مشخصات کتاب

سرشناسه : بلوردی، طیبه، ۱۳۵۷ -

عنوان و نام پدیدآور : نگاه از منظر اسلام: بررسی فقهی، روایی و علمی نگاه/ تالیف طیبه بلوردی.

مشخصات نشر : قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : ۲۸۸ ص.

فروست : انتشارات زائر؛ ۱۲۴.

شابک : ۳۰۰۰۰ ریال: 978-964-180-018-7

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : کتابنامه: ص.[۲۸۰]-۲۸۸؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : نگاه -- جنبه های مذهبی -- اسلام

رده بندی کنگره : BP۲۳۰/۱۷/ب۸ن۸ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۶۳

شماره کتابشناسی ملی : ۱۹۱۲۹۷۱

اشاره

نگاه از منظر اسلام

(بررسی فقهی ، روایی و علمی نگاه)

تألیف

طیبه بلوردی

عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد

سیرجان

شناسنامه

نخستین چکه ناودان بلند اندیشه و دانش را در قالب کلامی ازجنس تنفس باغچه های معصوم یاس به روی حجم سپید یک دفتر می ریزم، و آن را با لهجه همه پروانه صفتهای این گیتی بی انتها به آستان گوهر دُرج علوی، لعل جانفزای سرّ علوم آل محمد صلی الله علیه و آله ، که ملک دو عالم گردی ز خاک پای اوست، هدیه می کنم.

او که در این دیار غربت، چند صباحی ساکن کویش بودم، و در شکسته بالی و خسته دلی جز او کسی مرا به خود راه نداد، او که محبتش جای عطوفت مادر، و وجودش در نبود پدر پناهگاهم بود. و زین دلخوشم که سائل درگاه پادشاهی اش بودم و زنجیر اسارت به گردنم بست.

تقدیم به رضا علیه السلام که رضای، سریع الرضا، در رضای، رضاست.

فهرست مطالب

عنوان صفحه

پیشگفتار··· 11

بخش اول: نگاه از منظر قرآن

نگاه در قرآن··· 17

الف: نگاههای صواب در قرآن··· 18

1 . نگاه به سرانجام پیشینیان··· 19

2 . نگاه به کیفیت آفرینش مخلوقات··· 21

3 . نگاه در اعمال و کردارها··· 22

4 . نگاه به خوراک و نوشیدنی··· 23

5 . نگاه به چگونگی رسیدن میوه ها··· 25

6 . نگاه به آسمانها و زمین··· 25

ب: نگاههای ناصواب در قرآن··· 28

2 - دزدانه نگاه کردن··· 28

2 - نگاه مردان به زنان بیگانه··· 29

3 - نگاه زنان به مردان بیگانه··· 32

کیفیت پوشش··· 36

الف ـ زنان··· 38

ب - بردگان و مملوکان··· 39

ج- کسانی که نیاز به زن ندارند.··· 40

د-کودکانی که از امور جنسی بی خبرند··· 40

بخش دوم : تحلیل علمی بر مسأله نگاه

تفاوت حس بینایی درمردان وزنان··· 45

چشم چرانی··· 47

نگاه ازنظرعلوم روز··· 49

نگاه، ازنظرروانشناسی··· 51

زیانهای جسمی نگاه··· 53

زیانهای اجتماعی نگاه··· 56

مسؤولیت در برابر نگاهها··· 57

حجاب یا عایق جریان الکتریسته طبیعی··· 59

نقش پوشش درجلوگیری از بیماریهای پوستی··· 60

بخش سوم نگاه در آیینه فقه

فصل اول: نگاه و طهارت··· 65

جلوگیری ازنگاه دیگران دروقت قضای حاجت··· 65

نگاه به عورت دیگری··· 69

جواز نگاه به عورت··· 71

آیا ستر عورت همیشه واجب است؟··· 73

نگاه به مدفوع··· 73

نگاه به آب··· 74

نگاه به مصلوب··· 75

مشاهده جنازه میت··· 76

نگاه به قبر میت··· 76

غسل در مکان سرپوشیده··· 77

نگاه به میت در حال غسل··· 78

الف: غسل بچه··· 80

ب: غسل هر یک از زوجین توسط

دیگری··· 81

ج: غسل میت توسط محارم··· 83

فصل دوم : نگاه در نماز و قبله··· 84

نگاه در نماز و قبله··· 84

نگاه موءذن··· 86

ستر و پوشش در نماز··· 86

پوشش مرد در نماز··· 88

پوشش زن در نماز··· 89

موضع نگاه در نماز··· 93

الف: نگاه در حال قیام··· 93

ب: نگاه در حال قنوت··· 95

ج: نگاه در حال رکوع··· 96

د: نگاه در حال سجده··· 97

ه : نگاه در حال تشهد··· 98

نگاههای مکروه در نماز··· 98

نگاه امام بعد از نماز استسقاء··· 99

مشاهده امام توسط مأموم··· 100

فصل سوم: نگاه روزه دار··· 103

نگاه روزه دار··· 103

چشم روزه دار··· 103

نگاه روزه دار به همسرش··· 103

نگاه روزه دار به زن بیگانه··· 104

روءیت هلال ماه··· 106

در اثبات رویت هلال ماه دو دیدگاه وجود دارد:··· 107

دلیل نخست :··· 107

دلیل دوم: اطلاق روایتهای دیدن:··· 108

دلیل سوم: روایاتی که از شک و گمان بازمی دارند··· 108

دعا هنگام نگاه به هلال ماه رمضان··· 111

نگاه معتکف··· 112

فصل چهارم : نگاه مُحرم در حج··· 113

قطع تلبیه··· 113

الف) حج تمتع··· 114

ب: عمره مفرده··· 116

صعود به صفا و نگاه به کعبه··· 118

نگاه به کعبه··· 119

نگاه به حجرالاسود··· 120

نگاه محرم به عطر··· 121

نگاه در آیینه··· 121

نگاه محرم به زنان··· 124

نگاه محرم به همسرش··· 124

نگاه محرم به زن بیگانه··· 126

فصل پنجم: نگاه متجاوز··· 128

نگاه به خانه و عورت دیگران··· 128

نگاه به خانه و عورات دیگران··· 128

ضمانت در برابر جنایت بر ناظر··· 130

جواز جنایت بر ناظر··· 130

فصل ششم : نگاه قاضی··· 132

مشاهده جرح شاهد··· 133

فصل هفتم: نگاه شاهد··· 135

نگاه شاهد··· 135

شاهد چگونه عنوان شاهد پیدا می کند؟··· 135

شهادت زنان··· 138

شهادت نابینا··· 139

شهادت با ضرورت دیدن··· 140

نگاه به زن برای شهادت··· 142

فصل هشتم : نگاه زن و مرد··· 144

نگاه مرد به زن نامحرم··· 145

حکم ستر وجه و کفین زن··· 147

نگاه به وجه و کفین··· 149

نگاه به مو و محاسن زن نامحرم··· 154

ریبه··· 155

ادله حرمت ریبه··· 157

لذت··· 158

نگاه به پای نامحرم··· 159

وصل مو··· 161

حکم نگاه به موهای متصل شده··· 163

نگاه نامحرم··· 164

نگاه محارم به موی زن··· 165

نگاه به زنان محجبه··· 166

نگاه مرد به مرد··· 166

نگاه به پشت زنان بیگانه از روی لباس··· 168

نگاه به حجم بدن زن و مرد نامحرم··· 169

نگاه زن به مرد··· 170

ستر و پوشش مرد··· 174

نگاه زن به زن··· 175

ملازمه نگاه و پوشش··· 177

نگاه کردن به میت··· 178

استثنائات حرمت نگاه··· 178

1 ـ نگاه خواستگار··· 178

الف ـ نگاه به وجه و کفین زن··· 183

ب ـ نگاه به مو و محاسن زن··· 184

ج ـ نگاه به زن در حال راه رفتن و ایستادن··· 186

3 . نگاه برای شهادت دادن··· 187

الف ـ شهادت علیه زن··· 187

ب ـ شهادت به زنا··· 189

ج ـ شهادت به تولد بچه··· 191

د ـ شهادت به رضاع··· 191

4 . نگاه برای آموختن و تعلیم دادن··· 192

5 . نگاه هنگام معامله··· 192

6 . مقام ضرورت··· 192

7 . نگاه برای معالجه··· 193

9 . نگاه به زنان اهل ذمه··· 199

10 . زنان کافر··· 203

11 . زنان روستایی و صحرا نشین و زنان بی قید··· 204

12 . نگاه به زنان بدحجاب و خودنما··· 206

13 . نمایان کردن محاسن وبدن زن دربرابرپیرمرد سالخورده··· 207

نگاه کردن و لمس کردن··· 207

14 . نگاه به محارم··· 210

الف: نگاه به محارم نسبی··· 210

ب: نگاه به محارم رضاعی··· 215

ج: محارم سببی··· 216

مصاهره··· 216

نگاه به ربیبه··· 217

نگاه به صبی (پسربچه) وصبیه (دختربچه)··· 219

پوشش و ستر زن از صبی··· 222

نگاه صبی و صبیه به دیگران··· 222

نگاه شوهر به همسرش··· 223

نگاه پسر بالغ به زن بیگانه··· 225

نگاه به پسر ممیز··· 225

نگاه در حال شک··· 226

عورت نسبت به نابینا··· 228

نگاه به عضو جداشده··· 229

مشاهده مهریه··· 231

نگاه به زن برادر··· 233

مهریه در ازدواج موقت··· 234

تغییر جنسیت··· 234

حکم نگاه مادر بعد از تغییر جنسیت به فرزندان··· 235

نگاه پدر بعد از تغییر جنسیت به فرزندان··· 236

تغییر جنسیت زن پسر··· 236

نگاه به عکس های عریان در کتب پزشکی··· 237

فصل نهم : نگاه به سینما و تلویزیون··· 239

نگاه با واسطه به نامحرم··· 239

حکم نگاه در سینما··· 242

نمایش فیلم زن نامحرم··· 244

2 . تماشای فیلم و دیدن زنان بازیگر بی حجاب··· 245

نگاه به تصویر و عکس··· 248

فصل دهم: نگاه در لعان ، طلاق ، طلاق خلع··· 251

مشاهده طلاق فرد لال··· 252

تحقق رجوع بانگاه··· 252

مشاهده فدیه··· 253

فصل یازدهم ؛ نگاه به غذا و نوشیدنی··· 254

نگاه به غذا··· 254

نگاه به شراب··· 255

ذبح حیوان در برابر حیوان دیگر··· 255

بخش چهارم: نگاه از نگاه روایت

نگاه از نگاه روایت··· 259

الف- نگاه پسندیده··· 260

1- نگاه عبادت، نگاه به عالم··· 260

نگاه به امام··· 260

نگاه به قرآن··· 261

نگاه به دریا··· 261

نگاه به مومن··· 262

نگاه به پدر و مادر··· 262

نگاه به کعبه··· 262

نگاه به فرزند··· 263

نگاه عبرت آموز··· 264

2- آرامش روح و جان··· 264

نگاه و انبساط خاطر··· 264

افزایش بینایی··· 265

ج نگاه به همسر··· 265

ب- نگاه نکوهیده··· 266

1- نگاه منافق··· 266

2- نگاه بدون ضرورت وفتنه انگیز··· 266

3- نگاه های دزدانه··· 266

4- نگاه برای ترساندن··· 267

5- نگاه بغض آمیز··· 267

6- نگاه ملالت آور··· 268

7- نگاه بدون عبرت··· 269

8- نگاه به بخیل··· 269

9- نگاه آلوده··· 269

الف- عواقب نگاه آلوده، حسرت و اندوه··· 270

نگاه و خشم خداوند··· 271

نگاه و انگیزش فتنه··· 271

لعنت رسول خدا9··· 272

سفارش پیامبر9:··· 272

عذاب چشم··· 272

نگاه نابود کننده··· 272

کور دلی··· 273

ب- نتایج ترک نگاه آلوده··· 273

مشاهده شگفتیها و عظمت الهی··· 273

حلاوت ایمان··· 274

نشانه بزرگواری··· 275

رسیدن به حکمت··· 275

چشم در روز جزا··· 275

ج- راه درمان چشم چرانی و نگاه آلوده··· 276

پیشگیری از گناه··· 276

نگاه و نماز··· 276

فرو بستن چشم··· 276

متفرقات··· 277

نگاه به دنیا··· 277

نگاه و شرم (حیا)··· 278

حق چشم··· 278

بیناترین دیده ها··· 278

نگاه مومن··· 279

فهرست منابع و مآخذ··· 280

مقدمه

اسلام آیین جامع و کاملی است که احکام آن بر اساس نهاد و فطرت آدمی برنامه ریزی شده است به جزیی ترین نیازهای آدمی هم توجه نشان می دهد، دستورات آن مقبول عقل و مطابق ذوق سلیم هر صاحب ذوقی می باشد. اما ذهن قاصر بشر توانایی پی بردن به فلسفه کلیه احکام الهی را ندارد.

اسلام خواهان این است که انسان با شناخت و علم کافی اقدام به انجام هر عملی نماید؛ و همواره در پی رفع جهالت و ضرر نسبت به آدمی می باشد، و برای رسیدن به این مطلوب، خداوند برای آدمی راههای کسب علم بسیار ایجاد کرده، یکی از این طرق، حواس می باشد. مهمترین حواس، حس بینایی است. به این معنا که چشم، مهمترین دریچه و کانال کسب علم و معلومات می باشد. چشم دنیایی از اعجاب و آفرینش و قدرت است آدمی از شیشه نقره ای فام چشم، به تماشای دنیای اطراف می پردازد و از این طریق شناخت و علم او نسبت به عالم خلقت روز افزون می گردد.

چشم و کار آیی آن یعنی «نظرو نگاه» یکی از مباحثی است که همواره مورد توجه علوم مختلف و پژوهندگان و محققان بوده است.

نگارنده، هم پس از بررسی و کنکاش در موضوعات مختلف به این نتیجه می رسد که یکی از مسائل مهم که طرح و تدوین آن ضروری به نظر می رسد، بررسی و تفحص در مسأله «نگاه» و احکام آن در اسلام می باشد.

هر پژوهش با قصد پاسخ گویی و دست یابی به راه حل یک پرسش نو ظهور آغاز می شود و به قول انیشتن:⁽¹⁾صورت یک مسأله غالباً اساسی تر از حل آن است.

هر پژوهش برای اینکه انسجام، هدفمند و کاربردی بودن خودرا حفظ کند باید بر حول یک محور اساسی سازماندهی شود. مسأله اصلی در هر پژوهش نقطه مرکزی است که در حوزه یک مسأله (Priblem area)قرار گرفته است.

حوزه هر پژوهش در برگیرنده مسایل حاشیه ای است که بر گرد مسأله اصلی دور می زنند، اصلی یا حاشیه ای بودن یک مسأله به هدف تحقیق وابسته است. می توان گفت، اصلی یا حاشیه ای بودن یک مسأله امری نسبی است.⁽²⁾موضوع کتاب حاضر« بررسی «نگاه» ازمنظر اسلام » است و هدف این کتاب توضیح مسائل مربوط به نظر و نگاه است، و به تبع آن بررسی نگاه در قرآن و مسائل اجتماعی و روان شناسی نگاه و همچنین بررسی فقهی نگاه در فقه شیعه نیز بررسی خواهد شد.

بحث « نگاه» هر چند، درنگاه عموم، یک مسأله ریز و جزیی از مسائل اسلام می باشد، اما درواقع با کمی دقت و تفحص می توان به اهمیت وزیر بنایی بودن این مسأله از مباحث فقهی پی برد، اما با وجود عالمان و نوابغ فقهی که درطول اعصار، در عرصه علم فقه ظهور کرده اند، هیچ یک درصد تدوین کتاب و یا مقاله ای تحت عنوان بررسی فقهی « نگاه» نبوده اند، و اگر هم یکی از علمای عرصه فقه، به این مسأله توجهی نشان می داد فقط یک جنبه آن ( مسأله نظر) را مورد کندو کاو قرار داده است. و اغلب نوشته های علما در بیان «احکام نظر بین زن و مرد» می باشد که در باب نکاح به این مسأله پرداخته می شود. گرچه این مسأله و بررسی و تفحص آن در بیان نحوه نگاه زن و مرد نامحرم و محرم از جمله مبا حث مهم فقه است. لیکن «نگاه» دراسلام تنها منحصر به همین جنبه نمی باشد.

با این اوصاف پژوهش درزمینه بیان مسائل «نگاه» ضروری می نمود، و چه بسا

خلاء چنین طرحی احساس می شود؛ چرا که امروزه با وجود تبلیغات و حمله های مختلفی که به دین مبین اسلام و احکام آن وارد می شود و آن را به عنوان دین مهجور، را کد و جامد معرفی می کنند، بیان چنین مسائلی که نشان دهنده تعمق و پویایی فقه شیعه است. با مسائل مستحدثه روز هم مطابقت دارد، حتمی و ضروری می باشد.

با دقت تام و کامل درمسأله نگاه و بررسی دقیق روان شناسانه و کارکرد اجتماعی و. .. به همه جانبه بودن و ژرف نگری اسلام می توان پی برد.

تقدیرو تشکر : با توجه به اینکه کتاب بخشی از پایان نامه دوره کارشناسی ارشد اینجانب است بر خود وظیفه می دانم از کلیه کسانی که دراین مدت تحصیل به نوعی یاریگرم بودند تشکر و قدردانی کنم، بخصوص از استاد بزرگ منش و بلند مرتبه ام، آقای دکتر محمد صادق علمی که دارای قلبی به عظمت دریا ووجودی سرشار از عشق به خداست. نه تنها راهنمای من درتدوین پایان نامه ام را بر عهده داشتند بلکه در چند سالی که افتخار شاگردی ایشان را داشتم همچون پدری مهربان و دلسوز، همیشه یاورو همراهم بودند. همچنین از استاد فاضل و ارجمند آقای دکتر محمد رضا کاظمی که مشاوره پایان نامه را بر عهده داشتند، از همه اساتید محترم دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد که ازمحضرشان بهره بردم، به ویژه از استاد بزرگوار مرحوم آقای دکتر شانه چی، که از خداوند متعال مسألت دارم روح ایشان را با ائمه اطهار محشور نماید.

از پدر مهربانم که همواره محتاج پشتیبانی اش و مادر دلسوزم که همیشه نیازمند دعای شبانه اش هستم، تشکر می کنم و به راستی که آنان ترجمان واقعی عشقند. و از خواهر و برادرهایم که مدرس درس صبورام بودند، آنان که نگاه پر مهرشان لطافت و محبت بهار را درخود گنجانده، همچنین از خانواده محترم عموی بزرگوارم بخصوص از پسر عموهایم بویژه دکتر اسدالله بلوردی و نیز از دایی های عزیزم و همسران با محبتشان، که از مشوقان اصلی من درطی تحصیل و ادامه تحصیل بوده اند قدر دانی می کنم. همچنین ازپسرعموی گرامی ام جناب سرهنگ ذبیح الله بلوردی که دلسوزانه پیگیر چاپ این کتاب بودند نهایت امتنان و سپاس را دارم.

لازم است که یاد آور شوم، با توجه به اینکه این کتاب، اولین کار تحقیقی اینجانب و بدون شک دارای نقایص و اشکالاتی می باشد، که ناشی از قصور و

بضاعت اندک علمی اینجانب است، اما امیدوارم با وجود ضعف علمی مورد پذیرش اساتید و دانشجویان محترم ودیگر خوانندگان قرار بگیرد و آغازی برای ورود به عرصه بی کران دانش برای این جانب باشد.

و ما توفیقی الا بالله علیه توکلت و الیه انیب

بخش اول نگاه از منظر قرآن

نگاه در قرآن

اشاره

نگاه در قرآن

«نگاه»، زبانی گویا و حتی رساتر از زبان است. بسیاری مفاهیم که بر زبان جاری نمی شود، با نگاه تفهیم می شود. نگاه دریچه روح آدمی است. «نگاه» آیینه ای است که چهره واقعی خود را بدون فریب و دستکاری نشان می دهد.

