مشخصات کتاب

سرشناسه:عظیمی، زهرا

عنوان و نام پدیدآور:نگاهی به حقوق زن در اسلام/ زهرا عظیمی.

مشخصات نشر:قم: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، مرکز پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری:۱۵۸ ص.

فروست:مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما؛ ۱۲۱۳.

شابک:۱۶۰۰۰ ریال : 978-964-514-086-9

وضعیت فهرست نویسی:برون سپاری.

یادداشت:کتابنامه: ص [۱۴۹] - ۱۵۸؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:حقوق زن -- جنبه های مذهبی -- اسلام

موضوع:زنان (فقه)

موضوع:زنان در اسلام

شناسه افزوده:صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. مرکز پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره:BP۲۳۰/۱۷۲/ ع۶۶ن۸ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی:۲۹۷/۴۸۳۱

شماره کتابشناسی ملی:۱۲۴۵۵۵۵

اشاره

نگاهی به حقوق زن در اسلام

کد: 1213

نویسنده: زهرا عظیمی

ویراستار: ذوالفقار ناصری

ناشر و تهیه کننده: مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

چاپ: زلال کوثر

نوبت چاپ: اول / آبان 1386

شمارگان: 2000

بها: 16000 ریال

حق چاپ برای ناشر محفوظ است

نشانی: قم، بلوار امین، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پست الکترونیکی: Email: IRC@IRIB.ir

تلفن: 2919670 نمابر: 2915510

شابک:  9-086-514-964-978ISBN: 978-964-514-086-9 

دیباچه

امروزه، حقوق زنان از بحث های جدی با ماهیت سیاسی ـ دینی شده است و در نشست های داخلی و خارجی، مطبوعات و جراید و سخنرانی ها، حجم زیادی از گفتارها و نوشتارها را به خود اختصاص داده است. در شرایطی که عده ای سخن گفتن درباره این موضوع اساسی را وجهه همت خویش ساخته اند گروهی راه صلاح را در پیش گرفته و عده ای نیز در قالب شعارهای تند فمینیستی و پیروی از فرهنگ و ارزش های مبتذل غربی مشکلات نوینی را فراروی این قشر عظیم گشوده اند. ناگفته پیداست که علی رغم تبلیغات و تظاهر به حرمت زن و به رسمیت شناخت حقوق وی، متأسفانه زن در غرب حرمت و شخصیت خود را از دست داده و به ابزاری مصرفی مبدل شده و راه نزول و انحطاط را می پیماید.

در حالی که ارزش زن در اسلام همانند مردان، در پیدایش، رشد فردی و اجتماعی، انجام تکلیف در مقابل خداوند، جامعه، خانواده، قابلیت آموزش و پرورش، اهلیت تملک و تصرف و دیگر حقوق اجتماعی و سیاسی، در نظر گرفته شده است و تفاوت های جزیی آن دو نیز ناشی از ویژگی های آنان به لحاظ نوع تخصص، تقسیم کار و مسئولیت و لحاظ نمودن توانایی های جسمی است.

جهان بینی اسلام همه عقاید تحقیرآمیز و بینش های باطل و جاهلی را درباره  زنان فرو ریخت و به جای آن الگوی جدیدی را در روابط فردی و اجتماعی با زن، به جهان عرضه کرد. از این دیدگاه به زن و مرد به طور مساوی نگریسته شده است.

با وجود تمام مقررات روشنی که اسلام درباره حقوق زن و وظایف آنان آورده است، متأسفانه زن در بعضی از جوامع اسلامی هنوز موقعیت واقعی و شایسته خود را باز نیافته و از حقوق اولیه خود محروم مانده است. در این جوامع مسئله زن با وجود همه شعارها و

شور و فریادها، هیچ گاه مسئله ای طراز اول نبوده است و مجالس قانون گذاری و مجامع بین المللی آن را جدی و فوری نپنداشته اند. در جوامع غربی نیز این تأسف شدیدتر خود را می نمایاند.

رهبر فرزانه انقلاب حضرت آیت الله خامنه ای (28/6/1375) در این باره فرمود:

امروز، نه فقط در ایران، بلکه در سراسر جهان، معضل بزرگی وجود دارد و آن عبارت است از اینکه نسبت به حقوق و شخصیت بانوان در بعضی از بخش های زندگی کوتاهی یا تعرض انجام می گیرد یعنی به زنان ظلم می شود. بعضی خیال می کنند که این کوتاهی و تعرض، مخصوص کشورهای شرقی یا کشورهای اسلامی است، این اشتباه است. ظلم به زنان در کشورهای غربی با همه ادعاهایی که نسبت به زنان دارند اگر بیشتر از کشورهای اسلامی و شرقی نباشد کمتر نیست!

در راستای تبیین حقوق زن از دیدگاه قرآن پژوهشگر ارجمند خانم زهرا  عظیمی کوشیده اند تا آن را از زوایای مختلف مورد بررسی قرار دهند و سرکار خانم حسینی نیا نیز تا آنجا که مقدور بود در بخش های مختلف نوشتار به تکمیل و تتمیم آن همت نهادند. با سپاس از تلاش های ارزشمند این پژوهشگران، امید که مورد استفاده اصحاب رسانه قرار گیرد.

