مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : فرصت ولایتعهدی امام رضا علیه السلام در نشر معارف اسلامی/محمد تقی فلسفی

مشخصات نشر : آستان قدس رضوی-دانشگاه علوم اسلامی: کنگره جهانی امام رضا، 1404

مشخصات ظاهری : 22ص.

وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی : 1206512

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: خانم عسل بی غم

اشاره

شناسنامه:

مقاله: فرصت ولایتعهدی امام (علیه السلام) در نشر معارف اسلامی

نویسنده: محمد تقی فلسفی

ناشر: کنگره جهانی حضرت رضا (علیه السلام)

حروف چینی و چاپ: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم

تیراژ: . 100 نسخه

تاریخ: ذی القعده 1404

محل نشر: آستان قدس رضوی - دانشگاه علوم اسلامی

فرصت ولایتعهدی امام رضا (علیه السلام) در نشر معارف اسلامی

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

در زمان حکومت بنی امیه و آل مروان، مسلمانان در سخت ترین شرائط فشار و اختناق قرار داشتند ظلم و تعدی خلفاء و عمال جنایتکارشان زندگی را آن چنان بر مردم تلخ و طاقت فرسا نموده بود پیوسته در نگرانی و ناامنی به سر می بردند. جان و مال، عرض و شرف، زن و فرزند، و خلاصه جمیع شؤون حیاتی خویش را همواره در معرض خطرات گوناگون احساس می نمودند. بعضی از آنان تعالیم الهی و عدل اسلامی را به شدت پای مال کردند و ظلم و بیدادگری را به اوج خود رساندند.

قالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِیزِ: لَوْ جَاءَتْ کُلُّ أُمَّةٍ بِخَبیثها وَ جِئْنَا بالْحَجاج لَعَلَیْنَاهُمْ. ⁽¹⁾ عمر بن عبدالعزیز می گفت: اگر هرامتی با خبیث خودش بیاید و ما با حجاج بیائیم بر همه آن ها غلبه خواهیم نمود.

حکومت ظالمانه بنی امیّه و آل مروان حدود صد سال به طول انجامید در این مدت به نسبتی که بغض و کینه مردم نسبت به آنان رو به تزاید می رفت

به همان نسبت محبت آنان به ائمه معصومین (علیهم السلام) افزایش می یافت و دوستی اهل بیت رسول گرامی در دل ها عمیق تر می شد و این دل بستگی و علاقه مردم به آل رسول (صلی الله علیه و آله) هم چون خاری در چشم بنی امیه بود و همواره آنان را رنج می داد و برای چاره جوئی و حل مشکل، شیعیان را تحقیر و اهانت می نمودند و به اشکال مختلف آزارشان می دادند و اگر افرادی از آنان در جامعه مؤثر و نافذالکلام بودند به عنوان شریک مردم بر ضد حکومت یا تحت عناوین دیگر به مرگ محکومشان می ساختند.

ائمه طاهرین (علیهم السلام) را نیز تحت مراقبت قرار می دادند، از روابط با آنان جلوگیری می نمودند تا رفته رفته فراموش شوند و از یاد جامعه بروند و اگر به نتیجه نمی رسیدند سرانجام مسمومشان می ساختند و به حیات مقدسشان خاتمه می دادند.

این کارهای ناروا و ظالمانه نه تنها به محبوبیت اهل بیت آسیبی نرساند بلکه بر محبوبیتشان افزود تا جائی که بنی عباس در قیام انقلابی خود از محبوبیت آل رسول استفاده نمودند و برای برانداختن حکومت بنی امیه، خود را طرفدار ائمه معصومین معرفی کردند و بدین وسیله افکار عمومی متوجه نهضت خویش ساختند و از حمایت شیعیان و دوستداران اهل بیت برخوردار گردیدند. اما اینان نیز پس از آن که در انقلاب پیروز شدند و به هدف خود دست یافتند عملاً روش بنی امیه را در پیش گرفتند و نسبت به خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) و شیعیان پاک دل، بد رفتاری و خشونت را آغاز نمودند.

برای آن که مردم را از امام صادق (علیه السلام) جدا کنند به دستور منصور دوانیقی خانه حضرت و کوچه های اطراف منزل، زیر نظر مأمورین قرار گرفت و کسی جرأت رفت وآمد نداشت و آن قدر سخت گرفتند که بعضی از

دوستان آن حضرت برای سؤال مسائل دینی، لباس کاسب دوره گرد پوشیدند و به نام فروش متاع به راهرو خانه امام رفتند حضرت را ملامت نمودند و مسائل مورد نظر را پرسش نمودند اما هر لحظه ممکن بود گرفتار شوند.

