مشخصات کتاب

سرشناسه : قاضی عسکر، سیدعلی، ۱۳۲۵ -

عنوان و نام پدیدآور : آداب سفر حج/ علی قاضی عسکر.

مشخصات نشر : تهران: مشعر، ۱۳۷۸.

مشخصات ظاهری : ۶۳ ص.؛ ۵/۱۱ × ۵/۱۶س م.

شابک : ۱۰۰۰ ریال: 964-6293-15-8 ؛ ۱۰۰۰ ریال (چاپ دوم) ؛ ۱۰۰۰ ریال (چاپ هفتم) ؛ ۱۸۰۰ ریال (چاپ دهم) ؛ ۱۸۰۰ ریال: چاپ دوازدهم: 964-6293-13-1

یادداشت : چاپ دوم: پاییز ۱۳۷۵.

یادداشت : چاپ هفتم : زمستان ۱۳۷۸.

یادداشت : چاپ نهم و دهم: ۱۳۸۰.

یادداشت : چاپ دوازدهم: تابستان ۱۳۸۱.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : حج

رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۸/ق ۲آ۴ ۱۳۷۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۸-۲۳۷۶۷

اشاره

پیشگفتار

همه ساله دهها هزار انسان عاشق، از شهر و دیار خود به سوی حرمین شریفین حرکت می کنند تا با انجام عمره و حج، یکی از شکوهمندترین عبادت ها را انجام دهند.

زائران بیت اللَّه الحرام نسبت به این سفر دیدگاه های متفاوتی دارند و هرکدام به میزان آگاهی و شناخت خویش از آن بهره می گیرند. تعدادی از حاجیان در پایان سفر، قلب خود را از عشق و محبت خدا لبریز نموده، پیروزمندانه و با حجّی مقبول و مبرور به شهر و دیار خود باز می گردند.

گروهی نیز همچون انسان فرورفته در خواب اند که خواب خوش می بیند و به ناگاه از جا می پرد، پس از بازگشت از سفر حج از خواب غفلت بیدار شده و همه چیز را خاتمه یافته می بینند و از این که فرصت های ارزشمندی را به آسانی از دست داده اند در حسرت و اندوه عمیقی فرو می روند.

زائری، عمری در آرزوی زیارت خانه خدا و مرقد

رسول خدا صلی الله علیه و آله و ائمه بقیع به سر برده و هر روز و هر شب از خدا درخواست می کرده و این دعا را مرتب تکرار می نموده است:

اللَّهُمَّ ارْزُقْنِی حَجَّ بَیْتِکَ الْحَرَامِ، فِی عَامِی هَذَا وَ فِی کُلِّ عَامٍ ... وَ زِیارَةَ قَبْرِ نَبِیِّکَ وَ قُبُورِ الأَئِمَّةِ .... ⁽¹⁾1

حال که دعای او مستجاب گردیده، به جای بهره بری از این سفر الهی، چند روزی را در کوچه و بازارهای مکه و مدینه پرسه می زند و بر سر سفره آماده می نشیند و دیگران از او پذیرایی می کنند و پس از گذشت چند روز، با کوله باری سنگین به خانه و کاشانه خویش بازمی گردد و هنگام ورود به شهر و دیار خود، آن گاه که فرزندان و دوستان و خویشاوندان به استقبالش می آیند، خاطرات سفر را از او جویا می شوند، هیچ حرف مفید و سودمندی برای گفتن ندارد و این خود زیانی بزرگ است که غمی فراموش ناشدنی را به دنبال خواهد داشت.

باتوجه به آن چه بیان شد، چه نیکو است که حاجیان، قبل از سفر، با اهداف سفر و وظایف خویش

آشنا گردیده، با معرفت به زیارت خانه خدا و قبر مطهر رسول خدا صلی الله علیه و آله و ائمه معصوم بقیع علیهم السلام مشرف شوند و در نتیجه هنگام مراجعت، علاوه بر دستیابی به دریای بیکران رحمت و مغفرت الهی، در روح و جان آنان تحولی بزرگ پدیدار شود و تمام وجودشان رنگ الهی به خود بگیرد.

اخلاق و آدابی که در این کتاب گردآوری شده، برگرفته از آموزه های پیشوایان دینی ما در زمینه اخلاق و آداب سفر، به خصوص سفر الهی و معنوی حج است که امید است مورد استفاده واقع شود.

آداب سفر حج

1- تعیین هدف

سیر و سفر با انگیزه های دینی و عقلانی، از دیدگاه اسلام امری پسندیده و مقبول است. خداوند متعال در آیات متعددی از قرآن کریم مردم را به سیر و گردش در زمین دعوت نموده، از آنان خواسته است تا با سفر به گوشه و کنار جهان، در تاریخ و سرنوشت نهایی ملت ها بیاندیشند و از حوادث، رخدادها و خوب و بد زندگی امت های گذشته درس عبرت بگیرند:

أَوَلَمْ یَسِیرُوا فِی اْلأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ ...؛ ⁽¹⁾1

آیا در زمین نگشته اند تا ببینند فرجام کسانی که پیش از آن ها زیسته اند چگونه بوده است؟

سفر الهی و معنوی حج نیز به دلیل اهمیتی که در اسلام دارد باید با انگیزه ای الهی و با قصد قربت و

به صورتی هدفمند انجام شود تا حاجی بتواند به دستاوردهای درنظر گرفته شده از سوی خداوند، دست یابد.

امام صادق علیه السلام فرمود:

الْحَجُّ حَجَّانِ: حَجٌّ لِلَّهِ وَ حَجٌّ لِلنَّاسِ، فَمَنْ حَجَّ لِلَّهِ کَانَ ثَوَابُهُ عَلَی اللَّهِ الْجَنَّةَ، وَ مَنْ حَجَّ لِلنَّاسِ کَانَ ثَوَابُهُ عَلَی النَّاسِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ. ⁽¹⁾1

حج دو گونه است: 1- حج برای خدا 2- حج برای مردم، پس آن کس که برای خدا حج گزارد، از خداوند پاداش بهشت گیرد و آن کس که برای مردم حج به جای آورد، پاداش آن در روز قیامت با مردم است!

از این روایت به خوبی می توان فهمید که هدف و انگیزه تا چه اندازه در سفر حج تأثیرگذار است.

بنابراین اگر حاجی با هدف خداخواهی، خداجویی، تحول روحی و اخلاقی، و پالایش روح و جان در این راه گام نهد، اعمال و رفتار خود را نیز با این اهداف منطبق می سازد و درنتیجه در حرمین شریفین پیوسته به نماز و دعا و عبادت و تفکر در حقایق اسلام و

تاریخ زندگی پیامبران و امامان و یاران باوفا و پاکباخته آنان می پردازد، از لحظه لحظه سفر بهره گیری می کند، پرده های غفلت را از جلو چشمانش کنار می زند تا هنگام رسیدن به مرقد معشوق در مدینه و معبد عشق در مکه، کاملًا روح و جان خویش را صیقل داده، رنگ الهی و معنوی به خود بگیرد.

و اگر حاجی به قصد تفریح و استراحت به حج بیاید، به گونه ای دیگر رفتار خواهد کرد، بیشتر به مسکن بهتر، غذای لذیذتر، و خرید کالای بیشتر و ارزان تر می اندیشد و به جای حضور در حرمین شریفین در کوچه و خیابان و بازار پرسه می زند و در پایان سفر نیز با کوله باری از اجناس پرزرق و برقِ دنیایی به دیار خویش بازمی گردد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در یک تقسیم بندی تنبّه آفرین، حاجیان امت خود در آخرالزمان را به سه دسته تقسیم فرموده، وضعیت آنان را این چنین پیش بینی کرده است:

دسته اول: ثروتمندان که با انگیزه تفریح و خوشگذرانی به حج می روند.

دسته دوم: گروه های متوسط جامعه که با هدف تجارت و سوداگری راهی زیارت خانه خدا می شوند.

دسته سوم: نیازمندان و فقیران که برای خودنمایی و

ریاکاری عازم آن دیار می شوند. ⁽¹⁾1

و طبیعی است که هیچ یک از این سه دسته، بهره و نصیب معنوی از این سفر نخواهند داشت.

از این رو حاجیان پیش از سفر، باید هدف و انگیزه خود را مشخص کنند و سپس در راستای همان اهداف درنظر گرفته شده، برنامه ریزی نموده، سفر را آغاز نمایند.

2-توبه و استغفار

پس از آن که خداخواهی و خداجویی به عنوان هدف مشخص شد، حاجی باید زنگارهای گناه و معصیت را از جان و دل بزداید، و روح را از تیرگی ها پاک کند تا زمینه را برای راه یابی به محضر حق و حریم عشق و پذیرش در پیشگاه معبود فراهم سازد.

امام صادق علیه السلام فرمود:

إذا ارَدْتَ الْحَجَّ ... ثُمَّ اغْسِلْ بِمَاءِ التَّوْبَةِ الْخَالِصَةِ مِنَ الذُّنُوبِ .... ⁽²⁾2

هرگاه اراده حج کردی ... با آب توبه خالص گناهانت را بشوی ...

حاجی در سفر حج و عمره میهمان خداوند است و از آن جا که خالق، به ظاهر خلق نمی نگرد بلکه به باطن نظر دارد، لذا به روح و جان حاجی نظر می افکند و روا نیست انسان با آلودگی به محضر حق وارد شود.

عادت مردم در میهمانی ها این است که از محل کار خود به خانه رفته، جسم خویش را شستشو داده، لباس های تمیز پوشیده، موها را شانه زده، خود را معطر می کنند و سپس به میهمانی می روند و هرچه میزبان درنظر آن ها مهم تر باشد، این گونه آداب را بیشتر رعایت می کنند.

حال چه کسی از خداوند عظمتش بیشتر است؟ آیا از ادب به دور نیست که انسان در پیشگاه خالق و آفریننده خود با قلبی مالامال از گناه و معصیت شرفیاب شود؟ خدایی که به تمام افکار و اسرار نهان ما آگاه است، اعمال ما را می داند و از نیات ما باخبر است.

از این رو پیش از ورود به حرمین شریفین لازم است حاجی خانه دل را از گناه پاک نماید، آن گاه به سوی کوی دوست حرکت کند.

توبه نیز باید حقیقی و به بیان قرآن کریم توبه نصوح باشد:

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللَّهِ تَوْبَةً

نَصُوحاً عَسی رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَ یُدْخِلَکُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اْلأَنْهارُ .... ⁽¹⁾1

ای کسانی که ایمان آورده اید، به درگاه خدا توبه ای راستین کنید، امید است که پروردگارتان، بدی هایتان را از شما بزداید و شما را به باغ هایی که از زیر [درختان آن جویبارها روان است درآورد ...

خواجه اگر توبه نصوح کند هردمی، عالمی فتوح کند

توبه نصوح، توبه بدون بازگشت است و نیازمند یک تصمیم جدی و قاطع.

روشی که برای دستیابی به توبه نصوح از سوی پیشوایان دینی ارائه گردیده، چنین است:

گناهکار ابتدا باید از عملکرد بد خویش پشیمان شود، سپس تصمیم بگیرد از این پس خود را به معاصی نیالاید و گناهان مرتکب شده را ترک گوید، آن گاه از پیشگاه خداوند طلب مغفرت و آموزش کند.

گناهان نیز بر دو قسم اند:

1-حقّ اللَّه 2- حق الناس

دسته اول گناهانی است که مستقیماً به خداوند ارتباط پیدا می کند، مثلًا نمازی را نخوانده، روزه ای نگرفته و ....

