامت آورده اند و...

مثال دوّم:

این شیوه ی تفسیر قرآن به قرآن در تفسیر قصص قرآن کارآیی زیادی دارد.برای مثال داستان آدم علیه السّلام و ابلیس در سوره ی بقره20/-38 و اعراف11/-25 آمده است و نیز سر گذشت موسی علیه السّلام و فرعون در سوره های اعراف103/-155 و طه9/-98 و شعراء10/ به بعد

آمده است که در هر کدام یک موضوع به صورت های مختلف و از ابعاد و شیوه ای بیان شده است که برای تفسیر آنها ناچاریم به همه سوره ها مراجعه کنیم.

ح)توجّه به آیات مخالف و رفع اختلافات ظاهری آنها:

برخی آیات قرآن به ظاهر مخالف همدیگر است،ولی با دقّت و تامل و مراجعه به تفسیر آنها،تنافی بر طرف می شود.مفسّر قرآن لازم است که به این گونه آیات مراجعه کند و آنها را جمع و با یکدیگر تفسیر کند تا تنافی ظاهری بر طرف گردد.

مثال:قرآن کریم در مورد پرسش در رستاخیز می فرماید:

وَ لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ ⁽¹⁾«مجرمان از گناهانشان پرسش نمی شود.» و در جای دیگر می فرماید: فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ ⁽²⁾.

«قسم به پروردگارت که ما از همه ی آنها پرسش می کنیم».

ظاهر این آیات با هم منافات دارد.ولی با توجّه به تفسیر آیات و تأمّل در آنها متوجّه می شویم که رستاخیز مواقف مختلفی دارد که در برخی از این ایستگاه ها از افراد پرسش می شود و در برخی پرسش نمی شود.یا این که پرسش تحقیق از آنان نمی شود،چون در رستاخیز پرده ها کنار می رود و مطالب آشکار می شود.ولی پرسش برای سرزنش می شود.

و آیات دسته ی اوّل و دوم به این دو مطلب اشاره دارد.پس تنافی با یکدیگر ندارند. ⁽³⁾

خ)تعیین معانی اصطلاحات قرآنی با کمک آیات دیگر:

در قرآن کریم اصطلاحات خاصّی وجود دارد که به معنای لغوی آن نیست.

این اصطلاحات را نمی توان با صرف مراجعه به لغت ترجمه و تفسیر کرد،بلکه باید با مراجعه به آیات دیگر و شناخت فرهنگ و زبان قرآن،آن اصطلاحات معنا شود.

مثال:اصطلاح جن:

به معنای پوشید و در اصطلاح قرآنی موجوداتی عاقل و پوشیده از چشم ما.

اصطلاح کافر:

به معنای پوشیده اما در اصطلاح قرآن به کسی گفته می شود که خدا یا رستاخیز و...را انکار کند.و گاهی به معنای ناسپاسی نیز می آید.

اصطلاح«آیه» به معنای نشانه است اما در قرآن گاهی به معنای آیه ی قرآن و معجزه می آید.(در حالی که لغت اصطلاحی معجزه در قرآن نیامده است).

و نیز اصطلاحاتی همچون صلاة-زکات-جهاد و...که با دقّت و تدبّر در آیات،معنای اصطلاحی آنها به دست می آید.

د)ترجیح یک احتمال در معنای آیه ای با کمک آیات دیگر:

گاهی در معنای یک آیه احتمالات متعددی وجود دارد،که پس از مراجعه به آیات دیگر یک احتمال تقویت می شود،یعنی آیات معنای این آیات،را تفسیر و تبیین می کنند ⁽¹⁾.

مثال:قال اللّه تعالی: وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً ⁽²⁾

واژه خلیفه در این آیه می تواند به معنای«جانشین و نماینده ی خدا»و مقصود همه افراد بشر باشد یا به معنای این که آدم علیه السّلام جانشین نوع موجودات زمینی شده که قبل از او بوده است.علاّمه طباطبایی قدّس سرّه برای تأیید معنای اول به آیات اعراف69/ و یونس14/ و نحل63/ استشهاد کرده است و احتمال اول را ترجیح داده و پذیرفته است ⁽¹⁾.

چون در این آیات(جعلکم-جعلناکم)همه ی افراد بشر را به عنوان خلیفه معرفی کرده است.

ذ)جمع آیات ناسخ و منسوخ:

برخی از آیات قرآن کریم،بیان کننده ی احکامی اند،سپس آیاتی دیگری(بر اساس مصلحت و شرایط جدید)نازل شده و آیات قبلی را نسخ کرده است و احکام جدیدی آورده است.

در مورد تعداد آیات ناسخ و منسوخ بین دانشمندان علوم قرآن اختلاف است و تعداد آنها را از یک تا سیصد آیه گفته اند ⁽²⁾.

مفسّر قرآن باید توجّه داشته باشد که آیه ای که تفسیر می کند اگر ناسخ یا منسوخ دارد یادآور شود و با توجّه به آنها آیه را تفسیر و توضیح دهد.و اصلا تفسیر آیه ی منسوخ بدون تذکّر ناسخ آن،تفسیری ناقص خواهد بود.

مثال:در آیات سوره ی مجادله بر مؤمنان دستور داده شده که هنگام سخن گفتن خصوصی با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله صدقه بدهند و تنها کسی که بدین حکم عمل کرد،امام علی علیه السّلام بود.و همین حکم در آیه ی بعد نسخ شد ⁽³⁾.

بنابراین،بیان حکم آیه ی اوّل بدون تذکّر نسخ شدن آن در آیه ی بعد،تفسیری ناقص است.و اگر حکم دو آیه با همدیگر بیان شود تفسیر قرآن به قرآن می شود.

هر چند که این دو آیه ناسخ و منسوخ در کنار یکدیگر است و کار را راحت کرده است اما همه ی آیات ناسخ و منسوخ این گونه نیست.

تذکّر:برخی گونه ها و شیوه های فرعی دیگری نیز برای تفسیر قرآن به قرآن گفته شده است که عبارت اند از:

1-توضیح کلمه ای با آیه ی دیگر ⁽¹⁾، 2-تبیین قصص قرآنی، 3-توضیح آیات مختصر به وسیله ی آیات مفصلی که در همان موضوع آمده است، 4-تفسیر موضوعی قرآن، 5-تعیین مراد آیه با آیه ای دیگر ⁽²⁾، ما این گونه ها را در لابه لای گونه ها و شیوه های فرعی تفسیر قرآن به قرآن بیان کردیم، چرا که قابل ادغام با یکدیگر بود.

البته ممکن است گونه های دیگری از تفسیر قرآن به قرآن نیز یافت شود.یا برخی از گونه های پیش گفته،به چند قسم فرعی تقسیم شوند.

4.معرفی تفاسیر قرآن به قرآن:

از مهم ترین کتاب هایی که از روش تفسیر قرآن به قرآن به طور گسترده استفاده کرده اند، می توان از کتاب های زیر نام برد:

1-المیزان فی تفسیر القرآن،علاّمه طباطبایی(1321-1402 ق) 2-الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن،دکتر محمد صادقی تهرانی(معاصر) 3-آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن،شیخ محمد جواد بلاغی(م 1352 ق)کل این تفسیر تا آیه ی /57نساء است.

4-التفسیر القرآنی للقرآن،عبد الکریم خطیب،(تألیف در 1386 ق) 5-تفسیر اضواء البیان فی ایضاح القرآن بالقرآن،محمد امین ابن محمد مختار (1305-1393 ق).

5-چکیده:

از این درس به این نتایج رسیدیم:

1-در نظر علاّمه طباطبایی روش تفسیر قرآن به دو صورت تحمیل و روش تفسیر قرآن به قرآن ممکن است.

2-از نظر استاد معرفت،روش تفسیر قرآن به قرآن به دو گونه دارای ارتباط ظاهری و بدون ارتباط ظاهری تقسیم می شود.

3-صاحب نظران در مورد تفسیر قرآن به قرآن،هر کدام به گونه ای خاص از آن اشاره کرده بودند و این روش را تأیید کرده بودند.

4-روش تفسیر قرآن به قرآن عبارت است از تبیین معانی آیات قرآن و مشخّص ساختن مراد جدّی از آنها به کمک آیات دیگر قرآن.

5-در مورد استفاده از احادیث در تفسیر قرآن به قرآن دو دیدگاه وجود داشت.گروهی آن را لازم می دانستند و عدم استفاده از قراین نقلی را تفسیر به رأی معرّفی می کردند.

6-گروه دیگری تفسیر قرآن به قرآن را بی نیازی از رجوع به احادیث می دانستند،بلکه احادیث را فاقد صلاحیت و ارزش در تفسیر معرّفی می کردند.

7-پاسخ دیدگاه دوم داده شد،که بی نیازی و روشن بودن قرآن منافاتی با حجّیّت و استفاده از احادیث ندارد.بلکه بر اساس آیه ی /44نحل،پیامبر مبیّن قرآن است و احادیث اهل بیت علیهم السّلام هم بر اساس حدیث ثقلین ملحق به اوست.

8-مشخص ساختیم که نتیجه ی جمع کلام علاّمه در ذیل آیه ی /7آل عمران با کلام ایشان ذیل آیه ی /44نحل همان دیدگاه اول می شود.

9-شایع ترین گونه ها و شیوه های فرعی تفسیر قرآن به قرآن عبارتند از:

ارجاع متشابهات به محکمات-تفسیر آیات مطلق با مقیّدها و عام ها با خاص ها،توضیح

آیات مجمل با آیات مبیّن و مفصل،تعیین مصداق آیه به وسیله ی آیات دیگر،استفاده از سیاق آیات در تفسیر،توجّه به آیات مشابه،توجّه به آیات مخالف و رفع اختلافات ظاهری آن،تعیین معانی اصطلاحات قرآنی با کمک آیات دیگر،ترجیح یک احتمال در معنای آیه با کمک آیات دیگر قرآن،جمع آیات ناسخ و منسوخ...

10-برخی از تفاسیر قرآن به قرآن معرفی شد که از مهم ترین آنها تفسیر المیزان است که از شیوه ها و گونه های تفسیر قرآن به قرآن به طور گسترده استفاده کرده است.

6-پرسش های دو درس:

1-تفسیر قرآن به قرآن از زمان چه کسی شروع شد،مثالی بزنید؟ 2-آیه ی أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ چگونه بر لزوم تفسیر قرآن به قرآن دلالت می کند؟ 3-آیه ی مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ چگونه بر تفسیر قرآن به قرآن دلالت می کند؟مثالی بزنید.

4-روایت القرآن یفسر بعضه بعضا را از نظر سند و دلالت مورد بررسی قرار دهید.

5-روایت«ضرب القرآن»را از نظر سند دلالت مورد بررسی قرار دهید و بگویید آیا تفسیر قرآن به قرآن را نفی می کند؟ 6-رابطه ی تفسیر قرآن به قرآن را و حجّیّت ظواهر قرآن چیست؟توضیح دهید.

7-دلیل حجّیّت ظواهر قرآن را بیان کنید؟ 8-دو گونه تفسیر قرآن به قرآن را از نظر آیة الله معرفت بنویسید.

9-تفسیر قرآن به قرآن را تعریف کنید.و یک مثال بزنید.

10-دو دیدگاه درباره ی جایگاه سنّت در تفسیر قرآن به قرآن بنویسید.و نظر علاّمه طباطبایی را در این زمینه روشن کنید.

11-شیوه ی مطلق و مقیّد و عام و خاص را در تفسیر قرآن به قرآن با مثال روشن سازید.

12-شیوه ی تعیین مصداق در تفسیر قرآن به قرآن را توضیح دهید و مثال بزنید.

13-سیاق را تعریف کنید و جایگاه آن را در تفسیر قرآن به قرآن بنویسید.

14-تفسیر موضوعی چه رابطه ای با تفسیر قرآن به قرآن دارد؟با مثال بیان کنید.

15-چگونه به وسیله ی تفسیر قرآن به قرآن اختلاف ظاهری آیات بر طرف می شود؟با مثال روشن سازید.

16-بحث ناسخ و منسوخ چه ارتباطی با تفسیر قرآن به قرآن دارد؟ 17-حدّ اقل سه تفسیر قرآن به قرآن را با ذکر نام مؤلفان آنها نام ببرید.

7-پژوهش های جدید:

1-در احادیث تفسیری پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و امامان اهل بیت علیهم السّلام جستجو کنید و تفاسیر قرآن به قرآن را جمع آوری و بررسی کنید که کدام در کدام گونه قرار می گیرند.

2-تفسیر قرآن به قرآن را در آثار تفسیری صحابه و تابعان جستجو و بررسی نمایید و گونه های آن را دسته بندی کنید.

3-روایاتی که مورد استناد موافقان تفسیر قرآن به قرآن قرار گرفته است را از نظر سند و دلالت نقد و بررسی کنید.

4-روایات«من خوطب به»را از نظر سند و دلالت بررسی کنید.

5-آثار حجّیّت ظواهر قرآن و عدم حجّیّت آن را بررسی کنید.

6-دیدگاه اخباری ها و اصولی ها را در کتاب های آنها در مورد قرآن مقایسه و بررسی و نقد کنید.

7-مواردی که تفسیر مجمع البیان و تبیان از گونه های تفسیر قرآن به قرآن استفاده کرده اند جمع آوری کنید.

8-دیدگاه علاّمه طباطبایی(ره)را در المیزان در مورد روش تفسیر قرآن به قرآن به طور کامل جمع آوری و تحلیل کنید.