می توان یکی از مهم ترین کانالهای درک معلومات و تجربیات آدمی را «چشم» دانست. برای این چشم، خداوند زمینه های متعددی قرار داده تا بشر بتواند از آنها بهره گیرد. به فرموده امیرالمومنین علی علیه السلام : «خداوند چشمانی ارزانی تان داشت که پرده های سیاه را براندازد.»⁽¹⁾و «به انسان چشمی تماشاگر بخشیده تا حقایق جهان را، برای آموختن و تحلیل، فهم کند و ضمن زنهار پذیری، پا از گناه واپس کشد، ولی همین که برخوردار از اعتدالی استوار، قد راست کرد، با استکبار از اطاعت سرباز زد و با گستاخی به بیراهه گرایید.»⁽²⁾حفظ نکردن چشم از نگاه به محرمات، مقدمه بسیاری از گناهان دیگر است. چشم هم مثل دست و زبان و گوش و دل، محدوده های «ورود ممنوع» دارد ؛ یعنی به هر چه «دیدنی» است نباید نگریست، و هر چه جلوی چشمان قرار گیرد مجاز به تماشا نیستیم. باید نگاهها را پاک ساخت. دل و جان را در برابر نگاههای مسموم و ناپاک واکسینه کرد.

«هر که نگاهش پاک باشد اوصافش نیکو شود.»⁽³⁾«و هیچ چشمی به این مرحله نخواهد رسید، مگر اینکه قبلاً عظمت و جلال خداوند را در دل خویش مشاهده کرده باشد.»⁽⁴⁾زیرا که رابطه چشم و دل نیز از شگفتیهای وجود آدمی است. بر دفتر

دل، همان نقش می افتد که از روزنه «نگاه و دیده» می بینی. چشم دل اگر باز باشد، عجایبی که از چشم سر پنهان است می بیند. برای رسیدن به این مرحله خداوند در قرآن کریم و ائمه بزرگوار در کلامشان بسیار، آدمی را به نگریستن به چیزهایی توصیه کرده و چشم پوشی از محرمات را نیز سفارش نموده اند. نگاه چشم می تواند پنجره ای رو به بهشت باشد و هم دریچه ای رو به دوزخ. چه بهتر که با پیروی از فرامین کلام وحی، از ناسپاسان درگاه احدیت نباشیم.

آیات مربوط به «نگاه» را در قرآن عزیز می توان به دو دسته نگاههای صواب و ناصواب تقسیم نمود:

الف: نگاههای صواب در قرآن

اشاره

در این وجه، آیاتی گنجانیده می شوند که خداوند، انسان را دعوت به «نگاه کردن» و کند و کاو در تحولات و حوادث تاریخی نموده و اینکه در زمین به سیر و سیاحت پرداخته و سرانجام کار گذشتگان را با چشم خود، نگاه کند . انسان باید به چگونگی خلقت خود و پیدایش آسمانها و زمین و نعمتهایی که به او عنایت شده با دیده تفکر بنگرد.

1 . نگاه به سرانجام پیشینیان

در این آیات به ضرورت تفحص در حوادث گذشته برای شناسایی قوانین حاکم بر جوامع یادآور شده و اینکه زمین و آثار گذشتگان منبعی برای شناخت و عبرت آموزی دانسته شده است. قرآن مردم را به جهانگردی هدفدار دعوت کرده که آن سیر و سیاحتی عبرت آموز است.

«فسیرُوا فِی الْارْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ».⁽¹⁾

بنابراین در زمین بگردید و ببینید فرجام انکار پیشینیان چگونه بوده است؟

در زمین گردش و سیر کنید و اخبار تکذیب کنندگان را و آنچه را که به آنها رسیده ، با دیده عبرت بنگرید تا پند بگیرید و دیگر همچون آنها عمل نکنید و راه تکذیب و انکار پیامبر را در پیش نگیرید؛⁽²⁾زیرا این آدم نماهای مغرور و واژگون در

غرایز و شهوت، حقایق و واقعیت حیات و رهبران الهی راتکذیب کردند . امر به گردش و دیدن آثار پیشینیان، ملتهای گذشته و پادشاهان و فراعنه گردنکش، به جهت عبرتی است که در دیدن آثار آنان وجود دارد، چه آنکه می بینیم آنان از بین رفته بدون اینکه قصرهای بلندشان و یا گنج های ذخیره شده آنها و یا تختهای مجللشان برایشان فایده ای داشته باشد. امر به سیر در زمین امری محال نیست، بلکه مقصود شناخت احوال تکذیب کنندگان است، زیرا مشاهده آثار گذشتگان اثرش قوی تر از شنیدن آثار آن است.

هنگامی که در برابر آثار گذشتگان قرار می گیریم، گویا یک مرتبه ویرانه ها جان می گیرند و استخوانهای پوسیده از زیر خاک زنده می شوند، و جنب و جوش پیشین خود را آغاز می کنند. گذشته دور برای ما ترسیم می شود که دورنمای واقعی برای عبرت و تجربه نظر کنندگان است. بار دیگر نگاه می کنیم همه را خاموش و فراموش شده می بینیم . مقایسه این دو حالت نشان می دهد افراد خودکامه چه کوتاه فکرند که برای رسیدن به هوسهای بسیار زودگذر به هزاران دروغ و جنایت آلوده می شوند. چه بسا ضرورت کاوش و دقت در فرجام تکذیب کنندگان دین الهی الزامی است.

«قُلْ سِیرُوا فِی الْاَرْضِ فانْظُرُوا کَیْفَ کانَ عَاقِبَةُ الُْمجرِمیِنَ».⁽¹⁾

بگو در زمین بگردید. پس ببین فرجام گنه پیشگان چسان بود.

خداوند دستور می دهد که «در زمین سیر کنند و عاقبت مجرمینی که انبیا را تکذیب کرده و انذار آنها را به هیچ گرفتند، ببیند، که بازدید از آثار به جا مانده آنها یکی از ابزار رشد و تعالی و تربیت می باشد و همچنین نظر و تفکر در عاقبت امر ایشان که خانه های خرابشان و آبادیهای ویران و خالیشان بر آن دلالت دارد برای صاحب بصیرتی که بخواهد عبرت بگیرد کافی است.

آیت الله مکارم شیرازی در تشریح آیات فرموده: « کمی در جهان سیر کنید و آثار این گذشتگان مجرم و گنهکار و منکر توحید و معاد را بنگرید. چرا که مشاهده یکی از این آثار آنچنان طوفانی در دل و جان انسان بر پا می کند. که مطالعه چندین کتاب قطور چنان اثری ندارد»⁽²⁾سپس باید نگریست که چگونه خدا آنها را هلاک کرد و دیار آنها را قلع و قمع

گردانید. باید از کفر محرمان و گناهکاران عبرت گیرند، زیرا برای مسلمانان در ترک گناهان و ترس از عاقبت آنان لطف بزرگی است⁽¹⁾«قُلْ ِسیرُوا فِی الْأرْضِ َفانْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَة الَّذین مِنْ قَبْلُ»⁽²⁾«اَوَلَمْ یَسیرُوا فی الارْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کانَ عًاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ».⁽³⁾

«اَفَلَمْ یَسیروُا فِی الأرضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ». ⁽⁴⁾

مگر در زمین نگشته اند تا فرجام کسانی را که پیش از آنان بوده اند بنگرند؟

2 . نگاه به کیفیت آفرینش مخلوقات

«قُلْ سِیرُوا فِی اْلاَرْضِ فَانْظُروُا کَیْفَ بَدَاالْخَلْقَ». ⁽⁵⁾

بگو: در زمین بگردید وبنگرید که خداوندچگونه آفرینش را آغاز کرده است.

امر به نگاه و نگرش در مخلوقات برای حصول علم به اینکه خداوند خلق و جهان را آفریده و سیاحت در زمین و تامل در پیدایش موجودات، برطرف کننده تردید انسان در امکان تحقیق معاد است. «اقوام و جمعیتهای گوناگون را با ویژگی هایشان ملاحظه کنید و بنگرید خداوند آفرینش نخستین آنها را چگونه ایجاد کرده است.»⁽⁶⁾این فراخوانی به مطالعه طبیعت، برای پی بردن به قدرت خداوند و رفع تردید در امکان معاد، روش هدایتی قرآن که در سراسر این کتاب الهی مشهود است.

«أَفَلا یَنظُروُنَ إِلَی الْإبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ وَ إِلَی السًّمآءِ کَیْفَ رُفِعَتْ وَ إِلَی الْجِبالِ کَیْفَ نُصبَت وَ اِلَی الأرْضِ کَیْفَ سُطِحَتْ⁽⁷⁾؛ آیا به شتر نمی نگرند که چگونه آفریده شده و به آسمان که چگونه برافراشته شده؟ و به کوهها که چگونه برپا داشته شده؟ و به زمین که چگونه گسترده شده است؟

این آیه منکرین حق تعالی را نخست دعوت می کند به اینکه در شتر بنگرند، که چگونه خلق شده و خداوند آن را چگونه از زمین مرده، و فاقد حیات و بی شعور به این صورت درآورده⁽⁸⁾. در مجمع البیان به نقل از ابی عمروبن علاو زجّاج گفته است:

«آیا با بیشتر نگاه کردن به او و آنچه خداوند ترکیب نموده از شگفتیهای خلقت که با تمام بزرگی و قوتش کودکی آن را خوار کرده و مطیع و رام او می شود»⁽¹⁾. آیا گمشدگان وادی غفلت، به اسرار شگفت انگیز این موجود اندیشه نمی کنند، تا راهی به حق یافته و از بی راهه بازگردند. به آسمان نگاه کنید که چگونه افراشته شده که در آن خورشید و ماه و ستارگان درخشنده برای بقای زندگی انسان آفریده شده اند. هر روز در پرتو اکتشافات جدید عظمت آسمان بیش از پیش بر انسان نمایان شده، تفکر و نگرش در کوهها که خداوند به منزله میخهای زمین قرار داده و در درون خود آبها و معادن ذخیره شده برای استفاده بشر حفظ نموده «و اگر کوهها نبودند زمین اهلش را فرو می برد»⁽²⁾. به مسطح و گسترده بودن زمین نگاه کنید که شایسته زندگی برای بشر است. در تفسیر کبیر آمده است که:

اعراب در گذشته قبل از هر چیز چشمشان به شتری که بر آن سوار بودند می افتاد ودر فکر فرومی رفتند و هنگامی که بالای سرشان نگاه می کنند چیزی جز آسمان مشاهده نمی نمودند، و هنگامی که به چپ و راست خود نظر می افکندند، جز کوهها چیزی مشاهده نمی شد، و هنگامی که به زیر پای خود نگاه می کند چیزی جز زمین وجود نداشت، گویی خداوند می خواهد به آنها دستور اندیشه کردن دهد، اندیشه ای به هنگام تنهایی که طبعاًبر محور این چهار چیز دور می زند. ⁽³⁾

3 . نگاه در اعمال و کردارها

«وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ». ⁽⁴⁾

و هر کس باید بنگرد که برای فردای خود از پیش چه فرستاده است.

هر فردی باید بنگر و ببیند چه چیزی برای روز قیامتش مقدم داشته، بدین معنا که باید اندیشه کند که چه چیز از پیش فرستاده، عمل شایسته ای که او را نجات دهد یا عمل بدی که اوراهلاک و پست نماید، زیرا اعمال براووارد می شود.

«نگاه کردن در اعمالی که آدمی از پیش برای فردایش می فرستد امری دیگر غیر

از تقوی است. یک مومن نیز باید در آنچه کرده دوباره نظر کند. ببیند اگر عیبی داشته آن را برطرف سازد. آیه به گونه عموم است که هر فردی باید اعمالی که انجام می دهد بنگرد.

این نوع خطاب با آنکه تکلیف در آن عمومی است، به حسب طبع دلالت بر عتاب و سرزنش مومنان دارد و نیز اشاره دارد بر اینکه افرادی که شایسته ی امتثال این دستور باشند در نهایت عده ی اندکی هستند»⁽¹⁾.

4 . نگاه به خوراک و نوشیدنی

«فَانْظُرْ إلَی طَعَامِکَ و شَرَابِکَ لَم یَتَسَنَّهْ وَ انْظُر الی حِمَارِکَ و لِنَجْعَلَکَ ءَ ایَهً لّلِنَّاسِ وَ انْظُر إلَی إلْعِظَامٍ...».⁽²⁾

به خوراک و نوشیدنی خود بنگر که طعام و رنگ آن تغییر نکرده است. و به دراز گوش خود نگاه کن که چگونه متلاشی شده است. (این ماجرا برای آن است که به تو پاسخ گوییم. و تو را در مورد معاد نشانه ای برای مردم قرار دهیم). و به این استخوانها بنگر.

در تفسیر المیزان ذکر شده: سیاق این جملات در سرگذشت شخص مزبور عجیب است، چرا که کلمه «انظر» (نگاه کن) تکرار شده . با اینکه ظاهر کلام اقتضا می کرد به یک دفعه اکتفا کند. اینکه کلمه «انظر» سه بار تکرار شده برای متذکر شدن این مطلب که در هر بار غرضی در کار بوده و آن غیر از آن غرضی است که در دفعات دیگر بوده است.⁽³⁾وقتی که الاغش را دید که خاکستر شده و استخوانهایش پوسیده اما غذایش تغییر نکرده، تعجبش بیشتر شده، زیرا در طعام و شراب دگرگونی زودتر راه می یابد و این آیه نشانه ای برای منکران معاد است . خدا صحنه ای از قیامت را در دنیا آورده است برای بیان اینکه معاد جسمانی است. زیرا اگر معاد روحانی بود، سخن از استخوان و قبر به میان نمی آمد. از طرفی حواس از ابزار شناخت است. نگاه کردن به زنده شدن الاغ بعد از جمع آوری استخوانهای پوسیده وعدم تغییر خوردنی و نوشیدنیها یکی از نشانه های رجعت و زنده شدن مرده خواهد بود.

در روایات هم سفارش شده که انسان به طعام خود بنگرد.

«فَلْینْظُرِ الْاِنْسَانُ إلَی طَعَامِهِ⁽¹⁾؛ انسان باید به طعام خود بنگرد.»

نظر و مطالعه انسان را پیرامون طعامی که می خورد و با آن سد جوع می کند لازم کرده باید نگاه کند به غذاهای لذیذی که خداوند آفریده و برای روزی بندگانش آماده کرده و بیندیشد که چگونه خداوند او را با آن غذاها بی نیاز کرده است. اگر انسان درهمین یک نعمت مطالعه کند، بزرگی عظمت پروردگاررا مشاهده خواهد کرد.

«روشن است که منظور از «نگاه کردن» تماشای ظاهری نیست. بلکه نگاه به معنی دقت و اندیشه در ساختمان این مواد غذایی و اجزای حیاتبخش آن و تأثیرات شگرفی که در وجود انسان دارد، و سپس اندیشه در خالق آنهاست⁽²⁾».

در روایات در تفسیر این آیه مطالبی نقل شده از جمله امام صادق علیه السلام فرمودند: «یعنی انسان به علم (خوراک روح) بنگرد و فرمودند: به علمی که فرا می گیری بنگر و نگاه کن که از چه کسی فرا می گیری». ⁽³⁾

به هر حال این اوامر و دعوتهای حکیمانه قرآن کریم بر طبق فطرت وطبیعت حواس و ادراکات بشری است که باید از طریق حس و تحقیق با اسرار کائنات و قوانین طبیعت آشنا شود.

5 . نگاه به چگونگی رسیدن میوه ها

«اُنْظُرُوا اِلَی ثَمَرِهِ إذا اَثْمَرَ وَ ینْعِهِ»⁽⁴⁾

به آن میوه چون ثمر دهد و به طرز رسیدنش بنگر.

«هرگاه میوه می رسد. ببین چگونه ازدانه ای ضعیف تبدیل به میوه ای می شود که تو از آن بهره ببری. نگاه کنید و در قدرت خداوند بیندیشید، که اشیاء را از حالتی به حالت دیگر تغییر می دهد و استدلال کنید⁽⁵⁾».

موضع استدلال و حجت در این آیه، امر به نگریستن در ایجاد و اتمام و اکمال میوه و طرز رسیدن آن است، زیرا این میوه ها در اول رسیدنشان به صفاتی خاص

ایجاد شد، و بعد به حالتی متضاد با حالت و شکل سابق خود تغییر شکل می دهند، این تحولات ناچارازسببی است که آن سبب تأثیر طبیعت و فصلها و ستارگان و افلاک است، این حوادث را بر خداوند متعال حکیم و مدبر این جهان اسناد می دهیم که بر طبق مصلحت و حکمت و رحمت اوست پس بنگرید و عبرت گیرید. و استدلال نماید بر قدرت و تدبیر، مقدر و مدبر و منقلب از حالی به حال دیگر. در این آیه دلایل توحید و خداشناسی تعقیب شده اهمیت خاصی که قرآن برای میوه قائل شده روشن می شود. به تعبیر قرآن تنها افراد با ایمان یعنی افراد حق جو و جستجو گران حقیقت، این مسائل را نگاه می کنند وگرنه با چشم عناد و لجاج و یا با بی اعتنایی و سهل انگاری ممکن نیست هیچ یک از حقایق را ببینیم.

6 . نگاه به آسمانها و زمین

«اَفَلَمْ یَنْظُرُوُاِ اِلَی السَّمَآءِ فَوْقَهُمْ کَیْفً بَنَیْناها وَ زیَّنَاهَا وَ مَالَهًا مٍنْ فُرُوجٍ»⁽¹⁾

مگر به آسمان بالای سرشان ننگریسته اند، که چگونه آن را برافراشته ایم وآراسته ایم، و برای آن هیچ گونه شکافتگی نیست.

«همانا نگاه، غیر از رویت است. چون نگاهی را که باعث کسب علم می شود با انکار بیان کرده . یعنی احتیاجی به نگاه کردن برای دیدن آسمانی که از ما دور است نیست. خداوند آنها را به نگاهی که کامل تر از رویت است، راهنمایی می کند و خداوند جمله را با «الی السماء» کامل کرده و نمی گوید «فی السماء» در آسمان نگاه کنید که همان «نظر فی الشی ء» است، بلکه خبر از تأمل و تفکر و تدبر در نگاه می دهد. اما «نظر الی الشی ء» نگاه به سوی چیزی است که خبر از وجود شی می دهد⁽²⁾. پس منظوراز نگاه، نگاه توام بااندیشه و تفکر است که انسان را به قدرت عظیم خالق این آسمان پهناور و شگفتیهایش آشنا می سازد، که هم زیبایی فراوان وهم استحکام و نظم و حساب دارد. نشانه های وجود، قدرت وعلم خداوند مشهود در تهیه هستی و آسمانهاست. تدبیر و اندیشه و زیبایی و زینت آسمان راهی برای رسیدن به حق است.

«اَوَلَمْ یَنْظُرُوا ِفی مَلَکُوتِ السَّمَواتِ وَ الْاَرضِ وَمَا خَلَقَ اللهُ مِنْ شَی ءٍ»⁽³⁾

آیا در ملکوت آسمانها و زمین و آنچه که خدا آفریده است ننگریسته اید.

ملکوت در عرف قرآن، عبارت است از باطن امور و اشیاء و هر چیزی که نشان پروردگار متعال است و نظر کردن به آن با یقین ملازم است. غرض این آیه توبیخ آنان در اعراض و انصراف از وجه ملکوتی اشیاست که چرا فراموش کردند و در آن نگاه نکردند. تا برایشان روشن شود که آنچه را رسول خدا به سوی آن دعوتشان می کند حق است. «نگاه به ملکوت، نظام و حکومت آسمانها و زمین که دلیل بر وجود صانع حکیم و قدیم است»⁽¹⁾. باید عمیق و متفکرانه باشد تا به ثمر برسد. توجه و اندیشه درباره باطن هستی و شیوه ی ارتباط آن با پروردگارش آدمی را به خدا مرتبط می سازد، توحید را باید با عقل و فکر فهمید نه تقلیدی و کورکورانه. «اَوَلَمْ یَنْظُروا. یعنی اَوَلَمْ یَتَفَکروا».