توبه این گونه گناهان آن است که انسان از نافرمانی خداوند پشیمان شود، سپس تصمیم بگیرد گذشته را جبران کند، نمازها و روزه ها را قضا نماید و از این پس نیز فرایض دینی را در موعد مقرر به جای آورد. آن گاه از خداوند طلب مغفرت و آمرزش کند.

دسته دوم گناهانی است که به مردم ارتباط پیدا می کند، همچون غیبت، افترا، سرقت، ظلم و ستم و ....

توبه این گونه گناهان، پس از پشیمانی و تصمیم به ترک گناه، آن است که در صورت امکان رضایت مردم را جلب و سپس از پیشگاه حق، طلب مغفرت نماید. اگر مالی از کسی به زور گرفته، آن را به صاحبش برگرداند و اگر صاحبش را نمی شناسد با اذن مرجع تقلید از سوی صاحب اصلی صدقه دهد، اگر غیبت دیگران را کرده از آن ها حلالیت بطلبد و پس از آن استغفار نماید.

زمنجلاب هوس گر برون نهی قدمی نزول در حرم کبریا توانی کرد

اگر ز هستی خود بگذری یقین می دان که عرش و فلک زیر پا توانی کرد

پشیمانی از گناه، آغازی برای جبران گناهان است و به قول صائب، شاعر نامدار:

ابر رحمت را کند اشک ندامت مایه دار آبروی عفو در شرمندگی پوشیده است

خداوند در قرآن کریم می فرماید:

وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُمْ مَتاعاً حَسَناً إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی وَیُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ .... ⁽¹⁾1

از پروردگارتان آمرزش بخواهید، سپس به درگاه او توبه کنید [تا این که شما را با بهره مندی نیکویی تا زمانی معین بهره مند سازد و به هر شایسته نعمتی، از کرم خود عطا کند ...

3- اخلاص در نیت

اخلاص شرط اساسی در تمامی عبادات است، هرکس عبادتی را برای خودنمایی و ریا و یا دستیابی به امور مادی و دنیایی انجام دهد، از آن عمل هرگز بهره و نصیبی نخواهد برد.

این اصل مهم به اندازه ای کارساز و تعیین کننده است که اگر رزمنده و جهادگری در میدان نبرد شرکت کند و هدفش دستیابی به غنایم جنگی و یا چیره شدن و انتقام گیری از دشمن باشد و در این راه کشته شود، شهید به حساب نمی آید.

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:

إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّیَّاتِ. ⁽¹⁾1

جز این نیست که اعمال به نیت ها است.

در حدیثی دیگر فرمود:

اذا عَمِلْتَ عَمَلًا فَاعْمَلْ للَّهِ خالِصاً، لانَّهُ لا یَقْبَلُ مِنْ عِبادِهِ الأَعْمالَ إلّاما کانَ خالِصاً. ⁽²⁾2

هرگاه کاری را انجام دادی، آن را تنها برای خدا انجام ده؛ زیرا خداوند تنها اعمال خالص را از بندگان خود می پذیرد.

پس بر سالکان این طریق است که با نیتی پاک و خالص در سرزمین وحی گام نهند، دل به غیر خدا نبندند و در انجام اعمال جز قرب و نزدیکی به

حق تعالی چیز دیگری را نخواهند و درنظر نگیرند.

امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود:

کَیْفَ یَسْتَطیعُ الإخْلاصَ مَنْ یَغْلِبُهُ الْهَوی . ⁽¹⁾1

آن کس که هوی و هوس بر وی چیره، چگونه می تواند اخلاص داشته باشد؟

حاجیان باید سفر را با مبارزه با نفس آغاز کنند و پس از غلبه بر آن، قصد کوی دوست کرده، با تمام وجود به سوی او روند، در چنین حالی است که به همه چیز خواهند رسید.

امام عسکری علیه السلام فرمود:

لَوْ جَعَلْتُ الدُّنْیا کُلَّها لُقْمَةً واحِدَةً و لَقَّمْتُها مَنْ یَعْبُدُ اللَّهَ خالِصاً لَرَأَیْتُ انّی مُقَصِّرٌ فی حَقِّهِ. ⁽²⁾2

اگر همه دنیا را یک لقمه کرده، در دهان کسی گذارم که خدا را از روی اخلاص پرستش و عبادت کند، باز می بینم که در حق او کوتاهی کرده ام!

4- زاد و توشه حلال

بر حاجی است که هزینه سفر و زاد و توشه خود را از مال حلال برگیرد تا توفیق عبادت پیدا کند و بتواند در بهترین اماکن روی کره زمین، شیرینی مناجات با خدا را لمس و از عبادات خود لذّت ببرد.

خداوند در قرآن کریم، به رسولان خود این چنین دستور می دهد:

یا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً إِنِّی بِما تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ. ⁽¹⁾1

ای رسولان، از چیزهای پاکیزه بخورید و کار شایسته کنید که من به آن چه انجام می دهید دانا هستم.

و در آیه ای دیگر خطاب به مؤمنان می فرماید:

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ وَ اشْکُرُوا لِلَّهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ. ⁽²⁾2

ای کسانی که ایمان آورده اید، از نعمت های پاک و پاکیزه ای که روزی شما کرده ایم

بخورید و خدا را شکر کنید، اگر تنها او را می پرستید.

استفاده از زاد و توشه حلال و بهره گیری از نعمت های پاک، وظیفه رسولان و همه مؤمنان و دلباختگان به خداوند است. و آن ها که اموالشان را از راه حرام و یا شبهه ناک به دست آورده اند، باید پیش از سفر، دارایی خود را تزکیه کنند، خمس و زکات و ردّ مظالم و دیگر حقوق مردم را به صاحبان اصلی آن بپردازند، سپس لباس احرام بپوشند وگرنه، در میقات پذیرفته نمی شوند و هرگز در حریم کبریایی حق وارد نخواهند شد، گرچه به صورت ظاهر جسم آنان در چنین اماکن مقدسی در گردش باشد.

امام باقر علیه السلام فرمود:

لا یَقْبَلُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلّ حَجّاً وَ لا عُمْرَةً مِنْ مالِ حَرامٍ. ⁽¹⁾1

خداوند حج وعمره بامال حرام را نمی پذیرد.

و در روایتی دیگر فرمود:

مَنْ أَصَابَ مَالًا مِنْ أَرْبَعٍ لَمْ یُقْبَلْ مِنْهُ فِی أَرْبَعٍ:

مَنْ أَصَابَ مَالًا مِنْ غُلُولٍ أَوْ رِبًا أَوْ خِیَانَةٍ أَوْ سَرِقَةٍ لَمْ یُقْبَلْ مِنْهُ فِی زَکَاةٍ وَ لا فِی صَدَقَةٍ وَ لا فِی حَجٍّ وَ لا فِی عُمْرَةٍ. ⁽¹⁾1

کسی که از چهار طریق مالی به دست آورد، هزینه کردن آن درآمد، در چهار چیز پذیرفته نمی شود:

کسی که مالی را از راه فریب، ربا، خیانت و یا سرقت به دست آورد و با آن زکات یا صدقه دهد و یا به حج و عمره رود، خداوند از او نمی پذیرد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز فرمود:

هنگامی که مردی با مال حرام به حج می رود و [در میقات می گوید:

لَبَّیْک، اللَّهُمَّ لَبَّیْک ...؛

به فرمانبرداری ایستاده ام، بارخدایا! در اطاعت و خدمت تو هستم.

خداوند در پاسخ به او می فرماید:

لا لَبَّیکَ وَلا سَعْدَیکِ، حَتّی تَرُدَّ ما فِی یَدَیْکَ؛ ⁽²⁾2

نه، به فرمانبرداری نایستاده ای و در اطاعت و خدمت نیستی، تا آن که هرچه در اختیار و در دست تو است، به صاحبان آن بازگردانی.

و در حدیثی دیگر فرمود:

... و حَجُّکَ مَرْدُودٌ إِلَیْکَ.

حج تو، به تو برگردانده می شود. ⁽¹⁾1

احمد بن حنبل در اشعاری که منسوب به او است می گوید:

إذا حَجَجْتَ بِمالٍ اصْلُهُ سُحْتُ فما حَجَجْتَ ولکن حَجَّتِ الْعِیرُ

لا یَقْبَلُ اللَّه إلّاکُلَّ طَیّبةٍ ما کُلُّ مَن حَجَّ بیتَ اللَّه مَبرُورٌ ⁽²⁾2

با مالی حج گزاردی که اصل آن حرام است، پس تو حج انجام نداده ای، بلکه حیوانی حج گزارده است.

خداوند جز پاک را نپذیرد، این گونه نیست که هرکس حج خانه خدا کند، حج او مبرور و پذیرفته باشد.

5- خداحافظی و حلالیت طلبی

حاجی هرگاه تصمیم می گیرد به حج مشرف شود، براساس توصیه امام صادق علیه السلام، شایسته است آن را به اطلاع برادران دینی خود برساند. آن حضرت به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

حَقٌّ عَلَی الْمُسْلِمِ إِذَا أَرَادَ سَفَراً أَنْ یُعْلِمَ إِخْوَانَهُ وَ حَقٌّ عَلَی إِخْوَانِهِ إِذَا قَدِمَ أَنْ یَأْتُوهُ. ⁽¹⁾1

مسلمانی که قصد مسافرت دارد، شایسته است برادران خویش را آگاه سازد، بر برادران او نیز لازم است هنگام بازگشت به دیدن وی بیایند.

انجام این دستورالعمل می تواند ثمرات و برکات فراوانی را به دنبال داشته باشد؛ یکی از این برکات، زدودن تیرگی ها و کدورت ها از دل انسان ها است.

افراد بشر به دلیل اجتماعی بودن، در زندگی شخصی و اجتماعی خود گرفتار تضادها و مشکلاتی می شوند که درنتیجه رنجش و نارضایتی دیگران را به دنبال دارد، همسر، فرزندان، برادران و خواهران،

همسایگان، همکاران، مردم کوچه و بازار و ....

اگر به یکی از این کسان ظلمی روا داشته، غیبتی کرده، حقوقی از آنان پایمال نموده، روابط غیرصمیمانه با آنان داشته، ناسزا و دشنامی به آن ها داده و ... لازم است پیش از سفر به عنوان خداحافظی نزد آنان رفته، حلالیت بطلبد و به آن ها بگوید، من عازم سفر خانه خدا هستم و از آن جا که در این سفر میهمان خداوندم و او از راز و درون من باخبر است، نمی خواهم با دل آلوده به کینه و کدورت در محضر او حضور یابم. من در این سفر برای شما دعا می کنم، شما نیز اگر حقی به گردن من دارید، مرا حلال کنید. به یقین چنین برخوردی عاطفه طرف مقابل را تحریک نموده، اشک از دیدگانش جاری می شود و رضایت می دهد و فضایی کاملًا معنوی و الهی را بر زندگی حاجی و دیگران حاکم می سازد. و پس از آن زمینه برای بهره گیری هرچه بیشتر از حج فراهم می شود؛ زیرا حاجی تصمیم گرفته است تا در این سفر، قلب خود را لبریز از محبت خدا کند. اگر بخشی از قلب را کدورت و کینه نسبت به مردم پر کرده باشد، تنها بخش خالی آن ظرفیت خواهد داشت و اگر آن ظرفیت پرشده از کینه، خالی شود به یقین جای بیشتری برای ذخیره معرفت و عشق به حق فراهم می آید.

