مشخصات کتاب

سرشناسه : قاضی عسکر، علی، ۱۳۲۵ -

عنوان و نام پدیدآور : آداب سفر و زیارت عتبات عالیات/علی قاضی عسکر .

مشخصات نشر : تهران: مشعر، ۱۳۸۷.

مشخصات ظاهری : ۸۷ص ۲۱ × ۱۲ س م.

شابک : ۱۲۰۰۰ ریال 978-964-540-98-7

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه بهصورت زیرنویس .

موضوع : زیارتگاههای اسلامی -- عراق -- راهنماها.

موضوع : زیارت -- آداب و رسوم .

رده بندی کنگره : BP۲۶۲/ق۲۳آ۴ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۷۶

شماره کتابشناسی ملی : ۱۲۱۲۲۸۱

اشاره

پیشگفتار

همه ساله هزاران انسان شیفته أهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام با قلبی سرشار از عشق و امید، از خانه و کاشانه خود دل کنده، راهیِ اماکن زیارتی و مراقد پاک معصومان و پیشوایان الهی می شوند تا روح و جان خویش را با آنان پیوند زده، زمینه را برای دستیابی به کمال و قُرب پروردگار فراهم سازند.

حضور در این اماکن مقدس، از یک سو تجدید عهد با پیشوایان دین است، که جملاتی چون: ( «مُحَقِّقٌ لِمَا حَقَّقْتُمْ، مُبْطِلٌ لِمَا أَبْطَلْتُمْ» و یا «سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَکُمْ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَکُمْ، مُحِبٌّ لِمَنْ أَحْبَبْتُمْ، مُبْغِضٌ لِمَنْ أَبْغَضْتُمْ»؛ آنچه را شما حق می دانید من نیز حق می دانم، و آنچه را شما باطل می دانید من باطل می دانم، با آن که شما درصلح و سازش هستید، من نیز هستم و با آن که شما می ستیزید، من نیز سر ستیز دارم، آن که را شما دوست دارید، دوست می دارم و آن که را شما دشمن

دارید، من نیز دشمن می شمارم.)

گویای این حقیقت است و از سوی دیگر، از روز مرّه گی و آلودگی به گناه فاصله گرفتن و خود را در اقیانوس رحمت و مغفرت الهی شستشو دادن و با توبه از گناه و معصیت رهیدن است.

زائر در اماکن زیارتی، قطره وجود خود را به اقیانوس رحمت حق پیوند می زند و با روحی سرشار از شادی، طراوت و امید نسبت به آینده، به خانه و کاشانه خویش بر می گردد تا زندگی جدیدی را آغاز کند و از آلودگی و ناپاکی دور باشد.

زائر، با این سفر معنوی، از زندگی تکراری و بی ثمر فاصله می گیرد و با ارتقای فکر و اندیشه و تقویت ایمان و باورهای دینی، با اراده ای استوار، موانع کمال را از سر راه بر می دارد تا به حقیقتِ هستی، که کمال مطلق است برسد:

«إِلَهِی هَبْ لِی کَمَالَ الانْقِطَاعِ إِلَیْکَ، وَ أَنِرْ أَبْصَارَ قُلُوبِنَا بِضِیَاءِ نَظَرِهَا إِلَیْکَ، حَتَّی تَخْرِقَ أَبْصَارُ الْقُلُوبِ حُجُبَ النُّورِ فَتَصِلَ إِلَی مَعْدِنِ الْعَظَمَةِ ...»

«خداوندا! بریدن کامل از خلق و پیوستن به خود را بر من عنایت فرما و دیده های دلمان

را به نور توجهشان به سوی خود روشن گردان تا دیده های قلب ها، پرده های نور را بدرد و به مخزن اصلی بزرگی و عظمت دست یابد ...»

آری، زیارتی که همراه با معرفت و تحوّل نباشد، زیارت نیست و اگر زیارت تأثیرگذاری لازم را ندارد، دلیلش را در فاصله گرفتن از اهداف زیارت باید جستجو کرد.

اگر زائر به پیشوایان خود، تنها به دیده حاجت دهنده بنگرد، طبیعی است که نمی تواند به اهداف زیارت دست یابد.

بنابراین اگر بتوانیم فرهنگ زیارت را در میان امت اسلامی حاکم کنیم و پیشوایان دین را، که الگو و واسطه فیض الهی هستند، وسیله ای برای رهایی خود از دام گناه و معصیت و آشنایی با ارزش ها و فضایل اخلاقی و انسانی بدانیم، به خوبی تأثیر زیارت را در جامعه خواهیم دید و این چشمه حیات بخشِ همیشه جاری، روح امید و نشاط و ایمان را به جامعه دینی و اسلامی ما منتقل و حیات طیبّه را به همگان هدیه خواهد داد.

آداب سفر و زیارت، آماده کردن زائر برای این هدف بزرگ است.

این آداب، به زائر می آموزد که:

نگارنده در سال های گذشته توفیق یافته است اثری با نام (آداب سفر حج) تنظیم کند و در اختیار علاقمندان قرار دهد که- سپاس خدای را- مورد استقبال قرار گرفت و بیش از ده بار چاپ شد. اکنون با الهام از همان اثر و استفاده از مشترکات آن، کتاب حاضر (آداب سفر عتبات عالیات) را فراهم نموده، آداب زیارت حسین بن علی علیهما السلام و دیگر پیشوایان مدفون در عراق را نیز به آن افزودم تا راهنمای معنوی جویندگان طریق حق و علاقمندان به مکتب اهل بیت علیهم السلام در این سفر نورانی باشد.

امید است فرهیختگان، عالمان و خوانندگان محترم، کاستی های احتمالی را همراه با پیشنهادهای ارزشمند خود، برای ما ارسال کنند تا ان شاء اللَّه در چاپ های بعدی، مورد توجه و استفاده قرار گیرد.

مؤلف

1- اهمیت سفر از دیدگاه اسلام

سیر و سفر با انگیزه های دینی و عقلانی از دیدگاه اسلام، امری پسندیده و پذیرفته شده است. خداوند در قرآن کریم مردم را به سیر و سفر در روی کره خاکی دعوت نموده و از آنان خواسته است تا با مسافرت به گوشه و کنار جهان، در تاریخ و سرنوشت نهایی ملّت ها بیاندیشند و از حوادث، رخدادها و خوب و بد زندگی امت های پیشین عبرت بگیرند:

«أَوَ لَمْ یَسِیرُوا فِی اْلأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذِینَ کانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ کانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ آثاراً فِی اْلأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَ ما کانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ» «⁽¹⁾»

«آیا در زمین گردش نکرده اند تا به دیده عبرت بنگرند فرجام کسانی را که پیش از

آنان می زیستند و پیامبران را تکذیب کردند چگونه شد. آنان بسیار نیرومندتر از اینان بودند و بناهایی که آنها در زمین بر جای گذاشتند، از بناهایی که اینان دارند بسیار استوارتر بود، اما خدا آنان را به گناهانشان گرفت و هلاکشان ساخت و هیچ کس نبود آنان را از عذاب خدا نگاه دارد.»

پیشوایان معصوم علیهم السلام نیز مردم را به سفر رفتن تشویق کرده اند، در حدیثی به نقل از رسول خداصلی الله علیه و آله آمده است:

«لَو یَعْلَمُ النّاسُ رَحْمَةَ اللَّهِ لِلْمُسافِرِ لأَصْبَحَ النّاسُ عَلی ظَهْرِ سَفَرٍ، انَّ اللَّهَ بَالْمُسافِرِ رَحیمٌ». «⁽¹⁾»

«اگر مردم شفقت و رحمت خدا به مسافر را می دانستند، همگی اقدام به مسافرت می کردند، همانا خداوند به مسافران مهربان است.»

شیخ طوسی رحمه الله نیز در امالی خود می نویسد: یحیای حَلّا گفت: از بُشر شنیدم که به هم نشینان خود می گفت:

«سیاحت و گردش کنید، زیرا آب چون حرکت کند پاکیزه و سالم ماند و اگر بایستد دگرگون شده و زرد می شود.» «⁽¹⁾»

گرچه هر سفری باید با قصد الهی و توکل بر خدا انجام شود، لیکن از مجموعه روایاتی که در زمینه سفرهای زیارتی نقل شده، می توان به خوبی دریافت مسافر در اینگونه مسافرت ها، باید با انگیزه ای خاص و به منظور تقویت بنیه ایمانی خود و الگوگیری از چهره های تابناک دین و ایجاد تغییر و تحوّل روحی و اخلاقی به سفر زیارتی برود، و سفر را با انگیزه های مادّی و غیر دینی آلوده نسازد تا بتواند از سفر خود بهره و نصیبی داشته باشد.

2- تعیین هدف

یکی از انگیزه های سفر، دستیابی به آرامش روحی و روانی و رفع اضطراب و افسردگی و نیز خستگی های جسمانی است، یکسره کار کردن و تفریح و استراحت نکردن سبب فرسودگی جسم و جان انسان می شود و نشاط کاری را از او می گیرد.

رسول اکرمصلی الله علیه و آله در آموزه های خود به بشریت، این

امر مهم را مورد توجه قرار داده و فرموده اند:

«سافِروُا تَصِحُّوا ...». «⁽¹⁾»

«سفر کنید تا تندرست شوید.»

در حدیثی دیگر نیز فرمود:

«إِذا أَعْسَرَ أَحَدُکُمْ فَلْیَخْرُجْ وَ لَایَغُمَّ نَفْسَهُ وَ أَهْلَهُ». «⁽²⁾»

«هنگامی که یکی از شما در مضیقه و تنگنای زندگی قرار گرفت، پس باید [از محیطی که در آن قرار دارد] خارج گردد و خود و خانواده اش را غمگین و ناراحت نکند.»

امامصادق علیه السلام نیز آنگاه که اوصاف افراد دارای ایمان کامل را بیان می فرماید، یکی از ویژگی های آنان را در یک جا نماندن و در روی زمین جابجا شدن و مسافرت کردن برشمرده و می فرماید:

«الْمُنْتَقِلَةُ دِیارُهُمْ مِنْ أَرْضٍ إِلی أَرْضٍ «⁽³⁾»».