9-روش علاّمه طباطبایی(ره)در تفسیر المیزان را بررسی و تحلیل کنید.

10-تحقیق کنید و گونه های دیگری از تفسیر قرآن به قرآن را که در این کتاب نیامده است به دست آورید.

11-در مورد عصای موسی در قصه های قرآن(در سوره ی اعراف با طه،شعراء و...)نام یک تفسیر قرآن به قرآن(موضوعی)بنویسید.

12-در مورد هریک از تفاسیر قرآن به قرآن تحقیق کنید و روش آنها را تحلیل و نقد کنید.

8-منابع مطالعه بیشتر:

1-تفسیر المیزان،علاّمه طباطبایی،ج 1،مقدمه،ج 3 ذیل آیه ی /7آل عمران.

2-روش علاّمه طباطبایی در تفسیر المیزان،علی آلوسی.

3-مبانی و روش های تفسیر قرآن،عمید زنجانی.

4-در آمدی بر تفسیر علمی قرآن،محمد علی رضایی اصفهانی،(مبحث روش تفسیر تفسیر قرآن به قرآن) 5-التفسیر و المفسّرون فی ثوبه القشیب،آیة الله معرفت،ج 2.

6-فواید المدنیة،امین استرآبادی.

7-تفسیر صافی،ج 1،مقدمه.

8- روش شناسی تفسیر قرآن،جمعی از نویسندگان،سمت(دفتر همکاری حوزه و دانشگاه).

9-روش ها و گرایش های تفسیری،حسین علوی مهر.

10-روش های تفسیری،دکتر سید رضا مؤدّب.

فصل سوم: روش تفسیر روایی قرآن

اشاره

اهداف آموزشی:

هدف اصلی:شناخت کاربردهای روایات در تفسیر قرآن اهداف فرعی:1-آگاهی از دیدگاه ها درباره ی جایگاه روایات در تفسیر 2-شناخت اقسام روایات و قلمرو تاثیر آنها در تفسیر

درس چهارم: روش تفسیر روایی قرآن

اشاره

(بخش اوّل) عناوین بخش اوّل:

1-مقدّمه 2-واژگان 3-تاریخچه 4-دیدگاه ها در مورد جایگاه روایات در تفسیر 5-حجّیّت سنّت در تفسیر 6-کاربردهای روایات تفسیری 7-چکیده

1-مقدّمه:

روش تفسیر روایی قرآن،یکی از کهن ترین و رایج ترین روش های تفسیری است.این شیوه ی تفسیری یکی از اقسام«تفسیر مأثور» ⁽¹⁾و«تفسیر نقلی»است.تفسیر روایی جایگاه ویژه ای در بین روش های تفسیری داشته و همیشه مورد توجّه مفسّران بوده است.و در بستر تاریخ گاهی گرایش افراطی به آن پیدا شده است به طوری که برخی مفسّران فقط از این روش پیروی کرده و بقیه ی روش ها را نفی کرده اند.البته گرایش های مخالف و معتدل نیز در مورد آن وجود داشته است.

ما در این مبحث دیدگاه های صاحب نظران در مورد تفسیر روایی و گرایش های افراطی و تفریطی نسبت به این روش و نیز نقش و قلمرو اقسام احادیث را در تفسیر قرآن بررسی می کنیم.تا ابهام های کاربرد روایات در تفسیر روشن شود،و بتوانیم در فضای روشن تری از احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام در تفسیر قرآن استفاده کنیم.

2-واژگان:

در این مبحث سه واژه اساسی وجود دارد:

الف)روش:

ب)تفسیر:

تذکر:معنا و تعریف روش و تفسیر در مبحث درس دوم بیان شد.

ج)واژه روایی:

واژه«روایت»در اصل(روی)به معنای«حمل و نقل»است و روایت حدیث به معنای نقل و حمل حدیث است ⁽¹⁾.

صاحب نظران روش های تفسیری،تفسیر به مأثور یا تفسیر نقلی را به چهار قسم تقسیم کرده اند:

اول:تفسیر قرآن به قرآن، دوم:تفسیر قرآن به سنّت، سوم:تفسیر قرآن براساس سخنان صحابه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله.

چهارم:تفسیر قرآن بر اساس سخنان تابعین ⁽²⁾.

ولی مقصود از روش تفسیر روایی همان تفسیر قرآن به سنّت است.پس مقصود از روایت «قول و فعل و تقریر»معصوم(اعم از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله،و امامان علیهم السّلام)است،یعنی گاهی معصوم

سخنی در تفسیر آیه ای می فرماید و گاهی عملی(مثل نماز)انجام می دهد که تفسیر آیات (صلاة)است.و گاهی مطلبی را که شخصی در حضور او در مورد تفسیر آیه ای،می گوید یا طبق آیه ای کاری را انجام می دهد تقریر می کند،یعنی با سکوت خود آن را تأیید می کند.

جمع بندی و نتیجه گیری:

مقصود از روش تفسیر روایی در اینجا آن است که مفسّر قرآن از سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله،و اهل بیت علیهم السّلام(که شامل قول،فعل،و تقریر آنها می شود)برای روشن کردن مفاد آیات و مقاصد آنها استفاده کند.این روش نتایج خاصی نیز به دنبال دارد.

تذکر:هر چند در تفسیر قرآن از روایات صحابه و تابعین در موارد خاصی استفاده می شود، و بسیاری از سخنان تفسیری آنان مفید است ولی در مورد حجّیّت سنّت آنها و قلمرو اعتبار روایات آنها نظر یکسانی در میان امّت اسلامی وجود ندارد.

3-تاریخچه:

اشاره

سیر تاریخی تفسیر روایی را می توان به چند دوره تقسیم کرد:

الف)دوران پیامبر صلّی اللّه علیه و آله:

تفسیر روایی قرآن،همزاد وحی است.چرا که اولین مفسّر قرآن پیامبر صلّی اللّه علیه و آله،است که خدای متعال به او دستور بیان و تفسیر قرآن داد و فرمود: وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّٰاسِ مٰا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ ⁽¹⁾«و این ذکر(قرآن)را به سوی تو فرستادیم تا برای مردم آنچه را که به سوی آنان فروفرستاده شده است،روشن بیان کنی.» البته سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و بیان او نیز ریشه در وحی داشت،چنان که از آن حضرت حکایت شده که فرمودند:«آگاه باشید که به من قرآن داده شده و نیز مثل آن همراه آن»(به من داده شده است). ⁽²⁾

و صحابیان با رجوع به ایشان تفسیر قرآن را می آموختند.گاهی پای سخنان او می نشستند و معانی و تفسیر قرآن را فرا می گرفتند.

از ابن مسعود حکایت شده که:«همیشه هر فرد از ما هنگامی که ده آیه قرآن را می آموخت،از آنها عبور نمی کرد تا این که معانی و(روش)عمل بدانها را آموخت». ⁽³⁾

گاهی اصحاب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از ایشان مطالب را می پرسیدند و حتی دوست داشتند که

عرب های بیابانی بیایند و پرسشی بکنند و آنان گوش دهند. ⁽¹⁾

گاهی هم عمل پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را مفسّر آیات قرآن قرار می دادند،همان طورکه خود ایشان حکایت شده که در مورد نماز فرمودند:«نماز بگذارید همان طورکه می بینید من نماز می گزارم». ⁽²⁾

یا در مورد حج حکایت شده که فرمود:«مناسک و اعمال خود را از من بگیرید.» ⁽³⁾که در این صورت افعال پیامبر صلّی اللّه علیه و آله،در نماز و حج تفسیر جزئیات آیات صلاة و حج بود.

از امام صادق علیه السّلام حکایت شد که فرمود:

«إنّ اللّه انزل علی رسوله الصلاة و لم یسمّ لهم:

ثلاثا و لا أربعا،حتّی کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله،هو الذی فسّر ذلک لهم» .

«خدا(دستور)نماز را بر رسولش نازل کرد ولی برای مردم مشخص نکرد که سه یا چهار رکعت است تا این که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله،این مطلب را برای مردم تفسیر کرد.» ⁽⁴⁾.

آری پیامبر صلّی اللّه علیه و آله،مطالب کلی قرآن(همچون نماز،روزه،حج و...)را توضیح می دادند.و نیز موارد تخصیص عمومات و تقیید مطلقات آیات را تبیین،و اصطلاحات جدید،لغات قرآن،و ناسخ و منسوخ آیات را توضیح می دادند.و همه ی اینها تفسیر قرآن بود که در روایات و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله،برای ما حکایت شده است و به عنوان منابع تفسیر روایی باقی مانده است. ⁽⁵⁾

ب)دوران اهل بیت علیهم السّلام:

شیوه ی تفسیر روایی در عصر امامان علیهم السّلام نیز ادامه داشت.

امام علی علیه السّلام که شاگرد ارشد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در تفسیر بود ⁽¹⁾،سخنان و توضیحات آن حضرت را شنیده بود و حکایت می کرد.

همان طور که امامان اهل بیت علیهم السّلام نیز همین روش را دنبال کرده،احادیث تفسیری پیامبر صلّی اللّه علیه و آله،و امام علی علیه السّلام را برای مردم حکایت نموده،و بدان ها استدلال می کردند.تعداد این احادیث که با واسطه اهل بیت علیهم السّلام حکایت شده،به هزاران روایت می رسد. ⁽²⁾

البته اهل بیت علیهم السلام از آنجا که آگاه به علوم الهی بودند خود نیز اقدام به تفسیر قرآن می کردند و سخنان و سنّت آنان نیز منبعی برای تفسیر است.و این احادیث جزیی از تفسیر روایی به شمار می آید.

شخصی در مکه،خدمت امام رضا علیه السّلام رسید و گفت:شما از کتاب خدا چیزی تفسیر می کنی،که تاکنون شنیده نشده باشد، امام فرمود:قرآن قبل از این که بر مردم نازل شود بر ما نازل شده و قبل از این که برای مردم تفسیر شود،برای ما تفسیر شده است،حلال و حرام و ناسخ و منسوخ قرآن را ما می شناسیم و...» ⁽³⁾

و در حدیث دیگری فرمود:«بر مردم است که قرآن را همان طورکه نازل شده بخوانند و هنگامی که نیاز به تفسیر قرآن پیدا کردند،هدایت به وسیله ی ما و به سوی ماست.» ⁽¹⁾بنابراین اهل بیت علیهم السّلام نیز در زمینه ی مطالب کلی قرآن و آیات الاحکام،مخصّصها، مقیّدها،لغات،ناسخ و منسوخ،اصطلاحات جدید قرآن و نیز در مورد بطن و تأویل و مصادیق آیات،مطالب متنوّعی را بیان کرده اند که به عنوان سنّت آنان بر جای مانده است.

ج)دوران صحابه و تابعان:

روایات تفسیری پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام مورد توجّه صحابیان پیامبر و تابعان آنان قرار گرفت و حتی صحابه ی بزرگ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله همچون ابن عباس و ابن مسعود خود را از تفسیر قرآن امام علی علیه السّلام بی نیاز نمی دانستند و از آن استفاده می کردند.و بسیاری از احادیث تفسیری ابن عباس از علی علیه السّلام است. ⁽²⁾

البته صحابیان و تابعان خود نیز قرآن را تفسیر می کردند و روایات تفسیری زیادی از ابن عباس و دیگران باقی مانده است. ⁽³⁾

در این دوره،کم کم روایات تفسیری در مجموعه هایی گردآوری شد که به نام کتاب های تفسیر روایی مشهور است.

ح)دوران جمع آوری و تألیف روایات تفسیری:

اوّلین رساله از این مجموعه ها در شیعه،کتاب تفسیر منسوب به امام علی علیه السّلام است که طی یک روایت مفصّل در آغاز تفسیر نعمانی آمده است. ⁽¹⁾

و نیز یکی دیگر از آنها،«مصحف علیّ بن أبی طالب»است که علاوه بر آیات قرآن،تأویل و تفسیر و اسباب نزول را بیان کرده است.هر چند که این کتاب اکنون در دسترس ما نیست. ⁽²⁾

و نیز تفسیر منسوب به امام باقر 7(57-114 ق)که ابو الجارود آن را حکایت کرده است. ⁽³⁾و نیز تفسیر منسوب به امام صادق 7(83-148 ق)که به طور پراکنده در کتاب حقایق التفسیر القرآنی آمده است. ⁽⁴⁾

سپس از تفسیر علیّ بن ابراهیم قمی(307 ق)و فرات کوفی(زنده در سال 307 ق)و تفسیر عیّاشی(م بعد از 320 ق)و تفسیر نعمانی(م بعد از 324 ق)و تفسیر منسوب به امام حسن عسکری(م 254)می توان نام برد.

البته روایات فقهی پیامبر و اهل بیت علیهم السّلام نیز که نوعی تفسیر برای آیات الاحکام قرآن است در مجموعه هایی همچون کافی،من لا یحضره الفقیه و تهذیب و استبصار گردآوری شد.

در همین دوران،تفسیر جامع البیان فی تفسیر القرآن،ابن جریر طبری(م 310)را داریم.

همان طورکه مجموعه های حدیثی صحاح سته اهل سنّت در این دوره تدوین شد.سپس

تفسیر روایی از قرن پنجم تا نهم با رکود نسبی مواجه شد و تفاسیر عقلی و اجتهادی شد.اما در قرن دهم تا دوازدهم با رشد اخباریگری در شیعه تفاسیر روایی دیگری همچون:تفسیر البرهان فی تفسیر القرآن،سید هاشم حسینی بحرانی(م 1107 ق)و تفسیر نور الثقلین، الحویزی(م 1112 ق)نوشته شد.