در این جا توجه به این نکته مهم نیز ضروری است که در بسیاری اوقات شیطان مانع ایجاد کرده، انسان را وسوسه می کند که اگر نزد دیگران بروم و این حرکت را آغاز کنم، ممکن است باعث حقارت و کوچکی من شود و همین وساوس شیطانی انسان را از دستیابی به یک نعمت بزرگ محروم سازد.

خودشکنی و پرهیز از کبر و غرور زمینه پاکی از گناه و آمرزش را فراهم می آورد و اگر حاجی خودشکنی را پیش از سفر آغاز نکند، بهره لازم را نخواهد برد.

امام صادق علیه السلام می فرماید:

کَانَ أَبِی یَقُولُ:

مَنْ أَمَّ هَذَا الْبَیْتَ حَاجّاً أَوْ مُعْتَمِراً مُبَرَّأً مِنَ الْکِبْرِ رَجَعَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَهَیْئَةِ یَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ. ⁽¹⁾1

پدرم امام باقر علیه السلام پیوسته می فرمود:

کسی که برای حج یا عمره قصد این خانه کند، در حالی که از کبر و خودپسندی بری و دور باشد، همانند روزی که از مادر متولد گردیده، از گناهان پاک می شود.

بنابراین، بر حاجی لازم است از اقوام و دوستان و همسایگان و همکاران حلالیت بخواهد و سپس عازم دیار نور شود.

6- آگاهی کامل

آشنایی با اهداف حج، موجب می شود تا حاجی برای دستیابی به آنها، معلومات و دانستنی های مورد نیاز این سفر را به خوبی فراگیرد و با آگاهی کامل در این مسیر قدم بگذارد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در سخنرانی مهم روز غدیر از مردم خواستند تا با آگاهی و بصیرت کامل به حج روند و از این اماکن مقدس جز با توبه و رها شدن از گناه بازنگردند؛ (قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی خُطْبَتِهِ فِی الْغَدِیرِ: مَعَاشِرَ النَّاسِ! حُجُّوا الْبَیْتَ بِکَمَالِ الدِّینِ وَالتَّفَقُّهِ وَلا تَنْصَرِفُوا عَنِ الْمَشَاهِدِ إِلَّا بِتَوْبَةٍ وَ إِقْلاعٍ). ⁽¹⁾1

برخی از اهداف حج که در روایات آمده است عبارتند از:

طواف خانه خدا و سعی میان صفا و مروه و رمی

جمرات، برای برپایی و اقامه یاد خدا وضع شده است. ⁽¹⁾1

... خداوند حج را نشانه تواضع مردم دربرابر عظمت خود و ... پرچم افراشته اسلام و پناهگاه امن پناه جویان قرار داده است. ⁽²⁾2

... خداوند حج را وسیله دستیابی به رحمت خود و رسیدن به بهشت و موجب آمرزش و امتحان مردم، و زدودن کبر از دل ها و ایجاد تواضع و فروتنی در درون جان آنان، قرار داد. ⁽³⁾3

آیا این اهداف تنها با دانستن احکام و مناسک حج

قابل دستیابی است؟ هرگز!

از این رو حاجی باید از ماه ها پیش از حج، با مطالعه کتب و یک سلسله تمرینات جسمی و روحی، خود را برای دستیابی به این اهداف آماده نماید و تنها به شرکت در چند جلسه محدود که معمولًا کاروان ها برگزار می کنند بسنده نکند.

امام صادق علیه السلام به عیسی بن أبی منصور فرمود:

یَا عِیسَی إِنِّی أُحِبُّ أَنْ یَرَاکَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِیمَا بَیْنَ الْحَجِّ إِلَی الْحَجِّ وَ أَنْتَ تَتَهَیَّأُ لِلْحَجِّ. ⁽¹⁾1

ای عیسی، من دوست می دارم که خداوند عزوجل در فاصله بین دو حج، تو را در حال آماده شدن برای حج بعد ببیند.

برخی از اطلاعات مورد نیاز و ضروری این سفر عبارتند از:

1- احکام عمومی از قبیل وضو، غسل، تیمم، طهارات، نجاسات و ...؛

2- مناسک حج؛

3- اسرار و معارف حج؛

4- تاریخ اسلام؛

5- شناخت اماکن و آثار اسلامی موجود در حرمین شریفین؛

6- آداب و اخلاق سفر حج؛

7- آداب معاشرت با هموطنان و نیز دیگر مسلمانان شرکت کننده در حج؛

8- آشنایی با پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السلام و سیره علمی و عملی آنان؛

9- آشنایی با عقاید تشیع، به منظور معرفی مذهب و فرهنگ اهل بیت به دیگران؛

10- شناخت مفهوم زیارت، آداب سخن گفتن با پیامبر و ائمه، مضامین زیارتنامه ها و ....

11- آشنایی با مذاهب اسلامی، اعتقادات و مسائل فقهی آن ها، برای پیشگیری از هرگونه برخورد و ایجاد تفرقه در صفوف مسلمانان؛

12- تسلط به یکی از زبان های زنده دنیا و مهم ترین آن ها زبان عربی، برای ایجاد ارتباط با دیگر مسلمانان؛

13- دستیابی به آگاهی های بهداشتی و اجرایی؛

14- شناخت کشور عربستان و قوانین و مقررات حاکم بر آن کشور؛

حال برای فراگیری مطالب مربوط به محورهای

فوق، چه مقدار زمان نیاز است؟ و چه تعداد کتاب باید مطالعه شود؟ و چند کلاس آموزشی باید تشکیل گردد؟ تا حاجی از هرجهت توجیه شود، سپس رهسپار حرمین شریفین گردد؟! ⁽¹⁾1

7- فراگیری احکام و مناسک حج

در میان مجموعه اطلاعات مورد نیازی که ذکر شد، فراگیری مناسک حج از اهمیت ویژه ای برخوردار است و حاجی باید آن را به طور دقیق بیاموزد و به کار بندد؛ زیرا صحت و درستی عمل یکی از شروط قبولی آن است.

مسائل و فروعات حج نیز به حدی زیاد است که زراره (از اصحاب امام صادق علیه السلام) می گوید:

قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ أَسْأَلُکَ فِی الْحَجِّ مُنْذُ أَرْبَعِینَ عَاماً فَتُفْتِینِی فَقَالَ یَا زُرَارَةُ بَیْتٌ یُحَجُّ قَبْلَ

آدَمَ علیه السلام بِأَلْفَیْ عَامٍ تُرِیدُ أَنْ تَفْنَی مَسَائِلُهُ فِی أَرْبَعِینَ عَاماً. ⁽¹⁾1

به امام صادق علیه السلام عرض کردم، فدای شما شوم، حدود چهل سال است که درباره حج از شما می پرسم و شما پاسخ می دهید و فتوای خویش را بیان می فرمایید. امام علیه السلام فرمود: ای زراره، خانه ای که بیش از دوهزار سال، قبل از پیدایش آدم علیه السلام حج گزارده می شد، می خواهی در چهل سال مسائل آن پایان پذیرد؟

هرچه حاجی در زمینه اعمال و مناسک حج آگاه تر باشد، ضمن انجام درست اعمال، بیشتر ذهن خود را به سوی اسرار و معارف هریک از اعمال حج معطوف داشته، بهره معنوی بیشتری می برد. برخی از حاجیان در میقات، به جای ریختن اشک و توجه بیشتر به حضرت حق و انابه و توبه و راهیابی به حضور صاحب خانه، در وسوسه درست تلفظ کردن نیت گیر می کنند و از آن همه زیبایی و عشق محروم می مانند و حال آن که فقها همگی فتوا داده و می دهند که نیت لازم نیست بر زبان جاری شود و همان مرور به قلب و فکر کافی است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

تَعَلَّمُوا مناسِکَکُم، فَانَّها مِنْ دِینِکُمْ. ⁽¹⁾1

مناسک حج خود را فراگیرید که آن، بخشی از دین شما است.

البته اهمیت فراگیری مناسک حج، نباید موجب دلهره و اضطراب حاجی شود؛ زیرا چگونگی انجام درست آن، معادله پیچیده ای نیست که نتوان به راحتی حل کرد، فقط دقت عمل لازم دارد، همانند راننده ای که به قصد رسیدن به مکان خاصی حرکت می کند، اگر فرمان را درست در دست نگیرد و یک مرتبه به سمت راست و چپ بپیچد، از مسیر خود منحرف خواهد شد، حاجی نیز در چگونگی عمل اگر دقت لازم را داشته باشد، مشکلی برای او پیش نخواهد آمد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله آنگاه که به حج مشرف می شد، در هر فرصتی چگونگی انجام مناسک را به مردم می آموخت. ابن عمر گوید:

کانَ رَسُولُ اللَّه صلی الله علیه و آله اذا کان قَبْلَ التَّرْویَةِ بِیَوْمٍ، خَطِبَ النَّاسَ فَأَخْبَرَهُمْ بِمَناسِکِهِمْ. ⁽²⁾2

رسول خدا صلی الله علیه و آله پیوسته یک روز پیش از ترویه، برای مردم خطبه می خواند و مناسکشان را به آن ها می آموخت.

8- تأمین مخارج خانواده

سفر حج به لحاظ معنوی و دینی بودن آن، نه تنها در روحیه حج گزار تأثیر می گزارد، بلکه از جنبه روحی و اخلاقی، برای خانواده و نزدیکان وی نیز برکات فراوانی را به دنبال خواهد داشت. از این رو برای این که از این تأثیر شگرف در اطرافیان کاسته نشود، باید حاجی به کلیه مسائل جانبی خود توجه کند. یکی از این مسائل، تأمین نیازمندی های خانواده است؛ به شکلی که پس از رفتن وی به حرمین شریفین، آن ها دچار مشکلات شدید نگردند. هر مسلمانی زمانی مستطیع خواهد بود که بتواند علاوه بر هزینه سفر، زندگی افراد تحت تکفل خود را تأمین کند و پس از مراجعت نیز گرفتار فقر و تهیدستی نگردد.

امام صادق علیه السلام در پاسخ سؤال کننده ای که مراد از سبیل در آیه شریفه وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا ⁽¹⁾1

را پرسید، فرمود:

... السَّعَةُ فِی الْمَالِ إِذَا کَانَ یَحُجُّ بِبَعْضٍ وَ یُبْقِی بَعْضاً لِقُوتِ عِیَالِهِ. ⁽²⁾2

وسعت در مال، به اندازه ای که با بخشی از آن حج انجام دهد و بخشی را برای خوراک خانواده اش باقی بگذارد.

در حدیث دیگری نیز امام صادق علیه السلام فرمود: حج خانه خدا بر کسی که راهی به سوی او بیابد واجب است و راه همان داشتن هزینه سفر، مرکب، همراه با سلامتی بدن است و نیز بخشی که برای خانواده خود به جای می گذارد و بخشی نیز برای تأمین هزینه های زندگی پس از بازگشت از حج.

مرحوم صاحب جواهر رحمه الله نیزچهارمین شرطاز شرایط استطاعت را، داشتن امکانات مالی به اندازه نیازهای سفر و تأمین نیازمندی های خانواده دانسته، می گوید:

فلو قصر ماله عن ذلک لم یجب علیه الحج بلا خلاف أجده، بل ربما ظهر من بعضهم الإجماع علیه، للأصل و عدم تحقق الإستطاعة بدونه. ⁽¹⁾1

پس اگر کسی مالی که دارد، کمتر از آن است که بتواند هزینه افراد تحت تکفل خود را بپردازد، حج بر او واجب نیست، قول خلافی نیز من در آن نیافتم، بلکه از اظهارات برخی

از فقها اجماع بر این مطلب فهمیده می شود، به مقتضای اصل، و تحقق نیافتن استطاعت بدون داشتن آن.