همچنین در اشعار منسوب به امیر مؤمنان علی علیه السلام،

یکی از اهداف سفر، غم زدایی از روح و جان آدمیان معرفی شده است:

تَغَرَّبْ عَنِ الْأَوْطَانِ فِی طَلَبِ الْعُلَی وَ سَافِرْ فَفِی الْأَسْفَارِ خَمْسُ فَوَائِد

تَفَرُّجُ هَمٍّ وَ اکْتِسَابُ مَعِیشَةٍ وَ عِلْمٌ وَ آدَابٌ وَصُحْبَةُ مَاجِدٍ «⁽¹⁾»

3- اخلاص در نیت

اخلاص، شرط اساسی در تمامی عبادات است، هر کس عبادتی را برای خودنمایی و ریا و یا دستیابی به امور مادی و دنیایی انجام دهد، از آن عمل هرگز بهره و نصیبی نخواهد برد.

این اصل مهم به اندازه ای تعیین کننده است که اگر رزمنده و جهادگری در میدان نبرد شرکت کند و هدفش دستیابی به غنایم جنگی، انتقام گیری از دشمن و رسیدن به پست و مقام باشد و در این راه کشته شود، شهید به حساب نمی آید.

همه چیز در گرو نیّت انسان است و با آن ارتباط مستقیم دارد. رسول خداصلی الله علیه و آله فرمود:

«انَّمَا الأَعْمالُ بِالنّیاتِ «⁽¹⁾».»

«جز این نیست که کارها به نیت ها است. [یعنی بر اساس نیت هر کس، بررسی و پاداش یا جزا داده می شود.]»

در حدیث دیگری نیز فرمود:

«اذا عَمِلْتَ عَمَلًا فَاعْمَلْ لِلَّهِ خالِصاً، لأَنَّهُ لا یَقْبَلُ مِنْ عِبادِهِ الأَعْمالَ الّا ما کانَ خالِصاً». «⁽²⁾»

«هرگاه کاری را انجام دادی، آن را فقط برای خدا انجام ده، زیرا خداوند تنها اعمال خالص را از بندگان خود می پذیرد.»

بر این اساس، سالکان این طریق باید با نیتی پاک و خالص در این راه قدم بگذارند، دل به غیر خدا نبندند و در زیارت جز قرب و نزدیکی حق تعالی چیز دیگری نخواهند.

دستیابی به اخلاص نیز از طریق مقابله با هوای نفس حاصل می شود. امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمود:

«کَیْفَ یَسْتَطیعُ الإخْلاصَ مَنْ یَغْلِبُهُ الْهَوی »⁽³⁾»

«آن کس که هوی و هوس بر وی چیره گردیده، چگونه می تواند به اخلاص دست یابد؟»

نتیجه این که زائران باید سفر را با مبارزه با نفس آغاز و پس از غلبه بر آن، قصد زیارت اولیای خدا کنند تا، به پاداشی غیر قابل شمارش دست یابند.

امام عسکری علیه السلام فرمود:

«لَوْ جَعَلْتُ الدُّنْیا کُلَّها لُقْمَةً واحِدَةً وَ لَقَّمْتُها مَنْ یَعْبُدُ اللَّهَ خالِصاً لَرَأیْتُ انّی مُقَصِّرٌ فی حَقِّهِ». «⁽¹⁾»

«اگر همه دنیا را یک لقمه کرده، در دهان کسی گذارم که خدا را از روی اخلاص پرستش و عبادت می کند، باز می بینم که در حق او کوتاهی کرده ام»

4- زاد و توشه حلال

زائر باید هزینه سفر و زاد و توشه خود را از مال حلال برگیرد تا توفیق عبادت یابد و بتواند در اماکن

مقدس و زیارتگاه ها، شیرینی مناجات با خدا را حسّ و از عبادات خود لذّت ببرد.

خداوند در قرآن کریم، به رسولان خود این چنین دستور می دهد:

«یا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ وَ اعْمَلُواصالِحاً إِنِّی بِما تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ». «⁽¹⁾»

«ای رسولان، از چیزهای پاکیزه بخورید و کار شایسته کنید که من به آن چه انجام می دهید دانا هستم.»

در آیه ای دیگر نیز خطاب به مؤمنان می فرماید:

«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ وَ اشْکُرُوا لِلَّهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ». «⁽²⁾»

«ای کسانی که ایمان آورده اید، از نعمت های پاک و پاکیزه ای که روزی شما کرده ایم بخورید و خدا را شکر کنید، اگر تنها او را می پرستید.»

استفاده از زاد و توشه حلال و بهره گیری از نعمت های پاک، وظیفه رسولان و همه مؤمنان و

دلباختگان به خداوند است. و آن ها که اموالشان را از راه حرام و یا شبهه ناک به دست آورده اند، باید پیش از سفر، دارایی خود را تزکیه کنند، خمس و زکات و دیگر حقوق مردم را بهصاحبان اصلی آن بپردازند، سپس قصد کوی دوست کنند وگرنه، پذیرفته نخواهند شد، گرچه بهصورت ظاهر، جسم آنان در چنین اماکن مقدسی در گردش باشد. امام باقر علیه السلام فرمود:

«مَنْ أَصَابَ مَالًا مِنْ أَرْبَعٍ لَمْ یُقْبَلْ مِنْهُ فِی أَرْبَعٍ:

مَنْ أَصَابَ مَالًا مِنْ غُلُولٍ أَوْ رِبًا أَوْ خِیَانَةٍ أَوْ سَرِقَةٍ لَمْ یُقْبَلْ مِنْهُ فِی زَکَاةٍ وَ لا فِیصَدَقَةٍ وَ لا فِی حَجٍّ وَ لا فِی عُمْرَةٍ». «⁽¹⁾»

«کسی که از چهار طریق مالی به دست آورد، هزینه کردن آن، در چهار چیز پذیرفته نمی شود:

کسی که مالی را از راه فریب، ربا، خیانت و یا سرقت به دست آورد و با آن زکات یاصدقه دهد و یا به حج و عمره رود، خداوند از او نمی پذیرد.»

5- خداحافظی و حلالیت طلبی

زائر هرگاه تصمیم می گیرد به زیارت برود، بر اساس توصیه امامصادق علیه السلام، شایسته است آن را به اطلاع برادران دینی خود برساند. آن حضرت به نقل از رسول خداصلی الله علیه و آله فرمود:

«حَقٌّ عَلَی الْمُسْلِمِ إِذَا أَرَادَ سَفَراً أَنْ یُعْلِمَ إِخْوَانَهُ وَ حَقٌّ عَلَی إِخْوَانِهِ إِذَا قَدِمَ أَنْ یَأْتُوهُ». «⁽¹⁾»

«مسلمانی که قصد مسافرت دارد، شایسته است برادران خویش را آگاه سازد. بر برادران او نیز لازم است هنگام بازگشت، به دیدن وی بیایند.»

انجام این دستورالعمل می تواند ثمرات و برکات فراوانی را به دنبال داشته باشد؛ یکی از این برکات، زدودن تیرگی ها و کدورت ها از دل انسان ها است.

افراد بشر به دلیل اجتماعی بودن، در زندگی شخصی و اجتماعی خود، گرفتار تضادها و مشکلاتی می شوند که در نتیجه، رنجش و نارضایتی دیگران را به دنبال دارد، همسر، فرزندان، برادران و خواهران، همسایگان، همکاران، مردم کوچه و بازار و ....

اگر به یکی از این ها ظلمی روا داشته، غیبتی کرده، حقوقی از آنان پایمال نموده، رابطه تلخ و تندی با آنان داشته، ناسزا و دشنامی به آن ها داده و ... لازم است پیش از سفر، به عنوان خداحافظی نزد آنان رفته، از آن ها حلالیت بطلبد و به آن ها بگوید، من عازم زیارت هستم و از آن جا که نمی خواهم با دل آلوده به کینه و کدورت در محضر پیشوایان دین علیهم السلام حضور یابم لذا اگر حقی بر من دارید، مرا حلال کنید. من نیز در این سفر زیارتی شما را دعا خواهم کرد. به یقین با چنین برخوردی، عاطفه طرف مقابل تحریک شده، اشک از دیدگانش جاری می شود و رضایت می دهد و در نتیجه فضایی معنوی و الهی به وجود می آید. و پس از آن، زمینه برای بهره گیری هر چه بیشتر از زیارت، فراهم می شود؛ زیرا زائر تصمیم گرفته در این سفر، قلب خود را لبریز از محبت خدا کند. اگر کدورت و کینه نسبت به مردم بخشی از قلب را پر کرده باشد، تنها بخش خالی آن ظرفیت خواهد داشت ولی اگر آن قسمت پر شده از کینه، خالی شود، به یقین جای بیشتری برای ذخیره معرفت و عشق به حق فراهم می آید.

توجه به این نکته مهم ضروری است که در بسیاری اوقات، شیطان مانع ایجاد کرده، انسان را وسوسه می کند که اگر نزد دیگران برود و طلب حلالیّت نماید،

ممکن است سبب حقارت و کوچکی او شود و متأسفانه همین وسوسه های شیطانی، انسان را از دستیابی به یک نعمت بزرگ محروم می سازد.

خودشکنی و پرهیز از کبر و غرور، زمینه پاکی از گناه و آمرزش را فراهم می آورد. اگر زائر خودشکنی را پیش از سفر آغاز نکند، بهره لازم را نخواهد برد.

بنابراین، بر زائر لازم است از اقوام و دوستان و همسایگان و همکاران خود حلالیت بخواهد و سپس عازم دیار نور شود.

6- انتخاب مدیر

در زندگی جمعی، مشکلات کمتری وجود دارد و درصورت بروز آن، با همکاری دیگر همسفران، مشکلات راحت تر حل می گردد. خوشبختانه در سفرهای زیارتی، مردم بهصورت کاروانی حرکت می کنند و در نتیجه با مشکلات تنهایی سفر کردن روبه رو نیستند. لیکن مسافرت های جمعی نیز مشکلات مخصوص به خود را دارد که پیشوایان اسلام برای رفع آن، راه حل های زیبا و مناسبی را ارائه داده اند.

از جمله این راه حل ها، انتخاب یک نفر به عنوان مسئول و مدیر اجرایی سفر است تا در لحظات تصمیم گیری، دچار تردید و دودلی نشوند، اختلافات

تشدید نگردد و بتوانند به راحتی تصمیم گیری نموده، به اهداف سفر نائل شوند. رسول خداصلی الله علیه و آله در این باره فرمود:

«إذا خَرَجَ ثَلاثَةٌ فی سَفَرٍ، فَلْیُؤَمِّروا احَدَهُمْ». «⁽¹⁾»

«هنگامی که سه نفر با یکدیگر به قصد مسافرت خارج می شوند، باید یک نفر را از میان خود، به سرپرستی برگزینند.»