همان طور که مجموعه های حدیثی بزرگ همچون وسائل الشیعة،وافی و بحار الانوار نوشته شد که بسیاری از روایات آنها تفسیر قرآن به شمار می آید.

در اهل سنّت نیز در این دوران تفسیر درّ المنثور،جلال الدین سیوطی(م 9111 ق) گردآوری شد.

اکنون نیز در تفاسیر جدید به روایات تفسیری پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام توجّه می شود و معمولا در لابه لای تفسیر یا در بخش جداگانه ای این روایات آورده می شود و مورد نقد و بررسی قرار می گیرد،همانند علاّمه طباطبایی در المیزان که در ذیل هر دسته از آیات«بحث روایی»می آورد.

تذکر:روایات تفسیری در دوره ی جمع آوری و تدوین،از پدیده ی جعل و اسرائیلیات مصون نماند و برخی روایات ضعیف و ساختگی در آنها وارد شد که همین مطلب موجب شده تا در هنگام بهره بردن از روایات تفسیر طبری و امثال آن دقّت بیشتری لازم باشد.

4-دیدگاه ها در مورد جایگاه روایات در تفسیر:

اشاره

دیدگاه های دانشمندان در مورد جایگاه و قلمرو استفاده از روایات در تفسیر قرآن را می توان در سه بخش ارایه کرد:

اول:استقلال قرآن و بی نیازی از احادیث در تفسیر

این دیدگاه به چند صورت قابل طرح است:

الف)این که بگوییم:قرآن به زبان فصیح عربی نازل گشته است و قابل فهم است پس عقل ما برای فهم آن کافی است و نیازی به احادیث نداریم. ⁽¹⁾

بررسی:

اولا:این دیدگاه با آیات قرآن(از جمله ی آیه /44نحل)و احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله(از جمله حدیث ثقلین)ناسازگار است.که دلالت می کند که احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام در تفسیر قرآن حجّت و معتبر است. ⁽²⁾

ثانیا:در این دیدگاه توجّه نشده است که تفسیر قرآن فقط برای توضیح لغات عربی نیست ،بلکه در قرآن کلیاتی همچون نماز،روزه،زکات،حج و...بیان شده که نیاز به تفسیر و توضیح جزئیات دارد که این جزئیات احکام در احادیث بیان شده است.

و نیز قرآن دارای تأویل و بطن است که در برخی روایات تفسیری بیان می شود.

ثالثا:تفسیر قرآن بدون مراجعه به احادیث پیامبر و اهل بیت علیهم السّلام که قراین نقلی تفسیر آیات به شمار می آید،نوعی تفسیر به رأی است، ⁽³⁾همان طورکه برخی از صاحب نظران نیز

بدین مطلب تصریح کرده اند. ⁽¹⁾

تذکر:شاید بتوان گفت:ریشه ی تاریخی این دیدگاه،همان شعار«حسبنا کتاب اللّه»است که از عصر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله شروع شد و بر جدایی قرآن و اهل بیت علیهم السّلام اصرار می ورزد،یعنی این دیدگاه قبل از آن که یک نظر علمی باشد یک نظر سیاسی است.

با توجّه به مطالب فوق این دیدگاه قابل قبول نیست.

ب)دیدگاه علاّمه طباطبایی(ره):

ایشان در ذیل آیه ی /7سوره ی آل عمران در مورد روایات تفسیر به رأی بحث مفصّلی دارد.و در پایان آن می فرماید:

«و المحصّل:انّ المنهی عنه انما هو الاستقلال فی تفسیر القرآن و اعتماد المفسّر علی نفسه من غیر رجوع الی غیره،و لازمه وجوب الاستمداد من الغیر بالرجوع الیه،و هذا الغیر لا محالة امّا هو الکتاب او السنّة،و کونه هی السنّة ینافی القرآن و نفس السنّة الآمرة بالرجوع الیه و عرض الاخبار علیه،فلا یبقی للرجوع الیه و الاستمداد منه فی تفسیر القرآن إلاّ نفس القرآن». ⁽²⁾

ظاهر کلام ایشان آن است که تفسیر استقلالی آیات قرآن صحیح نیست چون تفسیر به رأی است.

و تفسیر قرآن به وسیله سنّت نیز صحیح نیست،چون منافات با قرآن و خود سنّت دارد.

پس تنها راه تفسیر قرآن رجوع به خود قرآن است،که«تفسیر قرآن به قرآن»نامیده می شود. ⁽³⁾

بررسی:

هر چند که ظاهر کلام علاّمه طباطبایی در اینجا بی نیاز بودن تفسیر قرآن از روایات بلکه عدم جواز تفسیر قرآن با روایات است،اما وقتی سخن ایشان ذیل آیه ی /44نحل را ملاحظه می کنیم،می بینیم که ایشان بیان پیامبر و اهل بیت علیهم السّلام را در تفسیر قرآن حجّت می داند. ⁽¹⁾

پس ظاهر کلام ایشان در ذیل آیه ی /7آل عمران به طور مطلق مقصود او نبوده است.

یکی از شاگردان برجسته ی علاّمه،درباره ی استقلال قرآن،تفسیری به دست داد که گویا توجیه خوبی برای سخن استاد باشد.وی آورده است:

«اوّلا،«ثقلین»هرگز از یکدیگر جدا نخواهند شد،بلکه با هم متّحدند و بر روی هم یک حجّت الهی هستند،منتها یکی اصل و دیگری فرع،و همچنین یکی متن و دیگری شرح است.(قرآن و عترت نه جدایند و نه در عرض هم)پس دین در ارایه ی پیام نهایی خود، هم به قرآن وابسته است و هم به سنّت.

ثانیا،قرآن کریم که هم در سند و هم در حجّیّت ظواهر و هم در ارایه ی خطوط کلّی دین نیازمند به غیر خود،یعنی احادیث نیست و حدوثا و بقایا مستقل است،نسبت به روایات که حدوثا و بقایا تابع قرآن است،ثقل اکبر به شمار می آید،چون مراد از استقلال،استقلال نسبی است،نه نفسی.

ازاین رو،اعتماد به اصول عقلایی در فهم معانی الفاظ قرآن،منافی استقلال آن در حجّیّت و دلالت نخواهد بود.

ثالثا،وابستگی روایات به قرآن هم در ناحیه ی اعتبار سند است(چه در سنّت قطعی و چه در سنّت غیر قطعی)و هم در ناحیه ی اعتبار متن(در خصوص سنّت غیر قطعی)امّا پس از تأمین اصل اعتبار سنت به وسیله قرآن،سنّت نیز حجّت مستقل غیر منحصری است همتای قرآن.» ⁽¹⁾«پس قرآن در همه شئون خود مستقل است و وابستگی به غیر خود ندارد،لیکن چون دین در ارایه پیام نهایی خود هم به قرآن وابسته است و هم به سنّت معصومین علیهم السّلام ازاین رو، در محدوده ی«ارایه ی دین قابل اعتقاد و عمل»قرآن و سنّت جدایی ناپذیر است،بدین معنا که قرآن عهده دار تبیین خطوط کلی دین است و سنّت عهده دار تبیین حدود و جزئیات و تفاصیل احکام.» ⁽²⁾

دوم:عدم جواز تفسیر قرآن جز با روایات

اشاره

بر اساس این دیدگاه افراطی که به برخی از اخباری ها ⁽³⁾نسبت داده می شود،تفسیر آیات قرآن جز با روایات جایز نیست،ازاین رو،می بینیم که در برخی از تفاسیر روایی همچون البرهان و نور الثقلین،تنها به جمع آوری روایات اکتفا شده است.

در مورد این دیدگاه به دلایل زیر استناد شده است:

الف)ظواهر قرآن حجّت نیست و هر گونه تفسیر قرآن بر اساس ظواهر قرآن و با تکیه بر دلایل عقلی و اجتهادی تفسیر به رأی است که این کار در روایات منع شده است و حرام است.

بنابراین،تفسیر قرآن جز با احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام جایز نیست.

ب)روایاتی که می فرماید:فهم قرآن،مخصوص مخاطبان آن،یعنی اهل بیت علیهم السّلام است.

برای مثال:در حدیثی از امام باقر علیه السّلام می خوانیم که:قتاده فقیه اهل بصره خدمت حضرت رسید و ایشان به او فرمود:«به من رسیده است که تو تفسیر قرآن می کنی:

قتاده گفت:بلی،و حضرت مطالبی به قتاده تذکر داد تا این که فرمود:ای قتاده!اگر قرآن را از نزد خود تفسیر می کنی هلاک شده ای(دیگران را نیز)به هلاکت افکنده ای.و اگر قرآن را بر اساس سخنان دیگران تفسیر می کنی بازهم هلاک شده ای و(دیگران را)به هلاکت افکنده ای.

وای به حال تو،تنها قرآن را کسانی که مورد خطاب آن قرار گرفته اند می شناسند.» ⁽¹⁾ج)ناتوانی عقل بشر از تفسیر قرآن،در برخی احادیث،عقل بشر در حوزه ی تفسیر قرآن، ناتوان شمرده شده است ⁽²⁾از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نقل شده که فرمود:

«انّه لیس شیء بأبعد من الرجل من تفسیر القرآن» ، ⁽³⁾«هیچ چیز بیشتر از تفسیر قرآن از مردم دورتر نیست.» امام صادق علیه السّلام به جابر گفت:

«إنّ للقرآن بطنا و للبطن بطن(ثم قال)یا جابر و لیس شیء أبعد من عقول الرجال منه» ⁽⁴⁾، «همانا قرآن باطنی دارد و باطنش ظاهری(سپس فرمود:)ای جابر!هیچ چیزی چون قرآن، از عقل های مردم دورتر نیست».

د)برخی از صاحب نظران دلایل دیگری برای این دیدگاه آورده اند،مانند:

-اعتماد به ظن در تفسیر قرآن جایز نیست و هر گونه تفسیری که متّکی به روایت نباشد، اساسی جز گمان ندارد. ⁽¹⁾

-مبیّن قرآن پیامبر صلّی اللّه علیه و آله است و آیات قرآن واضح نیست که به تفسیر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نیاز نداشته باشد. ⁽²⁾

اما از آنجا که این دو دلیل با موضوع بحث(عدم جواز تفسیر قرآن جز با روایات)ارتباط زیادی ندارد،از توضیح و پاسخ آنها صرف نظر شود.

بررسی:

علم اصول الفقه،عهده دار بحث از حجّیّت ظواهر قرآن و دلایل آن است،ازاین رو، اصولیّان دلایل اخباری ها را در این مورد نقد کرده اند. ⁽³⁾در بخش تفسیر قرآن به قرآن،با ذکر این دلایل،روشن گردید که ⁽⁴⁾ظواهر قرآن حجّت است و تفسیر و عمل به آنها(بعد از جستجو از قراین عقلی و نقلی)مانعی ندارد و تفسیر به رأی به شمار نمی آید.

در مورد روایات«من خوطب به»پاسخ داده شد که این گونه احادیث،اشاره به فهم کامل قرآن و مراتب عالی آن اعم از ظاهر و باطن است که مخصوص اهل بیت علیهم السّلام است وگرنه فهم نازل تر قرآن،ویژه معصوم علیهم السّلام نیست. ⁽⁵⁾

در مورد نقش عقل بشر و روایات آن در مبحث روش تفسیر عقلی توضیح داده شد که مقصود آن است که فهم تمام مراتب آیات-اعم از ظاهر و باطن-در اختیار همه ی افراد نیست،یعنی مقصود نفی به علم به مجموع قرآن برای همه مردم است.به عبارت دیگر:هر شخصی نمی تواند تمام معانی ظاهر و باطن قرآن را درک کند(یعنی نفی کلیت است نه سلب کلی)ولی افرادی همچون اهل بیت علیهم السّلام و راسخان در علم می توانند همه ی علوم و معارف قرآن را دریابند.و در حقیقت این گونه احادیث در برابر تفکّر«حسبنا کتاب اللّه»است.که تفسیر قرآن بدون مراجعه به قراین نقلی(روایات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام)را نفی می کند، ولی انحصار تفسیر در روایات،مقصود این روایات نیست.

سوّم)روایات وسیله و قرینه ای برای تفسیر آیات قرآن

اشاره

بر اساس این دیدگاه اعتدالی،احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام همانند قراین عقلی و آیات قرآن،قرینه ای برای تفسیر آیات است و ابزاری برای روشن شدن معانی و مقاصد آیات است که کاربردهای گوناگونی در تفسیر قرآن دارد.

احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام گاهی شأن نزول آیه،گاهی مصداق و مفهوم آن و گاهی تأویل و باطن آیه را بیان می کند.و گاهی هم جزئیات آیات الاحکام را شرح می دهد.

بنابراین،تفسیر قرآن بدون مراجعه به قراین نقلی که در احادیث موجود است صحیح نیست،چون از باب مراجعه به عام قبل از جستجوی مخصّص و مراجعه به مطلق قبل از مراجعه به مقیّد است.

دلیل دیگر این دیدگاه آن است که احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام در تفسیر قرآن

حجّت و معتبر است. ⁽¹⁾ازاین رو،قرینه ای برای فهم و تفسیر آیات قرآن به شمار می آید و تفسیر قرآن بدون مراجعه به این قراین،نوعی تفسیر به رأی است. ⁽²⁾

جمع بندی و نتیجه گیری:

با توجّه به این که دیدگاه«استقلال قرآن از احادیث»باطل شد و دیدگاه افراطی«عدم جواز قرآن جز با روایات»نیز باطل گردید،دیدگاه سوم با دلیل استواری که داشت،دیدگاه مختار قلمداد می شود.