خداوند مردم را به تأمل در وابسته بودن جهان آفرینش، و نیاز به هستی بخش دعوت می کند. که کافران به سبب تفکر نکردن در جنبه ملکوتی موجودات سزاوار سرزنش هستند.

«قُلْ انظُرُوا مَاذا فی السَّمواتِ والْاَرضِ»⁽²⁾

بگوبه دیده عبرت «بنگرید که در آسمانها و زمین چیست؟

به آنچه در آسمانها و زمین است نگاه کنید. مخلوقات مختلف و گوناگون هر یک آیتی از آیات خداست. در ساختمان همه اینها بنگرید و با مطالعه آنها به مبدأ جهان هستی آشناتر و نزدیکتر شویدو نشانه ها و عبرت ها را از اختلاف شب و روز و جریان ستارگان و افلاک و کوهها و دریاها و درختان و میوه ها و حیوانات گوناگون ببینید.

خداوند امر به نگریستن و تدبر و استدلال در دلایل ایمان به خدا کرده تا گمان نکنیم پذیرش حق جبر محض است و این بر دو مقصود ما دلالت دارد، اول اینکه راهی برای شناخت خداوند نیست مگر با تأمل در دلایل و نشانه های او. دوم اینکه: به آیات در آسمانهاویادرزمین، واز جمله احوال معادن و نباتات أ ودر حرکات افلاک واندازه ووضع آنها که در این آیه آن را تفضیل نداده بنگرید و خداوند از یک قاعده کلی خبر می دهد، یعنی امر به تفکر و اندیشه در آیات و نشانه ها تا اینکه عبرت گیرید.

«َفانْظُرْ اِلی آثَارِ رَحْمَتِ اللهِ کَیفُ یُحْی اَلْارْضَ بَعْدَ مَوتِها»⁽¹⁾

پس به آثار رحمت خدا بنگر که چگونه زمین را پس از مرگش زنده می گرداند.

در این آیه باران را رحمت خدا، و کیفیت زنده کردن زمین را از آثار رحمت خداوند خواند، پس زنده شدن زمین بعد از مردنش از آثار رحمت است، و نباتات و اشجار و میوه ها از آثار زنده شدن زمین است. با اینکه خود آنها نیز از آثار رحمت هستند که تدبیر الهی است که از خلقت باد و باران حاصل می شود. آنقدر آثار رحمت الهی دراحیای زمینهای مرده با نزول باران آشکار است که با یک نگاه کردن بدون نیاز به جستجوگری بر هر انسان ظاهر می شود. اما باید در آثار بارش باران به دقت نگریست که احتیاج به ژرف اندیشی عمیق دارد.

ب: نگاههای ناصواب در قرآن

اشاره

در برخی آیات قرآن کریم سفارش شده که چشم خود را از مواردی ببندید. پس دیدگانتان را از ناشایست فرو ببندید تا شگفتیها به چشم ببینید. چه بسیار گناهها که زاییده نگاهها، یا در معرض نگاه بودن است. در قرآن فرو بستن چشم به اعتبار موضوع، و نوع نگاه مورد بحث قرار گرفته است.

1 - دزدانه نگاه کردن

«یَعْلَمُ خائنَةَ اَلاَ عْیُنِ وَ مَا تُخْفِی الصُّدوُرُ».⁽²⁾

خدا نگاه های دزدانه وآنچه راکه دلهانهان می دارند، می داند.

«خداوند روزهای مردم را تقسیم فرمود، واثرها وکردهاو شمارش نفس ها و نگاههای دزدانه ی چشم ها و آن چه را که سینه ها پنهان می دارند، می داند⁽³⁾».

بله خدایی که از حرکات مخفیانه چشمها و اسرار درون سینه ها آگاه است و در روز قیامت درباره آنها دادرسی و قضاوت می کند، و با این علم و آگاهی دقیق او، روز گنهکاران سیاه و تاریک است. «مراد از «خائنهُ الاعیْنِ» تمامی گناهای چشم نبوده، بلکه تنها آن گناهانی مورد نظر است که برای دیگران مشهود و هویدا نبوده و از نظرها مخفی باشد مانند «سارِقَهُ النَّظَر» که به معنای نگاه های زیر چشمی و پنهانی

است»⁽¹⁾.

امام صادق علیه السلام در پاسخ به سوالی از این آیه فرمودند: «چشمی که گاه انسان به چیزی به گونه ای نگاه می کند و چنین وانمود می کند که به آن نگاه نمی کند این است معنای نگاههای دزدانه»⁽²⁾. در مجمع البیان آمده است«که «موءرج» گفته: که منظور چشمهای خائن است. و «سدی» گوید: منظور، رمز چشم است. و «ضحاک» می گوید: یعنی، شخص می گوید، دیدم در حالی که ندیده. و بگوید ندیدم در حالی که دیده است. مجاهد و قتاده گفته اند: آن سرقت و نگاه چشم است به آن چه که جایز نیست به آن نگاه کند»⁽³⁾.

نگاه چشمها اشکال مختلفی دارد: گاه به صورت نگاههای دزدکی و استراق بصر نسبت به زنان بیگانه، و گاه به صورت اشاراتی با چشم به منظور تحقیر یا عیب جویی از دیگران.

و یا اشاراتی که مقدمه یک توطئه و نقشه شیطانی باشد.

2 - نگاه مردان به زنان بیگانه

«قُلْ لِلْمُوءمِنیِنَ یَغُضُّواْ مِنْ اَبْصَارِهِم ْویَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِکَ اَزْکَی لَهُمْ ِانَّ اللهَ خَبِیٌر بِمَا یًصْنَعُونَ»⁽⁴⁾

به مردان با ایمان بگو: «دیده فرونهند و پاکدامنی ورزند، که این برای آنها پاکیزه تر است، زیرا خدا به آنچه می کنند، آگاه است».

آیه شریفه وآیه بعداحکام نگاه کردن وچشم چرانی وحجاب را بیان می دارد. اینکه نظر دوختن به نامحرمان و چشم چرانی حرام است و خیره شدن و چشم دوختن به عورت و شرمگاه دیگران حرام است. از طرفی بر مردان واجب است عورت خود را از دید دیگران بپوشانند.

«یًغُضُّوا» از ماده «غضّ» یعنی کم کردن صدا و نگاه است. در لسان العرب می گوید: «غض العین: کفّه و خًفَضَهُ و کسَرهُ⁽⁵⁾؛ چشم رااز دیدن بازداشت و پایین آورد و آن را شکست.»

درالمیزان؛ غض رابه معنای بستن وروی هم نهادن چشم معنا کرده است.⁽¹⁾

فخر رازی می فرماید: «غَضّ بصر» یعنی فرو خواباندن چشم از آنچه بر او نگاه بر آن حرام است»⁽²⁾. لغویین «غَضّ عین» را به معنای بستن چشم گرفته اند. نه «غض بصر» را اما چه به معنای «پایین انداختن نگاه» بگیریم و چه به معنای بستن چشم نتیجه یکی است و آن اینکه نباید نگاه کرد.

درمعجم مقاییس اللغه آمده: یعنی«کاهش دادن نگاه» همان گونه می گویند: امر کردنگاهش راکوتاه کند. غضغضه به معنای کوتاه کردن است⁽³⁾.

راغب در مفردات می گوید: «نگاه تند را مهار کردن و جلو آن را گرفتن و کم کردن است»⁽⁴⁾. بنابراین آیه نمی گوید، مومنان باید چشمهایشان را فرو بندند، بلکه می گوید باید نگاه خود را کم و کوتاه کنند.» و این تفسیر لطیفی است به این منظور که اگر انسان به راستی هنگامی که با زن نامحرمی رو به رو می شود بخواهد چشم خود را به کلی ببندد ادامه راه رفتن و مانند آن برای او ممکن نیست، اما اگر نگاه را از صورت و اندام او برگیرد و چشم خود را پایین اندازد گویی از نگاه خویش کاسته است.

در روایتی ازامام صادق علیه السلام آمده که فرمودند: «هر که نگاهش به زیبایی ها ی زنی بیفتد و چشم خود را به طرف آسمان کند یا آن را بر هم نهد. هنوز چشم بر هم نزده خداوند از حورالعین به ازدواج او در آورد»⁽⁵⁾.

البته در آیه ذکر نشده که از چه چیز چشمان خود را فرو گیرید، با توجه به اطلاق آیه، باید نگاههای خود را از همه چیز برگرداند، اما با توجه به سیاق آیه و مخصوصاً آیات بعد روشن می شود که منظور، نگاه نکردن به زنان نامحرم است و چون آیه مطلق است نگاه به زن بیگانه را بر مردان و نگاه به مرد نامحرم را بر زنان حرام کرده است. که مقدمه و اجتناب از آلودگی به فحشا و فساد جنسی خواهد بود. «ممکن است جمله اول «یغُضواْ مِنْ اَبْصَارِهِم» را مقید به جمله «یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ» بکنیم، در این صورت آیه دلالت بر نهی نگاه بر عورت دارد»⁽⁶⁾.

از امام صادق علیه السلام در مورد این آیه سوال کردند. امام فرمودند: «هر جا در قرآن کلمه «حفظ فرج» آمده است مقصود «حفظ از زنا» است، جز در این دو آیه که به معنای حفظ از «نگاه» است»⁽¹⁾. دراین آیه شریفه حرمت نگاه به نامحرم را مقدم براجتناب ازفساد بیان کرده، می تواند به این منظور باشد که پرهیز از چشم چرانی، زمینه حیا و عفت و اجتناب از فساد می باشد.

مفسران گفته اند: «مِنْ» در مسأله نگاه آمده ، ولی در «حفظ فرج» نیامده است. «مقدس اردبیلی معتقد است که: مسأله نگاه وسیع تر و گسترده تر از مسأله فرج است . لذا در مسأله نگاه «مِنْ» آمده است که این «من تبعیضیه» است که بر سر «بصر» آمده و فرموده: «من اَبْصَارِهِم»⁽²⁾. پس همه نگاهها حرام نیست . چنانکه در روایتی از پیامبر رسیده که فرمودند: «یَا عَلیُّ لَا تُتْبِع النَظَّرةَ النَّظَرَةَ فَاِنَّما لَکَ الُاولَی وَ لَیسَتْ لکَ الاخَرِةُ»⁽³⁾.

ای علی بعد از نگاه ناگهانی آن را دنبال مکن، هر چند نگاه اول حق توست و نگاه بعد از آن به زیان تواست نه به سود تو.

موءمنان نباید هیچ گاه به عورات یکدیگر نگاه کنند و حتی باید آن را بپوشانند. در حدیث مناهی از رسول خدا صلی الله علیه و آله هم مردان را از نگاه کردن به عورت برادر مسلمانش نهی کرده وفرمود: «هر کس به عورت برادر مسلمان خود بنگرد هفتاد هزار مَلک او را لعن خواهند کرد.» و زنان را از نگاه کردن به عورت زنان نهی فرمود»⁽⁴⁾. امام باقر علیه السلام فرمودند: رسول خدا صلی الله علیه و آله مردی را که به عورت زن نامحرم نگاه کند لعنت فرمود⁽⁵⁾. بنابراین نگاه بر عورت مسلمان حرمت دارد. اما نگاه مرد به زن نامحرم را فقها در هنگام ضرورت و به علت خاص مثل برخی موارد پزشکی و با حدودی معین جایز دانسته اند. که در آینده مورد بحث قرارخواهیم داد.

3 - نگاه زنان به مردان بیگانه

«وَ قُلْ ِّللْمْوءمِناتِ یَغْضُضْنُ مِنْ أََبْصارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلایُبْدِیِنَ زِینَتَهُنَّ الَا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهٍنَُ عَلَیَ جُیُوبِهِنَّ وَ لاَیُبْدینَ زینَتَهُنَّ اِلّا لِبُعُولَتِهِنَّ اَوْ اَبآئِهِنَّ اَوْ ابَآءِ بُعُولَتِهِنَّ اَوْ اَبْنآئِهِنَّ اَوْ أَبْنآءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ اِخْوانِهِنَّ اَوْ بَنِی إخَوانِهِنَّ اَوْ بُنی اَخَواتِهِنَّ اَوْ نِسآئِهِنَّ او مَامَلَکَتْ ایْمانُهُنَ اَوْ التَابِعِینَ غَیْرِ أُوْلِی الْاِرْبَةِ مِنْ الرِّجَالِ اَوِ الطِّفْلِ الَّذیِنَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلی عَوْراتِ النِّسَآءِ وَ لَایَضْرِبنَ بِاَرْجُلهِنَّ لِیُعْلَمَ مَا یُخْفینَ مِن زِینَتِهِنَّ و تُوبُوا إلَی اللهِ جمیعاً أَیُّهاَ المُوءمِنُونَ لَعَلَّکُم تُفْلِحْونَ».⁽¹⁾

(و به زنان با ایمان بگو: «دیدگان خود را از هر نامحرمی فرو بندند و پاکدامنی ورزند و زیورهای خود را آشکار نگردانند مگر آنچه که طبعاً از آنان پیداست و باید روسری خود را بر گردن خویش فرو اندازند، و زیورهایشان را جز برای شوهرانشان یا پدران شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان همکیش یا کنیزانشان یا خدمتکاران مرد، که از زن بی نیازند یا کودکانی که بر عورتهای زنان وقوف حاصل نکرده اند آشکار نکنند، و پاهای خود را به گونه ای به زمین نکوبند تا آن چه از زینتشان نهفته می دارند معلوم گردد. ای موءمنان، همگی از مرد و زن به درگاه خدا توبه کنید، امید که رستگار شوید.

خداوند در این آیه همچون آیه قبل برای زنان همچون مردان وظایفی را بیان فرموده، که نگاه کردن همانگونه که بر مردان حرام است بر زنان نیز حرام می باشد پوشاندن عورت از دیگران بر زنان هم واجب است. خودرا از نگاه دیگران حفظ کنند. سپس به مسأله حجاب و پاکدامنی و خودنمایی نکردن زنان پرداخته است.

بنابراین زنان باید از خیره نگاه کردن اجتناب کرده و با دوری از نگاههای تند و آلوده راه عفت و پاکدامنی را هموار سازند. حضرت زهرا علیهاالسلام فرمودند: «بهترین زنان کسی است که مرد بیگانه را نبیند و مرد بیگانه ای هم او را نبیند».⁽²⁾پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: «آن که چشم را از حرام پرکند خداوند در روز قیامت چشمانش را از میخهای آتشین خواهد آکند، آنگاه درونش را از آتش پر می کند تا مردم از گورها برآیند و سپس او را به آتش افکند»⁽³⁾. احادیث و روایات بسیار دیگر که از نگاه به نامحرم منع کرده اند؛ چرا که نگاه، سرآغاز فساد و جرم و فحشا می باشد.

حضرت عیسی علیه السلام فرمود: «از نگاه کردن به آنچه منع شده اید بپرهیزید، زیرا آن

تخم شهوت و گیاه گناه است»⁽¹⁾. آیه کریمه همچنین در صدد بیان اینکه زنان باید پوشش داشته باشند و آرایش و زیور خود را بر دیگران آشکار نسازند و در صدد تحریک و جلب توجه مردان برنیایند می باشد.

دو استثناء در آیه کریمه برای لزوم پوشش زن بیان شده، یکی با جمله (وَلایُبْدِیِنَ زِینَتَهُنَّ الَا مَا ظَهَرَ مِنْهَا) ذکر شده است که نسبت به عموم مردان است، و دیگری جمله (وَلاَیُبْدینَ زینَتَهُنَّ اِلّا لِبُعُولَتِهِنَّ...). ذکر شده و نداشتن پوشش را برای زن نسبت به عده خاصی تجویز می کند.

در جمله «وَلایُبْدِیِنَ زِینَتَهُنَّ الَا مَا ظَهَرَ مِنْهَا». کلمه «ابداء» به معنی آشکار نمودن و اظهار است⁽²⁾. ومفهوم لغوی «زینت»آنچه سبب تزیین می شود «زینت» مفهومی گسترده تر از «زیور» دارد و شامل آرایشهای متصل به اندام بدن مانند، سرمه و خضاب، در کنار آرایشهای دیگر، مانند به کارگیری، طلاآلات و... می شود.

«برخی گفته اند زینت دو قسم است: زینت آشکار و زینت پنهان، زینت آشکار، لازم نیست پوشیده شود و می توان به آن نگاه کرد. درباره زینت آشکار و پنهان سه قول است:

1 . زینت آشکار، لباس و زینت پنهان خلخال و گوشواره و دستبند است.

2 . زینت آشکار، سرمه و انگشتری و خضاب کف است.

3 . زینت آشکار، صورت و کف دستهاست»⁽³⁾.

زمخشری در کشاف گفته است: زینت عبارت است از چیزهایی که زن خود را به آن ها می آراید از قبیل، طلا آلات، سرمه، خضاب. زینتهای آشکار از قبیل انگشتر، حلقه، سرمه، و خضاب مانعی نیست که نمایان بشود و اما زینت های پنهان از قبیل دست برنجن، پابرنجن، بازوبند، تاج، کمربند، گوشواره باید پوشانده شود مگر برای عده ای که در آیه استثناء شده. در ادامه می فرماید: در آیه پوشاندن زینتهای باطنی مطرح شده است، نه محل آن از بدن این به دلیل مبالغه در لزوم پوشش آن قسمتها از بدن است که جز برای محارم حق نظر کردن به آن مواضع حلال نیست. آن مواضع آرنج، ساق، بازو، گردن و سینه است، از نمایاندن خود زینت برای غیر

محارم نهی شده تا دانسته شود که نگاه وقتی به زینت حلال نباشد به جایگاه و محل آن هم نگاه ممنوع است⁽¹⁾.

بعضی زینت پنهان را به معنی اندام زیبای زن گرفته اند. درحالی که کلمه «زینت» به این معنی کمتر اطلاق می شود. به هر مفاد ومعنی که باشد دستور این آیه این است که زنان نباید آرایش و زیور خود را آشکار سازند و پوشاندن زینتهایی که خود به خود آشکار است لازم نیست. بعضی دیگر آن را به معنی «محل زینت» گرفته اند، زیرا آشکار کردن خود زینت مانند گوشواره و دستبند و بازوبند به تنهایی مانعی ندارد. اگر ممنوعیتی باشد مربوط به محل این زینتهاست. یعنی گوشها و گردن و دستها و بازوان.

امام صادق فرمودند:

«آنچه روسری آن را می پوشاند، یعنی سر و گردن و بالاتر از دستبند زینت است»⁽²⁾.

در المیزان، «زینت» رابه معنای مواضع زینت دانسته، زیرا خود زینت مثل گوشواره ودستبنداظهارش حرام نیست. پس منظور از نمایان ساختن زینت ظاهر کردن مواضع و جایگاه زینت است⁽³⁾.

اما برای زینت و زیور و آرایش، عضو مشخص و لباس معینی را تعیین نکرده اند. این عبارت با صراحت دلالت دارد براین که هر یک از اعضای بدن زن می تواند به شکلی موضع زینت و وسیله فتنه انگیزی باشد. به هر حال زینت به هر معنی باشد، نمایاندن خود زینت و به طریق اولی مواضع زینت بر زن حرام است. از سوی دیگر پوشاندن آن قسمت از بدن و زیورآلات که خود به خود آشکار است، استثنا نمی شد به دور از واقعیت و مخالف با نیازها و ضرورت هایی بود که عموم زنان با آن دست به گریبانند.

علاوه بر آن آیه نمی خواهد بگوید، زنها مجازند که زینتهای باطنی خود را برای محارم آشکار کنند. بلکه می گوید، محارم مجاز به نگاه کردن به آنها می باشند و نگاه غیر محارم هم به چهره و دستهای زنان مانعی ندارد.

در روایتی زراره نقل می کند: از امام صادق علیه السلام تفسیر «الاَ مَا ظَهَر مِنْهَا» را خواستم. فرمود: عبارت است از انگشتر و سرمه⁽⁴⁾.