لذا عزیزان حج گزار به این نکته توجه نموده، به شکلی عمل کنند که در نبود آن ها، به بازماندگانشان سخت نگذرد و این دوران را یکی از شیرین ترین لحظه های زندگی خود به حساب آورند. نکته جالب دیگر این که، قبل از حرکت مناسب است حاجی افراد خانواده خود را جمع نموده، آنان را به خانه دعوت کند و پس از محبّت به آن ها و خواندن دعا، در یک فضای کاملًا صمیمی و معنوی از آنان خداحافظی کرده، عازم سفر حج شود.

برید بن معاویه عجلی گوید: امام باقر علیه السلام هرگاه تصمیم رفتن به حج را داشتند، خانواده خویش را در خانه جمع نموده، این گونه دعا می کردند:

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَوْدِعُکَ الْغَدَاةَ نَفْسِی وَ مَالِی وَ أَهْلِی وَ وُلْدِی الشَّاهِدَ مِنَّا وَ الْغَائِبَ، اللَّهُمَّ احْفَظْنَا وَ احْفَظْ عَلَیْنَا، اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا فِی جِوَارِکَ، اللَّهُمَّ لا تَسْلُبْنَا نِعْمَتَکَ وَ لا تُغَیِّرْ مَا بِنَا مِنْ عَافِیَتِکَ وَ فَضْلِکَ. ⁽¹⁾1

بارخدایا! همانا من [از] فردا، خود و مال و خانواده و فرزندانم، چه آنان که نزد من اند و چه آنان که نیستند، همه را به تو می سپارم.

پروردگارا! در کنار خود ما را قرار ده، نعمت هایت را از ما نگیر و آن چه از سلامتی و فضل تو در اختیار ما است آن را تغییر مده.

همچنین مستحب است مسافر پیش از سفر، خانواده خود را جمع نموده، دو رکعت نماز بخواند و بگوید:

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَوْدِعُکَ نَفْسِی وَ أَهْلِی وَ مَالِی وَ دِینِی وَ دُنْیَایَ وَ آخِرَتِی وَ أَمَانَتِی وَ خَاتِمَةَ عَمَلی . ⁽¹⁾1

بارخدایا! همانا من خود، خانواده، مال و فرزندانم و دنیا و آخرتم، و أمانت و پایان کارم را به تو می سپارم.

9- انتخاب مدیر

در زندگی جمعی مشکلات کمتر وجود دارد و در صورت بروز آن نیز با همکاری دیگر همسفران مشکلات راحت تر حل و مرتفع می گردد. خوشبختانه

در سفر حج و عمره، مردم به صورت کاروانی حرکت می کنند و درنتیجه با مشکلات تنها سفر کردن روبه رو نیستند. لیکن مسافرت های جمعی نیز مشکلات مخصوص به خود را دارد که پیشوایان اسلام برای رفع آن راه حل های زیبا و مناسبی را ارائه داده اند.

از جمله این راه حل ها، انتخاب یک نفر به عنوان مسؤول و مدیر اجرایی سفر است تا در لحظات تصمیم گیری دچار تردید و دودلی نشوند، اختلافات تشدید نگردد و بتوانند به راحتی تصمیم گیری نموده، به اهداف سفر نائل شوند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

إذا خَرَجَ ثَلاثَةٌ فی سَفَرٍ، فَلْیُؤَمِّروا احَدَهُمْ. ⁽¹⁾1

هنگامی که سه نفر با یکدیگر به قصد مسافرت خارج می شوند، باید یک نفر را از میان خود، به سرپرستی برگزینند.

اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز چنین عمل می کردند و درباره فرد منتخب می گفتند: این سرپرستی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله تعیین کرده است. ⁽²⁾2

نافع می گوید: در سفری که با ابی سلمه و تنی چند

همراه بودیم به ابی سلمه گفتم: امیر ما در این سفر تویی. ⁽¹⁾1

از عبداللَّه مروزی نیز نقل شده که ابوعلی الرِّباطی در سفری با او همراه شد. عبداللَّه به او گفت: تو فرمانده می شوی یا من؟

ابوعلی گفت: تو فرمانده باش.

از آن پس عبداللَّه توشه سفر خود و ابوعلی را بر دوش حمل می کرد تا آن که شبی باران در گرفت و عبداللَّه در تمام شب بالای سر رفیق و همراهش ایستاد و عبایی را روی سر او گرفت تا باران روی او نریزد.

ابوعلی بارها گفت: برای خدا، برای خدا، این کار را نکن و عبداللَّه پاسخ می داد: مگر نگفتی فرماندهی قطعاً از آن تو است؟ پس از گفته خود برنگرد و مرا مجبور مکن. ابوعلی گوید:

دوست می داشتم می مردم و به او نمی گفتم تو امیر باش. ⁽²⁾2

انتخاب فردی بااخلاق، مدبّر، باحوصله و پرکار برای مدیریت و اداره کارها در طول سفر، در مراحل

مختلف از جمله: زمان حرکت، تقسیم اتاق ها، کیفیت پخت و تقسیم غذا، و برنامه ریزی برای کارهای دیگر تا بازگشت به وطن می تواند از مشکلات و درگیریها و نزاع های احتمالی جلوگیری کند و سفر را برای مسافران شیرین سازد.

فرد منتخب نیز باید خود را خدمتگزار مردم بداند و با تمام وجود در خدمت زائران باشد.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

سیِّدُ الْقَوْمِ خادِمُهُمْ فِی السَّفَرِ. ⁽¹⁾1

بزرگ هر گروهی در سفر، خدمتگزار آن ها است.

10- انتخاب همراه

از توصیه های رسول خدا صلی الله علیه و آله و اهل بیت آن حضرت علیهم السلام به مسافران این است که تنها به مسافرت نروند و پیش از سفر برای خود همراهی انتخاب کنند تا آن ها را در لحظات حساس سفر یاری داده، از خستگی و تنهایی به در آیند و مددکار یکدیگر باشند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

الرَّفِیقَ ثُمَّ السَّفَرَ. ⁽¹⁾1

اوّل [انتخاب رفیق و همراه، سپس مسافرت.

امام کاظم علیه السلام فرمود:

از وصایای رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی بن ابی طالب علیه السلام یکی این بود:

لا تَخْرُجْ فِی سَفَرٍ وَحْدَکَ، فَإِنَّ الشَّیْطَانَ مَعَ الْوَاحِدِ، وَ هُوَ مِنَ الاثْنَیْنِ أَبْعَدُ .... ⁽²⁾2

به تنهایی مسافرت مکن؛ زیرا شیطان همراه فرد تنها است و او از دو نفر دورتر است.

در حدیث دیگری آمده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله سه نفر را لعنت کرده است:

الْآکِلَ زَادَهُ وَحْدَهُ وَ النَّائِمَ فِی بَیْتٍ وَحْدَهُ وَ الرَّاکِبَ فِی الْفَلاةِ وَحْدَهُ. ⁽³⁾3

کسی که تنها غذا بخورد، و آن کس که تنها در خانه ای بخوابد و کسی که در دشت به تنهایی سفر کند.

همچنین از اسماعیل بن جابر نقل شده که گوید:

در مکه خدمت امام صادق علیه السلام بودم، که مردی از اهالی مدینه وارد شد.

حضرت از وی سؤال فرمود: چه کسی همراه تو بود؟

پاسخ داد: هیچ کس همراه من نبود!

امام صادق علیه السلام فرمود: اگر همراهی می داشتی من ادب تو را می ستودم، سپس فرمود: یک نفر شیطان است، دونفر نیز شیطانند و سه نفر همراه و چهارنفر رفیقان اند.

از مجموع این روایات به خوبی می توان فهمید که پیشوایان دینی، مردم را از تنها سفر کردن منع و آنان را به مسافرت دسته جمعی ترغیب نموده اند. بدیهی است آن کس که براساس ضرورت، گاهی مجبور می شود تنها غذا بخورد یا در خانه ای تنها بخوابد و یا تنها سفر کند، هرگز مورد لعن قرار نمی گیرد. بلکه تنها کسانی که می توانند و چنین نمی کنند مخاطبین روایت اند.

اگر نگاهی گذرا به مسافرت در گذشته داشته باشیم، به خوبی مفهوم این توصیه ها را درک می کنیم؛ زیرا درگذشته عوامل بسیاری؛ مانند بدی آب و هوا، نبود جاده های مناسب، ناامنی در جاده ها، نبود امکانات رفاهی و آب و غذا در طول مسیر، نبود مرکب مناسب

و ... جان مسافرانِ تنها را تهدید می کرد، علاوه بر آن، ایجاد اضطراب و وحشت و درنهایت افسردگی، از دیگر نتایج سفرهای فردی بود و پیشوایان معصوم برای پیشگیری از این گونه عوارض، به مردم توصیه کرده اند که به تنهایی مسافرت نکنند.

11- همراهان شایسته و هم شأن

انتخاب همسفران شایسته و هم شأن، یکی دیگر از آداب سفر است. کسانی که از نظر سلوک و خصوصیات رفتاری و سطح زندگی با یکدیگر همگون هستند، مناسب است در یک کاروان ثبت نام نموده و با هماهنگی مدیر کاروان، آن ها که با هم سنخیت بیشتری دارند در یک اتاق جای گیرند.

امام باقر علیه السلام فرمود:

إِذَا صَحِبْتَ فَاصْحَبْ نَحْوَکَ، وَ لا تَصْحَبْ مَنْ یَکْفِیکَ فَإِنَّ ذَلِکَ مَذَلَّةٌ لِلْمُؤْمِنِ. ⁽¹⁾1

هنگامی که با کسی همراه و همسفر شدی، پس با مثل خودت همراه شو و با آن کس که زندگی تو را اداره می کند همسفر مشو، که این کار موجب ذلت مؤمن است.

همچنین برای این که حاجی در جمع همراهان تحقیر نشود نباید، با کسانی که برای او قدر و منزلتی قائل نیستند همسفر شود. علی علیه السلام در این زمینه فرمود:

لا تَصْحَبَنَّ فِی سَفَرِکَ مَنْ لا یَرَی لَکَ مِنَ الْفَضْلِ عَلَیْهِ کَمَا تَرَی لَهُ عَلَیْکَ. ⁽¹⁾1

با کسی که در تو فضیلتی نسبت به خود احساس نمی کند و تو نیز در او فضیلتی نسبت به خود نمی بینی در سفر همراه مشو.

امام صادق علیه السلام نیز فرمود:

إصْحَبْ مَنْ تَتَزَیَّنُ بِهِ وَ لا تَصْحَبْ مَنْ یَتَزَیَّنُ بِکَ. ⁽²⁾2

با کسی همسفر شو که موجب افتخار و زینت تو باشد و با آن کس که تو باعث افتخار او باشی همراهی مکن.

فردی به نام شهاب بن عبدربّه گوید:

به امام صادق علیه السلام گفتم:

شما از حال من آگاهید و دست و دل بازی و بذل و بخششم را نسبت به برادران دینی ام می دانید، آیا

می توانم با بعضی از آن ها در راه مکه همراه شوم و به آنان بذل و بخشش کنم؟ حضرت فرمود:

ای شهاب، چنین مکن. اگر تو آن چه داری بر آنان ببخشایی و آنان نیز در هزینه کردن زیاده روی کنند، به آنان ستم کرده ای، و [اگر تو ببخشایی و آنان از خرج کردن خودداری کنند، آن ها را ذلیل کرده ای، پس با امثال خود همسفر شو. ⁽¹⁾1

حسین بن ابی العلا نیز گوید:

همراه با بیست و چند نفر مرد به طرف مکه حرکت کردیم، در میان راه، در هر منزلی گوسفندی برای آنان قربانی می کردم، پس زمانی که به محضر امام صادق علیه السلام شرفیاب شدم، آن حضرت خطاب به من فرمود:

ای حسین، مؤمنان را خوار و ذلیل می کنی؟

گفتم: از چنین کاری به خداوند پناه می برم!