از مجموع مطالب مطرح شده به این نتیجه رسیدیم که احادیث اهل بیت علیهم السّلام از قرآن جدا نیستند ولی نباید روایات را در عرض قرآن مطرح دانست چرا که در هنگام ارزیابی روایات،قرآن اصل و روایات فرع است.و هر چه از احادیث مخالف قرآن بود کنار گذاشته می شود.اما آنچه از روایات که شرایط لازم را داشت و مخالف قرآن نیز نبود،می تواند شارح و مفسّر قرآن باشد.

از اینجا روشن می شود که احادیث در طول قرآن حجّت است و همراه با قرآن یک حجّت واحد را تشکیل می دهد که پیام نهایی دین را ارایه می کند.و در پایان می توان گفت که:سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و ائمه علیهم السّلام از یک سو منبع تفسیر قرآن است و از سوی دیگر وسیله و قرینه ی تفسیر قرآن است.این دو مطلب هم با یکدیگر منافاتی ندارند.

5-حجّیّت«سنّت»در تفسیر:

اشاره

مباحث مربوط به حجّیّت«سنّت»در تفسیر قرآن در سه بخش،مورد تحلیل و بررسی قرار می گیرد:

الف)حجیّت سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در تفسیر قرآن:

اصل حجّیّت سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در تفسیر قرآن از یک طرف مورد تأیید قرآن کریم قرار گرفته است: وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّٰاسِ مٰا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ ⁽¹⁾بر اساس این آیه،قرآن بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فروفرستاده شد تا آن را برای مردم بیان کند و اگر بیان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله معتبر و حجّت بر مردم و لازم الاتباع نبود،این مطلب لغو می شد.

بنابراین،سخنان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و توضیح و تفسیر او در مورد آیات قرآن معتبر و حجّت است.و این مطلبی است که مفسّران بزرگ قرآن نیز ذیل آیه مذکور بدان تصریح کرده اند. ⁽²⁾

و از طرف دیگر،پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله با سخنان و عمل خود به تفسیر قرآن می پرداخت و حتی به مردم دستور می داد که در جزئیات احکام نماز و حج و...از ایشان پیروی کنند.و صحابیان نیز چنین می کردند و این سیره ی عملی تا زمان ما هم ادامه دارد.

البته روشن است که سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله شامل قول،فعل و تقریر ایشان می شود،ولی شرایط، قیود قلمرو حجّیّت هر کدام مباحث خاصّی دارد که در آینده به آنها اشاره خواهیم کرد.

ب)حجیّت سنّت اهل بیت علیهم السّلام در تفسیر

روایات تفسیری اهل بیت علیهم السّلام همچون روایات تفسیری پیامبر صلّی اللّه علیه و آله حجّت است و با

شرایط خاصّ خود در تفسیر معتبر است،یعنی بیان آنان به بیان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در آیه ی 44 سوره ی نحل ملحق می شود.

در این مورد دلایل زیادی وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می کنیم: ⁽¹⁾

اوّل)حدیث ثقلین که توسط علما و راویان شیعه و اهل سنّت به صورت متواتر از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله حکایت شده است که آن حضرت فرمودند:إنّی تارک فیکم الثقلین کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا أبدا حتّی یردا إلیّ الحوض ⁽²⁾«در حقیقت من دو چیز گرانبها(یا سنگین)را در میان شما باقی گذاشتم:کتاب خدا و اهل بیت خودم را،تا مادامی که به آنان تمسّک جویید هرگز گمراه نمی شوید تا این که نزد حوض(کوثر)بر من وارد شوید».

در این حدیث تمسّک به قرآن و اهل بیت علیهم السّلام با هم دیگر و در کنار هم،شرط عدم گمراهی مسلمانان قرار داده شده است.پس اگر مسلمانان به هر دوی آنان یا به یکی از آنان تمسّک نکنند گمراه می شوند.بنابراین،اهل بیت علیهم السّلام در کنار قرآن حجّت و معتبرند.و حجّیّت اهل بیت علیهم السّلام جز حجیّت سنّت آنان(اعم از قول،فعل و تقریر)نیست.روایات تفسیری آنان جزیی از سنت آنهاست که معتبر و حجّت است و باید بدانها تمسّک کرد.

دوّم)در احادیث متعدّدی از اهل بیت علیهم السّلام حکایت شده که فرمود:

«هر چه را ما می گوییم کلام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله است.» ⁽¹⁾و روشن است که اهل بیت علیه السّلام عادل و موثّق بوده اند و نقل آنان از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نیز معتبر است.بنابراین احادیث تفسیری(و غیر تفسیری)آنان همان مطالب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله که با واسطه به ما رسیده است. ⁽²⁾

سوّم)احادیث دیگری که بر ملازمت امام علی علیه السّلام(و امامان بعد از او)با قرآن دلالت دارد. ⁽³⁾و از شیعه و اهل سنت حکایت شده است و ما برای اختصار از نقل آنها صرف نظر می کنیم. ⁽⁴⁾

ج)سخنان صحابیان و تابعان هر چند که برخی افراد تفسیر روایی را شامل روایات صحابه و تابعین می دانند ⁽⁵⁾ولی ما در مورد اعتبار سخنان نقل شده از صحابه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و تابعان در تفسیر قرآن تفصیل قایل می شویم یعنی می گوییم:

/1ج:مطالبی که به عنوان معنای لغات قرآن از آنان حکایت شده است،با فرض آگاهی آنان از لغت اصیل عرب در صدر اسلام،در همان حوزه معتبر است.و به عنوان قول لغوی اصیل(با شرایط خاص خود)پذیرفته می شود.

/2ج:مطالبی که از صحابیان در مورد شأن نزول آیات بیان می شود در صورتی که واقعه شأن نزول را مشاهده کرده باشند و موثّق باشند،کلام آنان به عنوان راوی معتبر است.و راه خوبی برای روشن شدن اسباب النزول آیات می باشد.

/3ج:مطالبی که آنان از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله حکایت می کنند،در صورتی که قول یا فعل یا تقریر ایشان را حکایت کنند،و موثّق باشند،سخن آنان بعنوان راوی معتبر است.

/4ج:مطالبی که ایشان به عنوان اجتهاد شخصی در فهم آیات قرآن بیان کرده اند،به عنوان نظر شخصی آنها قابل احترام است.و همچون سخنان سایر مفسّران مورد نقد و بررسی قرار می گیرد.

اما این سخنان برای ما حجّت نیست چرا که دلیلی از قرآن،سنت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله یا عقل برای اعتبار آنها در دست نداریم و اجماعی نیز در این مورد وجود ندارد.

بنابراین سنّت صحابیان و تابعان(غیر از اهل بیت:)در تفسیر قرآن حجّت و معتبر نیست. ⁽¹⁾

علاّمه طباطبایی(ره)در ذیل آیه ی /44سوره ی نحل در این مورد می نویسد:

«این آیه دلالت می کند بر حجّیّت قول پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در بیان آیات قرآن...و ملحق می شود به بیان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله،بیان اهل بیت علیهم السّلام بخاطر حدیث متواتر ثقلین و غیر آن.اما سایر امت از صحابه و تابعان یا علما هیچ حجّیّتی برای بیان آنان نیست،چون آیه ی مذکور شامل آنان نمی شود،و نصّی وجود ندارد که بتوان بر آن تکیه کرد و حجیّت قول آنان را به طور مطلق برساند». ⁽²⁾

6-کاربردهای روایات تفسیری:

احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام در مجموعه هایی گردآوری شده که به عنوان تفاسیر روایی شناخته می شود،وقتی این احادیث را ملاحظه می کنیم در می یابیم که این احادیث از زوایای گوناگون به آیات قرآن نظر کرده و در تفسیر آیات قرآن نقش های متفاوتی را به عهده گرفته اند.اینک در این مبحث،مهم ترین کاربردها و نقش های احادیث تفسیری را بیان می کنیم:

6/1.تفسیر و توضیح آیه برخی از روایات تفسیری لغات آیه را توضیح داده،کلمات مجمل و مبهم را شرح می دهد،یعنی پرده از الفاظ مشکل قرآن برمی دارد که مهم ترین کارکرد تفسیر اصطلاحی است.

مثال: وَ لِلّٰهِ عَلَی النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً ⁽¹⁾«و برای خدا بر مردم است که آهنگ خانه(او)کنند آنهایی که توانایی رفتن به سوی او دارند.» در این آیه استطاعت که برای حج لازم است مشخص نشده و مبهم است و در حدیثی از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آمده است که مقصود از آن:«الزاد و الراحلة» ⁽²⁾،«توشه و مرکب سواری»است.

مثال دیگر: وَ النَّخْلَ بٰاسِقٰاتٍ لَهٰا طَلْعٌ نَضِیدٌ ⁽³⁾،«و نخل های بلندقامت که میوه های متراکم دارند.» شخصی از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در مورد لغت«باسقات»پرسش کرد،حضرت فرمود:«طول ها»، طول آن مقصود است.

6/2.تطبیق آیه بر مصداق خاص برخی از احادیث تفسیری،مورد و مصداق آیه را بیان می کند.این مطلب بر سه گونه است:

الف)گاهی حدیث یکی از مصادیق آیه را بیان می کند،ولی معنای آیه منحصر در آن مصداق نیست.مثال های این مورد در روایات فقهی زیاد است.

مثال:در مورد کفّاره ی قسم در آیه ی /89سوره ی مائده أَوْ کِسْوَتُهُمْ از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله پرسش شد،حضرت فرمود:

«عباء لکلّ مسکین.» ⁽¹⁾،«برای هر بینوا یک عبا است.» روشن است که عبا یکی از مصادیق لباس است که باید به ده نفر بینوا داده شود و شخصی که کفاره می دهد می تواند لباس های دیگر هم بدهد و معنای آیه منحصر در این مصداق نیست.

ب)گاهی حدیث مصداق«اکمل و أتمّ»آیه را بیان می کند،هر چند که معنای آیه منحصر در آن مصداق نیست.

مثال: اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ ⁽²⁾در احادیث حکایت شده که مقصود از«صراط مستقیم»در این آیه،امام علی علیه السّلام است. ⁽³⁾

روشن است که این گونه احادیث،یکی از مصادیق کامل راه مستقیم را بیان می کند که راه امام علی علیه السّلام است.وگرنه راه پیامبران و امامان دیگر نیز راه مستقیم است.

ج)گاهی حدیث،مصداق خاص آیه را بیان می کند که معنای آیه منحصر در آن مورد است و مصادیق دیگر ندارد.

مثال:در مورد آیه ی ولایت(مایده55/: إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ... )و در مورد آیه ی مباهله

(آل عمران61/:ندع أبناءنا و أبناءکم...)و در مورد آیه ی تطهیر(احزاب33/:انّما یرید اللّه لیذهب...)احادیث متعدّدی وارد شده که مصداق این آیات را امام علی علیه السّلام و اهل بیت علیهم السّلام بیان کرده است. ⁽¹⁾ولی این آیات به گونه ای است که با توجّه به روایات،مصادیق دیگری ندارد. ⁽²⁾

6/3.بیان جزئیات آیات الاحکام گاهی احادیث،برخی مطالب جزیی آیه را توضیح می دهد که در متن قرآن نیست و از طریق سنّت به ما می رسد و بر ما حجّت است.

این قسم نیز بر چند گونه است:

الف)تخصیص آیه ی عام به وسیله ی روایت مثال:در مورد آیه ی یُوصِیکُمُ اللّٰهُ فِی أَوْلاٰدِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ ⁽³⁾این آیه سهم ارث فرزندان پسر را دو برابر دختر مشخص کرده است.ولی این مطلب در سنت در مورد قاتل و کافر تخصیص خورده است.یعنی فردی که قاتل پدر باشد یا فرزندی که کافر باشد از پدر مسلمان ارث نمی برد. ⁽⁴⁾

مثال دیگر: وَ الْمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ ⁽⁵⁾«زنان مطلّقه باید به مدت سه مرتبه عادت ماهانه(و پاک شدن)انتظار بکشند(و عدّه نگه دارند).

این آیه عام است و شامل همه ی زنان مطلّقه می شود ولی در سنّت این حکم عام تخصیص خورده به مواردی که شوهر با همسرش نزدیکی کرده باشد(دخول شده باشد)و زنانی که این گونه نباشند چنین عدّه ای ندارند. ⁽¹⁾

ب)تقیید آیه ی مطلق به وسیله ی روایت مثال: مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصیٰ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ ⁽²⁾،«تقسیم ارث بین وارثان بعد از انجام وصیّتی است که کرده اند و بعد از پرداخت بدهی(میّت).

این وصیت در آیه مطلق آمده و مقدار آن مشخّص نشده است،ولی در سنّت بیان شده که وصیت افراد که بدان عمل می شود نباید از مقدار ثلث اموال آنها تجاوز کند ⁽³⁾.

ج)توضیح عناوین خاص تکلیفی که در قرآن آمده است،مانند:صلاة،زکات،حج و جهاد که در آیات قرآن از آنها نام برده شده است و در احادیث توضیح داده شد که مقصود از آنها چیست،یعنی حقیقت شرعیه و معنای اصطلاحی آن در شریعت را بیان می کنند ⁽⁴⁾.

برای مثال:پیامبر صلّی اللّه علیه و آله با کلام خود«نماز را همان گونه که می بینید من به جا می آورم،به جا آورید». ⁽⁵⁾و با عمل خویش واژه«صلاة»را توضیح می دهد و جزئیات آن را بیان می کند و روشن می سازد که معنای لغوی صلاة(دعا)مقصود نیست.