اصحاب رسول خداصلی الله علیه و آله نیز چنین عمل می کردند و درباره فرد منتخب می گفتند: «این سرپرستی است که رسول خداصلی الله علیه و آله تعیین کرده است.» «⁽²⁾»

نافع می گوید: در سفری که با ابوسلمه و افراد دیگری همراه بودیم، به او گفتم: امیر ما در این سفر تویی. «⁽³⁾»

همچنین از عبداللَّه مروزی نقل شده که ابوعلی الرِّباطی در سفری با او همراه شد. عبداللَّه به او گفت: تو فرمانده می شوی یا من؟

ابوعلی گفت: تو فرمانده باش.

از آن پس عبداللَّه توشه سفر خود و ابوعلی را بر دوش حمل می کرد، تا آن که شبی باران شروع به باریدن کرد و عبداللَّه در تمام شب، بالای سر رفیق و همراهش ایستاد و عبایی روی سر او گرفت تا باران روی او نریزد.

ابوعلی بارها می گفت: برای خدا، برای خدا، این کار را نکن و عبداللَّه پاسخ داد: مگر نگفتی فرماندهی از آن تو است؟ پس از گفته خود برنگرد و مرا مجبور مکن. ابوعلی می گوید:

دوست داشتم می مردم و به او نمی گفتم تو امیر باش. «⁽¹⁾»

انتخاب فردی بااخلاق، مدبّر، باحوصله و پرکار برای مدیریت و اداره کارها در مراحل مختلف سفر، همچون زمان حرکت، تقسیم اتاق ها، کیفیت پخت و تقسیم غذا، و برنامه ریزی برای کارهای دیگر تا بازگشت به وطن، می تواند از مشکلات و درگیری ها و نزاع های احتمالی جلوگیری کند و سفر را برای مسافران شیرین سازد.

فرد منتخب نیز باید خود را خدمتگزار مردم بداند و با تمام وجود، در خدمت زائران باشد. پیامبرصلی الله علیه و آله فرمود:

«سیِّدُ الْقَوْمِ خادِمُهُمْ فِی السَّفَرِ». «⁽¹⁾»

«بزرگ هر قوم و ملّتی، خدمتگزار آن ها در سفر است.»

7- انتخاب همراه

رسول خداصلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام به مسافران سفارش کرده اند که تنها به مسافرت نروند و پیش از سفر، برای خود همراهی انتخاب کنند تا همدیگر را در لحظات حساس سفر یاری داده، از خستگی و تنهایی به درآیند و مددکار یکدیگر باشند. رسول خداصلی الله علیه و آله فرمود:

«الرَّفِیقَ ثُمَّ السَّفَرَ». «⁽²⁾»

«اوّل [انتخاب رفیق و همراه، سپس مسافرت.»

همچنین امامصادق علیه السلام به نقل از پدران خود، از علی بن ابی طالب علیه السلام نقل می کند که فرمود:

مردی نزد رسول خداصلی الله علیه و آله آمده و عرض کرد:

می خواهم خانه ای بخرم، چه دستور می دهید؟ در میان کدام یک از قبیله «جهینه»، «مزینه»، «ثقیف» و یا «قریش» خانه تهیه کنم؟ حضرت به او فرمود:

«الْجَوارُ ثُمَّ الدَّارُ وَالرَّفیقُ ثُمَّ السَّفَر». «⁽¹⁾»

«ابتدا همسایه سپس خانه، و اول رفیق سپس سفر.»

علی بن ابی طالب علیه السلام در نهج البلاغه به امام مجتبی علیه السلام می فرماید:

«سَل عَنِ الرَّفیق قَبلَ الطَّریق». «⁽²⁾»

«پیش از راه و حرکت، از همراه پرسش کن.»

لقمان حکیم نیز همین توصیه را به فرزندش دارد. «⁽³⁾»

همچنین به نقل از امام کاظم علیه السلام، یکی از وصایای رسول خداصلی الله علیه و آله به علی بن ابی طالب علیه السلام این بود:

«لا تَخْرُجْ فِی سَفَرٍ وَحْدَکَ، فَإِنَّ الشَّیْطَانَ مَعَ الْوَاحِدِ، وَ هُوَ مِنَ الاثْنَیْنِ أَبْعَدُ ...». «⁽⁴⁾»

«به تنهایی مسافرت مکن؛ زیرا شیطان همراه فردِ تنها است و او [شیطان از دو نفر دورتر است.»

نیز در حدیث دیگری، رسول خداصلی الله علیه و آله سه نفر را لعنت کرده است:

«الْآکِلَ زَادَهُ وَحْدَهُ وَ النَّائِمَ فِی بَیْتٍ وَحْدَهُ وَ الرَّاکِبَ فِی الْفَلاةِ وَحْدَهُ». «⁽¹⁾»

«کسی که تنها غذا بخورد، و آن کس که تنها در خانه ای بخوابد و کسی که در دشت، به تنهایی سفر کند.»

همچنین اسماعیل بن جابر می گوید:

در مکه خدمت امامصادق علیه السلام بودم که مردی از اهالی مدینه وارد شد.

حضرت از وی پرسید: چه کسی همراه تو بود؟

پاسخ داد: هیچ کس همراه من نبود!

امامصادق علیه السلام فرمود: اگر همراهی می داشتی، من ادب تو را می ستودم. سپس فرمود: یک نفر شیطان است، دو نفر نیز شیطانند «⁽²⁾

« ایّاکم و الفرقة فانَّ الشاذ من النّاس للشیطان کما انّ الشاذ من الغنم للذّئب»؛ همانگونه که گوسفندِ تنها طعمه گرگ می شود، انسانی هم که تنها به مسافرت می رود، در معرض حوادث و بلاها و توطئه های شیطانی قرار می گیرد. نهج البلاغه، صبحی صالح، ص 184؛ بحارالأنوار، ج 33، ص 372

از مجموع این روایات به خوبی می توان فهمید که پیشوایان دینی، مردم را از تنها سفر کردن منع و آنان را به مسافرت دسته جمعی ترغیب نموده اند. بدیهی است کسی که بر اساس ضرورت، گاهی مجبور می شود تنها غذا بخورد یا در خانه ای تنها بخوابد و یا تنها سفر کند، هرگز مورد لعن قرار نمی گیرد. بلکه تنها کسانی که می توانند و چنین نمی کنند، مخاطبان این روایت اند.

اگر نگاهی گذرا به مسافرت در گذشته داشته باشیم، به خوبی مفهوم این توصیه ها را درک می کنیم؛ زیرا درگذشته عوامل بسیاری مانند بدی آب و هوا، نبود جاده های مناسب، ناامنی در جاده ها، نبود امکانات رفاهی و آب و غذا در طول مسیر، نبود مرکب مناسب و ... جان مسافرانِ تنها را تهدید می کرد، علاوه بر آن، ایجاد اضطراب و وحشت و در نهایت افسردگی، از دیگر نتایج سفرهای فردی بود. بنابراین پیشوایان معصوم علیهم السلام برای پیشگیری از این گونه عوارض، به مردم توصیه کرده اند تنها مسافرت نکنند.

8- همراهان شایسته و هم شأن

انتخاب همسفران شایسته و هم شأن، یکی دیگر از آداب سفر است. بنابراین مناسب است کسانی که از نظر

سلوک و خصوصیات رفتاری و سطح زندگی با یکدیگر همگون هستند، در یک کاروان ثبت نام نموده و با هماهنگی مدیر کاروان، آن ها که با هم سنخیت بیشتری دارند، در یک اتاق جای گیرند. امام باقر علیه السلام در این باره فرمود:

«إِذَاصَحِبْتَ فَاصْحَبْ نَحْوَکَ، وَ لا تَصْحَبْ مَنْ یَکْفِیکَ فَإِنَّ ذَلِکَ مَذَلَّةٌ لِلْمُؤْمِنِ». «⁽¹⁾»

«هنگامی که با کسی همراه و همسفر شدی، پس با مثل خودت همراه شو و با آن کس که زندگی تو را اداره می کند همسفر مشو که این کار، موجب ذلت مؤمن است.»

همچنین برای این که زائر در جمع همراهان تحقیر نشود، نباید با کسانی که برای او قدر و منزلتی قائل نیستند همسفر شود. امام علی علیه السلام در این زمینه فرمود:

«لا تَصْحَبَنَّ فِی سَفَرِکَ مَنْ لا یَرَی لَکَ مِنَ الْفَضْلِ عَلَیْهِ کَمَا تَرَی لَهُ عَلَیْکَ». «⁽²⁾»

«با کسی که در تو فضیلتی نسبت به خود احساس نمی کند و تو نیز در او فضیلتی

نسبت به خود نمی بینی، در سفر همراه مشو.»

امامصادق علیه السلام نیز فرمود:

«إصْحَبْ مَنْ تَتَزَیَّنُ بِهِ وَ لا تَصْحَبْ مَنْ یَتَزَیَّنُ بِکَ». «⁽¹⁾»

«با کسی همسفر شو که موجب افتخار و زینت تو باشد و با آن کس که تو باعث افتخار او باشی همراه مشو.»

فردی به نام شهاب بن عبدربّه می گوید: به امامصادق علیه السلام عرض کردم:

شما از حال من آگاهید و دست و دل بازی و بذل و بخششم را نسبت به برادران دینی ام می دانید، آیا می توانم با بعضی از آن ها در راه مکه همراه شوم و به آنان بذل و بخشش کنم؟ حضرت فرمود:

«ای شهاب، چنین مکن. اگر تو آن چه داری بر آنان ببخشایی و آنان نیز در هزینه کردن زیاده روی کنند، به آنان ستم کرده ای، و [اگر تو ببخشایی و آنان از خرج کردن خودداری کنند، آن ها را ذلیل کرده ای، پس با امثال خود همسفر شو.» «⁽²⁾»

حسین بن ابی العلا نیز گوید:

همراه با بیست و چند مرد، به طرف مکه حرکت کردیم، در میان راه، در هر منزلی گوسفندی برای آنان قربانی می کردم، پس زمانی که به محضر امامصادق علیه السلام شرفیاب شدم، آن حضرت خطاب به من فرمود:

ای حسین، مؤمنان را خوار و ذلیل می کنی؟

گفتم: از چنین کاری به خداوند پناه می برم!

حضرت فرمود: به من خبر رسیده است که در هر منزلی برای آنان گوسفندی کشته ای!