حضرت فرمود: به من خبر رسیده است که در هر منزلی برای آنان گوسفندی کشته ای!

گفتم: قصدی جز خدا نداشتم.

حضرت فرمود: آیا ندانستی که در میان همراهان تو کسانی هستند که دوست دارند مانند تو عمل کنند، لیکن به دلیل نداشتن توانایی مالی، نمی توانند و

درنتیجه احساس کوچکی و حقارت می کنند؟

گفتم: از خداوند طلب مغفرت می کنم و از این پس چنین نخواهم کرد. ⁽¹⁾1

رعایت این نکته اخلاقی باعث می شود که افراد کاروان و همسفران، از چشم وهم چشمی و ایجاد تنش های روحی و اخلاقی پرهیز نموده، در محیطی سالم و آرام به سر ببرند و بیشتر به دنبال کسب معرفت و بهره معنوی باشند.

12- مشوّقان خوبی ها

در سفر حج، دوستانِ دیندار و عاشقِ خداوند، در ترغیب و تشویق همراهان به عبادت و بهره وری بیشتر از سفر، سهم مؤثر و به سزایی دارند. گاهی شیطان حاجیان را وسوسه نموده، به خواب و استراحتِ بیشتر فرامی خواند، لیکن دوست صمیمی و دیندار، با رفتار و گفتار خوبِ خود، همسفران را به حرکت واداشته، شیطان را در دستیابی به اهداف خود ناکام می کند.

از این رو، در روایات به مؤمنان توصیه شده تا دوستانی را برای خود برگزینند که آنان را در انجام کارهای مربوط به آخرت یار و یاور باشند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

بهترین برادرت کسی است که تو را به پیروی از خدا کمک نموده، از نافرمانی او بازدارد و تو را به خشنود ساختن او وادار کند. ⁽¹⁾1

علی علیه السلام نیز فرمود:

بهترین برادرات کسی است که به سوی خیر شتاب کند و تو را نیز به دنبال خود بکشد و تو را به نیکی فرمان دهد و بر انجام آن یاریت رساند. ⁽²⁾2

بنابراین، سزاوار است حاجی همسفران خود را به حضور در حرمین شریفین و خواندن قرآن و نماز و دعا و نیز کمک و یاری همسفران و دیگر امور خیر تشویق نموده، خود نیز در انجام این کارها پیشقدم گردد.

13- وصیت

یکی دیگر از مستحبات سفر، وصیت کردن پیش از رفتن به مسافرت است، سفر همیشه با خطر همراه بوده و هست، در گذشته راه های طولانی و ناهموار، دزدان مسلح، نبود امکانات غذایی و بهداشتی، ناامن بودن راه ها و امثال آن، موجب می شد که تعدادی از

مسافران، جان به جان آفرین بسپارند و مظلومانه در گوشه ای به خاک سپرده شوند.

در عصر کنونی نیز که امکانات فراوانی برای مسافران فراهم شده است، باز خطرهای بسیاری جان انسان ها را تهدید می کند و افراد بشر نه در زمین و نه در آسمان امنیت لازم را ندارند. گاهی هواپیمای مسافربری به علت نقص فنی سقوط می کند و تعدادی کشته می شوند، گاهی دو اتومبیل با هم برخورد می کنند و جان سرنشینان بی گناهشان را می گیرند و گاهی اتومبیلی به عابر پیاده می زند و ...

بنابراین، هیچ کس از آینده خود خبر ندارد و نمی تواند آن را پیش بینی کند و به بازگشت قطعی خود از سفر مطمئن باشد. از این رو، نوشتن و تنظیم وصیت نامه در شرایط عادی کاملًا مطلوب است، لیکن در سفر حج، مطلوب تر و لازم تر است تا وارثان و بازماندگان دچار مشکل نشوند و تکلیف خود را بشناسند و براساس آن عمل کنند.

امام صادق علیه السلام فرمود:

مَنْ رَکِبَ رَاحِلَةً فَلْیُوصِ. ⁽¹⁾1

کسی که بر مرکبی سوار می شود لازم است

وصیت کند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

الْوَصِیَّةُ حَقٌّ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ. ⁽¹⁾1

وصیت کردن وظیفه هر مسلمانی است.

در حدیث دیگری فرمود:

مَا یَنْبَغِی لِامْرِئٍ مُسْلِمٍ أَنْ یَبِیتَ لَیْلَةً إِلَّا وَ وَصِیَّتُهُ تَحْتَ رَأْسِهِ. ⁽²⁾2

بر هیچ مسلمانی سزاوار نیست که شب سر بر بالین بگذارد مگرآن که وصیت او زیر سرش باشد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در حدیث دیگری فرمود:

مَنْ مَاتَ بِغَیْرِ وَصِیَّةٍ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً. ⁽³⁾3

کسی که بدون وصیت بمیرد، به مرگ جاهلی مرده است.

از مشکلاتی که گاهی در موسم حج و عمره، در کاروان ها پدید می آید، این است که نمی دانند فرد

فوت شده در رابطه با محل دفن خود چه وصیت کرده است؟ لذا چند روزی جنازه باقی می ماند تا بازماندگان تصمیم بگیرند به ایران حمل شود و یا در مکه و مدینه به خاک بسپارند؟

از این رو، مناسب است که در وصیت نامه، علاوه بر امور جاریِ زندگی، محلّ دفن نیز مشخص شود.

14- غسل

مستحب است انسان پیش از رفتن به مسافرت غسل کند و هنگام غسل این دعا را بخواند:

بِسْمِ اللَّهِ و باللَّهِ و لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ الّا بِاللَّهِ وَ علی مِلَّةِ رَسُولِ اللَّه وَ الصَّادِقینَ عَنِ اللَّه صَلَواتُ اللَّه عَلَیْهِم اجْمَعینَ.

أللّهُمَّ طَهِّرْ بِهِ قَلْبی واشْرَحْ بِهِ صَدْری وَ نَوِّر بِهِ قَبْری.

اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لِی نُوراً وَ طَهُوراً وَ حِرْزاً وَ شِفاءً مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ آفَةٍ وَ عاهَةٍ وسُوءٍ مِمَّا أَخافُ و احْذَرُ، وَ طَهِّرْ بِهِ قَلْبِی وَجَوَارِحِی وَ عِظَامِی وَ لَحْمِی وَ دَمِی وَشَعْرِی وَ بَشَرِی وَ مُخِّی وَ عَصَبِی وَ مَا

أَقَلَّتِ الْأَرْضُ مِنِّی. ⁽¹⁾1

به نام و به یاری خدا، و هیچ حول و نیرویی جز با کمک او نیست و بر آیین رسول خدا صلی الله علیه و آله و آن ها که صادقانه از خدا سخن گفته اند درود خدا بر همه آنان.

بارخدایا! به وسیله این غسل قلبم را پاک و سینه ام را گشاده و قبرم را نورانی کن.

بارخدایا! این غسل را [برای من نور و پاکی و نگاهبان و شفای هر آفت و درد و بیماری و هر بدی که از آن بیم دارم قرار ده و قلب و اعضای بدنم و استخوان هایم و خون و موی و پوست و مغز و اعصابم و تمام وجودم را پاک گردان.

حاجی با این غسل جسمش را و با دعا و توبه جانش را شستشو می دهد تا هنگام حضور در خانه خدا، از هر آلودگی پاک و پیراسته شود.

15- صدقه

مستحب است مسافر هنگام حرکت، صدقه دهد ⁽²⁾2 و با نیکیِ به مردم، سفر را آغاز کند.

امام صادق علیه السلام فرمود:

تَصَدَّقْ وَ اخْرُجْ أَیَّ یَوْمٍ شِئْتَ. ⁽¹⁾1

صدقه بده و هر روزی خواستی خارج شو.

ابن ابی عمیر گوید:

به ستارگان می نگریستم، آن ها را می شناسم و شگون و سعد و نحس طلوع ستارگان را نیز می دانم، پس در من تردید به وجود آمد، به موسی بن جعفر علیهما السلام شکوه بردم، آن حضرت فرمود:

اگر در وجود تو مسأله ای [نگران کننده پیدا شد به نخستین مسکینی که رسیدی صدقه بده و سپس بگذر.

پس همانا خداوند- عزّ و جلّ- آن نگرانی را از تو دفع می کند. ⁽²⁾2

حتی آنان که به نحوست ایام اعتقاد دارند، اگر صبحگاهان صدقه دهند، خداوند نحوست آن روز را از آنان دفع خواهد کرد. خواجه شیراز گوید:

ای صاحب کرامت، شکرانه سلامت روزی تفقّدی کن درویش بینوا را

صدقه منافع فراوانی دارد که یکی از آن ها

جلوگیری از بَدْ مردن است. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

الصَّدَقَةُ تَمْنَعُ مِیتَةَ السَّوْءِ. ⁽¹⁾1

صدقه از مرگ بد و دلخراش جلوگیری می کند.

صدقه همچنین هفتاد نوع بلا را دفع می کند ⁽²⁾2 و هفتاد در، از بلا را به روی انسان می بندد. ⁽³⁾3

دادنِ صدقه در آغاز و در طول سفر حج، مورد تأکید روایات است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

شایسته است حاجی هنگامی که مناسک حج را انجام داد وتصمیم گرفت از مکّه خارج شود، یک درهم خرما بخرد و آن را صدقه دهد. ⁽⁴⁾4

در دادن صدقه به این نکته هم باید توجه داشت که گرچه صدقه گیرنده، فرد فقیر و مسکین است، لیکن گیرنده اصلی خداوند است و درنتیجه صدقه دهنده با خدا معامله کرده و چندبرابر در دنیا و آخرت پاداش دریافت خواهد کرد.

امام صادق علیه السلام فرمود:

همانا خداوند تبارک و تعالی می فرماید:

هیچ چیزی نیست مگر آن که، کسی را مأموریت داده ام تاآن رابگیردجزصدقه، که آن را خود می گیرم. ⁽¹⁾1

16- آغاز سفر با نماز

در سفر حج، حاجی میهمان خداوند است و باید قبل از سفر، خود را برای این میهمانی مهم آماده کند، لذا مستحب است سفر را با نماز، که یاد خدا است، آغاز نماید.

امام صادق علیه السلام از طریق پدران بزرگوارشان، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده اند که فرمود:

مردی که عازم سفر است هیچ چیزی برای خانواده اش از خود باقی نمی گذارد بهتر از این که هنگام رفتن دو رکعت نماز بخواند و بگوید:

اللَّهُمَّ انّی أسْتَودِعُکَ نَفْسی وَ اهْلی وَ مالی وَ ذُرِّیَتی وَ دُنْیایَ وَ آخِرَتی وَ أَمانَتی وَ خاتِمَةَ عَمَلی، الّا اعْطاهُ اللَّه عَزَّ وَ جَلَّ ما سئل. ⁽²⁾2

بارخدایا! خود و خانواده و مال و اولاد و دنیا و آخرت و امانت و پایان کارم را نزد تو به امانت می گذارم. [این دعا را کسی نمی خواند] مگر این که آن چه را از خدا خواسته، به او عنایت می کند.