د)بیان موضوعات احکام،مانند:قتل عمد و خطا که در قرآن آمده است ولی توضیح آن

در احادیث آمده و این موضوعات را روشن کرده است تا احکام خاص شامل آنها شود.

6/4.بیان آیات ناسخ و منسوخ در احادیث برخی آیات قرآن به وسیله ی برخی دیگر نسخ شده است،یعنی زمان حکم آیه ی منسوخ تمام گشته،حکم آیه ی ناسخ جانشین آن گردیده است.این موارد در احادیث بیان شده است.

مثال: وَ الَّذٰانِ یَأْتِیٰانِهٰا مِنْکُمْ فَآذُوهُمٰا فَإِنْ تٰابٰا وَ أَصْلَحٰا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمٰا ⁽¹⁾در این آیه می فرماید:«از میان شما مردان و زنانی که(همسر ندارند و)مرتکب آن(کار زشت زنا)می شوند،آنها را آزار دهید و اگر توبه کنند و(خود را)اصلاح نمایند از آنها درگذرید».

در احادیث از امام صادق علیه السّلام حکایت شده است که این آیه به وسیله ی آیه ی جلد(نور2/) و رجم(که در سنّت آمده است)نسخ شده است. ⁽²⁾

البته نظیر این احادیث زیاد است و عمل به آنها نیاز به بحث فقهی اجتهادی دارد.

6/5.بیان شأن نزول آیات در احادیث بسیاری از احادیث بیانگر اسباب النزول آیات قرآن است،یعنی زمان و مکان یا واقعه ای را که در طی آن یا پس از آن آیه ای نازل شده،بیان می کند که غالبا این مطلب در روشن شدن مفاد آیه تأثیر بسزایی دارد.

این گونه احادیث در تفسیر البرهان،نور الثقلین،درّ المنثور و نیز در کتاب های اسباب النزول،جمع آوری شده است.

6/6.بیان بطن و تأویل آیات در احادیث برخی از احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام بطن و تأویل آیات را بیان می کند.هر چند بیان بطن و تأویل آیه،ما را در فهم عمیق آیه کمک می کند و گاهی در تفسیر آیه نیز تأثیر می گذارد،ولی از نظر اصطلاحی،تأویل و بطن جزیی از تفسیر به شمار نمی آید،اما روش مرسوم مفسّران آن است که بطن و تأویل آیه را نیز در کتاب های تفسیر می آورند.

به هر حال یکی از کاربردهای روایات تفسیری همین بیان تأویل و بطن آیه است. ⁽¹⁾

مثال: مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسٰادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّمٰا قَتَلَ النّٰاسَ جَمِیعاً وَ مَنْ أَحْیٰاهٰا فَکَأَنَّمٰا أَحْیَا النّٰاسَ جَمِیعاً . ⁽²⁾

از امام صادق علیه السّلام نقل شده که در مورد این آیه فرمود:

«من حرق أو غرق-ثم سکت-ثم قال:تأویلها الأعظم ان دعاها فاستجاب له».

و از امام باقر علیه السّلام حکایت شده که فرمود:

«قال من حرق أو غرق».قیل:«فمن اخرجها من ضلال إلی هدی،قال:تأویلها الاعظم». ⁽³⁾

ظاهر آیه ی شریفه در مورد کشتن ظاهری انسان ها است که کشتن یک نفر،مثل کشتن همه ی مردم و زنده کردن یک نفر مثل زنده کردن همه مردم است.

اما از روایت استفاده می شود که تأویل ⁽⁴⁾،آیه یک قاعده ی کلّی است که کشتن بدن

ظاهری و احیای آن یکی از مصادیق آن است و گمراه کردن و هدایت کردن افراد نیز مصداق دیگر آن است،چرا که زنده ساختن و کشتن روح افراد است.

مثال دیگر: وَ السَّمٰاءَ رَفَعَهٰا وَ وَضَعَ الْمِیزٰانَ أَلاّٰ تَطْغَوْا فِی الْمِیزٰانِ وَ أَقِیمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ تُخْسِرُوا الْمِیزٰانَ ⁽¹⁾از امام صادق علیه السّلام در مورد این آیه حکایت شده که فرمودند:

«المیزان الذی وضعه اللّه للأنام هو الامام العادل الذی یحکم بالعدل». ⁽²⁾

و نیز از امام رضا علیه السّلام حکایت شده که فرمود:

أَلاّٰ تَطْغَوْا فِی الْمِیزٰانِ ،قال:لا تعصوا الامام، قیل: أَقِیمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ :قال:اقیموا الإمام بالعدل.قیل وَ لاٰ تُخْسِرُوا الْمِیزٰانَ قال:

لا تبخسوا الامام حقّه». ⁽³⁾

و نیز ذیل آیه ی /47سوره ی انبیاء وَ نَضَعُ الْمَوٰازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیٰامَةِ از امام صادق علیه السّلام نقل شده که مقصود،پیامبران و اوصیای آنان هستند،در روایت دیگر آمده

«نحن الموازین القسط». ⁽⁴⁾

ظاهر آیه،ترازوی معمولی است که به مردم دستور می دهد که بر اساس عدالت وزن کنند و در هنگام ترازو،کم فروشی نکنند.ولی از روایت استفاده می شود که بطن آیه قاعده ی کلّی است و«میزان»معنای گسترده ای دارد که هر وسیله ی سنجش را شامل می شود که یکی از مصادیق آن،ترازوی معمولی و یکی امام عادل است که وسیله ی سنجش اعمال مردم است.

تذکر:گاهی احادیث تفسیری در صدد آموزش روش صحیح تفسیر قرآن و منع روش غیر صحیح تفسیر است.

همان طورکه در مبحث تفسیر قرآن به قرآن بیان شد که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام اقدام به روش تفسیر قرآن به قرآن کرده اند،این مطلب در روایات تفسیری برای ما بیان شده و گاهی به ما آموزش داده اند که چگونه است.تفسیر قرآن به قرآن.

و نیز در مبحث تفسیر به رأی بیان شد که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام روش تفسیر به رأی ممنوع کرده،مردم را از این روش دور داشته اند.و این مطلب در روایات تفسیری آمده است.

هر چند که این مطالب نیز از کاربردهای احادیث تفسیری است اما از آنجا که به مباحث روشی تفسیر-نه محتوایی آن-مربوط می شود،جزو کاربردها آورده نشده است.

تذکر دیگر:روایات تفسیری صحابیان و تابعان نیز کاربردهایی در تفسیر قرآن دارد.مانند:

روشن کردن معنای لغوی،بیان شأن نزول آیات و حکایت روایات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله که در مبحث حجّیّت سنّت در تفسیر قرآن مورد بررسی قرار گرفت.

7-چکیده:

در درس چهارم،پس از بیان اهداف آموزشی و مقدّمه،به نتایج زیر دست یافتیم:

1.مقصود از«روایت»در عنوان«روش تفسیر روایی»همان سنّت-اعم از قول،فعل و تقریر معصوم-است که شامل سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام می شود.

2.تفسیر روایی از زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله شروع شده است.در زمان اهل بیت علیهم السّلام صحابه و تابعان ادامه یافته،و در بسیاری از سخنان آنان،روایات تفسیری پیامبر صلّی اللّه علیه و آله شده است.سپس در مجموعه های تفسیری همچون:البرهان،نور الثقلین و درّ المنثور گردآوری شده است.

3.در مورد جایگاه احادیث در تفسیر قرآن سه دیدگاه عمده وجود داشت.

اوّل:استقلال قرآن و بی نیازی آن از احادیث.

دوم:عدم جواز تفسیر قرآن جز با روایات.

سوم:روایات،وسیله و قرینه ای برای تفسیر آیات قرآن است.

هر کدام از این دیدگاه ها دلایل خاصّی داشتند که مورد نقد و بررسی قرار گرفت و دیدگاه سوم به اثبات رسید.

4.حجّیّت سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در تفسیر به وسیله ی آیه ی /44سوره ی نحل و سیره ی عملی صحابه اثبات شد.حجّیّت سنّت اهل بیت علیهم السّلام نیز به وسیله حدیث ثقلین و احادیث دیگر به اثبات رسید،ولی در مورد حجیّت احادیث(نظرات اجتهادی)صحابه و تابعان در تفسیر،دلیلی برای اثبات نداشتیم.

5.کاربردهای روایات در تفسیر قرآن بررسی شد که عبارت بودند از:

تفسیر و توضیح الفاظ آیه،تطبیق آیات بر مصادیق،بیان جزئیات آیات الاحکام و مخصّصات و مقیّدات آنها،بیان آیات ناسخ و منسوخ،بیان شأن نزول آیات و بیان بطن و تأویل آیات.

درس پنجم: روش تفسیر روایی قرآن

اشاره

(بخش دوم) عناوین بخش دوّم:

1-اقسام روایات و نقش آنها در تفسیر

2-دیدگاه ها درباره ی نقش خبر واحد در تفسیر

3-خطر احادیث جعلی و اسراییلیات

4-معرّفی تفاسیر روایی

5-چکیده

6-پرسش های دو درس

7-منابع جهت مطالعه ی بیشتر

8-پژوهش های جدید

1-اقسام روایات و نقش آنها در تفسیر

(راه های دستیابی به سنّت)

سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام به وسیله ی روایات و گزارش گران سیره و تاریخ به دست ما رسیده است.همه ی این مجموعه از ارزش یکسان برخوردار نیست،چون شیوه و راه های نقل متفاوت بوده است،در نتیجه روش های دست یابی ما به احادیث مختلف است.

در مورد احادیث،تقسیم بندی های گوناگونی وجود دارد،ولی تقسیمی که در اینجا برای ما کاربرد دارد آن است که احادیث بر اساس طرق نقل به چهار دسته است:

الف)اخبار متواتر:

متواتر در لغت به معنای آن است که:«یکی پس از دیگر بلا فاصله بیاید.»و در اصطلاح خبر جماعتی است که(خودبه خود نه به وسیله ی ضمیمه کردن قراین)اتفاق آنان بر کذب، محال و در نتیجه موجب علم به مضمون خبر باشد. ⁽¹⁾

به عبارت دیگر:روایاتی که یک مطلب را به صورت متعدّد و از راه های مختلف نقل کنند به

طوری که اطمینان پیدا کنیم مضمون آن دروغ نیست،چرا که ناقلان حدیث نمی توانسته اند با هم بر دروغ گویی تبانی کرده باشند.

خبر متواتر به دو شاخه ی:تواتر لفظی و معنوی تقسیم می شود.تواتر لفظی آن است که یک مطلب با لفظ مخصوص در روایات متعدد آمده باشد.تواتر معنوی آن است که مفاد مشترک چند حدیث(همچون شجاعت امام علی علیه السّلام)در روایات زیاد آمده،ولی الفاظ آن متفاوت اند.

تذکر:احادیث متواتر در تفسیر قرآن معتبر و حجّت است،چرا که علم آور است.پس هرگاه احادیثی متواتر از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله یا اهل بیت علیهم السّلام در مورد تفسیر آیه ای رسید براساس آن،آیه را تفسیر و به مضمون آن(در صورت عملی بودن)عمل می کنیم.این مطلبی است که علاّمه طباطبایی(ره)نیز در ذیل آیه ی /44سوره ی نحل بدان تصریح کرده است. ⁽¹⁾

ب)اخبار آحاد:

روایاتی که برای ما نقل شده است ولی به حدّ تواتر نمی رسد(یعنی مثلا از یک یا دو طریق حکایت شده است).

اخبار آحاد خود به سه دسته تقسیم می شوند:

دسته ی یکم:خبر واحد محفوف به قراین،یعنی خبرهایی که متواتر نیست و از راه معتبر به ما رسیده ولی قراین و شواهدی به همراه دارد که یقین به صدق آن پیدا می کنیم که حتما از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله یا اهل بیت علیهم السّلام صادر شده است،مانند:خبری که محتوای عالی و بلند داشته باشد (مثل برخی خطبه های نهج البلاغه)یا موافق ظاهر قرآن باشد.

تذکر:در این مورد نیز تفسیر قرآن به وسیله ی خبر واحد معتبر و حجّت است،چرا که

علم آور است.

علاّمه طباطبایی نیز ذیل آیه ی /44سوره ی نحل به حجّیّت خبر واحد محفوف به قراین در تفسیر تصریح کرده است ⁽¹⁾.

دسته ی دوم:خبر واحد ضعیف،اخباری که متواتر نیست و سند معتبری نیز ندارد،ازاین رو اطمینان به صدور آن از معصوم نداریم. ⁽²⁾

این گونه احادیث در میان احادیث تفسیری زیاد است و گاهی ممکن است جعلی یا از اسرائیلیات باشد.

تذکر 1:این گونه احادیث در تفسیر قرآن اعتباری ندارد و حجّت نیست،چرا که ما در تفسیر،مراد خدا از آیه را بیان می کنیم و هنگامی که حدیث یقین آور نباشد نمی توانیم به طور قطع بگوییم که این مطلب مقصود خداست.

به عبارت دیگر،استناد مطالب احادیث ضعیف به قرآن،نوعی استناد مطالب بدون علم به خداست که این مطلب افترای بر خداست.

و به عبارت سوم احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله(به مقتضای آیه ی /44نحل)بیان برای قرآن است، ولی خبر ضعیف بیان برای قرآن نیست،چون احراز نمی شود که این خبر از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله صادر شده باشد.