گفتم: قصدی جز رضای خدا نداشتم.

حضرت فرمود: آیا ندانستی در میان همراهان تو، کسانی هستند که دوست دارند مانند تو عمل کنند، لیکن به دلیل نداشتن توانایی مالی، نمی توانند و در نتیجه احساس کوچکی و حقارت می کنند؟

گفتم: از خداوند طلب مغفرت می کنم و از این پس چنین نخواهم کرد. «⁽¹⁾»

رعایت این نکته اخلاقی باعث می شود افراد کاروان و همسفران، از چشم وهم چشمی و ایجاد تنش های روحی و اخلاقی پرهیز نموده، در محیطی

سالم و آرام به سر ببرند و بیشتر به دنبال کسب معرفت و بهره معنوی باشند.

9- مشوّقان خوبی ها

در سفرهای زیارتی، دوستانِ دیندار و عاشقِ خداوند، در ترغیب و تشویق همراهان به عبادت و بهره وری بیشتر از سفر، سهم مؤثر و به سزایی دارند.

گاهی شیطان زائران را وسوسه نموده، به خواب و استراحتِ بیشتر فرا می خواند، لیکن دوستصمیمی و دیندار، با رفتار و گفتار خوبِ خود، همسفران را به حرکت واداشته، شیطان را در دستیابی به اهداف خود ناکام می کند.

از این رو، در روایات به مؤمنان توصیه شده تا دوستانی را برای خود برگزینند که یار و یاور آنان در انجام کارهای خیر باشند. رسول خداصلی الله علیه و آله فرمود:

«بهترین برادرت کسی است که تو را به پیروی از خدا کمک نموده، از نافرمانی او بازدارد و تو را به خشنود ساختن او وادار کند.» «⁽¹⁾»

همچنین امام علی علیه السلام نیز فرمود:

«بهترین برادرت کسی است که به سوی خیر شتاب کند و تو را نیز به دنبال خود بکشد و به نیکی فرمان دهد و بر انجام آن یاریت رساند.» «⁽¹⁾»

بنابراین، سزاوار است زائران، همراهان خود را به حضور بیشتر در حرم ها و اماکن زیارتی و خواندن قرآن و نماز و دعا و نیز کمک و یاری همسفران و دیگر امور خیر تشویق نموده، خود نیز در انجام این کارها پیشقدم گردند.

10- وصیت

یکی از مستحبات سفر، وصیت کردن پیش از سفر است. در گذشته مسافرت همیشه با خطر همراه بوده است، راه های بد و ناهموار، دزدان مسلح، نبود بهداشت، ناامنی راه ها و نداشتن امکانات مناسب بین راهی، همیشه تلفات انسانی زیادی را به دنبال داشته که نمونه های آن را در سفرنامه ها می توان یافت.

در عصر حاضر نیز که بسیاری از مشکلات گذشته حل گردیده، مسائل دیگری از قبیل سیل و زلزله، نقص فنی هواپیماها و اتومبیل ها، خطاهای نیروی انسانی و

رانندگان هنگام رانندگی، تصادف اتومبیل ها با یکدیگر و با عابران پیاده و ... امنیت را از انسان ها در هوا و زمین سلب کرده است و هیچ مسافری از آینده خود خبر ندارد و نمی تواند پیش بینی کند آیا سالم از سفر برمی گردد یا نه؟

از این رو اسلام به مسافران توصیه کرده است تا پیش از سفر، وصیّت نامه ای تنظیم و مسائل خود را در آن بهصورت شفاف بیان کنند تا درصورتی که حادثه ای اتفاق افتاد، بازماندگان گرفتار مشکل نشوند.

رسول خداصلی الله علیه و آله درباره اهمیّت وصیّت فرمود:

«ما یَنْبَغی لِامْرَءٍ مُسْلِمٍ انْ یَبیتَ لَیْلَةً الّا وَوَصیّتُهُ تَحْتَ رأسِهِ». «⁽¹⁾»

«بر انسان مسلمان سزاوار نیست شب سر بر بالین بگذارد مگر آن که وصیّت نامه او زیر سرش باشد.»

و در حدیثی دیگر فرمود:

«مَنْ ماتَ بِغَیْرِ وَصِیَّةٍ ماتَ میتَةً جاهلیَّةً». «⁽²⁾»

«کسی که بدون وصیت بمیرد، به مرگ جاهلی مرده است.»

از این رو امامصادق علیه السلام به مسافران توصیه فرمود:

«مَنْ رَکِبَ راحِلَةً فَلْیوُصِ». «⁽¹⁾»

«کسی که بر وسیله نقلیه ای سوار می شود، باید وصیت کند.»

نیز امام علی بن موسی الرضاصلی الله علیه و آله به مسافران و زائران خانه خدا توصیه فرموده است:

«وَاجمَعْ اهلَکَ وَصَلِّ رَکْعَتَین، و مجِّدِ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ، وَصَلِّ عَلَی النَّبیصلی الله علیه و آله وَارْفَع یَدَیکَ الَی اللَّهِ تَعالی وَ قُلْ: اللّهُمَّ انّی اسْتَودِعُکَ الیومَ دینی وَنَفْسی وَمالی وَأهلی وَوَلَدی وَ جَمیعِ جیرانی وَاخوانِنَا المُؤْمنین، الشَّاهد مِنّا وَالغائب عَنّا». «⁽²⁾»

«هنگام حرکت، خانواده خود را جمع نموده و دو رکعت نماز بگزار و خداوند عزوجل را تمجید کن و بر رسول اکرمصلی الله علیه و آله درود بفرست.

آنگاه دو دستت را به سوی خداوند بلند کرده و بگو:

بار خدایا امروز دینم، جانم، مالم، خانواده ام،

فرزندانم و همه نزدیکان و همسایگان و برادران ایمانی ام، آنان که هستند و آنها که حضور ندارند، همه را به تو می سپارم.»

در روایت دیگری هم آمده است:

«.... وَاحْسَنْتَ الوَصِیَّةَ لِانَّکَ لاتَدری کَیفَ یَکُونُ، عَسی انْ لاتَرْجِعَ مِنْ سَفَرِکَ». «⁽¹⁾»

«وصیت نامه را دقیق تنظیم کن، چرا که تو از آینده خبر نداری و نمی دانی چه اتفاقی رخ خواهد داد، شاید از این سفر برنگردی ....»

11- غسل

مستحب است انسان پیش از رفتن به مسافرت غسل کند و هنگام غسل این دعا را بخواند:

«بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ الّا بِاللَّهِ وَ عَلی مِلَّةِ رَسُولِ اللَّه وَ الصَّادِقینَ عَنِ اللَّهِصَلَواتُ اللَّهِ عَلَیْهِم اجْمَعینَ.

اللّهُمَّ طَهِّرْ بِهِ قَلْبی وَاشْرَحْ بِهِصَدْری وَ نَوِّر بِهِ قَبْری.

اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لِی نُوراً وَ طَهُوراً وَ حِرْزاً

وَ شِفاءً مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ آفَةٍ وَ عاهَةٍ وسُوءٍ مِمَّا أَخافُ و احْذَرُ، وَ طَهِّرْ بِهِ قَلْبِی وَجَوَارِحِی وَ عِظَامِی وَ لَحْمِی وَ دَمِی وَشَعْرِی وَ بَشَرِی وَ مُخِّی وَ عَصَبِی وَ مَا أَقَلَّتِ الْأَرْضُ مِنِّی». «⁽¹⁾»

«به نام و به یاری خدا، و هیچ حول و نیرویی جز با کمک او نیست و بر آیین رسول خداصلی الله علیه و آله و آن ها کهصادقانه از خدا سخن گفته اند، درود خدا بر همه آنان.

بار خدایا! به وسیله این غسل قلبم را پاک و سینه ام را گشاده و قبرم را نورانی کن.

بار خدایا! این غسل را [برای من نور و پاکی و نگاهبان و شفای هر آفت و درد و بیماری و هر بدی که از آن بیم دارم قرار ده و قلب و اعضای بدنم و استخوان هایم و خون و موی و پوست و مغز و اعصابم و تمام وجودم را پاک گردان.»

همچنین در حدیث دیگری فرموده اند: مستحب است پس از غسل بگوید:

«اللّهُمَّ طَهِّرنی و طَهِّر قَلْبی وَاشْرَح لیصَدْری، وَاجْر عَلی لِسانی ذِکْرَکَ وَ مِدْحَتَکَ والثَّناءَ علیک، فانَّهُ لا قُوَّةَ الّا بِکَ، قَدْ عَلِمْتُ انَّ قِوامَ دینی التَسلیمُ لِأَمْرِکَ وَالاتِّباعُ لِسَنَّةِ نَبیِّکَ وَالشَّهادَةُ عَلی جَمیعِ انبیائِکَ وَ رُسُلِکَ الی جَمیعِ خَلْقِکَ، اللّهمَّ اجْعَلْهُ نُوراً وَطَهُوراً وَحِرْزاً وَشِفاءً مِن کُلِّ داءٍ وَسُقْمٍ وآفَةٍ وَعاهَةٍ وَ مِنْ شَرِّ ما أَخافُ وَاحْذَرُ». «⁽¹⁾»

«بار خدایا من را و قلبم را پاک کن، سینه ام را گشاده گردان، ذکر خود و ستایش و درود بر خودت را بر زبانم جاری ساز، پس همانا هیچ نیرویی نیست مگر به عنایت تو، همانا من به یقین دریافتم که اساس و قوام دین من، تسلیم بودن در برابر امر تو و پیروی از سنت نبیّ تو (رسول اکرمصلی الله علیه و آله) و گواهی دادن به همه انبیاء و رسولان تو است که آنان را به سوی همه مردم فرستادی.

بار خدایا این غسل را برای من نور و وسیله

نورانیت و پاکی و محفوظ ماندن و شفا از هر درد و بیماری و ناخوشی و ضرر و نقص و هر آنچه که از آن بیمناک و نگرانم قرار ده.»

زائر با این غسل جسمش را و با دعا و توبه جانش را شستشو می دهد تا هنگام حضور در محضر معصومان علیهم السلام، از هر گونه آلودگی پاک و پیراسته باشد.

12- صدقه

مستحب است مسافر هنگام حرکتصدقه دهد و با نیکی به مردم، سفر را آغاز کند. امامصادق علیه السلام در این زمینه فرموده اند:

«تَصَدَّقْ وَاخْرُجْ ایَّ یَوْمٍ شِئْتَ». «⁽¹⁾»

«صدقه بده و هر روزی خواستی حرکت کن.»