غالب مفسران «الاَ مَاظَهَرَ مِنْهَا» را همان زینت آشکار معنی کرده اند. مثل خضاب، سرمه و انگشتر.

استاد مطهری نوشته اند: کسانی که پوشش وجه و کفین را واجب می دانند باید استثناء «الا ما ظَهَرَ مِنْهَا» را منحصر بدانند به لباس رو، و واضح است که حمل استثناء بر این معنی بعید و خلاف بلاغت قرآن است. مخفی کردن لباس رو به علت این که غیر ممکن است احتیاج به استثناء ندارد...⁽¹⁾.

در المیزان آمده که مقصود صورت و دو کف دست است⁽²⁾.

کیفیت پوشش

اشاره

جمله «لِیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَیَ جُیُوبِهِنَّ ».

«خُمر» (به دو ضمه) جمع خمار است، و «خمار» همان مقنعه است. یعنی اینکه آن را بر روی سینه و گردن انداخته و آنها را بپوشانند.

در دوران جاهلیت زنان روسری را بر پشت گوش خود می انداخته و سینه و بالای آن نمایان می شد»⁽³⁾.

«شیخ طوسی گفته است: خمار پوشش سر زن است که بر پیشانی آویخته می شود»⁽⁴⁾.

به هر حال خمار، سرانداز است، یعنی آن چیزی که سر را می پوشاند، حال می خواهد روسری باشد یا مقنعه و چادر. به این معنی که آشکار کردن موی سر، گلو و سینه در انظار نامحرمان بر زنان حرام است.

«جیوب» جمع «جیب» مراد از جیوب، سینه هاست معنایش این است به زنان دستور بده تا اطراف مقنعه ها را به سینه های خود انداخته، آن را بپوشانند»⁽⁵⁾.

«برخی گویند: با این آیه دستور می دهد که روسری ها را بر سینه ها بیندازند که گوشواره ها و گردن ها و سینه ها را بپوشند.

ابن عباس می گوید، با این وسیله مو و سینه و گلو و گردنء پوشیده می شود»⁽⁶⁾.

در مسالک الافهام نوشته شده: « مقنعه ها را بر گریبان هایشان افکنند تا سینه و گردن ها مستور بمانند»⁽¹⁾.

خداوند دستور می دهد، بر هر زنی واجب است موی سر و سینه و گردن خود را بپوشاند، و از نگاههای ناپاک خود را محافظت کند. و اگر زنی سرانداز نداشته باشد علاوه بر باز نمودن زمینه های فساد و نگاههای مملو از شهوت که به او خیره می شود از فرمان الهی مبنی بر پوشش خود سرباز زده است.

در آیه شریفه بعد از بیان دو حکم قبل برای زنان، یعنی حکم اول: زنها نباید زینتهای خود را آشکار کنند و به تبرّج و خودنمایی بپردازند و حکم دوم اینکه باید سر و سینه خود را با روسری بپوشاند و خود را در معرض نگاه ناپاک مردان قرار ندهند و سپس این سومین حکمی است که در این آیه شریفه بیان شده که استثناءات دو حکم قبل را بیان می دارد که آشکار کردن زینتهای زن برای افرادی اشکال ندارد که دوازده گروه هستند.

1 - از کلمه «بَعُولة» به معنای شوهران، تا جمله بنی اخَواتهِنَ، که گروههای هشتگانه، اعم از محارم نسبی و سببی را نام برده اند.

«زن جایز است برای شوهر خود زینتهای ظاهری و باطنی خود را آشکار کند و لازم نیست روسری و پوشش داشته باشد. یعنی زمینه را برای تحریکات شهوی آنها را فراهم سازد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«خدا لعنت کند زنی که خضاب و سرمه نکند. و زنی که شوهر را اجابت نکند و در انجام خواسته او تأخیر و کوتاهی کند و عذرهای پوچ بتراشد، چنین زنی ملعون است»⁽²⁾.

و گروههای هفتگانه بعدی پدر و پدر شوهر و پسر و پسر شوهر و برادر و پسر برادر و پسر خواهر در برابر آنها زن لازم نیست زینتهای خود را پنهان کنند ؛ زیرا آنها مَحْرَمَنْد و نمی توانند با زن ازدواج کنند. (جد شوهر و نوه شوهر نیز محرمند)برای همه این گروهها در صورتی که نگاهشان فسادی نداشته و خوف فتنه در بین نباشد، جایز است، بدون قصد لذت بردن به زن نگاه کنند.

علاوه بر این گروهها، چهار گروه بعدجزء کسانی هستند که زن در برابر آنها نیازی

نیست حجاب خود را رعایت کند این گروهها احتیاج به توضیحاتی دارد که لازم است ذکر شود:

الف ـ زنان

«او نسآئهِنَ». زنان. نهمین گروهی که از حکم عام استثناء شده اند، «زنان» هستند. در مصداق زنان در این آیه اختلاف است و باید بررسی شود:

مراد، زنان مومن است. یعنی جایز نیست خود را در برابر زنان غیر مومن برهنه کنند از روایات رسیده از ائمه معصوم علیه السلام هم همین معنا استفاده می شود. و فقها قائل به وجوب پوشش زن نسبت به زنان غیر مسلمان نیستند و تنها به کراهت بی پوششی فتوا می دهند ؛ زیرا به آنها اعتمادی نیست. همانطور که در حدیثی از امام صادق علیه السلام رسیده در تأیید این گفته که فرمودند: «سزاوار نیست که زن (مسلمان) نزد زن یهودی و نصرانی کشف حجاب نماید ؛ زیرا آنها زن مسلمان را نزد شوهرانشان توصیف می کنند»⁽²⁾.

امام فخر رازی در تفسیر خود آورده که «ِنسائهنَّ» دو معنا برایش ذکر شده.

الف) زنان مسلمان مقصود است و این قول اکثر علما می باشد.

ب) زنان مسلمان و غیر مسلمان، هر دو را در بر می گیرد. گفته علمای گذشته را باید حمل بر استحباب کرد.

بنابراین فخر رازی قول دوم را برگزیده است⁽³⁾.

ب - بردگان و مملوکان

«اوْ مَا مَلَکَتْ اَیْمَانُهُنَّ» شامل غلامان و هم کنیزان می شود.⁽¹⁾. در تفسیر کبیر آمده: «غلام نمی تواند به موی صاحبش (خانمش) نگاه کند»⁽²⁾.

به طور کلی بردگان اعم از جنس زن یا مرد از نظر اسلام در بسیاری از احکام استثناهایی دارند. مثلاً از نظر حفظ پوشش و حرمت نگاه، برکنیزان واجب نیست که سرهای خود را بپوشانند و حال آنکه بر زنان آزاد لازم است سر خود را بپوشانند، به دلیل خدمتکاری آن هاست. بعید نیست، غلامان هم نیز چنین استثنایی داشته باشند.

ج- کسانی که نیاز به زن ندارند.

«أَوِالتّابِعِینَ غَیْرِ أَوْلِی الْاِرْبَهِ مِنَ الرِّجَالِ». کلمه «اربه» از ماده «ارب» بر وزن عرب به معنی نیازمندی و شدت احتیاج است⁽³⁾.

منظور از این نیاز، حاجت شهوانی است که مردان را محتاج به ازدواج می کند. مراد از «غیر أَوْلِی الْاِرْبَهِ» کسانی که نیازی در آنها وجود ندارد که بر رفع آن اقدام کنند. «کلمه(منَ الرِّجَالِ) در بیان تابعین است، و مراد افراد سفیه و ابلهی است که تحت قیومیت دیگران هستند و شهوت مردانگی ندارند»⁽⁴⁾.

در اعراب «غیر» دو احتمال داده اند:

در مجمع البیان نقل قولهای ذکر شده از جمله: «برخی گفته اند مراد «مرد ابلهی» است که جیره خوار زن است و به زن توجهی نداشته.

از امام صادق علیه السلام هم همین گونه روایت شده است. برخی گویند: مقصود آدمهای عقیمی هستند که تمایل جنسی در وجودشان نیست. عده ای گویند: منظور پیرمرد است. برخی گویند: مراد غلام صغیر است»⁽⁶⁾. به هر حال مقصود هر که باشد

آیه مردی را مدنظر دارد که تمایل به زنان ندارد و جاذبه زنان را درک نمی کند.

د-کودکانی که از امور جنسی بی خبرند

«أَوِ الطِّفْلِ اّلَذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلَی عَوْرَاتِ النَّسَاءِ»

«الف ولام» در الطفل، الف و لام استغراق است و کلیت را می رساند. کودکانی که بر عورتهای زنان اطلاع نیافته اند، یعنی آن چه از امور زنان که مردان بالغ از تصریح به آن شرم دارند آن اطفال اطلاعی ندارند و زشتی اش را درک نمی کنند و گفته اند: کنایه از حد بلوغ است»⁽¹⁾.

یعنی مقصود کودک غیر ممیز است که قدرت تشخیص ندارند.

برخی گفته اند: مقصود کودکانی است که قدرت مجامعت ندارند و بر امور جنسی قادر نیستند.

«وَ لاَیَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مَا یُخْفیِنَ مِن زِیَنَتِهُنَّ». از دیدگاه اسلام طرز راه رفتن، نشست و برخاست و دیگر حرکات زن نباید هوس انگیز و محرک باشد و نظر مرد بیگانه را به خود جلب کند، اگر زنی با حجاب اسلامی اما با حرکات سبک و کرشمه و ناز در معابر رفت و آمد کند حجاب او ارزشی ندارد.

بنابراین چهارمین حکم، آیه شریفه راجع به طرز راه رفتن زن است که باید همراه با متانت و وقار باشد. « در گذشته زنها پاهای خود را چنان بر زمین می زدند که صدای خلخال آنها شنیده شود. قرآن کریم آنها را از این عمل نهی فرمود. برخی گویند: «مقصود این است که موقع راه رفتن به گونه ای راه نروند که خلخال آنها آشکار شده و یا صدای آنها شنیده شود»⁽²⁾. پس حتی تبرج و خودآرایی در مورد شنیدن صدای پا هم وجود دارد.

نهی قرآن در این رابطه نشانه ریزبینی و کمال دین اسلام است. می توان فهمید که به طور کلی هر کاری که موجب تحریک و تهییج و جلب توجه مردان نامحرم شود برای زنان حرام است.

«این تأثیرات گاهی آن چنان گسترده است که حتی شنیدن صدای نازک و ظریف زن که خود از مکانیسم های جذب و انجذاب مرد از طرف زن می باشد، موجب

تحریک جنسی و ترشحات غدد جنسی در مردان می شود»⁽¹⁾. در مراحلی حتی صدای پای زن نیز می تواند بر مراتب آسیب پذیری مرد در برابر جنس مخالف بیفزاید. از جمله کفش های پاشنه بلند صدادار نیز به سهم خود توانسته از جمله عوامل محرک تمایلات جنسی گردد و وسیله ای برای حواس پرتی و جلب توجه مردان نسبت به زنان شود. و قابلیت تحریک و حساسیت روحی هر جوان را توانسته افزایش دهد و عاملی دیگر بر عوامل محرک و میل جنسی در مرد بیفزاید.

بخش دوم تحلیل علمی بر مسأله نگاه

تفاوت حس بینایی درمردان وزنان

تفاوت حس بینایی درمردان وزنان

«تجربه ما از جهان اطراف، بطور مستقیم، مثل نگاه کردن به تصاویر، خواندن، یا گوش دادن به توصیف درباره آنچه ما خود تجربه نکرده ایم، به دست می آید، دریافت کنندگان به جهت اهمیتی که از لحاظ شناخت دنیای اطراف موجود زنده دارند. به حق به عنوان «دروازه های دانش» شناخته شده اند. و مهمترین دروازه ها، دریافت کنندگان بینایی و شنوایی هستند»⁽¹⁾.

بینایی یکی از آن حوزه هایی است که از لحاظ روانشناختی مطالعات بسیار فراوان دربار آن انجام گرفته است . با مطالعاتی که به طور معمول در مورد حس بینایی نوزادان انجام شده است . این نتیجه به دست آمده که حرکات چشم نوزادان در پاسخ به نمایشات بصری گوناگون می باشد. پژوهشهای مبتنی بر ⁽²⁾EEG. نشانگر این است که نوزادان تازه تولد یافته هر دو جنس فاقد تفاوتهای جنسیتی بینایی هستند. اما در سالهای بعد که کودک رشد می کند نتایج خیلی متغیر هستند⁽³⁾.

«پسران در تکالیف فضایی بصری نیز بر دختران برتری دارند. این آزمونها توانایی تجسم و تغییر و تبدیل اشیاء را در فضا می سنجد. مردان این آزمون را بهتر از زنان انجام می دهند.»⁽⁴⁾پژوهش نشان داده است که از همان دوران کودکی، پسر بچه ها به الگوها و محرکهای بینایی و دختر بچه ها به الگوها و محرکهای شنوایی علاقه نشان می دهند.

«حس بینایی مردان از زنان بهتر است. نسبت نابینایان مادرزادی در جنس نر

بیش تر است و نزدیک بینی شدید در مردان شایع تر و فراوان تر است. .. زنان در برابر تاری و خیرگی چشم حساس ترند. زیرا زمان واکنش آن ها طولانی تراست»⁽¹⁾.

نگاه زنان تنوع طلب ولذت جوست. با این تفاوت که میدان تنوع طلبی نگاه زن بیشتر طبیعت است وحوزه لذت جویی مرد در امور غریزی به این دلیل نگاه مرد کوچکترین تفاوت ظاهری زنان را متوجه می شود.

همین مسأله سبب می شود که میزان توجه مرد را در فعالیتهای روزانه کاهش داده وفکر او رابه سوی مقایسه امتیازات زنان، دچار آشفتگی نماید. وزنان هم کم وبیش این مسأله رامی دانند.

«مردان عموماً به محرکهای بینایی حساسیت زیادی دارند و این حساسیت در اعمال و رفتار روزانه آنها نیز به چشم می خورد. مثلاً می بینیم که بعضی از آنها به تهیه عکسهای سکسی مبادرت می ورزند و در چشم چرانی هم ید طولایی دارند . چون بینایی آنان نسبت به شنوایی آنها برد زیادتری دارد. از طرف دیگر ترشح هورمون آندروژن در مردها به طور یکنواخت صورت می گیرد و هیچ عامل دیگری آن را قطع نمی کند. بنابراین می توان گفت که مردان به طور مداوم تحت تأثیر محرکهای بینایی شهوانی قرار می گیرد و بیشتر از زنان چشم چرانی می کنند، اما زنها از آنجا که از نظر حس بینایی ضعیف تر از مردها هستند به الگوهای بینایی شهوانی حساسیت کمتری دارند و در عوض از نظر حس لامسه حساسیت بیشتری دارند و به محرکهای لمسی بهتر پاسخ می دهند. چون لامسه میدان برد زیادی ندارد و فعالیتش فقط محدود به نزدیک است. تأثیر محرکهای شنوایی بر زنها صورت بسیار محدودی دارد و فعالیت زنها از این نظر بسیار کم است»⁽²⁾.

این از خصوصیات مرد است که از مشاهده اندام زن دچار التهاب و تحریک جنسی می شود، خصلت مرد چشم چرانی و دیدزدن و خصلت زن خودآرایی و خودنمایی است، هرچه مرد در چشم چرانی اصرار داشته باشد تمایل زن به خودنمایی بیشتر می شود.

لذا در جامعه ای که چشم چرانی امری عادی تلقی می شود، زنان آن جامعه در کوچه و خیابان بیش از جوامع دیگر به خودنمایی و تبرج می پردازند.

چشم چرانی

چشم یکی از وسایل تحصیل علم و یکی از نعمتهایی است که خدا به انسان داده تا به وسیله آن حق را از باطل تمیز داده و خود را به واقع برساند، از چشم بازخواست می شود که آیا در آنچه به کار بستی علمی بدست آوردی یا نه؟ و اگر به دست آوردی پیروی کردی یا خیر؟ از چشم می پرسند آنچه تماشا می کردی واضح و یقینی بود یا خیر؟ چشم ناگزیر است که حق را اعتراف کند.

به کمک چشم می توان در راه خودسازی گام برداشت و به عظمت و قدرت خداوند پی می برد، و نسبت به خالق خویش معرفت بیشتری پیدا کرد. نباید این عضو را در جهت گناه که خود کفران نعمت است به کار ببریم، که این امر سد راه پیشرفت و تکامل انسان است. حفظ نکردن چشم از نگاه به نامحرم مقدمه بسیاری از گناهان است. نگاه حرام، تجاوز به حقوق دیگران است که هم از نظر اجتماعی و هم از نظر روانی و جسمانی برای فرد مضر است.

مردی که چشم به نوامیس مردم دارد، «مردی که در برابر، زن همه «چشم» است، زن یک شئی است که مرد او را دائماً در کفه ترازوی چشمان خود می سنجد و ارزیابی می کند»⁽¹⁾. امام صادق علیه السلام فرمودند: «چشم چرانی زنای چشم است»⁽²⁾. شاید ابتدا این سوال به نظر برسد که چشم چران چه کسی است؟ چشم چران کسی است که از نگاه به بدن لخت دیگران و یا قسمتهای مختلف بدن مانند چهره و اندام ظاهر و پوشیده زنان یا نوجوانان لذت و استفاده جنسی می برد. این انحراف و معضل اجتماعی منحصر به جنس مرد نبوده و در بین مردان و زنان در حالتها و اشکال مختلف دیده می شود، ولی این انحراف در مردها و خصوصاً نوجوانان با توجه به وضع جامعه و موقعیت مردها بیشتر دیده می شود.

حضرت علی علیه السلام چشم چرانی را یک نوع خودآزاری معرفی کرده و می فرماید:

«هر کس چشم چرانی کند خاطر خود را آزرده و کسی که پیوسته عادتش این باشد همیشه

در حسرت به سر می برد»⁽¹⁾.

چشم چرانهای حرفه ای فاقد فضایل اخلاقی و شعور اجتماعی بوده با ضعف ایمان و فقدان تربیت صحیح خود، دایم مزاحم افرادند و به حیثیت و شرافت همنوعان خود تعدی و تجاوز می کنند.

چنین فردی از لحاظ روان پزشکی مریض است و از لحاظ روانکاوی دچار انحراف «خودپرستی» شده، چنین موجودی با وجود این دگردیسی و استحاله حیوانی. دیگر حق ندارد نام انسان را روی خود بگذارد.

نگاه ازنظرعلوم روز

بر طبق یک اصل مسلم علمی در میان تمام موجودات هستی اعم از انسان و حیوان و سایر پدیده های هستی رابطه ای مغناطیسی⁽²⁾و الکتریکی برقرار بوده که بر اساس این رابطه به سوی یکدیگر جذب می گردند. «چرا که دانشمندان آلمانی با آزمایشهایی ثابت کرده اند که امواج نامریی الکتریکی مثبت از مردان و الکتریسیته منفی از زنان ساطع می شود . بر طبق آن یکدیگر را جذب می کنند و این نیرو چیزی است که هیچ کس نمی تواند از آن جلوگیری به عمل آورد. زیرا آن نیرو وسیله دوام و بقای نسل امروز می باشد. اما باید توجه داشت که الکتریسیته و قوه مغناطیس در شرایط خاصی بوجود می آید و هر چه شرایط مهیاتر باشد نتیجه یا بازده آن بیشتر خواهد بود»⁽³⁾.

یکی از مهم ترین عواملی که نیروی جاذبه رادرانسان وادار به فعالیت می کند نگاه و چشم افکنی است.

همین لطف نگاه است که سالهای متمادی طبع روان و زیربین «شعرا» را به خود معطوف ساخته. همین «طرفه العین» نگاه است که هزاران مجنون، سرگردان در وادی عشق به دنبال داشته است، همین آتش نگاه است که بر هر دلی افتد ویرانش

کند و دود آتشش به هر چشم که رفت جز سوزش و ریزش آب چیز دیگری در بر نخواهد داشت.