آیة اللّه خویی نیز مطالب فوق در مورد حجّیّت اخبار قطعی و عدم حجّیّت اخبار ضعیف در

تفسیر را پذیرفته اند. ⁽¹⁾

تذکر 2:البته برخی از مفسّران قرآن،متن این احادیث را بررسی می کنند و اگر شواهد صدق در متن آن باشد(برای مثال با ظاهر قرآن هماهنگ باشد)آن احادیث را می پذیرند و به عنوان شاهد در تفسیر قرآن از آنها استفاده می کنند.

مثال:علاّمه طباطبایی(ره)ذیل آیه ی /37آل عمران کُلَّمٰا دَخَلَ عَلَیْهٰا زَکَرِیَّا الْمِحْرٰابَ وَجَدَ عِنْدَهٰا رِزْقاً بحث روایی مفصّلی دارد و روایات متعددی از تفسیر قمّی و عیّاشی نقل می کند که مضمون آنها بر وحی بر عمران و وجود میوه ها در غیر موسم آن برای مریم دلالت دارد.

سپس علاّمه می نویسد:

«برخی مفسّران شدیدا مضمون این روایات را انکار کرده اند و گفته اند:این امور(وحی به عمران و وجود میوه در محراب مریم در غیر موسم آن و این که سؤال زکریا برای تمیز باشد) طریقی برای اثبات آنها نیست...و روایات اینجا اسرائیلیات است.

سپس ایشان در پاسخ می نویسد:این سخن حجّت نیست و روایات اگر چه واحد است و خالی از ضعف سند نیست و بر شخص بحث کننده واجب نیست که آنها را اخذ کند و بر طبق آنها استدلال کند،لیکن تدبّر در آیات،ذهن انسان را به این(روایات)نزدیک می کند و آنچه که از ائمه ی اهل بیت علیهم السّلام حکایت شده،شامل چیزی غیر جایز نزد عقل نیست. ⁽²⁾

مثال دیگر:علاّمه طباطبایی در تفسیر سوره ی حمد در مورد روایات«الرّحمن الرّحیم»به گونه ای مشابه عمل کرده است یعنی نکات روایات را از معنای لغوی و صفت مشبّه و صیغه

مبالغه بودن آنها به دست می آورد،سپس روایات را به عنوان مؤیّد می آورد.البته این یکی از شاهکارهای علاّمه در برخورد با احادیث تفسیری است که دو نتیجه دارد:

اوّل آن که روایات تفسیری را که معمولا ضعف سندی دارد احیاء می کند.

و دوم آن که احادیث اهل بیت علیهم السّلام را مستند به قرآن می کند تا برای همه ی مسلمانان قابل قبول و استفاده باشد.

دسته ی سوم:خبر واحد معتبر،اخباری که متواتر نیست ولی طریق آن معتبر است،یعنی ظنّ و گمان به صحت آنها می رود،ولی یقین آور نیست.

این احادیث به سه گونه صحیح،حسن و موثّق تقسیم می شود. ⁽¹⁾

تذکر:در مورد اعتبار این قسم از حدیث در تفسیر و عدم اعتبار آن دیدگاههای متفاوتی وجود دارد که این دیدگاهها و دلایل آنها را در مبحث بعدی مورد بررسی قرار می دهیم.

روایات متواتر:تفسیر قرآن با آن مانعی ندارد./غیر متواتر:خبر واحد محفوف به قراین:تفسیر قرآن با آن مانعی ندارد.

خبر واحد ضعیف:تفسیر قرآن با آن صحیح نیست.

خبر واحد معتبر(صحیح-حسن-موثّق)اختلاف نظر در مورد آن وجود دارد.

روایات یقین آور:خبر متواتر/خبر واحد محفوف به قراین غیر یقین آور:خبر واحد ضعیف/خبر واحد معتبر(صحیح-حسن-موثق)

2-جایگاه خبر واحد در تفسیر قرآن:

اشاره

در مورد حجّیّت و اعتبار خبر واحد در میان علمای شیعه اختلاف نظر وجود دارد،برخی علما همچون شیخ طوسی(ره)ادّعای اجماع بر حجّیّت خبر واحد کرده اند و بسیاری از متأخّران نیز همین دیدگاه را برگزیده اند.

و در مقابل برخی علما همچون سیّد مرتضی(ره)ادّعای اجماع بر عدم حجّیّت خبر واحد کرده اند و ابن ادریس از او تبعیت کرده است. ⁽¹⁾

به هر حال در عصر حاضر،مشهور علمای امامیه،خبر واحد معتبر را حجّت می دانند و در احکام شرعی بر طبق آن عمل می کنند،دلیل عمده آنان سیره ی عقلا است.

ولی آنچه که مورد بحث ماست این است که آیا خبر واحد همان طورکه در احادیث فقهی حجّت است در احادیث تفسیری نیز حجّت است و تفسیر قرآن بر اساس آن جایز است یا نه؟ در اینجا سه دیدگاه عمده وجود دارد:

اول:دیدگاه موافقان حجّیّت خبر واحد در تفسیر قرآن 1.از طرفداران این دیدگاه،آیة اللّه خویی(ره)در«البیان»است.ایشان پس از بیان مقدمه ای در مورد این که تفسیر،بیان مراد خداست و جایز نیست که در این مورد به ظن و استحسان تکیه شود،چون پیروی ظن ممنوع است و استناد چیزی بر خدا بدون اجازه ی او حرام است.

سپس ظاهر قرآن،حکم عقل فطری و روایات قطعی معصومین علیهم السّلام را از مدارک معتبر تفسیر می شمارد.

اما در مورد خبر واحد ثقه که از معصوم در مورد تفسیر قرآن صادر شده است اشکالی را مطرح می کند و می فرماید:

معنای حجّیّتی که برای خبر واحد ثابت شده است همان ترتیب آثار عملی بر آن است.

این ترتیب آثار در وقتی تحقق می یابد که مفاد خبر حکم شرعی یا موضوع باشد که شارع بر آن حکم شرعی مترتب کرده است.و این شرط در مورد خبر واحدی که از معصوم در تفسیر نقل می شود،یافت نمی شود.

و در ادامه،این اشکال را پاسخ داده،می فرماید:

ما در علم اصول واضح کردیم که معنای حجیّت در امارات ناظر به واقع آن است که آن را علم تعبدی در مورد حکم شرعی قرار می دهند.پس آن طریق معتبر(خبر واحد در اینجا) فردی از افراد علم می شود.ولی فردی تعبّدی نه وجدانی،پس همه ی آثار قطع بر آن مترتّب می شود.پس صحیح است که بر طبق آن خبر دهی،مثل آن که بر طبق علم وجدانی خبر می دادی،و این مطلب قول به غیر علم نیست.

و سیره ی عقلا نیز بر همین مطلب دلالت دارد،چرا که آنان با طریق معتبر(خبر واحد) معامله ی علم وجدانی می کنند بدون آن که در مورد آثار آنها فرق بگذارند...و منعی از این سیره ی مستمره ی عقلایی از طرف شارع ثابت نشده است. ⁽¹⁾

2.آیة اللّه معرفت:ایشان در مورد حجّیّت خبر واحد در تفسیر پس از بیان مقدّمه ای که نظر مخالفان را می آورند و جواب آیة اللّه خویی را حکایت می کنند که:«خبر واحد را علم تعبّدی گرفته است نه تعبّد به عمل»می نویسد:«حجّیّت خبر واحد(ثقه)مستند به سیره ی عقلا(بنای عقلا)است و عقلا خبر واحد ثقه را اطمینان بخش و دلیل علمی(یقین آور) می دانند و در تمامی موارد به آن ترتیب اثر می دهند مگر آن که خللی در آن خبر آشکار باشد.»سپس می گوید:«ازاین رو،تمامی احکام و سنن شریعت را که تفصیل مجملات قرآن است و تفسیر این آیات به حساب می آید و با خبر واحد جامع الشرایط به دست رسیده است، می پذیریم و معتبر می دانیم.مگر خبری که خللی از لحاظ سند یا سنّتی محتوا در آن مشهود باشد،در این صورت اعتبار ندارد.» ⁽²⁾

3.شاگردان آیة الله خویی در کتاب شناخت قرآن نیز همین دیدگاه را انتخاب کرده اند. ⁽¹⁾

3.از ظاهر کلام زرکشی در البرهان نیز همین دیدگاه برداشت می شود،ایشان در مورد مآخذ تفسیر می نویسد:«اول نقل از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله است و این طراز معیار است،لیکن واجب است که از روایات ضعیف و ساختگی پرهیز شود». ⁽²⁾

ایشان بین اخبار متواتر،محفوف به قراین،خبر واحد موثق و اخبار ضعیف و موضوع فقط مورد اخیر را استثنا کرد که ظاهر سخن آن است که اخبار آحاد را در تفسیر معتبر می داند.

دوم:دیدگاه مخالفان حجّیّت خبر واحد در تفسیر 1.از طرفداران این دیدگاه شیخ طوسی(ره)است،وی با این که ادّعای اجماع بر اصل حجّیّت خبر واحد کرده است، ⁽³⁾ولی در مورد منبع تفسیر برای مفسّر می نویسد:

«بل ینبغی أن یرجع إلی الأدلّة الصحیحة،اما العقلیة او الشرعیة من اجماع علیه او نقل متواتر به عمّن یجب اتّباع قوله و لا یقبل فی ذلک خبر واحد خاصة اذا کان ممّا طریقه العلم»، ⁽⁴⁾«بلکه سزاوار است که(مفسّر)رجوع کند به دلایل صحیح،یا عقلی یا شرعی از اجماع،یا حدیث متواتر از کسی که(همچون پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام)تبعیت قول او واجب است.و در این مورد (تفسیر)خبر واحد قبول نمی شود به ویژه هنگامی که از چیزهایی باشد که طریق آن علم است».

2.از دیگر مخالفان محمد عبده ⁽⁵⁾است.

3.علاّمه شعرانی نیز در مقدّمه ی تفسیر منهج الصادقین می نویسد:

«چنانچه در الفاظ قرآن،اخبار آحاد حجّت نیست و قرائت به آن ثابت نمی شود،در معنای قرآن هم اخبار آحاد حجّت نیست.» ⁽¹⁾4.از دیگر مخالفان،علاّمه طباطبایی(ره)در المیزان است که ذیل آیه ی /44نحل می نویسد:

«حجّیّت بیان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و ائمه علیهم السّلام فقط در مورد بیان شفاهی است اما اخباری که کلام آنها را حکایت می کند اگر متواتر یا محفوف به قرینه ی قطعیه یا اگر،مانند آن باشد،حجّت است ولی اگر متواتر یا محفوف به قرینه ی قطعی نبوده،گرچه موافق کتاب اللّه باشد حجّیّت ندارد،چرا که خبر واحد ظنی مخالف کتاب،بیان نیست.و خبر واحد ظنّی موافق کتاب هم، احراز بیان بودن برایش نمی شود». ⁽²⁾

سوم:دیدگاه تفصیل در حجیّت خبر واحد در تفسیر آیة اللّه جوادی آملی در تفسیر تسنیم،تفصیلی را در مورد حجّیّت حدیث در مسایل دین قایل شد که خلاصه ی کلام ایشان این است:

مسایل دین از یک نظر به دو بخش تقسیم می شود:

الف)احکام عملی،که در آن جای تعبّد و عمل است و در این بخش افزون بر قطع و اطمینان،مظنّه ی خاص نیز راهگشاست.

ب)معارف اعتقادی،که روایات معصومان علیهم السّلام در این بخش دو دسته است:

دسته ی یکم:روایاتی که در ارکان سه گانه ی خود،دارای جزم و یقین است،یعنی در«اصل صدور»،«جهت صدور»و«دلالت بر محتوا»قطعی است، به این معنا که از نظر سند،خبر متواتر یا خبر واحد محفوف به قرینه قطعی است و از نظر جهت صدور نیز قطعا می دانیم در صدد بیان معارف واقعی است و از روی تقیّه صادر نشده است و در دلالت نیز نص است نه ظاهر.این گونه روایات گرچه اندک است،ولی بر اثر یقین آور بودن آن،در معارف دین راه گشا و حجّت است و می توان در اثبات مسایل اصولی(به استثنای اصل اثبات معاد که تنها با دلیل عقلی قابل اثبات است)از آن مدد گرفت.

دسته ی دوم:روایاتی که در ارکان سه گانه ی مزبور فاقد یقین است و در نتیجه یقین آور نبوده،بلکه تنها مفید ظن و گمان است.این گونه روایات ناظر به سه بخش است:

اوّل:معارف اصول دین(مثل توحید،نبوت،معاد و اصل وجود بهشت و جهنّم).در این گونه معارف که از اصول دین است و اعتقاد به آن ضروری است و یقین و جزم در آن معتبر است،با ادلّه ی نقلی ظنّی نمی توان به یقین دست یافت.ازاین رو،این گونه از ادلّه نقلی در این بخش حجّت نیست.

دوم:معارفی که از اصول دین نیست تا اعتقاد تفصیلی به آنها ضروری باشد بلکه ایمان اجمالی درباره ی آنها کافی و کارساز است،مانند این که حقیقت عرش،کرسی،لوح و قلم و فرشته چیست؟ در این بخش،انسان می تواند به علم اجمالی و یقین مجمل نه مفصّل قانع شود،بنابراین ،در این موارد می توان به ایمان اجمالی بسنده کرد و مفاد روایت ظنّی را نیز در حدّ احتمال پذیرفت.