همچنین زید زرّاد می گوید: از امامصادق علیه السلام شنیدم که فرمود:

«هرگاه یکی از شما از منزل خارج شود، پسصدقه دهد و بگوید:

اللَّهُمَّ أَظِلَّنِی تَحْتَ کَنَفِکَ وَ هَبْ لِی السَّلَامَةَ فِی وَجْهِی هَذَا ابْتِغَاءَ السَّلَامَةِ وَ الْعَافِیَةِ وَ

الْمَغْفِرَةِ وَ اصْرِفْ عَنِّی أَنْوَاعَ الْبَلَاءِ اللَّهُمَّ فَاجْعَلْهُ لِی أَمَاناً فِی وَجْهِی هَذَا وَ حِجَاباً وَ سِتْراً وَ مَانِعاً وَ حَاجِزاً مِنْ کُلِّ مَکْرُوهٍ وَ مَحْذُورٍ وَ جَمِیعِ أَنْوَاعِ الْبَلَاءِ إِنَّکَ وَهَّابٌ جَوَادٌ مَاجِدٌ کَرِیمٌ

صدقه و این دعا موجب می شود تا خداوند شما را از بلاهای زمینی و آسمانی حفظ کند.» «⁽¹⁾»

صدقه، برکات فراوانی دارد که یکی از آنها پیش گیری از مرگ بد است. رسول خداصلی الله علیه و آله فرمود:

«الصَّدَقةُ تَمْنَعُ مَیتَةَ السُّوْء». «⁽²⁾»

«صدقه از مرگ بد و دلخراش جلوگیری می کند.»

همچنین هفتاد نوع بلا را دفع می کند «⁽³⁾» و هفتاد در از بلا را به روی انسان می بندد. «⁽⁴⁾»

به این نکته مهم نیز باید توجه داشت که گرچه

صدقه گیرنده فرد فقیر و مسکین است، لیکن گیرنده اصلی خداوند است وصدقه دهنده در حقیقت، با خدا معامله کرده و چند برابر آن در دنیا و آخرت، پاداش دریافت خواهد کرد. امامصادق علیه السلام فرمود:

«همانا خداوند تبارک و تعالی می فرماید:

هیچ چیزی نیست مگر آن که، کسی را مأمور کرده ام تا آن را بگیرد، جزصدقه که آن را خود دریافت می کنم. «⁽¹⁾»

13- آغاز سفر با نماز

مستحب است مسافر، سفر خود را با نماز، که یاد خدا است، آغاز نماید.

امامصادق علیه السلام از طریق پدران بزرگوارشان، از رسول خداصلی الله علیه و آله نقل کرده اند که فرمود:

مردی که عازم سفر است، هیچ چیزی برای خانواده اش از خود باقی نمی گذارد. بهتر است هنگام رفتن دو رکعت نماز بخواند و بگوید:

«اللَّهُمَّ انّی أَسْتَودِعُکَ نَفْسی وَ اهْلی وَ مالی وَ ذُرِّیَتی وَ دُنْیایَ وَ آخِرَتی وَ أَمانَتی وَ خاتِمَةَ عَمَلی، الّا اعْطاهُ اللَّه

عَزَّ وَ جَلَّ ما سَأَلَ». «⁽¹⁾»

«بارخدایا! خود و خانواده و مال و اولاد و دنیا و آخرت و امانت و پایان کارم را نزد تو به امانت می گذارم. [این دعا را کسی نمی خواند] مگر این که آن چه را از خدا خواسته، به او عنایت می کند.»

14- دعا هنگام خروج

صباح حذاء گوید: از موسی بن جعفر علیهما السلام شنیدم که فرمود:

اگر یکی از مردان شما قصد مسافرت کرد، هنگام خروج از منزل رو به سمتی که به قصد آن در حرکت است بایستد و سوره حمد را در چهار سوی خود بخواند، همچنین «معوّذتین» [سوره های فلق و ناس و «قل هواللَّه احد» و «آیةالکرسی» را در پیش رو و سمت راست و پشت سر بخواند و سپس بگوید:

«اللَّهُمَّ احْفَظْنِی وَ احْفَظْ مَا مَعِی وَ سَلِّمْنِی وَ سَلِّمْ مَا مَعِی وَ بَلِّغْنِی وَ بَلِّغْ مَا مَعِی بِبَلاغِکَ الْحَسَنِ الْجَمِیلِ». «⁽²⁾»

«بار خدایا! مرا و هر چه همراه من است را نگهدار و من و هر چه با من است را سالم بدار و من و هر چه با من است را به مقصد برسان، به گونه ای شایسته و زیبا.»

[آن گاه خداوند او را با آن چه همراه خود دارد محفوظ داشته و به سلامت به مقصد می رساند.

همچنین امامصادق علیه السلام در حدیث دیگری فرمود:

«هرکس هنگام بیرون رفتن از خانه، ده مرتبه سوره «قُل هُوَ اللَّهُ احَد» (توحید) را بخواند، پیوسته در پناه و حمایت خداوند است تا به خانه برگردد». «⁽¹⁾»

همچنین به نقل از ابوحمزه ثمالی هرگاه امام باقر علیه السلام از خانه بیرون می رفت می فرمود:

«بِسْمِ اللَّهِ خَرَجْتُ وَ عَلَی اللَّهِ تَوَکَّلْتُ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ». «⁽²⁾»

«به نام خدا خارج شدم و بر او توکل کردم، هیچ توانایی و نیرویی نیست جز به نیروی خدا.»

نیز امیر مؤمنان علی علیه السلام، هنگام بیرون رفتن از خانه برای مسافرت، این دعا را می خواند:

«اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ وَعْثَاءِ السَّفَرِ وَ کَآبَةِ الْمُنْقَلَبِ وَ سُوءِ الْمَنْظَرِ فِی الْأَهْلِ وَ الْمَالِ وَالْوَلَدِ اللَّهُمَّ أَنْتَ الصَّاحِبُ فِی السَّفَرِ وَ أَنْتَ الْخَلِیفَةُ فِی الْأَهْلِ وَ لا یَجْمَعُهُمَا غَیْرُکَ لِأَنَّ الْمُسْتَخْلَفَ لایَکُونُ مُسْتَصْحَباً وَالْمُسْتَصْحَبُ لا یَکُونُ مُسْتَخْلَفاً» «⁽¹⁾»

«بار خدایا! به تو پناه می برم از سختی های سفر و اندوهناک برگشتن و بد نگری [مردم در جان و خانواده و مال و فرزندم؛ بار خدایا! تو در سفر همراه منی و جانشین من در خانواده ام و جز تو کسی نیست که بتواند میان این دو جمع کند [و در سفر همراه و در وطن جانشین باشد] زیرا آن که بازمانده و [در وطن جانشین در خانواده باشد [در سفر] همراه و رفیق نیست و آن که رفیق سفر است، جانشین در خانواده نیست.»

پیمودن راه و طیّ مسیر در زمین و آسمان، همراه با فراز و نشیب و اوج و فرود است. اتومبیل وقتی به مناطق

کوهستانی می رسد، جاده های پر پیچ و خم کوهستان را طی کرده بالا می رود و پس از رسیدن به بلندی سرازیر می شود. پس سزاوار است مسافر و زائر در تمامی این مراحل به یاد خدا بوده، زیر لب زمزمه عاشقانه با خدا داشته باشد.

رسول خداصلی الله علیه و آله هر زمان در مسیری بالا می رفت «اللَّه اکبر» و آن گاه که فرود می آمد «سبحان اللَّه» می گفت. «⁽¹⁾»

برخی مناطق در میان راه، همچون گردنه هایصعب العبور و راه های پرپیچ و خم، خطرناک و ترس آفرین اند، امامصادق علیه السلام فرمود:

اگر به جایی رسیدی که ترسانی، این آیه را بخوان:

«وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَصِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِی مُخْرَجَصِدْقٍ وَ اجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطاناً نَصِیراً». «⁽²⁾»

«پروردگارا! مرا [در هرکاری به طرز درست وارد کن و به طرز درست خارج ساز و از جانب خود برای من تسلّطی یاری بخش قرار ده [و پیروزی و یاری عنایت فرما].»

نیز امام سجاد علیه السلام فرمود:

«اگر کسی پیاده حج گزارد و سوره «إنّا انْزلناه ...» [سوره قدر] را بخواند، درد سخت پیاده روی را لمس نمی کند». «⁽¹⁾»

دعاهای سفر فراوان است و پیشوایان دین برای مراحل مختلف همچون: خروج از منزل، زمان سوار شدن بر مرکب، هنگام حرکت و زمان فرود آمدن، دعاهای گوناگونی را نقل کرده اند که به دلیل رعایت اختصار، از ذکر آن ها خودداری می شود. علاقه مندان می توانند به کتاب های مربوط مراجعه کنند.

15- همراه داشتن دارو

در عصر حاضر، با توجه به توسعه گردشگری در جهان، مسؤولان هر کشوری تلاش می کنند تا امکانات رفاهی و پزشکی را برای مسافران فراهم سازند.

جمهوری اسلامی ایران نیز در کاروان های زیارتی، امکانات پزشکی و دارویی را برای زائران فراهم کرده است، در عین حال اگر زائری بیماری خاصّی دارد، لازم است داروهای ضروری و سوابق مربوط به بیماری خود را بردارد. دیگران نیز برای دردها و بیماری های سطحی، مقداری دارو بردارند تا در

صورت نیاز از آن استفاده کنند. لقمان حکیم به فرزندش فرمود:

« [در مسافرت با خود دارو بردار [تا درصورت نیاز] هم تو و هم همسفرانت از آن بهره گیرند ...». «⁽¹⁾»

16- نیازمندی های سفر

شایسته است مسافر برخی از نیازمندی های خود را همراه بردارد تا هنگام نیاز از آن بهره گیرد. طبق نقل عایشه «رسول خداصلی الله علیه و آله هرگاه به مسافرت می رفت، چند چیز با خود برمی داشت:

1- آیینه 2- سرمه دان 3- شانه کوچک (مِدْرَی) 4- مسواک 5- شانه بزرگ». «⁽²⁾»

امّ سعد انصاری نیز گوید:

رسول خداصلی الله علیه و آله در مسافرت آیینه و سرمه دان را از خود دور نمی کرد. «⁽³⁾»

مرحوم مجلسی رحمه الله نیز در بحارالأنوار نقل می کند:

«رسول خداصلی الله علیه و آله هرگاه به مسافرت می رفت،

شانه، مسواک و سرمه دان با خود برمی داشت.» «⁽¹⁾»

با توجه به خصوصیات اخلاقیِ رسول خداصلی الله علیه و آله، می توان از این احادیث به خوبی دریافت که پیروان آن حضرت، باید در مسافرت ها ابزار و وسایلی که آنان را در آراسته بودن و نظم و ترتیب یاری می دهد، همراه بردارند و از بی نظمی و آشفتگی سر وصورت و وضعیت ظاهری خود دوری ورزند.