چشم در بدن به مثابه دکمه فشار برق است. تا دکمه را فشار نداده اید برق خفته و راحت است. به مجرد فشار دادن دکمه برق به جریان می افتد. چشم هم تا مصون از نگاه اجنبی و محفوظ از مناظر مهیج است، آسوده خیال و فارغ البال است وبه مجرداصابت به نگاه جان سوزی، برقی نامریی از میان چشمان این دو جسته و چون آتش به جان یکدیگر می افتند و بالاخره در میان این گیر و دار و کشمکش در نتیجه یکی غالب و یکی مغلوب یکی جاذب و یکی معشوق می گردد و یک سطح الکتریکی واحد تشکیل می دهند. این همان آتش نگاه است و کسانی که غافل از قوه جاذبه مغناطیس طبیعت هستند، هر روز خود را طعمه آتش غفلت و سهل انگاری می کنند.

«در حین آزمایشهایی به ثبت رسیده که «حس باصره» و چشم ما بدون هیچ گونه شکی پرتوی از خود ساطع می کند»⁽¹⁾.

«چشم انسان حساس تر از شامه است؛ زیرا قادر است یک میلیون و نیم رنگ و تنوعات را تشخیص دهد. هنگامی که شخصی به شی ء نگاه می کند، چشم می تواند جرقه ای را که فقط 0003/0 ثانیه به طول می انجامد ، تشخیص دهد. انرژی الکتریکی که در اثر انرژی که در اثر حس باصره ایجاد می شود بسیار ناچیز است. اما چشمها منعکس کننده بسیار قوی می باشند. مغناطیسی که از چشم خارج می شود دارای آثاری بسیار قوی و حتی قوی تر از آثار پاس⁽²⁾می باشد.»⁽³⁾. «زیبایی، جاذبه، چشمان افسونگر، جذبه شخصی همه دارای منشاء واحدی هستند که مغناطیس انسانی نامیده می شود، هر مرد ضعیف یا قوی دارای نیروی افسونگر و خدادادی است که به جهانی می ارزد، این نیرو مغناطیس شخصی است»⁽⁴⁾.

بدین وسیله به آسانی می توان اهمیت نگاه و آثار آن را استنباط کرد: مغناطیس در بین تمام موجودات زنده و غیر زنده این جهان وجود دارد و حتی اغلب

حیوانات از این موهبت الهی بطور کامل برخوردارند:

«در جنگ میان دو خروس، خروسها قبل از هر عملی با چشم به هم خیره می شوند و با نگاههای تند و تیز ضربه اولی را به طرف وارد می کنند. مار بوآ با نگاههای خود می تواند انسان را به حالت خمودی و کرخی و یا بی حسی درآورد»⁽¹⁾

vayuerism.یا2-inspectiohism3- vojeurisme.

بنابراین وقتی که دو جنس مخالف با بودن چنین نیرویی چشم در چشم یکدیگر بیفتند، کشش و جاذبه ای آنها را به سوی یکدیگر سوق داده و رابطه ای برقرار می گردد و دیگر نه پند و اندرز، نه ترس از آبرو، نه بیم از مرگ هیچ یک نمی تواند جلو این رابطه طبیعی را بگیرد و مانع از خواهش این دو جنس مخالف «نر و ماده» گردد . آری همین نگاه است که بلادرنگ طبع را به غلیان و قلب را به ضربان در می آورد.

نگاه، ازنظرروانشناسی

«روانشناسان چشم چرانی را یک نوع انحراف روانی(2) قلمداد می کنند، این انحراف هرگاه در کسی به وجود آید قابل توقف نخواهد بود و هر لحظه به میزان آن افزوده خواهد شد و این تجربه علمی است. یک فرد چشم چران هرگز با چند ساعت چشم چرانی نمودن در روز قانع نمی شود و این حالت کم کم در او یک حالت وحشیانه و حیوانی خاصی به وجود می آورد و رفته رفته او را به یک بیماری و انحراف روانی(3) دیگری مبتلا می سازد . در این حال بیمار از تماشای بدن لخت و دیدن آلت تناسلی دیگران لذت می برد و این مرحله نیز مقدمه ایجاد انواع سادیسم است»⁽²⁾.

همچنین چهره واندام کم پوشش زنان، روان شخص را هنگامی که زمینه تخلیه فشار غرایز فراهم نباشد تحریک کرده وکم کم ظرفیت عصبی او به پایان می رسد وبه سرعت هورمون های آزار دهنده سمی در خون ترشح می شود. درزمان کمتر از0/1ثانیه مغز که با شبکه های ارتباطی به سراسر بدن وصل است به کمک غده هیپوفیز وفرمان های مرکز هیپوتالاموس این سم را به همه اعضا روانه می کند. بدن

برای بیرون راندن این سم به تکاپو می افتد وجنگ داخلی اعصاب آغاز می شود. شخص در خود احساس اضطراب و خستگی مینماید. تصور می کند چیزی ناشناخته بر روان وی فشار می آورد. علایم این حالت، سردرد خفیف، تنفس شدید و... و فرد نسبت به وقوع خطر ناشناخته، دلهره و هراس دارد⁽¹⁾.

«در مراحلی حساسیت برخی از مردان نسبت به وسایل و لوازم زنانه آن قدر زیاد و تحریک پذیری میل جنسی در اثر نگاه و تماشای آن ها چنان بیشتر است که برای عده ای ایجاد مشکلات روانی نموده و چه بسیاری از بیماران روانی جنسی که نسبت به البسه زنانه حساس و تا مرحله ارتکاب عمل «استمنا» با مالش دادن این قبیل وسایل زنانه پیش رفته اند⁽²⁾.

اصطلاح «چشم چرانی» که بیشتر برای مردان به کار می رود زاییده حساسیت مردان نسبت به محرکهای بینایی شهوانی است. چون برد حس بینایی در آنان زیاد است، یعنی چشم می تواند از فاصله نسبتاً دور تحت تأثیر محرکها قرار می گیرد و از این گذشته وسعت زیادی از محیط در آن واحد دیده می شود. اصولاً اکثر بیماری های روحی جوانان از این رهگذر آغاز می شود، زیرا چشم می بیند و دل می خواهد و قلب برای به دست آوردن خواسته خود فعالیت می کند و روح تسخیر می شود چنانکه بابا طاهر گفته است:

ز دست دیده و دل هر دو فریاد که هر چه دیده بیند دل کند یاد

بسازم خنجری نیشش ز فولاد زنم بر دیده تا دل گردد آزاد

«و بدین جهت در احکام فقهی تصریح شده: «حرام است نگریستن به عکس زن نامحرمی که او را می شناسد» ضمناً این فایده را در بردارد که تصویر ذهنی که به علت آشنایی با او، از گذشته در خاطر مانده و به فراموشی سپرده شده است، با پرهیز از مشاهده عکس او، که در این مقام مانند مشاهده خود او عمل می کند. مجدداً مرد از زن نامحرمی متأثر نشده و گرفتار دامهای شیطانی نمی گردد»⁽³⁾.

«در هر حال، نگاه زمانی منشا لذت است که با تمرکز همراه باشدو ذهن را به خدمت بگیرد. فلسفه چشم چرانی جز این نیست که فرد با تمرکز در هنگام نگاه،

تخیلاتش را به خدمت می گیرد ودر دنیای خیالات به هوسرانی می پردازد. بنابراین آنچه نگاه را لذت آفرین می کند تخیلاتی است که فرد با نگاه در درون خود می پروراند»⁽¹⁾.

زیانهای جسمی نگاه

در روایتی از امام صادق رسیده است که فرمودند:

«ای بسا نگاهی که حسرت طولانی به بار آورده است»⁽²⁾.

حضرت علی علیه السلام هم فرمودند:

«کسی که چشم خود راپایین اندازد، تأسف کمتر خورد و از نابودی در امان ماند».

این روایات گرانبها که در چهارده قرن پیش از ائمه معصوم ما برای توجه و بیان آثار شوم نگاه به ما رسیده ، چیزی است که علم روان شناسی امروزه به آن رسیده و با پیشرفت هر روزه علم، کمال و جامعیت دین اسلام و دقت نظر ائمه علیهم السلام بر ما روشن می شود.

دانشمندان امروزه گفته اند که: «هر نگاهی دو صورت می تواند داشته باشد یا غدد داخلی را به ترشح مواد زاید وامی دارد و در حول مواد سمی جمع می کند و اعصاب را ملتهب می سازد و گاهی آدمی را برای ارتکاب جرم و گناهی بزرگ آماده می کند و خلاصه در ارگانیزم بدن اثر شوم می گذارد یا برعکس ایجاد انبساط و فرح نموده و شخص را برای انجام کار نیک یا کشف اسرار طبیعت یا اختراع مهمی مهیا می سازد»⁽³⁾.

بدترین نگاهها که در ارگانیزم بدن اثر شوم طولانی می گذارد. نگاه مردی است که چشمش در چشم زنی خیره شده و اسیر امیال سرکش خود شده، و از سایر اعمال و رفتارش معلوم است که رایحهِ حداقل مراتب ادب و اخلاق و تزکیه ای به مشامش نرسیده دچار عدم تعادل روحی می شود، و این نگاههای پرهوس و شهوت توأم با خودباختگی ناشی از ضعف نفس است چیزی است که امام صادق علیه السلام فرمودند: النظرةُ سُهْمٌ من سَهامِ ابْلیس مَسْمومٌ وَکَمْ مِنْ نَظْرُهِ اوْرثًتْ حَسْرَهِ طویلَه⁽⁴⁾

نگاه تیری از تیرهای مسموم شیطان است و چه بسا نگاهی که حسرت و پشیمانی طولانی از خود بجای می گذارد.

زهر نگاه آلوده همان اوهام وفشارهای روانی است که در کوتاه ترین زمان، سراسر جسم وروح آدمی را دستخوش تلاطم می کند. خاطره صحنه مشاهده شده در مغز تداعی ودر اعضا ظاهر می شود. فرد که میدانددستیابی به آنچه دیده ونیل به ارضای شهوت برایش به آسانی میسر نیست در اندیشه فرو می رود واندوه خود را به درون می فرستدواین همان زهر تیری است که از همان نگاه به قلب واز آنجا به همه اعضا سرایت می کند. فروید این پدیده راآرزوهای سرکوب شده می نامند که از ضمیر خودآگاه شخص به ضمیر ناخوداگاه (unconscious) منتقل می شودو شخص را دچار ناهنجاری های روانی می کند.

و حضرت علی علیه السلام فرمودند:

«َمنْ اطْلَقََ ناظرَهُ اتَعبُ خَاطِره. مَنْ تتابَعَتْ لَحَظاتُهْ دامَتْ حَسَراتُه»⁽¹⁾.

کسی که چشمش را در دیدن حرام آزاد بگذارد خود را به زحمت و مشقت می اندازد و کسی که پی در پی به این و آن نگاه کند، غم و اندوهش تداوم می یابد.

کمپلکس روانی که امروزه زیاد از آن یادمی شود، محصول همان حسرتی است که در این جملات معنوی بدان اشاره شده است.

این اندوه و حسرتهای اشاره شده در روایات نتیجه نگاه به صحنه های مهیج و فیلمها و عکسهای سکسی که در معرض دید انسان قرار دارد به وجود می آید. «نظام روانی انسان از طریق ارتباط عصبی و نقش مویرگی به گونه ای خاص تصویر درون آدمی و چگونگی حالات وی را در چهره نمودار خواهند نمود، و نظامهای محافظتی و کنترلی چشم در حداقل توان خود نقش آفرین هستند و تاکید بر اینکه به علت ناتوانی انسان بر کنترل چشم ها، به راحتی ضمیر خود را مشخص خواهد نمود. چنانچه وقتی نگاهی به نگاه نامحرمی گره بخورد و زمینه های انحراف فراهم می شود»⁽²⁾. اگر مرتباً تکرار و ارضا شود به صورت انقلاب جنسی در می آید و اگر

ارضا نشود از لحاظ وارد شدن شوکهای مکرر به مغز و قلب بیماریهای غیر قابل علاج را به وجود می آورد.

آثار نامطلوبی که در اثر نگاههای پر ولع و هوس آلود بر جسم فرد وارد می آید بیشتر ناراحتیهای عصبی و (روان تنی) است که از این قبیل هستند: «دشواری در تنفس، درد در اطراف قلب، بالا رفتن تپش قلب، ضعف و خستگی فکری و جسمی، سردرد، هراس ودلهره، بی قراری وناآرامی، بی خوابی، کم اشتهایی».

زیانهای اجتماعی نگاه

امروزه با گسترش برهنگی وکم پوششی زنان وحضور انکار ناپذیر آنان در خیلی از صحنه ها و فعالیت های اجتماعی راه برای بسیاری از سود جویی های مردان اززنان بازشده از آن جمله به روز افزون پدیده شوم چشم چرانی می باشدکه نه تنها صدمات و آثار مخربی بر جسم و روح خود فرد می گذارد ، بلکه عوارض و زیانهای اجتماعی نامطلوبی در سطح جامعه در پی خواهد داشت و سرآغاز بسیاری از مفاسد و فحشا و ناامنی ها... خواهد بود. چشم چران نه تنها به نوامیس مردم چشم می دوزد و سبب مزاحمت دیگران می شود و اگر کسی هم به ناموس او نگاه کند، ناخشنود نمی گردد. این امر سبب لطمه به شعور و حیثیت خود و اجتماع و سبب سست شدن پایه های استوار اخلاق می گردد، و اگر جلو آن گرفته نشود با جامعه ای مملو از فساد و هرج و مرج روبه رو خواهیم شد.

چنین فردی برای ارضای روح سرکش و شهوت آلود خود با ایجاد روابط نامشروع با دیگران اقدام کرده و به تدریج با ارتباطات حجب و حیا کنار گذاشته، فساد اخلاقی را عادی می سازد. چنانکه حضرت علی علیه السلام فرمودند: چشمان شما کلید عفاف شماست . این کلید را اگر به نامحرم واگذارید گنج عفت خویش را از دست داده اید.

چه بسا تداوم عمل زنا سبب شیوع امراض مراقبتی چون سفلیس، سوزاک، هریس سیمپلکس، شانگر، ایدز و... شود که هر کدام درنوع خوداز خطرناک ترین بیماریها به شمار می روند.

از دیگر آثار نگاههای آمیخته به شهوت می توان افزایش طلاق، خودکشی،

کورتاژ و کاهش ازدواج در سطح جامعه را نام برد. پس باید کوشید تانگاه خود را در مهار دل قرار دهد، نه دل رااسیر نگاه.

مسؤولیت در برابر نگاهها

«إنَّ السَمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُوادَ کُلُّ اُولئکُ کَانَ عنْه مُسئُولاً»⁽¹⁾.

براستی که گوش و چشم و قلب، همه مورد پرسش واقع خواهد شد.

«گوش در برابر آنچه که شنیده و چشم هر چه دیده و دل هر آنچه خواسته مسؤول است. مراد این است که صاحبان گوش و چشم و دل، مسؤولیت دارند. برخی می گویند: همه این اعضا مسؤولیت دارند. یعنی از فکر و عقل سؤال می شود . خداوند از گوش می پرسد که چه شنیدی و از چشم می پرسد که به چه چیز نگاه کردی و از قلب و دل می پرسد که به چه چیزهای معتقد شده است»⁽²⁾.

«و اینکه چرا از میان حواس انسان به چشم و گوش تصریح شده واضح است، زیرا معلومات حسی انسان غالباً از راه این دو حس حاصل می شود و بقیه اعضا را تحت الشعاع خود قرار می دهند». بایددانست که رابطه چشم ودل رابطه ای ناگسستنی است. وقتی که چشم به یک «دریاچه هوس» تبدیل شود، درآن جز «قایق نگاه» حرکت نمی کند و بر صفحه دل گاهی همان نقش می افتد که از روزنه «دیده» می بیند. بر طبق فرموده مولای متقیان حضرت علی علیه السلام : «القلبُ مُصْحَفُ البَصَرِ»؛⁽³⁾دل، کتاب وصحیفه ی چشم است. «دیده پنجره ی «دل» است. «این دو طفل معصوم «دل و دیده» اگر رها شوند، گم می شوند. احساس غریبی می کنند، به دامن غریبه ها پناه می برند، عصیان می کنند، اگر از بام ما پرواز کردند، دیگر به خانه بر نمی گردند»⁽⁴⁾.

«اگر بزرگان سلوک و عرفان «دربان دل»، بوده اند، تا بیگانه در حریم و حرم دل وارد نشود، «دیده بان دیده»هم بوده اند تا چشمشان به هر چیز نیفتد»⁽⁵⁾«بله، هر آن کس به چیزی عشق ورزد، آن عشق چشم او را کور و دلش را بیمار می کند، چنین

فردی با چشم ناسالم می نگرد و با گوش ناشنوا می شنود، زیرا که بی گمان، شهوت ها پرده خردش را دریده اند و دنیا قلبش را می میراند و او را با تمام وجود شیفته خود ساخته است»⁽¹⁾.

در کنار هر نگاه دو فرمان است: دل و شیطان. که می گویند : «چشم بدوز». و دین که می گوید: «دیده فرو بند». با کنترل نگاهها می شود آمار تلفات ترکشهای «چشم ناپاک» را کاهش داده . امام علی علیه السلام فرمودند: کسی که چشم خود را پایین اندازد، دلش را آسوده کرده»⁽²⁾.

آدمی نمی تواند از تاثیر شنیده ها و دیده هاش بر دل و مغزش جلوگیری کند. این تاثیرپذیری به کمک شبکه اعصاب وفعالیت مغزاست وشخص نمی تواندباتلقین چندان ازتاثیرآن بکاهد. وقتی انسان چیزی را می بیند از طریق اعصاب سمپاتیک sympathethic Nervesو پاراسمپاتیک sympathethic Nervespara مشاهداتش را به مغز می رساند. در مغز است که تلاطم پدیدمی آیدوهورمون محرک غرایز به سراسربدن گسیل می شود.⁽³⁾از خصوصیات مرد است که از مشاهده اندام زن دچار التهاب و تحریک جنسی می شود. تحریک پذیری مرد در برابر محرکهای بصری بسیار بیش از سایر محرکات است . باید توجه داشت «نگاه آلوده محصول قلب آلوده است، و هر کس که نمی تواند نگاه خود را کنترل کند، به طریق اولی نمی تواند قلب خود را از انحراف و آلودگی حفظ نماید»⁽⁴⁾، «زیرا نگاه انسان پیشاهنگ راه انسان است»⁽⁵⁾.

حجاب یا عایق جریان الکتریسته طبیعی

«چشم حاوی جریان قوه الکتریکی است . بنابراین تنها عایق و مانعی که می تواند از برقرار شدن جریان قوه طبیعی جلوگیری نماید حجاب است . طبق این قاعده ی طبیعی به طور یقین می توان گفت اگر مطابق دستورهای قرآن کریم، بانوان محجوب باشند و در حراست خودشان مراقبت به عمل آورند، دیگر بی عفتی اتفاق نخواهد افتاد»⁽⁶⁾. قرآن کریم درباره حجاب فرمودند:

«یَا َایُّها النَّبِیُّ قُلْ لاَزْواجِکَ وَ بَنَاتِکَ وَ نِساءِ المُوءمِنینَ یُدْ نِینَ عَلَیْهِنَ مِنْ جَلابیبهِنَ ذلِکَ اَدْنی اَنْ یُّعرَفْنَ فَلا یُوءذَینَ»⁽¹⁾.

ای پیامبر، به زنان و دخترانت و به زنان با ایمان بگو: پوششها و جلباب خود را بر خود فروتر گیرند. این برای آن که شناخته شوند و مورد آزار قرار نگیرند بهتر است.