سوّم:معارفی که بیانگر مسایل علمی و آیات الهی در خلقت است مانند این که آسمان ها و زمین در آغاز آفرینش«رتق»و بسته بوده،سپس«فتق»و گشوده شده است.

اخبار و روایاتی که مبیّن این بخش از معارف است نه ثمره ی عملی دارد و نه جزم علمی در آنها معتبر است.

در این بخش نیز روایات غیر قطعی در حدّ احتمال قابل پذیرش است ولی حجّت تعبّدی نیست زیرا ادلّه ی حجّیّت خبر واحد راجع به مسایل عملی و تعبّدی است و در مسایل علمی نمی توان کسی را بدون حصول مبادی تصدیقی متعبّد به علم کرد. ⁽¹⁾

بررسی و نتیجه گیری:

در اینجا چند نکته قابل توجّه است:

1.در حجّیّت خبر واحد معتبر در مورد احکام عملی بحثی نیست و این مطلبی است که در اصول الفقه به اثبات رسیده است و دلیل عمده آن سیره ی عقلا است.

و شکی نیست که بخشی از تفسیر مربوط به آیات الاحکام است و روایاتی که از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام در مورد تفسیر آیات الاحکام وارد شده است،عمدتا به صورت اخبار آحاد است.

بنابراین می توان گفت:اخبار آحاد معتبر در آیات الاحکام حجّت است.چرا که سیره ی عقلا بر قبول خبر واحد و مترتّب کردن آثار بر آن و عمل کردن به محتوای آن بوده و هست.

سیره ی علمای اسلام نیز در بخش آیات الاحکام همین بوده است که در عصر ما نیز در فقه به همین شیوه عمل می شود.

این مطلبی بود که موافقان(همچون آیة الله خویی)بر آن پافشاری می کردند و با دقّت در کلمات مخالفان روشن می شود که این مطلب نیز تا حدودی مورد قبول آنهاست.

شاید شیخ طوسی در ذیل کلامش(خاصّة اذا کان ممّا طریقه العلم)اشاره به همین مطلب دارد که خبر واحد در جایی که علم در طریق آن معتبر باشد(مثل عقاید)معتبر نیست.

علاّمه طباطبایی(ره)نیز در کتاب قرآن در اسلام تصریح می کند:

«در میان اهل سنّت نوعا به خبر واحد که در اصطلاح«صحیح»نامیده می شود مطلقا عمل می کنند و در میان شیعه آنچه اکنون در علم اصول تقریبا مسلّم است این است که خبر واحد موثوق الصدور در احکام شرعیّه حجّت است و در غیر آنها اعتبار ندارد». ⁽¹⁾

و در المیزان نیز مکرر به این مطلب اشاره کرده است و ذیل آیه ی /259بقره أو کالّذی مرّ علی قریة پس از ذکر آیات می نویسد:«هر دو دسته خبرهای واحدند که پذیرفتن و عمل کردن به خبر واحد در غیر احکام فقهی دین،واجب نیست». ⁽²⁾

البته استناد به کلام علاّمه در هنگامی صحیح است که مقصود ایشان از«احکام شرعیه» احکام فقهی برداشت شده از آیات الاحکام و روایات مربوط به آنها نیز باشد.در این صورت، چون خبر واحد در احکام شرعی حجّت است،بنابراین،بیان بر آیات الاحکام نیز هست و در این بخش تفسیر نیز حجّت می شود.

2.خبر واحد در غیر احکام شرعی حجّت نیست.

چون عمده دلیل حجّیّت خبر واحد،سیره ی عقلا است و آن دلیل لبّی است و دلیل لبّی

قدر متیقّن دارد،ازاین رو،شامل بخش احکام می شود که شارع نیز از آن منعی نکرده است.

اما در مورد بخش غیر احکام شک می کنیم و از آنجا که عمل به ظنّ در تفسیر جایز نیست و همان طورکه گذشت استناد مطلبی به خدا بدون اجازه ی او حرام است.بنابراین در این مورد قدر متیقّن حجّیّت خبر واحد را می گیریم که همان احکام عملی است. ⁽¹⁾

به عبارت علاّمه طباطبایی،که گذشت،خبر واحد در تفسیر بیان بودنش احراز نمی شود، مگر آن که بگوییم خبر واحد صحیح(بر اساس بنای عقلا)علم عادی است ⁽²⁾و عقلا نیز با آن معامله ی علم می کنند،بنابراین،بیان برای قرآن می شود و قول به غیر علم و استناد مطالب غیر علمی به خدا نیست.لیکن بازهم می توان گفت که عقلا در مورد کارهای عادی به خبر واحد اکتفا می کنند اما در مورد کارهای مهم(مثل عقاید و...)مرتبه ی بالاتری از علم را طلب می کنند که به وسیله ی خبر متواتر یا محفوف به قراین به دست می آورند.

هنگامی که در کلمات موافقان حجّیّت خبر واحد در تفسیر قرآن همچون آیة اللّه خویی دقّت کنیم نیز متوجّه می شویم که ایشان هم اخبار آحاد را در حوزه ی عقاید حجّت نمی داند.در اصول به این مطلب تصریح کرده است. ⁽³⁾و بخش زیادی از تفسیر هم مربوط به عقاید است که غیر از علم در آنجا معتبر نیست.

3.نتیجه ی بحث آن شد که ما قایل به تفصیل در مورد حجّیّت خبر واحد در تفسیر شدیم،یعنی خبر واحد را در حوزه ی آیات الاحکام حجّت و معتبر می دانیم اما در غیر آنها(همچون عقاید- قصص،اشارات علمی قرآن،و مطالبی همچون عرش و کرسی و...)حجّت نمی دانیم.هر چند که استفاده از روایات در این حوزه ها،به صورتی که استناد احتمالی بدهیم،مانعی ندارد.

3-خطر احادیث جعلی و اسرائیلیات:

احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام یکی از منابع و وسایل مهم تفسیر قرآن است که در تفسیر جایگاه ویژه ای دارد.

امّا در طول تاریخ اسلام برخی افراد و گروه ها به ساختن احادیث پرداخته و داخل در روایات تفسیری کرده اند و برخی نیز مطالبی را از یهودیان و مسیحیان گرفته اند و به عنوان احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نشر داده اند.

این واقعیت تلخ که مورد تأیید مفسّران و محدّثان و صاحب نظران شیعه و سنّی است ⁽¹⁾، خطر بزرگی را برای تفسیر قرآن به وجود آورده است.ازاین رو،لازم است که مفسّر قرآن کاملا توجّه کند و با مراجعه به کتاب هایی که در زمینه ی شناخت جعلیات و اسرائیلیات نوشته شد و با شناخت جاعلان احادیث و ناقلان اسرائیلیات و فهم معیارهای احادیث جعلی و اسرائیلی آنها را کاملا بشناسد و از آنها احتراز کند. ⁽²⁾

در اینجا تذکر چند نکته مفید است:

الف)مهم ترین اسباب جعل احادیث عبارتند از:

1-مخالفت با دین توسّط زندیق ها.

2-جعل حدیث برای کمک به مذاهب در اصول یا فروع.

3-جعل حدیث برای ترساندن مردم یا تشویق آنها به اخلاق و قرآن.

4-جعل حدیث برای نزدیکی به پادشاهان.

5-جعل حدیث توسّط سیاست مداران،مثل جعل احادیث در حکومت معاویه.

6-جعل حدیث توسّط داستان سرایان برای کسب منافع دنیوی ⁽¹⁾،البته جعل حدیث زمینه ها،انگیزه ها و عوامل دیگری نیز دارد که در کتاب های مفصّل آمده است. ⁽²⁾

ب)مهم ترین شخصیت هایی که به جعل حدیث پرداخته اند:

علاّمه امینی(ره)در الغدیر،نام چهل نفر از محدّثان بزرگ را نام می برد که به جعل حدیث پرداخته اند. ⁽³⁾

از مهم ترین جاعلان حدیث:ابن أبی یحیی در مدینه،واقدی در بغداد و مقاتل بن سلیمان در خراسان و محمد بن سعید در شام.

نام تعداد دیگری از آنها به همراه احادیث جعل شده،در کتاب های مربوط آمده است. ⁽¹⁾

ج)مهم ترین شخصیت هایی که اسراییلیات را نقل می کرده اند:

1-عبد الله بن سلام.

2-کعب الاخبار.

3-محمد بن کعب القرظی.

4-وهب بن منبه.

5-تمیم بن اوس الداری.

6-عبد الملک بن عبد العزیز بن جریح.

7-عبد الله بن عمرو بن العاص.

8-ابو هریرة. ⁽²⁾

و حتی برخی این افراد به استناد برخی احادیث،نقل اسراییلیات را جایز می دانسته اند. ⁽³⁾

د:راه یابی احادیث جعلی و اسرائیلی در کتاب های اهل سنّت و شیعه:

هر چند که این گونه احادیث بیشتر در کتاب های اهل سنّت به ویژه در آثار طبری،بغوی، خازن،ابن کثیر و قرطبی یافت می شود. ⁽⁴⁾ولی در آثار شیعه هم راه یافته است.

علاّمه طباطبایی(ره)در مورد احادیث جعلی می نویسند:

«راهیابی اسرائیلیات و روایات مشابه آن که از طریق جعل و دسیسه به وجود آمده اند،در احادیث ما قابل انکار نیست و خبری که از دسیسه و از آفت وضع در امان نباشد،فاقد حجّیّت است.» ⁽¹⁾ازاین رو می بینیم که علاّمه طباطبایی در المیزان با روایات جعلی و اسرائیلیات برخورد می کند و آنها را کنار می زند.برای مثال ذیل آیه ی 103 و /104بقره در مورد داستان هاروت و ماروت و ذیل سوره ی یوسف و ذیل بحث آدم و حوا(بقره39/)در مورد خلقت حواء از دنده ی چپ آدم ⁽²⁾این نکته سنجی علاّمه دیده می شود.

ه‍:معیارهای ارزیابی تشخیص احادیث جعلی و اسرائیلیات:

در اینجا می توان از راه سند،احادیث را بررسی کرد و راویان جاعل و ناقل اسراییلیات را بازشناسی کرد،یا از راه متن،و احادیثی که مخالف آیات قرآن یا احادیث متواتر یا مخالف حکم قطعی عقل یا مخالف مطالب علمی قطعی است،را کنار گذاشت.

بررسی مفصّل این موضوع نیاز به یک کتاب مستقل دارد و در جای خود مفصّل بحث شده است. ⁽³⁾

4-معرّفی تفاسیر روایی

برخی از تفاسیر روایی در تاریخچه و لابه لای بحث بیان شد،ولی لازم است که فهرست مشهورترین و مهم ترین آنها بیان شود.

الف)مهم ترین و مشهورترین تفاسیر روایی شیعه عبارتند از:

1-تفسیر منسوب به امام علی علیه السّلام،(مصحف علیّ بن ابی طالب)،قرآنی که امام علی علیه السّلام جمع آوری کرد به ترتیب نزول بود و روایات تفسیری آن،یعنی توضیحات،و تأویلات و شأن نزول در این کتاب اکنون در دسترس ما نیست،ولی از این مطلب استفاده می شود که صدر المفسّرین امام علی علیه السّلام است. ⁽¹⁾

2-تفسیر ابن عباس؛این کتاب با نام تنویر المقباس فیروزآبادی(م 817)و صحیفه ی علیّ بن ابی طلحة مشهور شده است.

بیشتر استفاده ی تفسیری ابن عباس از علی علیه السّلام بوده است. ⁽²⁾

3-تفسیر امام باقر علیه السّلام(57-114 ق)،ابن ندیم بر آن است که این تفسیر را ابو الجارود(م 150)روایت کرده است.

بسیاری از روایات این تفسیر در تفسیر علیّ بن ابراهیم آمده است. ⁽³⁾

4-تفسیر منسوب به امام صادق علیه السّلام(83-148 ق)،کتاب مصباح الشریعة و تفسیر جعفر الصادق در کتاب حقایق التفسیر القرآنی،به آن حضرت منسوب است. ⁽⁴⁾

5-تفسیر قمی،اثر علیّ بن ابراهیم بن هاشم قمی(متوفای حدود 307 ق)،در مورد اعتبار روایات این کتاب،اختلاف نظر وجود دارد. ⁽¹⁾

6-تفسیر فرات کوفی،اثر ابو القاسم فرات بن ابراهیم بن فرات(زنده تا سال 307 ق).

7-تفسیر عیاشی،اثر ابو نضر محمد بن عیاش سمرقندی(متوفّای بعد از 320 ق).

این کتاب از مشهورترین تفاسیر روایی شیعه است که اسناد آن حذف شده است. ⁽²⁾

8-تفسیر نعمانی،اثر محمد بن ابراهیم بن جعفر نعمانی(متوفّای بعد از 324 ق)که علاّمه مجلسی در بحار الانوار آن را با عنوان«ما ورد عن امیر المؤمنین فی اصناف آیات القرآن و انواعها بروایة النعمانی»نقل کرده است.

این تفسیر نگرش موضوعی به مسایل مهمّ قرآنی است.

همین تفسیر با عنوان«رسالة المحکم و المتشابه»علم الهدی(م 436 ق)نیز چاپ شده است. ⁽³⁾

9-تفسیر منسوب به امام حسن عسکری(م 254 ق).

این مطالب را محمد بن قاسم استرآبادی(350 ق)از دو شاگرد حضرت،ابو یعقوب یوسف بن محمد بن زیاد و ابو الحسن علیّ بن محمد بن یسار نقل کرده است.در مورد صحت سند و اعتبار این کتاب اختلاف نظر وجود دارد. ⁽⁴⁾

10-تفسیر صافی،اثر محمد بن مرتضی مشهور به ملاّ محسن فیض کاشانی(1007-1091 ق).