17- دعا هنگام خروج

صباح حذاء گوید: از موسی بن جعفر علیهما السلام شنیدم که فرمود:

اگر یکی از مردان شما قصد مسافرت کرد، هنگام خروج از منزل و روبه سمتی که به قصد آن در حرکت است بایستد و سوره حمد را در چهار سوی خود بخواند، همچنین معوذتین [یعنی سوره های فلق و ناس و قل هواللَّه احد و آیةالکرسی را در پیش رو و سمت راست و پشت سر بخواند و سپس بگوید:

اللَّهُمَّ احْفَظْنِی وَ احْفَظْ مَا مَعِی وَ سَلِّمْنِی وَ سَلِّمْ مَا مَعِی وَ بَلِّغْنِی وَ بَلِّغْ مَا مَعِی بِبَلاغِکَ الْحَسَنِ الْجَمِیلِ. ⁽¹⁾1

بارخدایا! مرا و هرچه همراه من است را

نگهدار و من و هرچه با من است را سالم بدار و من و هرچه با من است را به مقصد برسان به گونه ای شایسته و زیبا.

[آن گاه خداوند او را با آن چه همراه خود دارد محفوظ داشته و به سلامت به مقصد می رساند. آیا ندیده ای که مرد [مسافر] خود مصون و سالم می ماند، لیکن آن چه همراه خود دارد محفوظ نمانده و سالم به مقصد نمی رسد؟

در حدیث دیگری امام صادق علیه السلام فرمود:

هرکس هنگام بیرون رفتن از خانه، ده مرتبه سوره قُل هُوَ اللَّهُ احَد (توحید) را بخواند، پیوسته در پناه و حمایت خداوند است تا به خانه برگردد. ⁽¹⁾1

ابوحمزه ثمالی نیز گفت:

هرگاه امام باقر علیه السلام از خانه بیرون می رفت می فرمود:

بِسْمِ اللَّهِ خَرَجْتُ وَ عَلَی اللَّهِ تَوَکَّلْتُ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ. ⁽²⁾2

به نام خداخارج شدم وبر او توکل کردم، هیچ توانایی و نیرویی نیست جز به نیروی خدا.

امیر مؤمنان علی علیه السلام هنگام بیرون رفتن از خانه برای

مسافرت، این دعا را می خواند:

اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ وَعْثَاءِ السَّفَرِ وَ کَآبَةِ الْمُنْقَلَبِ وَ سُوءِ الْمَنْظَرِ فِی الْأَهْلِ وَ الْمَالِ وَالْوَلَدِ اللَّهُمَّ أَنْتَ الصَّاحِبُ فِی السَّفَرِ وَ أَنْتَ الْخَلِیفَةُ فِی الْأَهْلِ وَ لا یَجْمَعُهُمَا غَیْرُکَ لِأَنَّ الْمُسْتَخْلَفَ لایَکُونُ مُسْتَصْحَباً وَالْمُسْتَصْحَبُ لا یَکُونُ مُسْتَخْلَفاً ⁽¹⁾1

بارخدایا! به تو پناه می برم از سختی های سفر و اندوهناک برگشتن و بدنگری [مردم در جان و خانواده و مال و فرزندم؛ بارخدایا! تو در سفر همراه منی و جانشین من در خانواده ام و جز تو کسی نیست که بتواند میان این دو جمع کند [و در سفر همراه و در وطن جانشین باشد] زیرا آن که بازمانده و [در وطن جانشین در خانواده باشد [در سفر] همراه و رفیق نیست و آن که رفیق سفر است جانشین در خانواده نیست.

پیمودن راه و طی مسیر در زمین و آسمان، همراه با فراز و نشیب و اوج و فرود است، اتومبیل وقتی به مناطق کوهستانی می رسد، جاده های پرپیچ و خم

کوهستان را طی کرده بالا می رود و پس از رسیدن به قله سرازیر می شود، هواپیما از باند فرودگاه برمی خیزد، اوج می گیرد و با رسیدن به مقصد فاصله خود را با زمین کم کرده، در فرودگاهِ مقصد، به زمین می نشیند، مسافرِ خانه خدا سزاوار است که در تمامی این مراحل به یاد خدا بوده، زیر لب زمزمه عاشقانه با خدا داشته باشد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله هر زمان در مسیری بالا می رفت اللَّه اکبر و آن گاه که فرود می آمد سبحان اللَّه می گفت. ⁽¹⁾1

برخی مناطق در میان راه، همچون گردنه های صعب العبور و راه های پرپیچ و خم، خطرناک و ترس آفرین اند، امام صادق علیه السلام فرمود:

اگر به جایی رسیدی که ترسانی این آیه را بخوان:

وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ وَ اجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطاناً نَصِیراً. ⁽²⁾2

پروردگارا! مرا [در هرکاری به طرز درست داخل کن و به طرز درست خارج ساز و از جانب خود برای من تسلّطی یاری بخش قرار ده [و پیروزی و یاری عنایت فرما].

امام سجاد علیه السلام فرمود:

اگر کسی پیاده حج گزارد و سوره إنّا انْزلناه ... [سوره قدر] را بخواند، درد سخت پیاده روی را لمس نمی کند. ⁽¹⁾1

ادعیه سفر فراوان است و پیشوایان دین برای مراحل مختلف همچون: خروج از منزل، زمان سوار شدن بر مرکب، موقع حرکت و زمان فرود آمدن، ادعیه گوناگونی را نقل کرده اند که به دلیل رعایت اختصار، از ذکر آن ها خودداری می شود. علاقه مندان می توانند به کتب مربوط مراجعه کنند.

18- همراه داشتن دارو

در عصر حاضر، به دلیل توسعه گردشگری در جهان، مسؤولان هر کشوری تلاش می کنند تا امکانات رفاهی و پزشکی را برای مسافران فراهم سازند.

جمهوری اسلامی ایران نیز در کاروان های زیارتی حج و عمره، پزشکی را همراه کاروان می فرستد که از آغاز تا پایان سفر، حاجیان را همراهی و در صورت نیاز به دارو و درمان، آن ها را معالجه کند. لیکن در عین حال حاجیان اگر بیماری خاصّی دارند لازم است ضمن آگاه

ساختن پزشک کاروان، داروهای ضروری و سوابق مربوط به بیماری خود را همراه بردارند، دیگران نیز برای دردها و بیماری های سطحی مقداری دارو بردارند تا در صورت نیاز از آن استفاده کنند. لقمان حکیم به فرزندش فرمود:

[در مسافرت با خود دارو بردار [تا در صورت نیاز] هم تو و هم همسفرانت از آن بهره گیرند .... ⁽¹⁾1

19- نیازمندی های سفر

شایسته است مسافر برخی از نیازمندی های خود را همراه بردارد تا هنگام نیاز از آن بهره گیرد. عایشه گوید:

رسول خدا صلی الله علیه و آله هرگاه به مسافرت می رفت چند چیز با خود برمی داشت:

1- آیینه 2- سرمه دان 3- شانه کوچک (مِدْرَی) 4- مسواک 5- شانه بزرگ. ⁽²⁾2

ام سعد انصاری نیز گوید:

رسول خدا صلی الله علیه و آله در مسافرت آیینه و سرمه دان را از

خود دور نمی کرد. ⁽¹⁾1

مرحوم مجلسی رحمه الله نیز در بحارالأنوار نقل می کند:

رسول خدا صلی الله علیه و آله هرگاه به مسافرت می رفت، شانه، مسواک و سرمه دان با خود برمی داشت. ⁽²⁾2

باتوجه به خصوصیات اخلاقیِ رسول خدا صلی الله علیه و آله می توان از این احادیث به خوبی دریافت که پیروان آن حضرت، باید در مسافرت ها ابزار و وسایلی که آنان را در منظم و آراسته بودن و نیز نظم و ترتیب یاری می دهد، همراه بردارند و از نامنظم و آشفته بودن سر و صورت و وضعیت ظاهری خود اجتناب ورزند.

حماد بن عیسی از امام صادق علیه السلام نقل کرده که آن حضرت فرمود:

در وصیت لقمان به فرزندش این چنین آمده است:

ای پسرم، شمشیر و کفش و عمامه و ریسمان و مشک آب و نخ خیاطی و سوزن در سفر همراه داشته باش و داروی بیشتری همراه خود بردار تا هم خود و هم همراهانت از آن استفاده کنید و در هر کاری که نافرمانی خدا در آن نباشد با همسفرانت موافقت کن. ⁽³⁾3

مرحوم فیض نقل کرده است که بعضی از متوکلین و

کسانی که توکل به خداوند در وجود آنان قوی بود، در سفر و در وطن، قمقمه، ریسمان، سوزن و نخ و قیچی را از خود جدا نکرده، می گفتند: این ها مربوط به دنیا نیست. ⁽¹⁾1

شایان ذکر است که آنچه در این روایت و نظیر آن آمده، نیازمندی های حاجیان در آن زمان بوده و طبیعی است که در این دوران نیز باید نیازمندی های فعلی از قبیل: مسواک، دمپایی، قیچی، ناخن گیر و امثال آن را همراه بردارند.

20- همراه داشتن خوراکی

شایسته است زائر خانه خدا در سفر حج، از پاکیزه ترین اموال خود بهره گیرد و برخی از خوراکی های فاسدنشدنی را همراه بردارد تا در صورت نیاز از آن استفاده کند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

از بزرگواری مرد است که هنگام رفتن به مسافرت، توشه اش پاکیزه باشد. ⁽²⁾2

امام صادق علیه السلام نیز فرمود:

زیادی توشه و پاکیزه بودن و بخشش آن به همراهانی که در سفر با شما هستند، از نشانه های جوانمردی است. ⁽¹⁾1

امام سجاد علیه السلام نیز هرگاه به قصد حج یا عمره، به مکه مسافرت می کرد، از بهترین و پاکیزه ترین خوراکی ها، مانند: بادام، شکر، سویق و آرد نرم الک نکرده، همراه خود برمی داشت. ⁽²⁾2

گفتنی است، خوراکی هایی که مسافر همراه خود برمی دارد، نباید فاسدشدنی باشد و تنها خوراکی های خشک و قابل نگهداری در شرایط آب و هوایی مختلف، برای استفاده در سفر مناسب است.

21- همراه داشتن تربت حسینی

یکی از توصیه های امام صادق علیه السلام به مسافران این است که مقداری تربت امام حسین علیه السلام در سفر همراه داشته باشند.

روزی از آن حضرت پرسیدند: ای فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله، همان گونه که تربت قبر حسین بن علی علیهما السلام شفای هر دردی است، آیا ایمن بخش از هر

ترس و نگرانی هم هست؟

امام صادق علیه السلام فرمود: آری، اگر یکی از شما بخواهد از هر ترسی در امان باشد، تسبیحی از تربت حسین علیه السلام با خود برگیرد و هنگام خفتن در بستر، دعای وقت خفتن را سه مرتبه بخواند، آن گاه آن تربت را بوسیده، بر چشمان خود بگذارد و این گونه بگوید:

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِّ هَذِهِ التُّرْبَةِ وَ بِحَقِّ صَاحِبِهَا وَ بِحَقِّ جَدِّهِ وَ بِحَقِّ أَبِیهِ وَ بِحَقِّ أُمِّهِ وَ أَخِیهِ وَ بِحَقِّ وُلْدِهِ الطَّاهِرِینَ اجْعَلْهَا شِفَاءً مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ أَمَاناً مِنْ کُلِّ خَوْفٍ وَ حِفْظاً مِنْ کُلِّ سُوءٍ. ⁽¹⁾1

سپس آن تربت را در جیب خود گذارد. اگر در وقت عشا چنین کند تا صبحگاهان در پناه خدا خواهد بود. ⁽²⁾2

22- وظیفه دیگران نسبت به مسافر

مستحب است مردم مسافر را هنگام سفر بدرقه کنند؛ چرا که مسافر در شرایط روحی خاصی به سر

می برد، از فرزندان و خویشان و نزدیکان و زندگی و خانه و کاشانه خویش جدا می شود و تا مدتی از آنان دور می ماند. بدرقه مسافر و محبت نسبت به او و دعا کردن در حق او، از آلام سفر می کاهد و روح مسافر را آرام می کند.