همچنین به نقل از امامصادق علیه السلام در وصیت لقمان به فرزندش این چنین آمده است:

«ای پسرم، شمشیر و کفش و عمامه و ریسمان و مشک آب و نخ خیاطی و سوزن در سفر همراه داشته باش و داروی بیشتری همراه خود بردار تا هم خود و هم همراهانت از آن استفاده کنید و در هر کاری که نافرمانی خدا در آن نباشد، با همسفرانت موافقت کن». «⁽²⁾»

مرحوم فیض نقل کرده است که بعضی از متوکّلین و کسانی که توکل به خداوند در وجود آنان قوی بود، در

سفر و وطن، قمقمه، ریسمان، سوزن و نخ و قیچی را از خود جدا نمی کردند و می گفتند: «این ها مربوط به دنیا نیست». «⁽¹⁾»

البته آنچه در این روایت و نظیر آن آمده، نیازمندی های مسافران در آن زمان بوده و طبیعی است که در این دوران نیز باید مسافر نیازمندی های این زمان همچون: مسواک، دمپایی، قیچی، ناخن گیر و ... را همراه داشته باشد.

17- همراه داشتن خوراکی

شایسته است زائران در سفرهای زیاتی، از پاکیزه ترین اموال خود بهره گیرند. رسول خداصلی الله علیه و آله فرمود:

«از بزرگواری مرد این است که هنگام رفتن به مسافرت، توشه اش پاکیزه باشد.» «⁽²⁾»

نیز امامصادق علیه السلام فرمود:

«زیادی توشه و پاکیزه بودن و بخشش آن به همراهانی که در سفر با شما هستند، از

نشانه های جوانمردی است». «⁽¹⁾»

همچنین امام سجاد علیه السلام هرگاه به قصد حج یا عمره، به مکه مسافرت می کرد، از بهترین و پاکیزه ترین خوراکی ها، مانند: بادام، شکر، سویق و آرد نرم الک نکرده، همراه خود برمی داشت. «⁽²⁾»

گفتنی است، خوراکی هایی که مسافر همراه خود برمی دارد، نباید فاسد شدنی باشد و تنها خوراکی های خشک و قابل نگهداری در شرایط آب و هوایی مختلف، برای استفاده در سفر مناسب است.

18- همراه داشتن تربت حسینی

یکی از توصیه های امامصادق علیه السلام به مسافران همراه داشتن مقداری تربت امام حسین علیه السلام است.

روزی از آن حضرت پرسیدند: ای فرزند رسول خداصلی الله علیه و آله، همان گونه که تربت قبر حسین بن علی علیهما السلام شفای هر دردی است، آیا ایمن بخش از هر ترس و نگرانی هم هست؟

امامصادق علیه السلام فرمود: اگر یکی از شما بخواهد از هر ترسی در امان باشد، تسبیحی از تربت حسین علیه السلام با خود

برگیرد و هنگام خفتن در بستر، دعای وقت خفتن را سه مرتبه بخواند، آن گاه آن تربت را بوسیده، بر چشمان خود بگذارد و بگوید:

«اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِّ هَذِهِ التُّرْبَةِ وَ بِحَقِّصَاحِبِهَا وَ بِحَقِّ جَدِّهِ وَ بِحَقِّ أَبِیهِ وَ بِحَقِّ أُمِّهِ وَ أَخِیهِ وَ بِحَقِّ وُلْدِهِ الطَّاهِرِینَ اجْعَلْهَا شِفَاءً مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ أَمَاناً مِنْ کُلِّ خَوْفٍ وَ حِفْظاً مِنْ کُلِّ سُوءٍ». «⁽¹⁾»

سپس آن تربت را در جیب خود گذارد. اگر در وقت عشا چنین کند تاصبحگاهان در پناه خدا خواهد بود.

همچنین در حدیث دیگری راوی گوید:

امام علی بن موسی الرضا علیه السلام یک بسته لباس از خراسان برای من فرستاد که داخل آن قدری خاک آمیخته با آب (گِل) وجود داشت، از فرستاده حضرت پرسیدم، این چیست؟ در جواب گفت:

«این گل قبر حسین علیه السلام (تربت حسینی) است.

حضرت لباس و چیزی برای کسی

نمی فرستند مگر آن که در آن تربت حسینی قرار می دهد و می فرماید: این (تربت) به اذن پروردگار باعث ایمنی و حفاظت است.» «⁽¹⁾»

19- بدرقه مسافر

مستحب است مردم مسافر را هنگام سفر بدرقه کنند؛ چراکه مسافر در شرایط روحی خاصی به سر می برد، از فرزندان و خویشان و نزدیکان و زندگی و خانه و کاشانه خویش جدا می شود و تا مدتی از آنان دور می ماند. بدرقه مسافر و محبت نسبت به او و دعا کردن در حق او، از آلام سفر می کاهد و روح مسافر را آرام می کند. امامصادق علیه السلام در این باره فرمود:

«کَانَ إِذَا وَدَّعَ رَسُولُ اللَّهِصلی الله علیه و آله رَجُلًا قَالَ:

أَسْتَوْدِعُ اللَّهَ دِینَکَ وَ أَمَانَتَکَ وَ خَوَاتِیمَ عَمَلِکَ وَ وَجَّهَکَ لِلْخَیْرِ حَیْثُمَا تَوَجَّهْتَ وَ رَزَقَکَ التَّقْوَی وَ غَفَرَ لَکَ الذُّنُوبَ». «⁽²⁾»

«رسول خداصلی الله علیه و آله هر گاه با مردی خداحافظی می کرد، می فرمود: دین و امانتت و سرانجام کارت را به خدا بسپار و به هر کجا می روی،

خداوند خیر و خوبی را به روی تو بگشاید و تقوای الهی را روزی ات کند و گناهانت را بیامرزد.»

و نیز در حدیث دیگری امام باقر علیه السلام فرمود:

رسول خداصلی الله علیه و آله هرگاه با مسافری خداحافظی می کرد، دست او را می گرفت و می فرمود:

«خداوند همسفران خوبی نصیبت کند و یاری تو را کامل گرداند و مشکلات سفر را بر تو آسان کند، دور را برای تو نزدیک و گرفتاری هایت را برطرف سازد و دین و امانت و فرجام کارت را حفظ کند و راه هر خیری را به روی تو بگشاید. بر تو باد به رعایت تقوای الهی. خودت را به خدا بسپار و به امید برکت خداوند- عزّوجلّ- حرکت کن». «⁽¹⁾»

در حدیث دیگری آمده است:

رسول خداصلی الله علیه و آله هرگاه با مؤمنان خداحافظی می کرد می فرمود:

«زَوَّدَکُمُ اللَّهُ التَّقْوَی وَ وَجَّهَکُمْ إِلَی کُلِّ خَیْرٍ وَ قَضَی لَکُمْ کُلَّ حَاجَةٍ وَ سَلَّمَ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ

دُنْیَاکُمْ وَ رَدَّکُمْ سَالِمِینَ إِلَی سَالِمِینَ». «⁽¹⁾»

«خداوند بر تقوای شما بیافزاید و شما را به سوی کارهای خیر متوجه سازد، نیازهای شما را برآورد و دین و دنیای شما را سالم بدارد و شما را به سلامت بازگرداند.»

این سیره حسنه، جوّ معنوی خاصی در مسافر و نیز بستگان و دوستان او ایجاد می کند، به شکلی که زائر در تمامی اماکن مقدس، بدرقه کنندگان را یاد و دعا خواهد کرد.

امیر مؤمنان و دیگر ائمه علیهم السلام نیز بر انجام این سنّت پایدار بودند. آن گاه که ابوذر، یارصادق وصمیمی رسول خداصلی الله علیه و آله توسط خلیفه سوم به ربذه تبعید گردید، عثمان مقرر کرد تا هیچ کس اباذر را بدرقه نکند، این خبر به امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام رسید، حضرت گریست آن گونه اشک روی محاسن ایشان جاری شد، سپس فرمود:

«این چنین باصحابه رسول خداصلی الله علیه و آله عمل می کنند؟ اّنا للَّه و انا الیه راجعون»

آنگاه از جا برخاست و در حالی که حسن و حسین علیهما السلام، عبداللَّه بن عباس، فضل، قثم، عبیداللَّه، عقیل

و عمار یاسر آن حضرت را همراهی می کردند، به اباذر رسید و وی را بدرقه کرد .... «⁽¹⁾»

سپس امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: با برادرتان [ابوذر] وداع کنید؛ زیرا آن که آهنگ سفر دارد باید برود و بدرقه کننده باید بازگردد، سپس هر یک از بدرقه کنندگان آن چه در دل داشت بازگو کرد. حسن بن علی علیهما السلام به ابوذر فرمود:

«ای ابوذر، خداوند تو را بیامرزد! همانا این قوم، تو را به رنج و بلا گرفتار کردند؛ زیرا تو جلو تعرّض آن ها به دینت را گرفتی، آنان نیز دنیای خویش را از تو منع کردند. تو فردای قیامت به آن چه آن ها را جلوگیری کردی، بسی نیازمند و از آن چه تو را منع کردند بی نیازی».

ابوذر نیز در پاسخ گفت:

«خداوند لطفش را به شما اهل بیت ارزانی دارد! من در دنیا جز شما مقصدی ندارم؛ هرگاه شمارا می بینم، به یاد جدّتان رسول خداصلی الله علیه و آله می افتم.» «⁽²⁾»

بدرقه مسافر، سنّت رسول خداصلی الله علیه و آله است. ابوذر درباره غزوه ذات السّلاسل گوید:

«رسول خداصلی الله علیه و آله علی علیه السلام را فراخواند و همراه با سپاهی ایشان را به جنگ گسیل داشت.