«تنها داشتن ظاهری پوشیده و حجاب، نمی تواند مانع نفوذ جاذبه های زنانه باشد، بلکه باید از هرگونه رفتاری که خلل در دل مردان بوجود می آورد پرهیز کرد تا جایی که اگر زنی در مکانی نشسته در کنار او ننشینند، مبادا تحت تاثیر تشعشعات اندام وی قرار گیرند. مسأله به قدری ظریف است که حتی اگر زنی از جایش برخاست بهتر است بلافاصله بر جای او ننشست».⁽²⁾

رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «هرگاه زنی در جایی نشسته بود برخاست، مرد بیگانه بر جای او جلوس نکند تا محل نشستن او سرد شود.»⁽³⁾

«درانسان این تشعشعات با حداقل بروز آنها تناسب خاصی با افکار و روحیات و آمادگی ساختمان جسمی دارد . به ویژه در زنان امواج فوق، شدت بیشتری دارد، چنان که «از اندام زن و حتی از موی سر او امواج مرموزی متصاعد می شود و بر بدن برخی از مردان مستعد نشسته و موجب تحریک و فعالیت غدد جنسی آنها می شود»⁽⁴⁾.

حجاب نه تنها باید در پوشش ظاهری زنان باشد. بلکه در نگاه و گفتار و رفتار هم باید جنبه های حجاب را رعایت کنند. که رعایت حجاب، برای بقا و سلامت حیات خانواده و بهداشت روانی جامعه لازم است. همچنین برای حفظ جان زن و پیشرفت علمی و ترقیات فکری جامعه و ایجاد روح کار و تولید و تلاش اقتصادی هم موثر است. همچنین از جمله فلسفه های حجاب استواری اجتماع و ارزش و احترام زن است.

نقش پوشش درجلوگیری از بیماریهای پوستی

نقش پوشش درجلوگیری از بیماریهای پوستی⁽¹⁾

توضیح اینکه، بنا به گفته دکتر محمد صادق علمی، از نوع پوشش زنان راهبه ی مسیحی می توان حدس زد که در شریعت مسیح پیامبر، نیز حجاب مانند آنچه در اسلام است وجود داشته است.

هرگاه آدمی براساس فطرت خویش حرکت نماید و اعمال و آداب خود را بر آن اساس بنا نهاده باشد، بی شک از سلامت روحی بیشتر و آرامش افزون تری برخوردار گشته و در طریق تکامل انسانی موفق تر خواهد بود.

حجاب امر فطری است که از نهاد و سرشت انسان بر می خیزد، به این معنی که هر موجود زنده ای مایل است آنچه دارد در حریم خود حفظ کند و در مقابل مهاجمین و متجاوزین به آن در مقام دفاع برمی آید و به مقابله برخیزد.

حجاب علاوه بر ایجاد امنیت و برتری و ارزش زن و منع کامیابی آزاد مردان از او در جلوگیری از ابتلا به بیماریهای پوستی هم تأثیر دارد.

«روبرتو براکاگلیا» جراح معروف زیبایی صورت در ایتالیا مدعی شده که : زنان راهبه ، به مراتب جوان تر از زنان غیر راهبه هم سن و سال خود می باشند.

این جراح میان دو گروه از زنان راهبه و غیر راهبه از نزدیک مقایسه ای به عمل آورده، و در حین مقایسه متوجه لطافت و جوانی صورت راهبه ها شده است.

وی می گوید: چهره یک راهبه شصت ساله در مقایسه با پوست چهره یک زن شصت ساله عادی دارای چین و چروک کمتری بوده و جوانتر به نظر می رسد.

این جراح ایتالیایی طرز لباس پوشیدن راهبه ها را به عنوان عامل اصلی این تفاوت معرفی کرده است.

بخش سوم نگاه در آیینه فقه

فصل اول نگاه و طهارت

جلوگیری ازنگاه دیگران دروقت قضای حاجت

فصل اول نگاه و طهارت

جلوگیری ازنگاه دیگران دروقت قضای حاجت

لازم است انسان در وقت قضای حاجت و مواقع دیگر عورت خود را از دیگران پوشیده دارد و خود را در معرض نگاه دیگران قرار ندهد . علامه حلی در «تبصره» فرموده: «بر متخلی واجب است که عورت خود را از هر «ناظر محترم»⁽¹⁾یا بیننده ای که نگاهش بر عورت متخلی جایز نیست بپوشاند»⁽²⁾. این دستور بیانگر دقت نظر و توجه دین اسلام به امر حیا و عفت می باشد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به هنگام قضای حاجت از کسانی که همراه ایشان بودند فاصله می گرفتند ؛ به قدری که هیکل حضرت را، احدی در حال تخلی ندیده و این ناشی از شدت حجب و حیای حضرت بود.

فقها هم پوشاندن عورت را از ناظر محترم واجب دانسته، چه ناظر از محارم باشد و چه نباشد. مرد یا زن باشد حتی دیوانه و طفلی که تشخیص می دهد. کما اینکه نگاه کردن به عورت دیگری هر چند که دیوانه یا طفل ممیز باشد حرام است، عورت در مرد قبل و دبر و بیضتان می باشد⁽³⁾.

صاحب جواهر بیان کرده: «پوشاندن بدن بر متخلی مستحب است، یعنی شخص خود را هنگام اراده تخلی بپوشاند و یا در مکانی دور یا در حفره ای کوچک و یا داخل ساختمانی برود.

در روایت حماد بن عیسی از امام صادق علیه السلام آورده که: لقمان به پسرش گفت: ای فرزند: هرگاه خواستی قضای حاجت کنی به دورترین مکان برو. از امام علیه السلام روایت شده که آنچه به لقمان حکمت بخشید، نه مال و نه جمال او بود، بلکه او مردی فرمانبردار در امر خداوند بود. پرهیزگار و باتقوا بود، احدی او را هنگام بول و غائط و غسل کردن ندید به سبب عفت و پوشش و محافظت او بر این کار»⁽¹⁾.

آیت الله خویی، آنچه را که بین ناف و زانو می باشد ، بنابر بر احتیاط در حکم عورت به شمار می آورند⁽²⁾.

با توجه به ادله از کتاب و سنت و عقل و اجماع ستر عورت در همه احوال واجب است، بلکه وجوب ستر از امور ضروری دین است. در صورت عدم وجوب ساتر، صاحب جواهربرای پوشش، گذاشتن دست و غیرآن را جایز می داند. بنا به اصل حرمت نگاه و اجماع محصل و منقول که بر این امر دلالت دارد⁽³⁾.

«ستر از طفل غیر ممیز واجب نیست، چرا که دلیلی بر ستر و پوشش در برابر غیر ممیز نداریم. بلکه حال آنها، حال موجودی است که ستر از آن واجب نمی باشد، با توجه به اصل برائت و ادعای بعضی از فقها دلیلی برای پوشش نداریم. ولی بر ناظر، حرام است که به عورت دیگری حتی طفل ممیز و مجنون نگاه کند، به سبب دلالت ادله و روایت رسول خدا صلی الله علیه و آله که فرمودند:

«مَنْ کانَ یُوءمِنْ بِالله عَزَّوَجَلَّ فَلا یَنظر الی عورةِ اَخیهِ⁽⁴⁾.

روایات و ادله بسیاری رسیده که دلالت بر وجود ستر عورت و فروبستن چشم از عورات مسلمانان و همچنین نهی مسلمانان از نمایاندن عورت به دیگری دارد از جمله: آیه کریمه: «قُلْ لِّلْمُوءمِنینَ یَغُضُّوا مِنْ أبْصَارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ؛ به مومنان بگو

دیده فرو نهند و پاکدامنی ورزند.»

از صدوق، روایت مرسلی رسیده که از امام صادق درباره این آیه کریمه سوال شد. امام علیه السلام فرمودند: « هر جا در قرآن حفظ عورت آورده شده منظور محافظت از زنا می باشد مگر در این آیه که به معنی حفظ و مراقبت از نگاه کردن به آن است»⁽¹⁾.

علی بن حسین مرتضی از حضرت علی علیه السلام نقل کردند که فرمودند: «معنای آیه کریمه: قُلْ لِّلْمُوءمِنینَ یَغُضُّوا مِنْ أبْصَارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ؛ این است که هیچ یک از شما به عورت برادر مومنش نگاه نکند یا امکان نگاه به عورت دیگری را ایجاد نکند»⁽²⁾.

روایات بسیاری بر نهی از دخول در حمام بدون لنگ وارد شده از جمله:

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:

«َیا علی ایاکَ وَ دُخول الحمام بِغَیْرِ مِئزرٍ، فَانْ مَنْ دَخَلَ الحَمام بِغیرَ مِئزَرٍ مَلعُون النَاظِرَ وَ المَنظور الیه»⁽³⁾.

ای علی، بدون شلوار داخل حمام نشو، چرا که نگاه کننده و کسی که به او نگاه می شود هر دو مورد لعن هستند.

امام صادق علیه السلام فرمودند:

«عُوَرةُ المُومِن علی المُومِن حَرامٌ»⁽⁴⁾

عورت مومن بر مومن حرام است.

دلایل وجوب در پوشش و ستر عورت فراوان است، عقل هم حکم می کند که: عدم پوشش باعث ایجاد مفسده از جمله شیوع زنا و لواط و امراض مترتب بر آن می شود. پس ستر و محافظت بر عورت بر هر کس واجب است.

«در جواهر الکلام آمده «از اطلاق نص و فتوی روشن می شود که ستر عورت از هر ناظر محترمی واجب است مگر زن و شوهرکه در این حکم نسبت به یکدیگر استثناء شده است، فرق نمی کند که ناظرمکلف باشد یا غیر مکلف مجنون باشد یا صبی و یا ممیز، روایات آن را مطلق ذکر کرده اند این حکم تقیید نشده مگر درکودک

غیر ممیز همچون سایر موجودات عدم ستر در برابر او عیبی ندارد»⁽¹⁾.

شاید بتوان بیان کرد علت آنکه انسان باید در وقت قضای حاجت مواظبت و محافظت بسیار بر ستر عورت کرده و اینکه سنت است به دورترین محل رود و در جایی نشیند که هیچ کس او را نبیند، علاوه بر اینکه بیانگر تاکید بسیار دین اسلام بر شرم و حیا و عفت است.

این عمل باعث می شود که شخص با آرامش خود را به طور کامل تخلیه کرده و عمل تطهیر را به خوبی انجام دهد، که این کار، از نظر پزشکی هم برای سلامت او مفید است، چرا که سبب سلامتی و نشاط خود فرد می شود وگرنه او دچار بیماریهای کلیوی و... خواهد شد.

ستر عورت نه تنها در حال تخلی بر فرد واجب است. بلکه در تمام احوال پوشش و ستر عورت واجب می باشد، مکروه است انسان بدون ضرورت لباس را از تن بیرون آورده و عریان شود، خواه شب باشد یا روز، مرد باشد یا زن و در صورتی که ناظر محترمی وجود داشته باشد، حرام است عریان شود. پوشیدن شلوار یا آنچه که عورتین و رانهای انسان را بپوشاند مستحب است. این احکام به جهت جلوگیری از فحشا و فساد وضع شده است. از طرفی عدم محاظفت بر ستر عورت کم کم پرده حجاب و حیا را از بین برده و نمایان کردن عورت برای فرد امری عادی و طبیعی می شود. و به تدریج به مرحله انحراف «عورت نمایی. خودنمایی»⁽²⁾می رسد.

این انحراف «عبارت است از اقدام مکرر به نشان دادن اعضای تناسلی به فرد بیگانه ای که انتظار چنین عملی را ندارد، به منظور رسیدن به هیجان و تحریک جنسی، بدون اینکه سعی زیادی برای فعالیت جنسی با آن فرد ناشناس به عمل آید، این عمل یکی از شایعترین انحرافهای جنسی در بالغین است»⁽³⁾.

«از نظر روانکاوی به نظر می رسد که فرد «عورت نما» در پی کسب اطمینان مجدد و آرامش خاطر برای رهایی از اضطراب نهفته خود می باشد. این انحراف که یک نوع انحراف جنسی است، تقریباً همیشه در مردان دیده می شود. زنان معمولاً از نشان دادن اعضای تناسلی خود به ارضای جنسی نایل نمی شوند. اما آنها از نشان

دادن سایر قسمتهای بدن خود لذت بیشتری می برند»⁽¹⁾. که در اسلام به نام تبرج و خودنمایی در زنان یاد آوری شده است.

نگاه به عورت دیگری

همانطور که پوشاندن عورت بر مرد واجب است، نگاه کردن به عورت دیگری هم حرام می باشد و بر شخص واجب است که چشم خود را از نگاه کردن به عورت کلیه مردان و زنان فرو بندد.

مثلاً « ایستادن در جایی که علم دارد، به اینکه نگاهش به عورت دیگری می افتد، توقف او در آنجا جایز نیست، بلکه واجب است از آن جا برود یا چشم خود را فرو بندد، و اگر هم علم نداشته باشد، بلکه شک و یا ظن داشته باشد رفتن او جایز خواهد بود»⁽²⁾. «چرا که مشمول لعن ناظر و منظور الیه و ادله ای که امر به «غض بصر» نموده می شود»⁽³⁾. و «حتی نگاه کردن به عورت دیگری از پشت شیشه و حتی در آیینه و آب زلال و صاف جایز نیست»⁽⁴⁾.

در روایت صحیح حریز از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمودند:

«نباید به عورت مومن نگاه کند و اخبار دیگری که بر نهی از نگاه کردن دلالت دارد بنابر اقوی فرقی بین حرمت نگاه بین عورت مسلمان و کافر نمی باشد»⁽⁵⁾.

حکم نگاه به مومن و مسلمان مقید نشده به طور کلی این مسأله در روایات منع شده است.

«به سبب اطلاق ادلّه، برای مسلمان جایز نیست به عورت کافر نگاه کند و بر مسلمان نمایان کردن عورتش در برابر کافر سزاوارنمی باشد. و بلکه حرمت این کار در برابر کافر شدیدتر و بیشتر است»⁽⁶⁾.

از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمودند:

«آنچه در نزد من ناخوشایند و مکروه است، نگاه کردن به عورت مسلمان است، و نگاه کردن به عورت کسی که مسلمان نیست حکمش همانند نگاه کردن به عورت حمار است»⁽¹⁾.

امام صادق در روایت دیگری فرمودند:

«داخل حمام نشوید مگر با شلوار و نگاه مسلمان به عورت برادر مسلمان را نهی کرده، و فرموده اند: هرکس به عورت برادر مسلمان خود با دقت نگاه کند یا بر عورت غیر اهلش عمداً بنگرد، خداوند او را با منافقان و کسانی که از عورت مردم تجسس می کنند داخل می کند و از دنیا نمی رود، مگر آنکه او را رسوا کند»⁽²⁾.

صاحب جواهر می گوید: «اطلاق نص و فتوی دال بر این است که منظور ستر عورت از ناظر محترم می باشد،. .. و آنچه از محاظفت از نگاه به ذهن می آید. مقصود، نگاه با دقت نگاه کننده و ناظر است ، نه مجرد دیدن. فرقی بین اینکه ناظر مسلمان باشد یا کافر و مونث باشد و مذکر نیست»⁽³⁾. دلیل نهی از نگاه به عورات دیگری آیات و روایات و احادیث بسیاری است که رسیده، و اگر کسی به عورت مومن دیگر نگاه کند نه تنها مرتکب گناه شده، بلکه اگر این نگاه را تکرار کند، به صورت عادت ادامه دهد پرده شرم و حیا کنار می رود، روح شهوت پرستی افزایش می یابد و سبب ایجاد ناامنی و مشکل برای دیگران در سطح جامعه خواهد شد. اسلام برای جلوگیری از گناه و شیوع فحشا در جامعه و ایجاد محیطی امن برای همه، قوانین و حدودی را بیان کرده، که اگر در جامعه اجرا شود، سلامت جامعه و مسلمانان به خطر نمی افتد و ما کمتر با فسادهای اخلاقی و انحراف افراد جامعه رو به رو خواهیم شد.

جواز نگاه به عورت

بر هر فرد واجب است که، عورت خود را از هر ناظر دارای قدرت تشخیص بپوشاند و نگاه کردن به عورت دیگری در هیچ صورت جایز نمی باشد، مگر در یک مورد:

هرگاه کسی ناچار شود در مقام معالجه به عورت شخص دیگر نگاه کند، اگر

راهی به جز نگاه کردن نباشد نگاه مانعی ندارد. در صورتی که حفظ جان انسان محترم مبتنی بر نگاه کردن باشد، اشکال نداشته و بر طبیب نگاه واجب خواهد بود. «به دلیل آیه کریمه «َولَا تُلْقُوا ِبایْدیَکُمْ اِلَی التَهْلِکه». و حدیث رسول خدا صلی الله علیه و آله که فرمودند: «لاضرر و لاضرار»، پس هر ضرری که انسان را فرا بگیرد فرار از آن واجب است. که در اینجا، نگاه برای معالجه و نجات انسان می باشد»⁽¹⁾. که در اسلام حفظ جان انسان همیشه و همه جا مقدم و راجح بر امور می باشد.

صاحب عروه فرموده: «اگر با نگاه کردن در آیینه ای که مقابل عورت قرار می گیرد، معالجه امکان پذیر شد، به این طریق که در آن نگاه کند احتیاط واجب آن است که اینگونه عمل کند»⁽²⁾. «اگر چاره ای جز نگاه کردن نداشت نگاه مانعی ندارد»⁽³⁾.

آیت الله سیستانی، هم بنا براحتیاط نگاه مستقیم برای معالجه به عورت را جایز نمی دانند ، بلکه باید در آیینه و مانند آن نگاه کند، مگر آنکه معالجه جز با نگاه مستقیم امکان پذیر نباشد⁽⁴⁾.

«دلیل بیان حرمت نگاه بدون آیینه، و نگاه با آیینه، احتمالاً بیان اهمیت این موضوع است که نظر عقل در ذهن (نگاه با آیینه) مقدم می شود. و فرقی نمی کند که طبیب مرد باشد و مریض زن و یا بالعکس و یا هر دو مرد و یا هر دو زن باشند»⁽⁵⁾.

البته «در صورت رفع اضطرار پزشک هم جنس، مقدم بر غیر هم جنس خواهد بود اگر مریض مرد باشد پزشک مرد و زن هم باشد، پزشک مرد مقدم است، به سبب اینکه ادله در حرمت نگاه در هم جنس از یک جهت است و در غیر هم جنس از دو جهت است»⁽⁶⁾

آیا ستر عورت همیشه واجب است؟

روایات متعدد اهل بیت علیه السلام ، امر به ستر عورت و غض بصر از نگاه به عورات دیگران دارد و مومن را از کشف عورت نهی کرده، مگر در جایی که کسی او را نبیند.

«ستر عورت در تاریکی که مانع نگاه است واجب نیست، یا زمانی که کسی حضور نداشته باشد، یا آن که فرد کور باشد و بداند که نمی تواند نگاه کند و همچنین جایی که کسی نمی تواند نگاه کند، ستر عورت واجب نمی باشد»⁽¹⁾.

امام خمینی در« تحریرالوسیله» بیان کرده اند: «پوشاندن عورت از فرد غیرممیز واجب نیست، همانطور که نگاه به عورت طفل غیر ممیز جایز است»⁽²⁾. البته بدون قصد شهوانی منظور است.

نگاه به مدفوع

مسأله ای که اینجا مطرح می شود این است که آیا نگاه به مدفوع مستحب است یا نه؟ در کتب فقهی، فقها چندان به این مسأله نپرداخته اند. اما از مضمون سخن فقها، می توان استحباب نگاه را استدلال کرد.

در کتاب «اولین دانشگاه و آخرین پیامبر» آمده: «نگاه به مدفوع مستحب است. این دستور بسیار جالبی است... امروز ارزش پرستار کمتر از طبیب نیست، حتی آن باجی که ظرف مدفوع را می برد، اگر زن خوبی باشد، به مدفوع می نگرد. خونی، چرکی، انگلی یا... در آن بود به پزشک اطلاع می دهد و چه بسا همین اطلاع به قیمت جان مریض تمام شده مخصوصاً در بیماران جراحی شده که ارزش فوق العاده ای دارد اسلام خواسته شخص خود پرستاری کند به مدفوعش بنگرد چرکی، خونی، انگلی است مراجعه و معالجه کند و بیماری را کهنه و مزمن نسازد و به همین دلیل باید مستراح روشن باشد که مدفوع خوب دیده شود»⁽³⁾.