امام صادق علیه السلام فرمود:

کَانَ إِذَا وَدَّعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَجُلًا قَالَ:

أَسْتَوْدِعُ اللَّهَ دِینَکَ وَ أَمَانَتَکَ وَ خَوَاتِیمَ عَمَلِکَ وَ وَجَّهَکَ لِلْخَیْرِ حَیْثُمَا تَوَجَّهْتَ وَ رَزَقَکَ التَّقْوَی وَ غَفَرَ لَکَ الذُّنُوبَ. ⁽¹⁾1

رسول خدا صلی الله علیه و آله هرگاه با مردی خداحافظی می کرد، می فرمود: دین و امانتت و سرانجام کارت را به خدا بسپار و به هرکجا می روی، خداوند خیر و خوبی را به روی تو بگشاید و تقوای الهی را روزی ات کند و گناهانت را بیامرزد.

و نیز در حدیث دیگری امام باقر علیه السلام فرمود:

رسول خدا صلی الله علیه و آله هرگاه با مسافری خداحافظی می کرد، دست او را می گرفت، و می فرمود:

خداوند همسفران خوبی نصیبت کند و یاری تو را

کامل گرداند و مشکلات سفر را بر تو آسان کند، دور را برای تو نزدیک و گرفتاری هایت را برطرف سازد و دین و امانت و فرجام کارت را حفظ کند و راه هر خیری را به روی تو بگشاید. بر تو باد به رعایت تقوای الهی. خودت را به خدا بسپار و به امید برکت خداوند- عزّوجلّ- حرکت کن. ⁽¹⁾1

محمد بن علی بن الحسین نیز گوید:

رسول خدا صلی الله علیه و آله هرگاه با مؤمنان خداحافظی می کرد می فرمود:

زَوَّدَکُمُ اللَّهُ التَّقْوَی وَ وَجَّهَکُمْ إِلَی کُلِّ خَیْرٍ وَ قَضَی لَکُمْ کُلَّ حَاجَةٍ وَ سَلَّمَ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ دُنْیَاکُمْ وَ رَدَّکُمْ سَالِمِینَ إِلَی سَالِمِینَ. ⁽²⁾2

خداوند برتقوای شما بیافزاید و شما را به سوی کارهای خیر متوجه سازد، حاجات شما را برآورد و دین و دنیای شما را سالم بدارد و شما را به سلامت بازگرداند.

این سیره حسنه، جوّ معنوی خاصی در مسافر و نیز بستگان و دوستان او ایجاد می کند، به شکلی که زائر در تمامی اماکن مقدس، بدرقه کنندگان را یاد و دعا

خواهد کرد.

امیرمؤمنان و دیگر ائمه علیهم السلام بر این سنت پایدار بودند. آن گاه که ابو ذر، این یار صادق و صمیمی رسول خدا صلی الله علیه و آله توسط خلیفه سوم به ربذه تبعید گردید، علی بن ابی طالب علیه السلام به همراه دو فرزندش حسن و حسین علیهما السلام و برادرشان عقیل بن ابی طالب و نیز عبداللَّه ابن جعفر و عمار بن یاسر به بدرقه ابوذر آمدند؛ سپس امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: با برادرتان [ابوذر] وداع کنید؛ زیرا آن که آهنگ سفر دارد باید برود و بدرقه کننده باید بازگردد، پس هریک از بدرقه کنندگان آن چه در دل داشتند بازگو کردند؛ آن گاه حسن بن علی علیهما السلام به ابوذر فرمود:

ای ابوذر، خداوند تو را بیامرزد! همانا این قوم تو را به رنج و بلا گرفتار کردند؛ زیرا که تو جلو تعرّض آن ها به دینت را گرفتی، آنان نیز دنیای خویش را از تو منع کردند. تو به آن چه آن ها را جلوگیری کردی، فردای قیامت بسی نیازمندی و از آن چه تو را منع کردند بی نیازی.

ابوذر نیز در پاسخ گفت:

خداوند لطفش را به شما اهل بیت ارزانی

دارد! من در دنیا جز شما مقصدی ندارم؛ هرگاه شمارا می بینم، به یاد جدّتان رسول خدا صلی الله علیه و آله می افتم. ⁽¹⁾1

23- مخفی کاری ممنوع

مرحوم فیض در آداب سفر کتاب محجّةالبیضاء به نقل از غزالی آورده است:

شایسته است مسافر تمامی بار خود را مشخص نموده، آن را به رؤیت صاحب مرکب برساند و با قرارداد و عقد صحیح، آن مرکب را اجاره کند تا میان آن ها [در طول مسیر] درگیری رخ ندهد که درنتیجه باعث کدورت و رنجش خاطر گردد. همچنین شایسته است از پرگویی و لجاجت با صاحب مرکب پرهیز کند و روا نیست بیش از آن چه که در قرار داد مشخص کرده بر آن بار زند، هرچند سبک باشد؛ زیرا هرچیزی از کم به زیاد کشیده می شود و کسی که در اطراف منطقه ممنوعه بگردد ممکن است که در درون آن قرار گیرد (یعنی از اموری که ورود به آن، به نزاع و اختلاف منجر می گردد پرهیز نماید). ⁽²⁾2

24- یادآوری نعمت های خداوند

مستحب است مسافر به هنگام سوار شدن بر مرکب و وسیله نقلیه، نعمت های الهی را به یاد آورده، از خداوند سپاسگزاری نماید. امام صادق علیه السلام فرمود:

هنگامی که پا در رکاب نهادی بگو:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم، بِسْمِ اللَّه وَ اللَّه اکْبَر؛ به نام خدا و خدا بزرگ تر است [از آن که به وصف درآید] و آنگاه که بر مرکب جای گرفتی و استقرار یافتی بگو:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِلْإِسْلامِ وَ عَلَّمَنَا الْقُرْآنَ وَ مَنَّ عَلَیْنَا بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله، سُبْحَانَ اللَّهِ، سُبْحَانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَ مَا کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ وَ إِنَّا إِلَی رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ، اللَّهُمَّ أَنْتَ الْحَامِلُ عَلَی الظَّهْرِ وَ الْمُسْتَعَانُ عَلَی الْأَمْرِ، اللَّهُمَّ بَلِّغْنَا بَلاغاً یَبْلُغُ إِلَی خَیْرٍ بَلاغاً یَبْلُغُ إِلَی رِضْوَانِکَ وَ مَغْفِرَتِکَ، اللَّهُمَّ لا طَیْرَ إِلَّا طَیْرُکَ وَ لا خَیْرَ إِلَّا خَیْرُکَ وَ لا حَافِظَ غَیْرُکَ. ⁽¹⁾1

سپاس خدای را که ما را به اسلام هدایت کرد و به ما قرآن آموخت و با فرستادن رسولش محمد صلی الله علیه و آله بر ما منت نهاد؛ منزه است خدا، منزه است خدایی که این مرکب را در اختیار ما نهاد و آن را مسخّر ما ساخت؛ ما توان آن را نداشتیم و همانا به سوی پروردگارمان برمی گردیم و سپاس مخصوص پروردگار جهانیان است.

بارخدایا! تو ما را بر این مرکب سوار نمودی و تو در هر کاری پشتیبان هستی. بارخدایا! ما را به جایی رسان که به خیر و خوبی منتهی گردد، به جایی که به آمرزش و رضوان تو نائل گردیم. بارخدایا! هیچ امری جز امر تو و هیچ خیری جز خیر تو و حافظ و نگهدارنده ای جز تو نیست.

علی بن ربیعه اسدی گوید:

امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام بر مرکب سوار شد، هنگام پانهادن در رکاب فرمود: بِسْمِ اللَّهِ، و پس از آن که روی مرکب استقرار یافت فرمود:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَکْرَمَنَا وَ حَمَلَنَا فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَ رَزَقَنَا مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَ فَضَّلَنَا عَلَی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقَ تَفْضِیلًا سُبْحَانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَ مَا کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ. ⁽¹⁾1

سپاس خداوندی را که ما را گرامی داشت و درخشکی و دریا ما را حمل نمود و از غذاهای پاک و پاکیزه به ما روزی داد و ما را بر بسیاری از آفریده های خود برتری بخشید، منزه است خدایی که این مرکب را مسخّر ما ساخت و ما توان تسخیر آن را نداشتیم.

سپس سه مرتبه سبحان اللَّه و سه مرتبه الحمدللَّه گفت و آن گاه فرمود:

رَبِّ اغْفِرْ لِی فَإِنَّهُ لا یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا أَنْتَ. ⁽¹⁾1

پروردگارا! مرا ببخش، که گناهان را جز تو کسی نمی بخشد.

و در ادامه فرمود:

رسول خدا صلی الله علیه و آله [هنگام سفر] در حالی که من کنار او قرار داشتم، این چنین عمل می کرد. ⁽²⁾2

بنابراین شایسته است حاجی هنگام حرکت، لحظه ای با خود بیاندیشد و نعمت های خداوند را به یاد آورد و پروردگار را به خاطر نعمت سلامتی،

توفیق یافتن برای چنین سفر ارزشمندی، فراهم ساختن ابزار و وسایل سفر و دیگر نعمت هایی که به او عنایت فرموده سپاس گوید.

آن گاه براساس آیه شریفه لِاِنْ شَکَرْتُمْ لَاَزِیدَنَّکُمْ، خداوند نعمت هایش را در این سفر بر حاجی افزون خواهد کرد.

25- پرهیز از عجله و شتاب

در سفر، هرگز در انجام کارها نباید عجله کرد؛ زیرا عجله موجب می شود تا کار یا به درستی انجام نشود و یا دارای فضای معنوی مناسب نباشد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

الْأَنَاةُ مِنَ اللَّهِ وَ الْعَجَلَةُ مِنَ الشَّیْطَانِ. ⁽¹⁾1

تأنّی در کارها از جانب خدا و عجله از جانب شیطان است.

مرحوم علامه ملا مهدی نراقی در تعریف عجله می گوید:

عجله حالتی است در دل که به مجرد خطور امری در ذهن، بی درنگ و بدون تأمل در باره آن، به آن اقدام کند و این حالت از لوازم ضعف و

کوچکی نفس و از درهای بزرگ ورود شیطان به دل آدمی است که بسیاری از مردم را از این راه به هلاکت افکنده است. ⁽¹⁾1

یکی از دلایل مذمّتِ عجله و شتاب، آن است که کارها، اگر بخواهد صحیح انجام شود باید همراه با بصیرت و معرفت باشد و این نیاز به تأنی و آرامش و صبر دارد و فردی که شتاب زده عمل می کند فرصت اندیشیدن در کارها را نیافته و درنتیجه کاری انجام می دهد که سرانجامِ آن، پشیمانی و خسران خواهد بود.

علی علیه السلام فرمود:

مَعَ الْعَجَلِ یَکْثُرُ الزَّلَلُ. ⁽²⁾2

با شتابزدگی، لغزش ها فراوان گردد.