در این تفسیر علاوه بر احادیث،لغت و توضیح آیات نیز آمده است.

11-البرهان،تألیف سید هاشم حسینی بحرانی(م 1107 ق).این کتاب از کامل ترین تفاسیر روایی شیعه است.برخی روایات ضعیف در آن وجود دارد. ⁽¹⁾

12-نور الثقلین،تألیف عبد علیّ بن جمعه عروسی هویزی(م 1112 ق)،این کتاب نیز از تفاسیر کامل روایی شیعه و دارای نظم بهتری نسبت به برهان است.

برخی تفاسیر دیگر همچون کنز الدقائق و بحر الغرائب،میرزا محمد مشهدی قمی(1125 ق)و منهج الصادقین فی الزام المخالفین،ملا فتح الله کاشانی را نیز از تفاسیر روایی شمرده اند. ⁽²⁾

البته تفاسیر روایی شیعه زیادتر از موارد مذکور است و از نظر سند و متن قابل نقد و بررسی است.دانش پژوهان محترم می توانند به منابع مستقل در این زمینه مراجعه کنند. ⁽³⁾

ب)مهم ترین و مشهورترین تفاسیر روایی اهل سنّت:

1-جامع البیان،اثر ابو جعفر محمد بن جریر بن یزید بن کثیر بن غالب الطبری(224-310 ق).

در این تفسیر روایات ضعیف و اسراییلیات وجود دارد. ⁽⁴⁾

2-الدرّ المنثور فی التفسیر بالمأثور،اثر جلال الدین ابو الفضل عبد الرحمن بن بکر بن محمد السیوطی(911 ق).

در این مورد،کتاب روایات تفسیری پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اصحاب او آمده است و در آن روایات اسرائیلیات و احادیث جعلی وجود دارد. ⁽¹⁾

3-تفسیر ابن کثیر،اثر حافظ عماد الدین ابو الفداء اسماعیل بن عمرو بن کثیر،الدمشقی (متوفّای 774 ق).

در این مورد تفسیر روایات پیامبر و اقوال صحابه و تابعان آمده است.و گاهی به نقد احادیث می پردازد و تلاش می کند از اسرائیلیات احادیث دور می کند. ⁽²⁾

4-تفسیر ابن عطیه(المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز)،اثر ابو محمد عبد الحق بن غالب بن عطیه اندلسی مغربی قراناطی(م 481 ق).

ایشان روایات تفسیری را نقد و بررسی هم می کند.

5-چکیده:

در درس پنجم مطالب زیر بررسی شد و نتایج ذیل به دست آمد:

1-معنای احادیث متواتر و خبر واحد محفوف به قراین بیان شد و روشن گشت که این گونه احادیث در تفسیر قرآن معتبر است چون یقین آور است.

2-اقسام خبر ضعیف بیان شد و روشن گشت که اخبار ضعیف در تفسیر قرآن حجّت نیست مگر آن که به عنوان شاهد در تفسیر آیات از آنها استفاده شود.

3-در مورد خبر واحد معتبر در تفسیر قرآن،سه دیدگاه بیان شد.

الف)دیدگاه موافقان همچون:آیة الله خویی و زرکشی که خبر واحد معتبر را در تفسیر قرآن حجّت می دانستند.

ب)دیدگاه مخالفان همچون شیخ طوسی و علاّمه شعرانی و محمد عبده که خبر واحد معتبر را در تفسیر قرآن حجّت نمی دانستند.

ج)دیدگاه تفصیل که از آیة الله جوادی نقل شد.ایشان بین اخبار در مورد احکام عملی،معارف اعتقادی اصول دین و مسایل علمی خلقت تفاوت قایل شد و در قسم اول حجّت و در قسم دوّم و سوّم حجّت ندانستند.

4-ما نیز در حجّیّت خبر واحد معتبر در تفسیر قرآن قایل به تفصیل شدیم بدین معنا که این اخبار در بخش آیات الاحکام حجّت است و در مورد تفسیر آیات دیگر حجّت نیست.

5-خطر احادیث جعلی و اسرائیلیات را بیان کردیم و مهم ترین اسباب جعل حدیث و شخصیت های جاعل و ناقل اسرائیلیات را بر شمردیم،و نیز معیارهای ارزیابی احادیث جعلی و اسراییلی را بیان کردیم.و یادآور شدیم که احادیث جعلی و اسرائیلیات در روایات تفسیری راه پیدا کرده است و باید مفسّر قرآن دقّت لازم را به عمل آورد و آنها را بر اساس معیارها نقد کند.

6-مهم ترین و مشهورترین تفاسیر روایی شیعه(13 مورد)و اهل سنّت(6 مورد)را بر شمردیم ولی یادآور شدیم که گاهی در این تفاسیر،احادیث جعلی و اسرائیلیات وجود دارد که نیازمند بررسی سندی و متنی است.

6-پرسش های درس های چهارم و پنجم:

1-روش تفسیر روایی و تفسیر به مأثور را تعریف کنید و تفاوت آنها را بنویسید؟ 2-روش تفسیر روایی از چه زمانی شروع شد و توسّط چه کسی،آیه ای از قرآن و روایتی شاهد آورده شد؟ 3-دیدگاه استقلال قرآن(بی نیازی از روایات)را توضیح دهید و نقد کنید؟ 4-دیدگاه علاّمه طباطبایی(ره)را در مورد تفسیر استقلالی قرآن توضیح دهید و مقصود نهایی ایشان را بیان کنید؟ 5-دلایل دیدگاه«عدم جواز تفسیر قرآن جز با روایات»را بیان و نقد فرمایید؟ 6-این سخن که«روایات وسیله ای برای تفسیر آیات است»را توضیح دهید و،دلایل آن را بیان کنید؟ 7-دلایل حجیّت سنت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در تفسیر قرآن را بیان کنید؟ 8-دلایل حجّیّت سنّت اهل بیت علیهم السّلام در تفسیر قرآن را بیان کنید؟ 9-نقش سخنان صحابه و تابعان در تفسیر قرآن چیست؟و اعتبار آن تا چه اندازه است؟ 10-چهار کاربرد روایات تفسیری را بنویسید و برای آن دو مورد مثال بزنید؟ 11-اقسام روایات یقینی و غیر یقینی را برشمارید و بگویید کدام یک در تفسیر قرآن حجّت است؟ 12-توضیح دهید که در مورد احادیث ضعیف در تفسیر قرآن چه باید کرد؟روش علاّمه طباطبایی در این مورد چه بوده است؟ 13-دلایل موافقان و مخالفان حجّیّت خبر واحد در تفسیر قرآن را برشمارید؟ 14-دیدگاه آیة اللّه جوادی آملی در مورد جایگاه خبر واحد در تفسیر قرآن را بنویسید؟

15-دیدگاه تفصیل(مختار)در حجّیّت خبر واحد در تفسیر را بنویسید؟ 16-خطر احادیث اسرائیلی و جعلی در تفسیر را توضیح دهید؟ 17-ده نفر از مهم ترین شخصیت های جاعل حدیث و ناقل اسرائیلیات را بنویسید؟ 18-معیارهای شناخت روایات جعلی و اسرائیلیات را بیان کنید؟ 19-ده کتاب از تفاسیر روایی شیعه و اهل سنّت را نام ببرید و نام مشهور نویسندگان آنها را نیز بنویسید؟

7-منابع جهت مطالعه ی بیشتر:

1-تفسیر تسنیم،آیة اللّه جوادی آملی،ج 1،نشر اسراء.

2-التفسیر و المفسّرون،آیة الله معرفت،ج 1 و 2.

3-المیزان،علاّمه طباطبایی،ج 3 و...

4-البیان،آیة اللّه خویی.

5-الإسرائیلیات و اثرها فی کتب التفسیر،رمزی نعناعه،نشر دار القلم،دمشق،1390 ق.

6-طبقات مفسّرین شیعه،دکتر عقیقی بخشایشی.

7-سیر تطوّر تفاسیر شیعه،ایازی.

8-روش های تفسیر قرآن،دکتر سید رضا مؤدب.

9-التفسیر و المفسّرون،دکتر ذهبی.

10-در آمدی بر تفسیر علمی قرآن،محمد علی رضایی اصفهانی،انتشارات اسوه.

11-مجلّه ی تخصصی حدیث،ش 3 و 8،مقاله های دروغ پردازان در حوزه ی حدیث شیعه و اهل سنّت،از محمّد علی رضایی اصفهانی.

8-پژوهش های جدید:

1-دلایل حجّیّت قول صحابه و تابعان در تفسیر را جمع آوری،بررسی و نقد کنید.

2-تفاوت های منبع،وسیله و قرینه بودن روایات در چیست؟ 3-در مورد صحابه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله تحقیق کنید که کدام یک از آنان روایات تفسیری بیشتری دارند.و در تفسیر مشهورترند و چرا؟ 4-با بررسی روایات تفسیر البرهان و درّ المنثور کاربردهای دیگر برای روایات تفسیری بیابید و تحلیل کنید.

5-با بررسی روایات تفسیر نور الثقلین،مواردی را که در احادیث،آیات قرآنی به وسیله ی سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله تفسیر شده است جمع آوری و تحلیل کنید.

6-در یک جزء تفسیر نور الثقلین،جستجو کنید و احادیث متواتر لفظی و معنوی را جمع آوری.و نوع تواتر(معنوی یا لفظی)آن را مشخصی سازید.

7-در مباحث روایی تفسیر المیزان جستجو کنید و مواردی که علاّمه از روایات تفسیری ضعیف به عنوان شاهد تفسیر استفاده کرده است را جمع آوری و تحلیل کنید.

8-نمونه هایی از روایات اسرائیلیات در مورد سوره ی یوسف و قصه های هاروت و ماروت (ذیل آیه ی /104بقره)را جمع آوری و نقد و بررسی کنید.

9-در مورد احادیث جعلی در روایات تفسیر شیعه و اهل سنّت جستجو کنید و نمونه های آن را جمع آوری و نقد و بررسی کنید.

10-تفاسیر روایی شیعه را در قرن اول و دوم به طور کامل لیست کنید و مشخصات و روش هر کدام را بنویسید.

11-اعتبار تفاسیر قمی،امام عسکری علیه السّلام و عیّاشی را بررسی کنید.

12-تفاسیر روایی اهل سنّت را قرن به قرن لیست کنید.

13-تفسیر روایی طبرسی را معرّفی کنید و روایات اسراییلیات را در آن جستجو کنید.

فصل چهارم: روش تفسیر عقلی(و اجتهادی)

اشاره

اهداف آموزشی:

اصلی:شناخت کاربردهای عقل در تفسیر قرآن فرعی:1-اطلاع از دیدگاه ها درباره تفسیر عقلی 2-آگاهی از گونه های روش تفسیر عقلی 3-شناخت معیارهای تفسیر عقلی معتبر

درس ششم: روش تفسیر عقلی(و اجتهادی)

اشاره

عناوین بخش اوّل:

1-مقدّمه 2-واژگان 3-تاریخچه 4-دیدگاه ها درباره ی معنای تفسیر عقلی 5- جمع بندی و نتیجه گیری 6-چکیده

1-مقدّمه:

در میان روش های تفسیری روش تفسیر عقلی از جایگاه ویژه ای برخوردار است و تعبیرها و تعریف های گوناگونی از آن شده،در میان مذاهب کلامی(شیعه،معتزله و اشاعره) برخوردهای متفاوتی با آن شده است.

گاهی از این روش،به عنوان روش تفسیر اجتهادی هم نام برده می شود و گاهی تحت عنوان یکی از اقسام روش تفسیر به رأی از آن یاد می شود و گاهی هم با گرایش فلسفی تفسیر یکسان انگاشته می شود،ولی کمتر دیده شده که معنا و مفهوم روش تفسیر عقلی مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد.

ازاین رو لازم،است که این روش با دقّت تعریف شود و مورد ارزیابی قرار گیرد.

در این مبحث تلاش می شود که تعبیرهای مختلف از عقل و روش تفسیر عقلی را بیان کرده و جایگاه اصلی بحث را روشن ساخته،با بررسی دلایل موافقان و مخالفان،ثابت می شود که روش تفسیر عقلی در تفسیر قرآن لازم است،و معیار دارد.و با روش تفسیر به رأی و تأویل های نابجای فلسفی از آیات قرآن متفاوت است.

2-واژگان

اشاره

در این مبحث چند واژه اساسی به کار برده می شود که عبارتند از:

الف)روش، ب)تفسیر:

تذکر:این دو واژه در مباحث قبل توضیح داده شد.

ج)عقل، عقل در لغت به معنای امساک،نگهداری و منع چیزی است.

عقل در دو مورد کاربرد دارد:

نخست به قوّه ای که آماده ی قبول دانش است.این،همان چیزی است که اگر در انسان نباشد تکلیف از او برداشته می شود،و در احادیث از این عقل تمجید شده است.

دوم به علمی که انسان به وسیله ی این قوّه کسب می کند،عقل گویند.

این همان چیزی است که قرآن کافران را بخاطر تعقّل نکردن مذمّت کرده است ⁽¹⁾».

در این مورد به احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله ⁽²⁾و اشعار امام علی علیه السّلام استناد کرده است. ⁽³⁾

صاحب«التحقیق»نیز در مورد معنای عقل می نویسد:

«اصل مادّه ی عقل،همان تشخیص صلاح و فساد در جریان زندگی مادی و معنوی