موقعی منصور به این فکر افتاد که رفتار خود را با امام تغییر دهد، از در دوستی وارد شود، و زمینه رفت و آمد حضرت را در کاخ خلافت فراهم نماید تا بدین وسیله گروهی از شیعیان را در علاقه و محبتی که به به امام دارند دل سرد کند از این جهت که چرا فرزند گرامی پیامبر (صلی الله علیه و آله) تغییر روش داده و همکاری با حکومت ظالم منصور را پذیرا شده است و گروه دیگر را به این تصور وادارد که حکومت منصور، برحق و مرضی خداوند است و اگر چنین نبود مورد امضای امام معصوم قرار نمی گرفت و حضرتش آن را تلقی به قبول نمی فرمود و نتیجه در هر دو صورت به نفع حکومت عباسی خواهد بود.

فَأَرْسَلَ إِلَیْهِ لِمَ لا تَغْشَانَا کَمَا یَغْشَانَا سَائِرُ النَّاسِ ؟ پیام فرستاد چرا شما همانند سایر مردم با ما رفت و آمد نمی نمائی؟

امام (علیه السلام) پاسخ داد:

مَا عِنْدَنَا مِنَ الدُّنْیا ما نخافک عَلَیْهِ وَلا عِنْدَکَ مِنَ الآخِرَةِ ما نَرْجُوک لَهُ وَلا أَنْتَ فی نِعْمَةٍ فَنُهَنِتَکَ عَلَیْها وَلا تَعُدُّها یَفْمَةً فَتُعَزِّیکَ عَلَیْها فَلِمَ نَغشاکَ ؟ نزد ما از ذخائر دنیوی چیزی نیست که بر آن از تو بترسیم ونزد تو از آخرت چیزی نیست که برای نیل به آن امیدوار به تو باشیم. نه در نعمتی قرارداری که به تو تبریک بگوئیم و نه وضع موجود خود را نقمت و مصیبتی به حساب می آوری که تو را تسلیت دهیم پس برای چه با تو رفت و آمد نمائیم؟

گرچه جواب امام (علیه السلام) برای منصور، بسیار سنگین بود اما او با

وقوفی که به ارزش معنوی و نفوذ اجتماعی آن حضرت داشت سنگینی پاسخ را نادیده گرفت و به امید جلب موافقت امام، پیام دیگری به این صورت فرستاد.

إِنَّکَ تَصْحَبُنَا لِتَنْصَحَنَا با ما مصاحبت می فرمائید که نصیحت و اندر زمان گوئید. امام صادق (علیه السلام) پاسخ داد مَنْ أرادَ الدُّنْیا فَلا یَنْصَحُکَ وَمَنْ أرادَ الْآخِرَةَ فَلا یَصْحَبُکَ ⁽¹⁾.

کسی که هدفش دنیا است تو را پند و اندرز نمی دهد و کسی که طالب آخرت است با شما هم نشین و مصاحب نمی شود.

منصور دوانیقی از امام صادق (علیه السلام) مأیوس شد و دانست آن حضرت دعوتش را اجابت نمی نماید، با وی روابط دوستانه برقرار نمی سازد، و به کاخ خلافت رفت و آمد نخواهد نمود از آن پس بر فشار خود افزود و به صور مختلف امام (علیه السلام) و شیعیان را در مضیقه گذارد و بالأخره با مسموم نمودن آن حضرت به حیات مقدسش خاتمه داد هارون الرشید نیز با موسی بن جعفر (علیهما السلام) روش ظالمانه ای داشت حضرتش را زندانی نمود و سرانجام با سمّ به حیات مقدسش خاتمه داد.

موقعی که مأمون عباسی به خلافت رسید و بر کرسی فرمانروائی مستقر گردید مصمم شد برنامه ای را که منصور دوانیقی می خواست در مورد امام صادق (علیه السلام) پیاده کند و نتوانست، او در مورد حضرت رضا (علیه السلام) به موقع اجراء بگذارد، امام را در دستگاه خلافت وارد نماید، و یکی از مقامات عالی مملکت را به حضرتش بقبولاند. برای نیل به این هدف اول

از راه خواهش و درخواست وارد شود و اصرار نماید اگر امام اجابت نفرمود به تخویف و تهدید، متوسل گردد و اگر نتیجه نگرفت صریحاً حضرتش را بین قبول مقام یا کشته شدن مخیر نماید.

از پی تصمیم برنامه کار را طرح نمود دستور داد حضرت رضا (علیه السلام) را از مدینه به خراسان منتقل نمایند و درضمن دستور از جهت سیاسی، چگونگی حرکت، مسیری را که می پیمایند، و شهرهائی را که از آن ها عبور خواهند نمود تعیین کرد. حضرت با بی میلی و کراهت باطنی به این سفر الزامی تن داد و پس از زیارت قبر رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) و دیگر مشاهد مشرفه با خانواده خود وداع نمود و راه خراسان را در پیش گرفت.