امیر مؤمنان علی علیه السلام هنگام شهادت، به فرزند بزرگوارشان امام حسن مجتبی علیه السلام فرمودند:

أَنْهَاکَ عَنِ التَّسَرُّعِ بِالْقَوْلِ وَ الْفِعْلِ. ⁽³⁾3

تورا ازشتاب در گفتار و کردار نهی می کنم.

26- حفظ دارایی و اثاثیه

مسافر باید حافظ و نگهبان پول و اثاثیه خود باشد و در طول سفر مراقبت کند تا چیزی را گم نکند و یا در محلّی جا نگذارد.

صفوان جمال به امام صادق علیه السلام گفت:

می خواهم به حج بروم، خانواده من نیز همراه من است، نفقه سفرم را در کیسه ای گذاشته، به کمر می بندم [نظر شما در این باره چیست؟]

امام صادق علیه السلام فرمود:

آری، پدرم [امام باقر علیه السلام پیوسته می فرمود:

حفظ و نگهبانی نفقه از توانمندی مسافر است. ⁽¹⁾1

یعقوب بن سالم گوید: به امام صادق علیه السلام گفتم:

همراه من درهم هایی است که دارای تصویراند و من نیز مُحرم هستم؛ آن ها را در همیانم قرار داده و آن را به کمر می بندم. [آیا اشکالی ندارد؟]

امام فرمودند: مانعی ندارد. مگر نه این است که آن ها خرجی سفر تو است؟ و پس از خداوند عزّ و جل اعتماد تو بر آن ها است؟ ⁽²⁾2

بنابراین در سفر حج، حاجی باید مراقب ارز و دیگر

کالاهای همراه خود بوده، آنها را به صندوق امانات تحویل دهد و یا در جای امنی نگهداری کند تا گرفتار سرقت های احتمالی و یا مفقود شدن نشود.

27- پرداخت هزینه ها

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مستحب است وقتی گروهی با هم به مسافرت می روند، مخارج سفر را از مال خود جدا نموده، آن را پرداخت کنند. این شیوه برای اخلاق آن ها بهتر و برای خودشان پاکیزه تر است؛ ⁽¹⁾1

بدیهی است اگر هر مسافری برای تهیه غذا و امکانات مورد نیاز خود، بخواهد جداگانه تصمیم گیری نموده، اقدام نماید و یا تنها برای خود غذا طبخ کند، علاوه بر صرف وقت زیاد، خستگی روحی به دنبال دارد و از فیض حضور در اماکن مقدس مکه و مدینه نیز کم بهره خواهد شد.

از این رو شاید بتوان گفت، الگوی امروزه حج و عمره همان توصیه روایت است که زائر هزینه های خود؛ اعم از هواپیما، هتل، غذا و ... را یک جا پرداخت نموده، به شکل کاروانی حرکت می کند و در مدتی که

در مکه و مدینه حضور دارد، به هیچ وجه دغدغه غذا و مسکن و امثال آن را ندارد و درنتیجه می تواند برای لحظه لحظه حضور خود در حرمین شریفین برنامه ریزی نموده، بهره معنوی ببرد.

28- اخلاق حاجیان

رعایت اخلاق اسلامی در سفر حج یکی از ضروریات این سفر عبادی و معنوی است. کسانی که می خواهند از این سفر بهره معنوی برده، مورد عنایت حضرت حق قرار گیرند، باید نکاتی را رعایت کنند:

امام باقر علیه السلام فرمود:

مَا یُعْبَأُ مَنْ یَسْلُکُ هَذَا الطَّرِیقَ إِذَا لَمْ یَکُنْ فِیهِ ثَلاثُ خِصَالٍ:

وَرَعٌ یَحْجُزُهُ عَنْ مَعَاصِی اللَّهِ وَ حِلْمٌ یَمْلِکُ بِهِ غَضَبَهُ وَ حُسْنُ الصُّحْبَةِ لِمَنْ صَحِبَهُ. ⁽¹⁾1

کسی که به حج می رود و این راه را طی می کند، اگر سه خصلت در وی نباشد مورد عنایت و توجه [خداوند] قرار نمی گیرد:

1- ورع و پارسایی که او را از گناه بازدارد.

2- صبر و بردباری که بتواند خشم خود را

در اختیار گیرد.

3- خوش رفتاری با همراهان.

در سفر حج، به دلیل ازدحام بیش از حد جمعیت و نیز محدودیت بسیاری از امکانات، معمولًا مشکلاتی بروز می کند که اگر حاجی دارای ویژگی های فوق نباشد ممکن است از کنترل خارج شود و خدای ناکرده با دیگران درگیری پیدا کرده، موجب آزار و اذیب دیگران گردد. برای پیشگیری از بروز چنین وضعیتی، در مرحله اول نیاز به ورع و پارسایی است تا حاجی بتواند از یک سو خود را کنترل کند و از سوی دیگر به ثمرات حج دست یابد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که حج یا عمره انجام دهد و در آن گناه و فسقی مرتکب نشود، برمی گردد همانند روزی که از مادر متولد شده است. ⁽¹⁾1

بنابراین ورع می تواند مانع انجام گناه و موجب آمرزش شود.

نکته دیگر این که حاجی باید تمرین کند تا همیشه در برابر مشکلات و سختی ها صبور و بردبار بوده، آشفته و خشمگین نشود.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در این زمینه فرمود: خشم ایمان را

تباه می کند، چونان که سرکه عسل را خراب می کند. ⁽¹⁾1

روزی عربی بیابانی نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و گفت:

من مردی بیابان نشینم، سخنانی جامع به من بیاموز [تا راهنمای عملم باشد].

حضرت فرمود: به تو فرمان می دهم که خشم نکنی!

عرب سه بار سؤال خود را تکرار کرد و حضرت همان پاسخ را داد، تا آن که آن مرد به خود آمد و گفت:

پس از این دیگر چیزی سؤال نمی کنم؛ رسول خدا صلی الله علیه و آله جز به خیر مرا فرمان نداده است. ⁽²⁾2

زیبایی کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله را سخن امام صادق علیهم السلام تفسیر می کند که فرمود:

الْغَضَبُ مِفْتَاحُ کُلِّ شَرٍّ. ⁽³⁾3

خشم کلید هر بدی است.

بنابراین هر حاجی باید مراقب خود باشد تا بر کسی خشم نگیرد و اگر خشمگین شد، خشم خویش را فرو برد و اجازه ندهد که خدای ناکرده به درگیری و خشونت مبدّل گردد.

امام صادق علیه السلام فرمود:

هیچ بنده ای خشم خود را فرو نبرد مگر آن که خداوند بر عزت او در دنیا و آخرت بیافزاید .... ⁽¹⁾1

و سومین توصیه، خوش رفتاری با همسفران است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

[در سفر حج خویشتن را آماده ساز تا با هرکس همراه می شوی، همنشینی خوب و خوش اخلاق باشی، زبانت را نگه دار و خشمت را فرونشان، از کارهای بیهوده و بی فایده کم کن، عفو و بخشش ات را برای دیگران بگستران و سخیّ و گشاده دست باش. ⁽²⁾2

مردی نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و گفت: ای رسول خدا به من سفارشی کن. حضرت توصیه هایی به او نمود، از جمله فرمود: با برادر دینی ات با روی گشاده برخورد کن. ⁽³⁾3

یکی از اصحاب امام صادق علیه السلام نیز گوید:

به آن حضرت گفتم: حدود حسن خلق چیست؟

امام فرمود:

این که بال خود را برای دیگران بگسترانی و نرم خو باشی، سخن شیرین بگویی و با برادر دینی ات با

خوش رویی برخورد کنی. ⁽¹⁾1

ابوربیع شامی گوید:

خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم، در حالی که خانه پر از جمعیت بود و جمعی از اهالی خراسان و شام و دیگر نقاط جهان آن جا حضور داشتند، به شکلی که من جایی را نیافتم تا بنشینم. پس دیدم امام صادق علیه السلام در حالی که تکیه داده بودند، روی دوزانو نشسته، فرمودند:

ای شیعیان آل محمد، از مانیست آن کس که به هنگام خشم، خود را کنترل نکند و از ما نیست آن کس که با همنشین خود، به خوشی سخن نگوید و با هم نوعان خود خوش خلقی ننماید و با رفیقان خود رفاقت نکند و برای همسایگان خود همسایه خوبی نباشد. ای شیعیان آل محمد، از خداوند بترسید و تا می توانید تقوا داشته باشید؛ و لاحول و لا قوة إلّا باللَّه. ⁽²⁾2

29- مهرورزی به مردم

توجه به ارزش های اخلاقیِ اسلام در سفر حج، این سفر را بسیار شیرین و جاذبه دار می کند. برای آن که از هرگونه کدورتی پیشگیری شود، حاجیان در برخورد با

همسفران این نکات را رعایت کنند:

امام صادق علیه السلام به نقل از رسول خدا علیه السلام فرمود:

سه چیز پایه های دوستی مرد با برادر دینی خود را محکم می کند:

1- همیشه با خوش رویی با او برخورد کند؛

2- در مجلس هرگاه به سوی او آمد، برایش جا باز کند و او را در کنار خود بنشاند؛

3- او را به هر نامی که خودش دوست دارد صدا بزند. ⁽¹⁾1

امام باقر علیه السلام نیز فرمود:

روزی یکی از اعراب بنی تمیم به حضور رسول خدا صلی الله علیه و آله شرفیاب شد و گفت: یا رسول اللَّه مرا سفارشی کن.

حضرت در ضمن سفارش هایی به او فرمود: با مردم دوستی کن و آنان را دوست بدار تا تو را دوست بدارند. ⁽²⁾2

30- احترام به سال خوردگان

در هر کاروانی معمولًا تعدادی از افراد سال خورده وجود دارند که نیازمند کمک همسفران خویش اند.

هنگام سوار شدن و پیاده شدن از اتوبوس و یا هواپیما و رفتن و برگشتن به حرم و بالأخره هنگام انجام اعمال، سزاوار است دیگر حاجیان آن ها را یاری دهند.

امام صادق علیه السلام فرمود:

احترام به مرد سال خورده، احترام به خدا است. ⁽¹⁾1

در حدیثی دیگر رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

هرکس، سالمندی را که در اسلام موی خود را سپید کرده احترام کند، خداوند او را از هراس روز قیامت آسوده سازد. ⁽²⁾2

31- سلام کردن به همسفران

انس و علاقه میان برادران و خواهران دینی، یکی از زیباترین هدیه های دین مقدس اسلام به مردم است و از جمله اموری که می تواند این پیوند را استوار سازد، سلام کردن به یکدیگر است. در برخوردهای داخل کاروان و نیز در دیدار با مسلمانان دیگر کشورها، سخن را با سلام آغاز کنید.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

پیش از سخن گفتن سلام کنید و کسی که بدون

سلام سخن آغاز کرد پاسخش را ندهید. ⁽¹⁾1

آن حضرت در حدیث دیگری فرمود:

نزدیک ترین مردم به خدا و رسولش کسی است که آغاز به سلام کند. ⁽²⁾2

هنگام سلام گفتن نیز بلند سلام دهید تا طرف مقابل صدای شما را بشنود.

امام باقر علیه السلام فرمود:

خداوند، آشکار سلام کردن را دوست می دارد. ⁽³⁾3

امام صادق علیه السلام نیز فرمود:

هرگاه یکی از شما به دیگری سلام دهد، صدا به سلام بلند کند و نگوید: من سلام کردم، آن ها جوابم را ندادند. شاید سلام کرده و آن ها نشنیده باشند! هریک از شما نیز که جواب سلام را می دهد، بلند جواب دهد تا مسلمانی نگوید: من سلام کردم و پاسخ من را ندادند .... ⁽⁴⁾4