سپس هنگام حرکت، آن حضرت همراه با علی ابن ابی طالب علیه السلام بیرون آمده، علی علیه السلام را بدرقه کرد .... در کنار مسجد احزاب، در حالی که علی علیه السلام بر اسب سفیدی سوار بود، رسول خداصلی الله علیه و آله به ایشان سفارش هایی فرمود. سپس با وی وداع و علی علیه السلام به سوی جبهه حرکت کرد ....» «⁽¹⁾»

20- پنهان کاری ممنوع

مرحوم فیض در آداب سفر به نقل از غزالی آورده است:

«شایسته است مسافر تمامی بار خود را مشخص نموده، آن را به رؤیتصاحب مرکب برساند و با قرارداد و عقدصحیح، آن مرکب را اجاره کند تا میان آن ها [در طول مسیر] درگیری رخ ندهد که در نتیجه باعث

کدورت و رنجش خاطر گردد. همچنین شایسته است از پرگویی و لجاجت باصاحب مرکب پرهیز کند و روا نیست بیش از آن چه در قرار داد مشخص کرده بر آن بار زند، هر چند سبک باشد؛ زیرا هر چیزی از کم به زیاد کشیده می شود و کسی که در اطراف منطقه ممنوعه بگردد، ممکن است در درون آن قرار گیرد (یعنی از اموری که ورود به آن، به نزاع و اختلاف منجر می گردد پرهیز نماید)». «⁽¹⁾»

21- یادآوری نعمت های خداوند

مستحب است مسافر هنگام سوار شدن بر مرکب و وسیله نقلیه، نعمت های الهی را به یاد آورده، از خداوند سپاسگزاری نماید. امامصادق علیه السلام فرمود:

«هنگامی که پا در رکاب نهادی بگو:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم، بِسْمِ اللَّه وَ اللَّه اکْبَر؛ به نام خدا و خدا بزرگ تر است [از آن که به وصف درآید] و آنگاه که بر مرکب جای گرفتی و استقرار یافتی بگو:

«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِلْإِسْلامِ وَ عَلَّمَنَا

الْقُرْآنَ وَ مَنَّ عَلَیْنَا بِمُحَمَّدٍصلی الله علیه و آله، سُبْحَانَ اللَّهِ، سُبْحَانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَ مَا کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ وَ إِنَّا إِلَی رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ، اللَّهُمَّ أَنْتَ الْحَامِلُ عَلَی الظَّهْرِ وَ الْمُسْتَعَانُ عَلَی الْأَمْرِ، اللَّهُمَّ بَلِّغْنَا بَلاغاً یَبْلُغُ إِلَی خَیْرٍ بَلاغاً یَبْلُغُ إِلَی رِضْوَانِکَ وَ مَغْفِرَتِکَ، اللَّهُمَّ لا طَیْرَ إِلَّا طَیْرُکَ وَ لا خَیْرَ إِلَّا خَیْرُکَ وَ لا حَافِظَ غَیْرُکَ». «⁽¹⁾»

«سپاس خدای را که ما را به اسلام هدایت کرد و به ما قرآن آموخت و با فرستادن رسولش محمدصلی الله علیه و آله بر ما منت نهاد؛ منزه است خدا، منزه است خدایی که این مرکب را در اختیار ما نهاد و آن را مسخّر ما ساخت؛ ما توان آن را نداشتیم و همانا به سوی پروردگارمان برمی گردیم و سپاس مخصوص پروردگار جهانیان است.

بار خدایا! تو ما را بر این مرکب سوار نمودی و تو در هر کاری پشتیبان هستی. بار خدایا! ما را به جایی رسان که به خیر و خوبی منتهی گردد، به جایی که به آمرزش و رضوان

تو برسیم. بار خدایا! هیچ امری جز امر تو و هیچ خیری جز خیر تو و حافظ و نگهدارنده ای جز تو نیست.»

همچنین علی بن ربیعه اسدی گوید:

امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام بر مرکب سوار شد، هنگام پا نهادن در رکاب فرمود: «بِسْمِ اللَّهِ»، و پس از آن که روی مرکب استقرار یافت فرمود:

«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَکْرَمَنَا وَ حَمَلَنَا فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَ رَزَقَنَا مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَ فَضَّلَنَا عَلَی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقَ تَفْضِیلًا سُبْحَانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَ مَا کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ». «⁽¹⁾»

«سپاس خداوندی که ما را گرامی داشت و در خشکی و دریا ما را حمل نمود و از غذاهای پاک و پاکیزه به ما روزی داد و ما را بر بسیاری از آفریده های خود برتری بخشید، منزه است خدایی که این مرکب را مسخّر ما ساخت و ما توان تسخیر آن را نداشتیم.»

سپس سه مرتبه «سبحان اللَّه» و سه مرتبه «الحمدللَّه» گفت و آن گاه فرمود:

«رَبِّ اغْفِرْ لِی فَإِنَّهُ لا یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا أَنْتَ». «⁽¹⁾»

«پروردگارا! مرا ببخش، که گناهان را جز تو کسی نمی بخشد.»

و در ادامه فرمود:

رسول خداصلی الله علیه و آله [هنگام سفر] در حالی که من کنار او قرار داشتم، این چنین عمل می کرد. «⁽²⁾»

بنابراین شایسته است زائر هنگام حرکت، لحظه ای با خود بیاندیشد و نعمت های خداوند را به یاد آورد و پروردگار را به خاطر نعمت سلامتی، توفیق یافتن برای چنین سفر ارزشمندی، فراهم ساختن ابزار و وسایل سفر و دیگر نعمت هایی که به او عنایت فرموده سپاس گوید که اگر چنین کند، بر اساس آیه شریفه لَإنْ شَکَرْتُمْ لأَزِیدَنَّکُمْ، خداوند نعمت هایش را در این سفر بر زائر افزون خواهد کرد.

22- پرهیز از عجله و شتاب

در سفر، هرگز در انجام کارها نباید عجله کرد؛ زیرا عجله موجب می شود کار یا به درستی انجام نشود و یا

دارای فضای معنوی مناسب نباشد. رسول خداصلی الله علیه و آله فرمود:

«الْأَنَاةُ مِنَ اللَّهِ وَ الْعَجَلَةُ مِنَ الشَّیْطَانِ». «⁽¹⁾»

«تأنّی در کارها از جانب خدا و عجله از جانب شیطان است.»

مرحوم ملّا مهدی نراقی رحمه الله در تعریف عجله می گوید:

«عجله حالتی در دل است که به مجرّد خطور امری در ذهن، بی درنگ و بدون تأمل درباره آن، به انجام آن اقدام کند. این حالت از لوازم ضعف و کوچکی نفس و از درهای بزرگ ورود شیطان به دل آدمی است که بسیاری از مردم را از این راه به هلاک افکنده است.» «⁽²⁾»

یکی از دلایل مذمّتِ عجله و شتاب، آن است که کارها، اگر بخواهدصحیح انجام شود باید همراه با بصیرت و معرفت باشد و این، نیاز به تأنّی و آرامش وصبر دارد. فردی که شتاب زده عمل می کند فرصت اندیشیدن در کارها را نیافته و در نتیجه کاری انجام می دهد که سرانجامِ آن، پشیمانی و خسران خواهد بود.

امام علی علیه السلام فرمود:

«مَعَ الْعَجَلِ یَکْثُرُ الزَّلَلُ». «⁽¹⁾»

«با شتابزدگی، لغزش ها فراوان گردد.»

امیر مؤمنان علی علیه السلام هنگام شهادت، به فرزند بزرگوارشان امام حسن مجتبی علیه السلام فرمود:

«أَنْهَاکَ عَنِ التَّسَرُّعِ بِالْقَوْلِ وَ الْفِعْلِ». «⁽²⁾»

«تو را از شتاب در گفتار و کردار نهی می کنم.»

23- حفظ دارایی و اثاثیه

مسافر باید حافظ و نگهبان پول و اثاثیه خود باشد و در طول سفر مراقبت کند تا چیزی را گم نکند و یا در محلّی جا نگذارد.صفوان جمّال به امامصادق علیه السلام عرض کرد:

«می خواهم به حج بروم، خانواده من نیز همراه من است، نفقه سفرم را در کیسه ای گذاشته، به کمر می بندم، [نظر شما در این باره چیست؟]

امامصادق علیه السلام فرمود:

آری، پدرم [امام باقر علیه السلام پیوسته می فرمود:

«حفظ و نگهبانی نفقه، از توانمندی مسافر است». «⁽¹⁾»

بنابراین در سفرهای زیارتی، زائر باید مراقب ارز و دیگر کالاهای همراه خود بوده، آنها را بهصندوق امانات تحویل دهد و یا در جای امنی نگهداری کند تا گرفتار سرقت های احتمالی و یا مفقود شدن نشود.

24- پرداخت هزینه ها

رسول خداصلی الله علیه و آله فرمود:

«مستحب است وقتی گروهی با هم به مسافرت می روند، مخارج سفر را از مال خود جدا نموده، آن را پرداخت کنند. این شیوه برای اخلاق آن ها بهتر و برای خودشان پاکیزه تر است»؛ «⁽²⁾»

بدیهی است اگر هر مسافری برای تهیه غذا و امکانات مورد نیاز خود، بخواهد جداگانه تصمیم گیری نموده، اقدام نماید و یا تنها برای خود غذا بپزد، علاوه برصرف وقت زیاد، خستگی روحی به دنبال دارد و از فیض حضور در اماکن مقدس نیز کم بهره خواهد شد.

از این رو شاید بتوان گفت، الگوی امروزه سفرهای

زیارتی و جمعی، عمل به توصیه روایت است که زائر هزینه های خود؛ اعم از هواپیما، هتل، غذا و ... را یک جا پرداخت نموده، به شکل کاروانی حرکت می کند و در مدتی که در اماکن زیارتی حضور دارد، به هیچ وجه دغدغه غذا، مسکن و ... را ندارد و در نتیجه می تواند برای لحظه لحظه حضور خود در مکان های مقدّس برنامه ریزی نموده، بهره معنوی ببرد.

25- اخلاق زائران

رعایت اخلاق اسلامی، یکی از ضروریات سفر است. کسانی که می خواهند از مسافرت خود بهره برده، مورد عنایت حضرت حق قرار گیرند، باید نکاتی را رعایت کنند: امام باقر علیه السلام در رابطه با سفر حاجیان به دیار نور فرمود:

«مَا یُعْبَأُ مَنْ یَسْلُکُ هَذَا الطَّرِیقَ إِذَا لَمْ یَکُنْ فِیهِ ثَلاثُ خِصَالٍ:

وَرَعٌ یَحْجُزُهُ عَنْ مَعَاصِی اللَّهِ وَ حِلْمٌ یَمْلِکُ بِهِ غَضَبَهُ وَ حُسْنُ الصُّحْبَةِ لِمَنْصَحِبَهُ». «⁽¹⁾»

«کسی که به حج می رود و این راه را طی می کند، اگر سه خصلت در وی نباشد مورد

عنایت و توجه [خداوند] قرار نمی گیرد:

1- ورع و پارسایی که او را از گناه بازدارد.