امام (علیه السلام) منازل و شهرهای بین راه را پشت سرگذارد و به خراسان وارد شد مأمون خویشتن را برای مذاکره و گفتگو مهیّا نمود روز ملاقات تعیین شد و سخنانی که بین آن دو رد و بدل گردید به شرحی است که ذیلاً توضیح داده می شود.

عَنْ أَبِی الصَّلْتِ الْهَرَویّ إِنَّ الْمَأْمُونَ قَالَ لِلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ یَابْنَ رَسُولِ اللهِ قَدْ عَرَفْتُ عِلْمَکَ وَفَضْلَکَ وَزُهْدَکَ وَوَرَعَکَ وَعِبادَنَکَ وَأَراک أحق بالخلافَةِ مِنّی . فَقَالَ الرّضا عَلَیْهِ السَّلامُ بِالعُبُودِیَّةِ لِلّهِ عَزَّ وَجَلَّ أَفْتَخِرُ وَ بِالزُّهْدِ فِی الدُّنْیَا أَرْجُو النَّجَاةَ مِنْ شَرِ الدُّنْیا وَبِالْوَرَعِ عَنِ المَحَارِمِ أَرْجُو الفَوْزَ بِالمَعَانِم وبالتَّواضُع فی الدُّنْیا أَرْجُو الرّفْعَةَ عِنْدَ اللهِ عَزَّوَجَلَّ. ای فرزند رسول خدا من از مراتب علم، فضل، زهد، تقوا، و عبادتتان آگاهم و شما را برای امر خلافت از خود شایسته تر می دانم. پیش از آن که مأمون، به سخن ادامه دهد و حضرت را با مشکلی مواجه سازد به پاسخ مبادرت نمود و فرمود: به بندگی خداوند مباهات می نمایم، با زهد در دنیا امیدوارم از شر دنیا مصون بمانم با ورع و پرهیز از گناهان به فوائد و منافع

ورع امیدوارم و با تواضع در دنیا امید ترفیع مقام در پیشگاه الهی دارم.

فَقَالَ لَهُ الْمَأْمُونُ فَإِنّی قَدْ رَأَیْتُ أَنْ أَعْزِلَ نَفْسِی عَنِ الخِلافَةِ وَ اَجْعَلَهَا لَکَ وَأبَایَعَکَ فَقَالَ لَهُ الرّضا عَلَیْهِ السَّلامُ إِنْ کَانَتْ هَذِهِ الخِلافَةُ لَکَ وَاللهُ جَعَلَهَا لَکَ فَلا یَجُوزُ لَکَ أنْ تَخْلَعَ لِباساً البَسَکَ اللهُ وَنَجْعَلَهُ لِغَیْرِکَ وَ إنْ کانَتِ الخِلافَةُ لَیْسَ لَکَ فَلا یَجُوزُ لَکَ أنْ تَجْعَلَ لی ما لَیْسَ لَکَ. مأمون گفت: به نظرم آمده است که من خویشتن را از خلافت عزل نمایم و این مقام را برای شما قرار دهم و خودم با شما بیعت کنم حضرت فرمود: اگر خلافت به شما تعلق دارد و خداوند آن منصب را مخصوص شما قرار داده جایز نیست لباسی را که باری تعالی بر شما پوشانده از بر بدرآوری و به دیگری بپوشانی و اگر خلافت متعلّق به شما نیست حق نداری چیزی که به شما ارتباط ندارد به من واگذار نمائی.

فَقَالَ لَهُ المَأْمُونُ یَابْنَ رَسُولِ اللهِ فَلا بُدَّ لَکَ مِنْ قَبُولِ هذا الأمر فَقَالَ لَسْتُ أَفْعَلُ ذلِکَ طَائِعاً أَبَداً فَما زال یَجْهَدُ بِهِ أَیَّامًا حَتَّی یَئِسَ مِنْ فَبُولِهِ فَقَالَ لَهُ فَإِنْ لَمْ تَقْبَلِ الْخِلافَةَ وَلَمْ تُجِبْ مُبَایَعَنِی لَکَ فَکُنْ وَلِیَّ عَهْدی لِتَکُونَ لَکَ الْخِلافَةُ بَعْدِی. مأمون گفت: جز پذیرش مقام خلافت چاره ای ندارید حضرت فرمود مایل نیستم و آن را قبول نمی کنم مأمون، چندین روز به اصرار خویش ادامه داد و علی بن موسی هم چنان در نفی خود مقاوم بود و پاسخ منفی می داد وقتی مأمون ناامید گردید به حضرت عرض کرد اگر خلافت را نمی پذیری و دستم را برای بیعت رد می کنی پس ولایت عهدی مرا پذیرا باش تا که مقام خلافت بعد از من برای شما باشد.