در«عروه الوثقی» آمده که : از جمله مستحبات و آداب تخلی این است که متخلی هنگام نگاه به غائط بگوید: «َالَلهُمَّ ارْزُقْنیِ الْحَلال وَ جنّبنی عَنْ الحَرَامِ»⁽⁴⁾

خداوندا به من روزی حلال ارزانی دار و از حرام دورم کن.

نگاه به آب

یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّمَاءِ ماءً لِیُطهِّرَکُمْ بِهِ.⁽¹⁾

برخی فقها می گویند: «مستحب است، متخلی در وقت قضای حاجت هنگام نگاه کردن به آب دعا بخواند⁽²⁾.

البته نگاه به آب در روایات بسیار سفارش شده، اما باید توجه داشت که یکی از میکروبها و نجاساتی که در اسلام از آن یاد شده ادرار و مدفوع انسان است. «جالب این که به همان ترتیبی که در فقه اسلامی می بینیم از نظر فساد پذیری و پرورش میکربهای زیانبخش، در درجه اول ادرار و در درجه دوم مدفوع انسان و حیوانات گوشتخوار و پس از آن منی و مردار و خون قرار دارد»⁽³⁾. با این توصیفات بدن انسان که در حال تخلی با یکی از نجاسات برخورد دارد، و برای طهارت و نظافت انسان هیچ پاک کننده ای بهتر از آب نمی باشد، که نبود آن چه بسا فاجعه ها به بار آورد.

صاحب عروه می گوید: هنگام دیدن آب بگوید: «اَلْحَمْدُلِلّهِ الَّذِی جَعَل الْمَاء طَهُوراً وَ لَمْ یَجْعَلَهُ نَجِساً»⁽⁴⁾.

سپاس خدایی را که آب را پاک کننده قرار داد و آن را نجس قرار نداد.

نگاه به مصلوب

یکی از غسلهای مستحبی، غسل به سبب تماشای شخص دار آویخته است. در صورتی که عمداً برای نگاه کردن او تلاش کرده باشد.⁽⁵⁾

«رفتن برای نگاه کردن به مصلوب (به دار آویخته) شرط است به اینکه سه روز از دار زدنش گذشته باشد، غسل کردن مستحب است به شرط آن که «مصلوب» را ببیند»⁽⁶⁾.

برخی از فقها گفته اند که : استحباب غسل بر کسی که «به مصلوب» نگاه کرده دو شرط دارد:

اول؛ آنکه عمداً و به قصد نگاه کردن به او رفته باشد و اگر اتفاقی و بدون قصد چشمش به او بیفتد، یا در رفتن به آن مکان مجبور شده، غسل مستحب نیست.

دوم؛ آنکه به حق او را به دار کشیده باشند. و سه روز بر دار باشد، پس نگاه کردن به او موجب استحباب غسل کردن نمی شود، به خلاف صورتی که (مصلوب ظلم کرده) و او را به سبب ظلمی که انجام داده دار زده اند که غسل در آن مستحب است و لو در دو روز اول باشد. دلیل بر وجه دوم واضح نیست. بلکه شرط اول، در ظاهر روایتی است که دلالت دارد به اینکه، هرگاه شخصی برود و به مصلوب (دار آویخته) نگاه کند از باب عقوبت باید غسل کند. ظاهر آن، این است که اگر کسی به سوی مصلوب رود برای غرضی صحیح مثل ادای شهادت و یا تحمل شهادت، غسل کردن در حق او ثابت نمی شود»⁽¹⁾. امام صادق علیه السلام نیز فرمودند:

« زیرا او نجس و مسخ است اگر او را بکشند، باید غسل کنی»⁽²⁾.

شیخ صدوق و ابی صلاح حلبی از فقهایی هستند که قائل به وجوب این غسل شده اند⁽³⁾.

مشاهده جنازه میت

در «کافی» روایت شده که امام باقر علیه السلام هرگاه جنازه ای را می دیدند می فرمودند:

«َاْلْحَمْدُلله الَّذی لَمْ یجْعَلنی مِنَّ الْسَّوادِ الُمخْتَرم»⁽⁴⁾.

ستایش خدایی راست که که مرا از مردگان قرار نداده است.

بین خواندن این دعا و بین حب لقای خداوند در بین حال احتضار منافاتی نیست. زیرا از رسول الله صلی الله علیه و آله روایتی رسیده که: «مَنْ أحَبَ ِلقَاءَ الله ِاَحَبَّ الله لِقَاءه، وَ مَنْ کَرَهَ لقاء الله. کره الله لقاءه⁽⁵⁾نگاه به جنازه میت سبب این می شود که انسان به یاد مرگ خود

افتد.»

نگاه به قبر میت

خواندن دعاهایی که از معصومین علیهم السلام رسیده در هنگام نگاه کردن به قبر مستحب است.

امام صادق علیه السلام فرمودند:

«هرگاه به قبر میت نگاه کردی بگو: اَلَلهُمَ اجْعَلَهُ رَوضهِ منْ ِریَاضِ الْجَنَهِ وَ لَا تَجْعَلَهَا حُفْرَه مِنْ حُفْرَ الِنیران»⁽¹⁾.

پروردگارا! عالم برزخ را برای او باغی از باغهای بهشت قرار ده و آن را حفره ای از حفره های دوزخ قرارش مده.

نگاه به قبر فایده دیگری برای انسان دارد که او را به یاد مرگ اندازد ومایه عبرت گرفتن او می شود و اینکه او هم به زودی باید همین راه را برود.

سر تا جور دیدش اندر مغاک به چشم جهان بینش آکنده خاک

وجودش گرفتار زندان گور تنش طعمه کرم و تاراج مور

سر و دست و سر پنجه زورمند کرده ایام بندش ز بند.⁽²⁾

غسل در مکان سرپوشیده

«بهتر است هنگام غسل، میت را زیر سایه و زیر سقف یا چادر و مانند اینها قرار دهند، مستحب است پوشاندن عورت میت، هر چند به آن نگاه نشود و یا غسل دهنده کسی باشد که نگاه کردنش به عورت میت جایز است»⁽³⁾.

علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر علیهماالسلام سؤال کرد: « آیا در مکان باز و بدون سقف جایز است میت غسل داده شود؟ حضرت فرمودند: اشکالی ندارد، اگر

با پرده یا حایلی میان او و آسمان قرار دهند نزد من خوشایندتر است»⁽¹⁾. یعنی غسل دادن در مکان سرپوشیده بهتر است. در تذکره آمده: « شاید حکمت کراهت مکان بدون سقف این است که عورت میت در برابر آسمان آشکار است»⁽²⁾.

شیخ طوسی در «الخلاف» بیان کرده: «پوشاندن عورت میت در حال غسل مستحب است . باید با پارچه ای و یا با پاره کردن تکه ای از لباس میت، آن را بر عورت او بیندازد.»

ابوحنیفه هم همین رای را پذیرفته شافعی گفته: میت را در لباسش غسل دهند»⁽³⁾.

«امر شده میت را کفن نمایند تا پروردگارش را با پیکری پاک دیدار کند (به لقای آنچه حق تعالی برای او فراهم آورده با بدنی پاکیزه برسد) و مواضع نامناسب و پنهانی او برای آنان که جنازه اش را حمل می نمایند و به خاک می سپارند ظاهر نگردد، و مردم به خصوصیات ناخوش آیند پیکر و قبایح منظرش ننگرند، و دلها در سایه نگریستن به بدن میت قساوت پیدا نکند، و برای نفوس آنان که در قید حیاتند خوش آیند و بهتر باشد، و خویشان با دیدن او به کلی او را به فراموشی نسپارند...»⁽⁴⁾.

نگاه به میت در حال غسل

اشاره

بهتر است که میت غسل دهنده از نظر زن و مردی هم جنس باشند. پس نباید مرد زن را و زن، مرد را هرچند با پوشش و بدون لمس در نگاه کردن غسل دهد⁽⁵⁾. صاحب مستمسک العروه، ادعای اجماع بر غسل توسط هم جنس را نموده و نص هم دال بر این مطلب می باشد⁽⁶⁾. نگاه به عورت میت بی هیچ شبهه ای حرام است. آن ادله و نصوصی که دلالت بر نهی از نگاه به زن و عورت دارد و امر به پوشش با لباس دارد، این نهی از نگاه و امر به پوشش در زمان مرگ هم استصحاب می شود⁽⁷⁾.

در کتاب «الفقه» با توجه به روایات و اخبار وارد شده بر وجوب ستر عورت میت

حتی با پارچه یا تکه ای که از لباس او پاره شده، بر وجوب ستر ادعای اجماع شده است.⁽¹⁾

مذاهب چهارگانه اهل سنت معتقدند که: ستر عورت میت واجب بوده و بر غسل دهنده نگاه به عورت میت حلال نیست. جمهور اهل سنت اتفاق دارند بر این که فرق است بین مردان و زنان در غسل دادن، یعنی زنان، مردان را غسل می دهند، اما مردان زنان را غسل نمی دهند. سبب منع این است که برای هر یک از زن و مرد نگاه کردن به برخی مواضع دیگری در غسل مانند عورت جایز نمی باشد. دلیل اباحه در مواقع ضروری می باشد که مردان می توانند دیگری را غسل دهند، و نگاه مردان به زنان حرمتش شدیدتر از نگاه زنان به مردان است.

زنان در برابر نگاه مردان به خود حجب و حیا دارند، اما مردان، از نگاه زنان حیا ندارند. علما در جواز غسل دادن هر یک از زوجین توسط دیگری اختلاف دارند. ابوحنیفه غسل دادن زن توسط همسرش را جایز نمی داند⁽²⁾. در هر حال پوشاندن عورت میت در هنگام غسل مستحب است، هر چند بر غسل دهنده و حاضرین نگاه به آن حرام نباشد.

«شهید ثانی» معتقد است که: بهتر است که میت از زیر لباس غسل داده شود، « ولو غسل دهنده فرد مورد اعتماد و اطمینانی بوده و یا نابینا باشد که نگاه به عورت میت نمی اندازد. مستحب است عورت میت را بپوشانند»⁽³⁾.

«همانطور که خداوند موجبات رسوایی و عورات او را پرده پوشی کرده او نیز نسبت به عیوب برادران دینی پرده پوش باشد»⁽⁴⁾. که نگاه نامحرم به میت گناهش بسیار سنگین تر از نگاه به انسان زنده می باشد.

در چند مورد غسل میت توسط غیر هم جنس جایز می باشد:

الف: غسل بچه

بچه ای که بیشتر از سه سال از عمرش نگذشته باشد زن و مرد می توانند او را غسل دهند، اگرچه برهنه باشد⁽¹⁾. در مسالک گفته شده: «ستر در این بچه ها مستحب می باشد»⁽²⁾. در «مستمسک العروه» آمده: «مرد، دختر بچه را غسل می دهد، چنانکه در «التذکره» و «نهایه الاحکام» و ادعای اجماع بر آن شده، اما در«المعتبر» آمده: به نظر من در این حکم باید توقف کرد... احتیاط غسل ندادن، توسط زن می باشد و اصل حرمت نگاه است. بر این رأی اشکال است چرا که دلیلی بر اصل نداریم بلکه اصل مباح بودن غسل دادن است، و جواز نگاه قبل از وفات استصحاب می شود، به علاوه اصل برائت هم دال بر آن است»⁽³⁾.

برجواز غسل دادن پسر بچه توسط زن، ادعای اجماع شده. صاحب جواهر گفته: اجماع بر آن اجماع محصل است. «روایت ابی عمیر دال بر همین مطلب است که گفته است: به امام صادق علیه السلام گفتم: تا چه سنی زنان می توانند پسر بچه را غسل دهند؟» فرمودند : «تا سه سالگی».⁽⁴⁾

شیخ صدوق هم در «المقنع» گفته: «اگر زنی در سفر فوت کرد و با او زنی نبود، غسل داده نمی شود و او را با لباس دفن می کنند، حتی اگر دختر بچه پنج ساله ای باشد، و اگر کمتر ازپنج سال داشت ، او را غسل داده و دفن می کنند⁽⁵⁾.

ب: غسل هر یک از زوجین توسط دیگری

شهید ثانی گفته: مشهور بین فقها این است: «زوجین می توانند یکدیگر را از زیر حجاب و پوشش غسل دهند. گرچه نگاه هر کدام به بدن دیگری جایز است، یعنی نگاه هر یک از زن و مرد به عورت دیگری پس از مرگ نیز جایز است»⁽⁶⁾. امام در«تحریر الوسیله» آورده اند که: «زن و شوهر می توانند یکدیگر را برهنه حتی با وجود هم جنس غسل دهند و برای هر یک جایز می باشد به عورت دیگری نگاه

کند، هرچند مکروه است»⁽¹⁾.

در این حکم فرقی بین زن آزاد و کنیز، و ازدواج دائم و موقت و زنی که طلاق رجعی داده شده حتی قبل از پایان عده طلاق نیست، اگر چه در دو مورد آخر (موقت و مطلقه) اشکال است⁽²⁾. و «احوط ترک غسل با وجود مماثل در این دومی می باشد. خصوصاً بعد از انقضای عده ، و اگر زن با فرد دیگری ازدواج کرده باشد و یا مطلقه بائن باشد، حکم، عدم جواز غسل توسط زن است»⁽³⁾.

اما مذاهب چهارگانه اهل سنت معتقدند که: «بر مرد غسل دادن زنان جایز نیست، مگر آن که زن همسرش باشد، و برای هر یک از زوجین جایز است دیگری را غسل دهد. اما اگر زن مطلقه بوده و حتی اگر طلاق رجعی هم داده شده باشد، بر هیچ یک غسل دادن دیگری جایز نیست. مالکیه و شافعیه بر این عقیده هستند.

علمای شیعه معتقدند که: نگاه مرد به همسرش و زن به شوهرش پس از مرگ اشکال ندارد و هر کدام می تواند دیگری را غسل دهد⁽⁴⁾.

به دلیل روایت عبدالله بن سنان که از امام صادق علیه السلام سوءال کرد: آیا بر مرد جایز می باشد وقتی که همسرش از دنیا رفت به او نگاه کند؟ و اگر زنی آنجا نباشد که او را غسل دهد مرد خود می تواند همسرش را غسل دهد؟ و یا زنی که شوهرش از دنیا برود می تواند به بدن شوهر خود نگاه کند. آن حضرت فرمودند: این کار اشکالی ندارد، ولی کسان زن ممانعت ایجاد کرده به سبب این که خویشان او دوست ندارند نگاه شوهرش در بدن زن به چیزی افتد که آنان خوش ندارند⁽⁵⁾.

امام باقر علیه السلام فرمودند: «مرد می تواند همسرش را غسل دهد ، اما عملاً به عورت او نگاه نکند»⁽⁶⁾. هر چند در روایات و اقوال علما جواز غسل دادن زوجین توسط دیگری به طور واضح بیان شده، اما صاحب مستدرکه الوسائل مستحب می داند از روی لباس یکدیگر را غسل دهند⁽⁷⁾. چرا که زوجین محرم تمام اعضای بدن یکدیگر

بوده و به جمیع بدن دیگری می توانند نگاه کنند و این جواز نگاه بعد از مرگ هم باقی خواهد بود.

ج: غسل میت توسط محارم

صاحب عروه می گوید: «میت اگر مرد یا زن باشد محارمش (به رضاع یا نسب) چه مرد و چه زن جایز است که او را غسل دهند. احتیاط و بلکه اقوی این است که هم جنس میت او را غسل دهد ؛ و گر نه باید از روی لباس غسل داده شود»⁽¹⁾.

اجماع فقها، به صراحت بر این قول دلالت دارد. در مستمسک آمده که: غسل دادن میت توسط هم جنس مقدم و اولی است بر اینکه مردی و یا همسر او را غسل دهد؛ چرا که همسر حالت و خصوصیتی دارد که محارم زن او را از غسل دادن همسرش منع می کنند⁽²⁾.

فصل دوم نگاه در نماز و قبله

نگاه در نماز و قبله

در شناخت قبله لازم است به جهت کعبه توجه شود. اگر دلیل و نشانه ای دال بر جهت قبله وجود نداشته باشد، برای تعیین جهت آن باید کسب علم کرد و یا از شخص عادل و مورد اعتمادی چه مرد و چه زن کسب اطلاع نمود.

قبله برای کسی که خانه کعبه را مشاهده می کندودرمسجد الحرام به اجماع همه فقهای امت همان کعبه است. به دلیل آیه شریفه «َفوَلِ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِد الْحَرَام».

کسی که خارج از کعبه است و «در حکم مشاهده کننده می باشد مثل نابینا ، و یا بین او و کعبه حایلی باشد به حیثی که جهت کعبه از او مخفی نباشد ، برای او دیوارهای خانه کعبه که مقابل اوست ، قبله می باشد و به سوی کعبه نماز می خواند»⁽¹⁾.

برخی فقها همین مطلب را بیان کرده اند. صحیح هم همین است به چند دلیل.⁽²⁾

دلیل اول: اجماع علما بر این است که قبله شخص مشاهده کننده، خود کعبه است نه بعضی قسمتهای آن.

دلیل دوم: روایت اسامه بن زید که گفته است : رسول اکرم صلی الله علیه و آله به جانب کعبه نماز

خواند و با إشاره به خود کعبه فرمود: «قبله همین است.»

دلیل سوم: روایت علمای شیعه از امام صادق علیه السلام یا امام باقر علیه السلام است که: فرزندان عبدالاشهل در حالی وارد مسجد شدند که مردم مشغول نماز بودند و دو رکعت نماز را به سوی بیت المقدس خوانده بودند. بعد گفته شده که پیامبر شما به سوی کعبه نماز خوانده . بلافاصله زنان و مردان جابجا شدند. زنها جای مردها و مردان جای زنها قرار گرفتند و دو رکعت باقی مانده را به سوی کعبه خواندند، و یک نماز را به سوی دو قبله خواندند و لذا مسجدشان را مسجد القبلتین نامیدند».

برای کسی که خارج از حرم است، توجه به سمت حرم برای نماز ضروری می باشد.

اگر قرار بود عین کعبه، قبله باشد شاید بهتر بود که خداوند در آیه کریمه به جای «فوَلِ َوجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِالْحرَامِ»⁽¹⁾. می فرمود «... الی الکعبه» . اما شکی نیست کسانی که از مکه دور هستند قبله جهت و سمت کعبه است ، نه خود کعبه؛ چرا که قبله بودن خود کعبه سبب ایجاد حرج برای مسلمانان می شد. امروزه به سبب فراهم بودن ابزارها و وسایل پیشرفته تعیین جهت قبله بسیار آسان شده.

خداوند قبله را مرکز قرار داد که همه به سمت آن نماز بخوانند و نسخ آنچه را که قبلاً قبله بوده(مسجدالاقصی) اعلام نمود.

بر نماز گزار است که دنیا و هر آنچه را در آن است فراموش کرده و قلب خود را از هر گونه سرگرمی که وی را از خدا باز می دارد، فارغ سازد.

نگاه موءذن

در فقه برای موءذن خصوصیات بسیاری بر شمرده شده از جمله بصیر، دارای صدای بلند، دارای عقل. که نشان از دقت نظر دین اسلام در امور مختلف است.

«موءذن در بانگ نماز (اذان) کراهت دارد به اطراف خود نگاه کند»⁽²⁾. این امر احتمالاً برای بیان تمرکز و دقت نظر موءذن در الفاظی که به زبان می آورد می باشد. از جمله فقها، علامه حلی گفته است: «اگر موءذن در حال اذان گفتن به چپ و راست خود توجه کند مکروه می باشد»⁽³⁾و گفته اند: «مستحب است که موذن بینا باشد.

فقها بر این امر اجماع دارند؛ چرا که نابینا وقت را نمی داند»⁽¹⁾.

بعضی علما گفته اند: «کراهت دارد که موذن نابینا باشد»⁽²⁾.