2-صبر و بردباری که بتواند خشم خود را در اختیار گیرد.

3- خوش رفتاری با همراهان.»

از این روایت می توان فهمید که در همه سفرهای معنوی و زیارتی رعایت این نکات، مهم و ضروری است.

در سفرهای زیارتی، به دلیل ازدحام جمعیت و نیز محدودیت امکانات، معمولًا مشکلاتی بروز می کند که اگر زائر دارای ویژگی های فوق نباشد، ممکن است از کنترل خارج شود و خدای ناکرده با دیگران درگیر و موجب آزار و اذیت آنان را فراهم سازد. برای پیشگیری از بروز چنین وضعیتی، در مرحله اول نیاز به ورع و پارسایی است تا زائر بتواند از یک سو خود را کنترل کند و از سوی دیگر به ثمرات زیارت دست یابد.

بنابراین ورع می تواند مانع انجام گناه و موجب آمرزش شود. انس بن مالک می گوید: مردی که می خواست به مسافرت برود، نزد رسول خداصلی الله علیه و آله آمد و به آن حضرت عرض کرد: به من سفارش و توصیه ای بفرمایید. پیامبرصلی الله علیه و آله به او فرمود:

«اتَّقِ اللَّهَ حَیْثُ مَا کُنْتَ وَ أَتْبِعِ السَّیِّئَةَ الْحَسَنَةَ وَ خَالِقِ النَّاسَ بِخُلُقٍ حَسَنٍ». «⁽¹⁾»

«هر کجا بودی از خدا بترس و تقوی داشته باش، بدی را با خوبی پاسخ ده، و با مردم با اخلاق نیکو برخورد کن.»

سپس هنگامی که با او خداحافظی کرد به وی فرمود:

«زَوَّدَکَ اللَّهُ التَّقْوَی وَ جَنَّبَکَ الرَّدَی وَ غَفَرَ لَکَ ذَنْبَکَ وَ وَجَّهَکَ إِلَی الْخَیْرِ حَیْثُمَا تَوَجَّهْتَ». «⁽²⁾»

«خداوند تقوای تو را افزون کند و تو را از بدی ها دور دارد، گناه تو را ببخشد و به هر سو رو می کنی، تو را به خیر و خوبی راهنمایی و متمایل سازد.»

زائر در مرحله بعد باید تمرین کند تا در برابر مشکلات و سختی هاصبور و بردبار بوده، آشفته و خشمگین نشود. رسول خداصلی الله علیه و آله در این زمینه فرمود:

«خشم ایمان را تباه می کند، چونان که سرکه

عسل را خراب و فاسد می کند.» «⁽¹⁾»

روزی عربی بیابانی نزد رسول خداصلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد:

من مردی بیابان نشینم، سخنانی جامع به من بیاموز [تا راهنمای عملم باشد].

حضرت فرمود: به تو فرمان می دهم خشمگین نشوی!

عرب سه بار سؤال خود را تکرار کرد و حضرت همان پاسخ را داد، تا آن که آن مرد به خود آمد و گفت:

پس از این دیگر چیزی سؤال نمی کنم؛ رسول خداصلی الله علیه و آله جز به خیر، مرا فرمان نداده است. «⁽²⁾»

سخن امامصادق علیه السلام زیبایی کلام رسول خداصلی الله علیه و آله را تفسیر می کند که فرمود:

«الْغَضَبُ مِفْتَاحُ کُلِّ شَرٍّ». «⁽³⁾»

«خشم، کلید هر بدی است.»

بنابراین هر زائری باید مراقب خود باشد تا بر کسی خشم نگیرد و اگر خشمگین شد، خشم خویش را فرو بَرد و اجازه ندهد به درگیری و خشونت مبدّل گردد.

امامصادق علیه السلام فرمود:

«هیچ بنده ای خشم خود را فرو نبرد مگر آن که خداوند بر عزّت او در دنیا و آخرت بیافزاید ...». «⁽¹⁾»

و سفارش دیگر، خوش رفتاری با همسفران است.

امامصادق علیه السلام فرمود:

«خویشتن را آماده ساز تا با هرکس همراه می شوی، همنشینی خوب و خوش اخلاق باشی، زبانت را نگه دار و خشمت را فرونشان، از کارهای بیهوده و بی فایده کم کن، عفو و بخشش ات را برای دیگران بگستران و سخیّ و گشاده دست باش». «⁽²⁾»

مردی نزد رسول خداصلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: ای رسول خدا به من سفارشی فرما. حضرت توصیه هایی به او نمود، از جمله فرمود: با برادر دینی ات با روی گشاده برخورد کن. «⁽³⁾»

یکی از اصحاب امامصادق علیه السلام نیز می گوید:

به آن حضرت عرض کردم: حدود حسن خلق چیست؟ امام علیه السلام در جواب فرمود:

«این که بال خود را برای دیگران بگسترانی و نرم خو باشی، سخن شیرین بگویی و با برادر دینی ات با خوش رویی برخورد کنی.» «⁽¹⁾»

همچنین ابو ربیع شامی می گوید: خدمت امامصادق علیه السلام رسیدم، در حالی که خانه پر از جمعیت بود و جمعی از اهالی خراسان و شام و دیگر نقاط جهان آن جا حضور داشتند، به شکلی که من جایی را نیافتم تا بنشینم. سپس امامصادق علیه السلام در حالی که تکیه داده بودند، روی دوزانو نشسته، فرمودند:

«ای شیعیان آل محمد، از ما نیست آن کس که به هنگام خشم، خود را کنترل نکند و از ما نیست آن کس که با همنشین خود، به خوشی سخن نگوید و با هم نوعان خود خوش خلقی ننماید و با رفیقان خود رفاقت نکند و برای همسایگان خود همسایه خوبی نباشد. ای شیعیان آل محمد، از خداوند بترسید و تا می توانید تقوا داشته باشید؛ و لاحول و لا قوة إلّا باللَّه». «⁽²⁾»

26- مهرورزی به مردم

توجه به ارزش های اخلاقیِ اسلام در سفر، مسافرت را بسیار شیرین و جاذبه دار می کند. برای آن که از هرگونه کدورتی پیشگیری شود، زائران در برخورد با همسفران نکاتی را باید رعایت کنند:

امامصادق علیه السلام به نقل از رسول خدا علیه السلام، به برخی از این امور اشاره داشته، فرموده اند:

«سه چیز پایه های دوستی مرد با برادر دینی خود را محکم می کند:

1- همیشه با خوش رویی با او برخورد کند؛

2- در مجلس هر گاه به سوی او آمد، برایش جا باز کند و او را در کنار خود بنشاند؛

3- او را به هر نامی که خودش دوست دارد،صدا بزند». «⁽¹⁾»

امام باقر علیه السلام نیز فرمود:

«روزی یکی از اعراب بنی تمیم به حضور رسول خداصلی الله علیه و آله شرفیاب شد و عرض کرد: یا رسول اللَّه به من سفارشی فرما.

حضرت ضمن سفارش هایی به او فرمود: با مردم دوستی کن و آنان را دوست بدار تا تو را دوست بدارند». «⁽¹⁾»

27- احترام به سالخوردگان

در هر کاروانی معمولًا تعدادی از افراد سال خورده وجود دارند که نیازمند کمک همسفران خویش اند. هنگام سوار شدن و پیاده شدن از اتوبوس و رفتن و برگشتن به حرم، سزاوار است دیگر زائران، آنان را بر خود مقدم داشته، یاری دهند.

امامصادق علیه السلام فرمود:

«احترام به سالخورده، احترام به خدا است». «⁽²⁾»

در حدیثی دیگر رسول خداصلی الله علیه و آله فرمود:

«هر کس، سالمندی را که در اسلام موی خود را سپید کرده احترام کند، خداوند او را از هراس روز قیامت آسوده سازد». «⁽³⁾»

28- سلام به همسفران

انس و علاقه میان برادران و خواهران دینی، یکی از زیباترین هدیه های دین مقدس اسلام به مردم است. از جمله اموری که می تواند این پیوند را استوار سازد، سلام کردن به یکدیگر است. بنابراین در برخوردهای داخل کاروان و نیز در دیدار با دیگر مسلمانان، سخن را با سلام آغاز کنید. رسول خداصلی الله علیه و آله فرمود:

«پیش از سخن گفتن سلام کنید و کسی که بدون سلام سخن را آغاز کرده، پاسخش را ندهید». «⁽¹⁾»

همچنین در حدیث دیگری فرمود:

«نزدیک ترین مردم به خدا و رسولش کسی است که در سلام کردن پیش قدم باشد.» «⁽²⁾»

در سلام کردن نیز باصدای بلند سلام دهید تا طرف مقابلصدای شما را بشنود. امام باقر علیه السلام فرمود:

«خداوند، آشکار سلام کردن را دوست می دارد». «⁽³⁾»

امامصادق علیه السلام نیز فرمود:

«هرگاه یکی از شما به دیگری سلام دهد،صدا به سلام بلند کند و نگوید: من سلام کردم، آن ها جوابم را ندادند. شاید سلام کرده و آن ها نشنیده باشند! هر یک از شما نیز که جواب سلام را می دهد، بلند جواب دهد تا مسلمانی نگوید: من سلام کردم و پاسخ من را ندادند ...». «⁽¹⁾»

پیشوایان دینی، روش اجرایی سلام کردن را نیز به ما آموخته اند. امامصادق علیه السلام فرمود:

«کوچک بر بزرگ، رهگذر بر کسی که نشسته و آنان که تعدادشان کم است بر کسانی که تعدادشان بیشتر است، سلام کنند.» «⁽²⁾»

همچنین اگر تعدادی در مجلسی نشسته اند، آنان که تازه به مجلس وارد می شوند، به آنان که قبلًا در آن مجلس حضور یافته اند، سلام کنند. «⁽³⁾»

اما اگر جمعی نشسته اند و گروهی به مجلس وارد شده و سلام کنند، کافی است یک نفر آن را پاسخ دهد. «⁽⁴⁾»