ستر و پوشش در نماز

کشف عورت در برابر ناظر محترم حرام است و وجوب ستر در نماز و غیر نماز با وجود ناظر اتفاق همه علماست، کتاب و سنت هم بر این امر تاکید دارد و ستر را شرط صحت نماز دانسته اند. محقق ثانی معتقد است که: « اگر شرط بودن ستر را مقید به حال قدرت کنند، خوب و پسندیده است؛ چرا که در هر حال اخلال در شرط اقتضای بطلان مشروط را دارد. ستر در حال عجز و عدم امکان پوشش شرط صحت نیست. اگر ستر در هر حال شرط صحت باشد ، فساد نماز لازم می آید»⁽³⁾، یعنی با اخلال در پوشش، نماز در هر حالی باطل خواهد بود.

در مواقعی که نمازگزار لباس ندارد (گم کرده و یا از او دزدیده اند) اگردر معرض نگاه دیگران نیست، ایستاده نماز بخواند، وگرنه نشسته نماز خواندن او بهتراست. در نماز میت ستر و پوشش شرط صحت نیست، چرا که نام نماز به طور مجاز بر آن واقع می شود⁽⁴⁾.

طبق روایت علی بن جعفر از برادرش موسی علیهماالسلام ، که از ایشان سوال کرد راجع به مردی که دزد به او زده و یا لباس و کالایش غرق شده و عریان است چگونه نماز بخواند، فرمود: «اگر برگ و گیاه دید با آن عورتش را بپوشاند و نماز را با رکوع و سجده کامل بخواند ؛ و اگر چیزی ندید که عورتش را بپوشاند، ایستاده نماز بخواند و با اشاره رکوع و سجده به جا آورد»⁽⁵⁾.

در روایتی دیگر امام صادق علیه السلام فرمودند: « فرد عریانی که لباس ندارد اگر چاله و حفره ای دید ، داخل آن شده و در آن سجده و رکوع انجام دهد»⁽⁶⁾. برای اینکه در معرض نگاه دیگران نباشد.

شیخ گفته: « اگر نمازگزار عریان است باید عورت خود را با گیاه و علف خشک و مانند آن که عورت با آنها پوشیده می شود، بپوشاند و نماز را ایستاده بخواند»⁽¹⁾.

«پوشاندن عورت از پایین واجب نیست، اما اگر لب پشت بام یا روی چیزی بشکه مانند بایستد جایی که اگر ناظری از آنجا بگذارد، از پایین عورت او را ببیند»⁽²⁾. یعنی وضعیت پایین به گونه ای است که احتمال عقلایی رفت و آمد در آنجا باشد، پوشاندن عورت واجب است، واگر بیننده ای آنجا نباشد لازم نیست.

به هر حال ستر عورت در هر حال چه نماز و چه غیر نماز واجب است. علامه می گوید: «ستر در حال تنهایی واجب نیست ، مگر در نماز که ستر و پوشش شرط است و اگر با قدرت بر پوشش آن را ترک کند، نماز باطل است چه تنها باشد چه تنها نباشد»⁽³⁾. به دست آوردن ساتر و پوشش به هر طریقی واجب است. اگر چه با اجاره و خرید هر چند بیشتر از قیمت واقعی آن باشد. به دلیل اینکه ستر و پوشش در نماز شرط است. گفته شده که خریدن پارچه بیشتر از قیمت واقعی آن ضرر است که با قاعده «لاضرر» نفی شده و ساقط می شود. اما وجوب ستر در نماز از احکام ضرری نمی باشد. مگر قاعده ضرر حاکم بر دلیل ستر و پوشش باشد به اقتضای تخصیص ستر بر غیر صورت لزوم ضرر مالی ، چنانکه در سایر موارد آورده می شود، حکم ضرری دلیلش مطلقاً اخص از ادله قاعده است. ستر واجب است در هر مرتبه ای که ضرر لازم آید ، اما اگر ضرر به گونه ای باشد که اجحاف و سختی به حال او زیاد باشد به دلیل قاعده لاحرج نفی می شود و وجوب ستر آنجایی اختصاص دارد که حرجی نباشد و اگر حرجی بود وجوب ساقط می شود⁽⁴⁾.

«ستر عورت در نماز اشاره به آن است که نمازگزار از موجبات رسوایی و قبایح معنوی بپرهیزد و با پناه بردن به ستاریّت باریتعالی در مقام رفع آن برآید و حالت حیا و شرم زدگی در پیشگاه الهی از ملکات و اعمال ناپسند داشته باشد و در مقام آن باشد که با خدایی که ستاریت اش پرده بر روی اعمال و نیات او کشیده، پرده دری ننماید⁽⁵⁾.»

بهترین پوشش در نماز، پوششی است که انسان را از یاد خدا غافل نکند. نداشتن حجاب کامل در نماز سبب غفلت و توجه به امور دیگر شده و انسان حالت توجه و تمرکز خود را از دست می دهد.

پوشش مرد در نماز

بر مرد واجب است که عورت خود را از نگاه کسانی که نگاهشان بر او حرام است بپوشانند.

در حد پوشش مرد اختلاف می باشد ، اما بیشتر علما بر پوشاندن بین ناف تا زانو اتفاق نظر دارند. برخی علمای شیعه⁽¹⁾ستر عورت را در حال نماز و غیر حال نماز بر مرد واجب دانسته اند.

علمای شیعه می گویند: عورت مرد قبل و دبر است و مرحوم طباطبایی حکیم، بر ستر این اعضا ادعای اجماع کرده.⁽²⁾واجب، ستر آنچه بین ناف تا زانو است می باشد. «کمترین حد پوششی که بر مردان پوشاندن آن جایز است (با شلوار و مانند آن می باشد). پوشاندن قبل و دبر واجب بوده و پوشاندن بقیه اعضا مستحب می باشد»⁽³⁾.

امام صادق علیه السلام فرمودند: «اْلفَخْذُ لَیْسَ ِمنَ اْلعَورهِ»⁽⁴⁾یعنی ران عورت نمی باشد. پوشش بین ناف و زانو برای محافظت از خود و بنا به احتیاط تاکید شده، اما افضل و بهتر پوشاندن تمام بدن می باشد. در خصال از علی علیه السلام روایت شده که برای مرد پسندیده نمی باشد که لباسش رااز روی رانش بردارد و با عورت نمایان بین مردم بنشیند⁽⁵⁾. اما پسندیده ترین روش ، خواندن نماز با پوشش کامل بر مردان می باشد.

پوشش زن در نماز

عورت زن که در نماز باید پوشانده شود. تمام بدن زن حتی سر و موی او است. مگر صورت به همان مقداری که در وضو شستن آن واجب است. دستها تا مچ و پاها تا ساق آنها، که پوشاندن آنها واجب نیست «ولی بر زن لازم است، مختصری از اطراف این مواضع را از باب مقدمه واجب بپوشاند»⁽¹⁾.

شیخ طوسی گفته: «بر زن جایز نیست سر برهنه نماز بخواند و کمترین پوششی که زن در نماز باید داشته باشد دو لباس است. یکی مقنعه که سر را بپوشاند و لباسی دیگر که بقیه اعضای بدنش را بپوشاند»⁽²⁾.

صاحب جواهر معتقداست بیشتر علما بر اینکه عورت زن تمام بدن او می باشد مگر صورتش، اتفاق نظر دارند و ادعای اجماع بر این مطلب شده⁽³⁾.

ایشان همچنین از کتاب «الذکری» نقل کرده که: تمام علما بر عدم وجوب پوشش صورت در نماز اجماع دارند ، بجز «ابابکربن هشام» و با توجه به اجماع این استثناء تنها در نماز نمی باشد بلکه در جمیع احوال بوده و از این اجماع می توان به عدم وجوب ستر دو دست در نماز پی برد. زیرا که عورتی است که ستر آن در نماز واجب نمی باشد⁽⁴⁾.

شیخ گفته: «به جز صورت و دو کف دست او اگر جایی از عورت نماز گزار در نماز آشکار باشد چه کم باشد و چه زیاد. خواه از روی عمد بوده یا سهو نماز باطل است»⁽⁵⁾.

امام در کتاب «سرالصلوه» خود استدلالی نسبت به پوشش تمام بدن زن به جز وجه و کفین آورده اند . ایشان می فرمایند.

«چون جهت نفسانیت در زن بیشتر و نیروی عقل در او کمتر است، پس جهت مادی در زن غالب تر و ظلمت در او شدیدتر است . از این رو همه بدنش عورت است. زیرا نفس به ظهور خود در سراسر وجود او جاری و ساری است. به خلاف مرد که جهت نفس در او به واسطه نیرومندی عقلش ضعیف است و لذا ظهور نفس فقط در قسمتی از جسم او است. پس تمام بدن زن عورت است و سبب وجوب

ستر همه بدن مگر وجه و پشت دو قدم پا و کفین می شود.⁽¹⁾

اما «وجه» به جهت آن که توجه زن به سوی خداوند با صورت است و توجه خداوند به زن قلب او می باشد، که وجه، وجهه آن است و قلب به واسطه آن که محل نظر خداوند است تاثیر نفس در قلب ضعیف تر است و «کفین» به علت، برگرداندن هر دو به سوی خداوند با تضرع و خضوع و خشوع و دراز کردن هر دو دست برای درخواست و سؤال از درگاه ذوالجلال. اما «قدمین» به سبب رفتن با دو پا به سوی خدا و محل قرب و رضای او. حضرت علی علیه السلام در دعای کمیل فرمودند: أتُسَلِطُ النارَ علی وُجهٍ خَرَّتْ لِعَظِمتِکَ ساجِدَهَ.... وعلی جوارِحَ سَعَتْ إلی اوطانِ تعبُدِکَ طائعَةً و اشارَتْ باستغفارِکَ مُذعِنَهَ؛ آیا آتش دوزخ را بر من مسلط می کنی ؛ بر رخسارهایی که برای عظمت توبه سجده کنان به خاک افتاده... و نیز بر اعضایی که به سوی مساجد و مرکز پرستش تو شنافته اندو آن جوارح با اقرار به گناهان خود به آمرزش خواهی از تو اشاره کرده اند؟»

ابن جنید می گوید: پوشاندن سر واجب نیست. به دلیل روایت ابن بکیر از امام صادق علیه السلام که فرمود: برای زن مسلمان اشکال ندارد در حالی که سرش برهنه است نماز بخواند .» روایت دیگری مطلق ذکر شده و مقید به زن آزاد نشده ممکن است که حمل بر زن کنیز شود. و ادله وارد شده بر وجوب پوشاندن سر با خمار کافی است.

همچنین نحوه پوشاندن گردن به دلیل روایت صحیح زراره و امر به پوشاندن با ملحفه، در عرف هم آنچه دلالت بر لزوم ستر با خمار دارد، پوشاندن گردن مانند سر می باشد⁽²⁾.

به اجماع فقها می توان برعورت بودن تمام بدن زن استدلال کرد، نصوص خاص و عام هم بر آن دلالت دارد . در لغت و عرف بدن زن را عورت می دانند. در عرف از زن تعبیر به عورت می شود. اطلاق این لفظ بر زن به خاطر عدم صحت سلب، شیوع می باشد . در اخبار و روایات هم ثابت شده که شرعاً زن عورت محسوب می شود.

ابن ادریس هم پوشاندن سر و بدن زن از سر تا پا را بر او واجب دانسته و می گوید: پوشاندن وجه و کفین و پاها واجب نیست⁽³⁾.

«اگر زن در معرض دید نامحرم قرار دارد لازم است تمام بدنش را به جز دو مورد را بپوشاند: یکی دستها تا مچ و دیگر صورت به اندازه ای که در وضو، شستن آن واجب است. در حال نماز نیز اگر در معرض دید نامحرم قرار گرفت همین حکم را دارد . اگر جایی نماز می خواند که در معرض دید نامحرم نیست، بایستی تمام بدن خود را بپوشاند به جز سه مورد که اگر نپوشاند، نمازش صحیح است: صورت به اندازه ای که در وضو، شستن آن واجب است، دستها تا مچ، کف و روی پاها تا قوزک پا.

مذاهب چهارگانه اهل سنت معتقدند که: «ستر عورت در طول نماز، شرط صحت نماز است. و نمازگزار باید عورت خود را در نماز با پارچه ای هر چند کثیف بپوشاند»⁽¹⁾. در هر حال طبق آیه کریمه «وَلایُبْدیِنَ زِینَتَهُنَّ اِلّا ما ظَهَرَ مِنْهَا»، مفسران «ما ظَهَرَ مِنْهَا» را به صورت و کفین تعبیر کرده و مشهور استثنای دو قدم پا هم می باشد. به علت آنکه غالباً آشکار هستند. در تفسیر این آیه در فصل گذشته بحث کردیم.

گفته شد برای زن بهتر است که زیر چانه خود را بنابر احتیاط واجب بپوشاند و اندازه ای که از زیر چانه بعد از بستن روسری دیده می شود ، را هم بپوشد بهتر است.

سوالی که در اینجا پیش می آید این است که علت اختلاف پوشش زن و مرد در نماز چیست؟ مگر خداوند به زنها نامحرم است که زن اگر چه در اتاق هفتم و بسته و تاریک نماز بخواند بایستی خود را بپوشاند؟

اولاً: فلسفه همه احکام الهی بر ما روشن نیست.

ثانیاً: شاید حکمت دستور الهی این باشد که این بهترین حالت نزد خداوند است با بهترین وضع نزد او حاضر شود و به عبادت بپردازد و یا اینکه خود، بهترین تمرین برای حجاب به شمار می رود⁽²⁾.

موضع نگاه در نماز

اشاره

هنگامی که انسان به نماز می ایستد، برای اینکه عارف به حق خداوند بوده باید در نمازش با حضور قلب به خداوند توجه کند. مومن با تمام قلب خود خاضعانه به سوی الله می رود و پس از آن تمام اعضا و جوارحش نیز خاشع شده، در این حال

تمام کثافات گناه از وی زدوده می شود. خداوند با تمام الطافش با او روی می آورد و بعد از آن قلوب همه مومنین از روی رأفت و مهربانی به سوی او رو می آورند.

الف: نگاه در حال قیام

همه فقها اتفاق دارند که «نمازگزار» در حال قیام به محل سجده اش نگاه کند. در این مورد هیچ شبهه و خلافی نیست. در کتب فقهی از جمله العروه الوثقی⁽¹⁾، المختصر النافع⁽²⁾، مستند الشیعه⁽³⁾، سلسله الینابیع الفقهیه⁽⁴⁾به این مورد اشاره شده است که: نگاه کردن نمازگزار در حال قیام به سجدگاه خود مستحب است.

شهید ثانی فرموده: مستحب است نمازگذار، در حال قیام به محل سجده اش نگاه کند و چشمانش نیمه باز بوده و با خشوع و خضوع نگاه کند و از حدقه در آوردن چشم و دوختن چشم به محل سجده بپرهیزد»⁽⁵⁾.

امام صادق از پدرش و او از حضرت علی علیهم السلام روایت کردند که: چشمانت در نماز از محل سجده ات تجاوز نکند⁽⁶⁾.

روایت زراره از امام باقر علیه السلام که فرمودند: «هرگاه برای نماز بلند شدی رو به قبله بایست. چشمانت خضوع داشته و نگاهت را به آسمان بالا نبر و صورتت را به طرف محل سجده ات نگاه دار»⁽⁷⁾.

ظاهر روایات، نگاه به طور کامل را بیان می دارد و نه یک لحظه نگاه کردن . بخصوص در روایت دیگر زراره از امام باقر علیه السلام که فرمودند: «با چشمانت یک جا را ببین و به آسمان نگاه نکن»⁽⁸⁾. ظاهر روایت یعنی نگاه چشم در یک محل و دیدن یک جا در همه احوال نماز است.

برای فرد نابینا این استحباب برداشته شده، زیرا که استحباب در حال امکان نگاه می باشد نه برای نابینا . برای فرد یک چشم این استحباب ساقط نمی شود. در ادامه صاحب جواهر می گویند: مقصود از محل سجده، جایی است که در آن نماز می خواند نه مکانی که فعلاً بر آن سجده می کند. گردانیدن چشم به طرف آن جایز نیست. برای رکوع و سجود در حال اختیار اشاره به سجده گاه ساقط نمی شود»⁽¹⁾. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «در حال قیام چشم خود را به زیر انداز ، و با دیدگانت با حال خشوع نگاه کن؛ زیرا کسی که خضوع دارد این حالت در اعضا و جوارح او مشهود است»⁽²⁾. مصداق کامل «اَلَّذِیِنَ هُمْ فِی صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ»⁽³⁾.

فقهای مذاهب اهل سنت هم این امر را قبول دارند حنابله یکی از مستحبات نماز را نگاه نمازگزار در حال قیام به سجده گاهش دانسته اند»⁽⁴⁾. حنفیها هم بر این عقیده هستند⁽⁵⁾. شافعیه گفته اند، نمازگزار به محل سجده اش نگاه می کند⁽⁶⁾.

قَالَ اِمَامَ علیه السلام :

«اِذَا تَوجَّهَ المُوءمِنُ اِلَی مَصَلّاهُ لیُصَلّی قَال اللهُ. عَزَّوَجَّل لِمَلائکَتِه یَا مَلائِکَتِی الاَ ترَونِ اِلَی عَبْدی؟ هَذا قَدْ انقَطَعَ عَنْ جَمِیِع الخَلائِق الیّ. وَ اَمَّلِ رَحْمَتِی وَ جُودی ورَأفَتی؛ اَشْهَدُکُمْ انِّی اَخَصُّهُ بِِرَحْمَتِی وَ کَرامَاتِی»⁽⁷⁾.

وقتی مومن به خاطر نماز متوجه مصلای خود می شود، خدای عزوجل به ملائکه خود می گوید: ای ملائکه من آیا به سوی بنده من نگاه نمی کنید؟ که از جمیع خلایق بریده و به سوی من توجه نموده و آرزوی رحمت و جود و رأفت مرا دارد. شما (ملائکه) را شاهد می گیرم که رحمت و کرامتم را مخصوص او قرار دادم.

ب: نگاه در حال قنوت

صاحب جواهر⁽⁸⁾گفته است: نمازگزار در حال قنوت به کف دو دستش نگاه کند.

چنانکه جمعی از فقهای ما این مطلب را ذکر کرده اند، در جامع المقاصد⁽¹⁾این رأی به قول مشهور علمانسبت داده شده، اما نصی در این خصوص وجود ندارد . احتمال دارد از مجموع آن چه که گفته شده، از بالا بردن دست رو به روی صورت و کراهت بستن چشم در نماز (با توجه به روایات رسیده) و امر به یک جا نگاه کردن، و عدم نگاه به آسمان و با توجه به روایت زراره که در بحث گذشته ذکر شد، می توان استدلال کرد که: در حال قنوت، نگاه چشم به کف دو دست باشد.

فقها هم نگاه چشم در حال قنوت به دستها را پذیرفته اند از جمله، ابن ادریس⁽²⁾در مستند الشیعه هم آمده: «نمازگزار در حال قنوت به کف دو دستش نگاه می کند به خاطر جمع بین دو خبر مناهی، یکی نهی از نگاه به آسمان. دوم، نهی از فروبستن چشم در حال قنوت»⁽³⁾.

ج: نگاه در حال رکوع

شیخ در نهایه گفته: « در حال رکوع چشمانت را ببند و اگر نبستی، چشمت در نماز کاری جز نگاه کردن بین دو قدم پایت نکند.» از امام صادق علیه السلام روایت شده که: «پیامبر از بستن چشمها در نماز نهی کرده»⁽⁴⁾.

صاحب جواهر می گوید: «به دلیل روایت صحیح زراره نمازگزار باید بین دو قدمش را نگاه کند. این روایت با روایت صحیح حماد، تعارض ندارد. او در روایت خود نمازگزار را بین بستن چشم و نگاه بین دو پایش در حال رکوع مخیّر کرده است»⁽⁵⁾.

دربرخی کتب فقهی از جمله منهاج الصالحین⁽⁶⁾، آمده است: نمازگزار در حال رکوع بین دو قدمش را نگاه می کند. حنفیها هم بر این عقیده اند⁽⁷⁾.