انّه ولیّ التوفیق

اداره کل پژوهش

مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

 

پیش گفتار

زنان، نیمی از پیکر اجتماع و از پایه های اساسی نظام خانواده هستند که و همین امر، عامل اصلی در شکل گیری حقوق ویژه آنان است. از گذشته تاکنون، با توجه به فرهنگ، مذهب، شرایط زندگی و مانند آن، حقوقی برای زن در نظر گرفته اند. از همین رو، همواره حقوق زن در پرده ای از ابهام بوده و در هر دوره ای با او به گونه ای برخورد شده است و می شود. زمانی زن را طفیلی مرد می دانستند و حقوق کمتری برای او در مقایسه با مرد قائل می شدند. امروزه نیز برخی خواستار آزادی و همسانی حقوق زن و مرد، بدون در نظر گرفتن جنسیت آنها هستند.

دین مبین اسلام در شرایطی که زن هیچ گونه ارزشی نداشت و حتی در انسانیت او تردید می کردند، با بیان کامل حقوق زن و جایگاه وی در خانواده و اجتماع، تمامی اندیشه های خرافی آن روز را باطل شمرد و با دقت نظر و دوراندیشی و بدون افراط و تفریط، حقوق و تکالیف زن را بیان داشت.

در قرآن کریم، توجه ویژه ای به زن شده و حقوقش سازگار با طبیعت او قرار داده شده است. البته حقوق زن و مرد، تفاوت هایی دارد، ولی این تفاوت ها هرگز به معنای کم ارج بودن زن و بی مقدار بودن حقوق او نیست، بلکه نشان توجه ویژه کامل ترین دین الهی به زن و مرد است. خداوند، حقوق  و تکالیف آن دو را سازگار با روح و جسمشان و نیز متناسب با نقش ایشان در خانواده و جامعه، وضع کرده است.

محور اصلی این پژوهش، حقوق زن به عنوان همسر در خانواده است. پیش از ورود به بحث های اصلی و پس از تعریف حقوق، وضعیت زن در طول تاریخ و در برخی

فرهنگ ها و تمدن ها بررسی شده است. در فصل دوم، به بررسی تفاوت های زن و مرد از نظر جسم و روح پرداخته ایم. فصل سوم، به حقوق زن در ازدواج اختصاص دارد و فصل چهارم، حقوق اقتصادی زن را بیان می کند. فصل پنجم نیز به بیان حقوق زن در طلاق می پردازد.

در این میان، باید دانست بالاتر و برتر از موارد حقوقی برای زن، سفارش هایی است که در آیات و روایت های اسلامی درباره خوش رفتاری با زن وجود دارد. اسلام، زن را انیس و مونس مرد و شریک زندگی او می داند و به مردان سفارش می کند با احترام کامل با زنان رفتار کنند. در فصل ششم این پژوهش به همین موضوع، پرداخته ایم. فصل هفتم و هشتم نیز به تبیین حقوق اجتماعی و سیاسی زن و همراه با برنامه سازان می پردازد.

 

فصل اول: کلیات

اشاره

پیش از ورود به بحث اصلی، لازم است کلیاتی درباره دو واژه «حقوق» و «زن» بیان شود. ازاین رو، در ابتدا به تعریف حقوق از نظر حقوق دانان و فقیهان اسلامی خواهیم پرداخت و سپس رویکردهای مختلف برخی جوامع را به جایگاه اجتماعی زن در طول تاریخ، بررسی می کنیم.

1. مفهوم شناسی حقوق

واژه حقوق، در سه معنای مختلف کاربرد دارد:

الف) حقوق به معنای مجموعه مقررات حاکم بر روابط اجتماعی؛ یعنی مجموعه بایدها و نبایدهایی که اعضای یک جامعه، ملزم به رعایت آنها هستند و دولت ضمانت اجرای آنها را برعهده دارد. واژه حقوق در این معنا، به معنای جمع به کار رفته و بر مجموعه ای از مقررات دلالت می کند، ولی به عنوان یک کلمه جمع که دارای مفرد باشد، مورد توجه نیست، بلکه نظیر کلماتی همچون «گروه» و «قبیله» (اسم جمع) به کار می رود. می توان گفت حقوق به این معنا، نظیر واژه شرع یا شریعت در اصطلاح فقهای اسلام است. حقوق در این معنا، گاهی مرادف «قانون» دانسته می شود؛ مثلاً به جای «حقوق اسلام» گفته می شود: «قانون اسلام».⁽¹⁾

ب) حقوق به معنای جمع حق؛ «برای تنظیم روابط مردم و حفظ نظم در اجتماع، حقوق برای هر کس امتیازهایی را در برابر دیگران می شناسد و توان خاصی به او می بخشد. این امتیاز و توانایی را حق می نامند که جمع آن حقوق است و «حقوق فردی» نیز گفته می شود».⁽¹⁾

ج) حقوق به معنای علم حقوق؛ «یعنی دانشی که به تحلیل قواعد حقوقی و سیر تحول آن می پردازد».⁽²⁾

در این پژوهش، مقصود از حقوق، معنای دوم است. چون در این معنا، حقوق جمع حق است، به اختصار به تعریف حق می پردازیم. البته برای حق، تعریف های فراوانی شده است که در اینجا، تنها چند تعریف آورده می شود:

الف) «حق، امری است اعتباری که بر حسب آن، شخص یا گروه خاصی، قدرت قانونی پیدا می کنند که نوعی تصرف خارجی یا اعتباری در شی ء یا شخص دیگر [انجام دهند] و لازمه آن، امتیازی برای ذی حق بر دیگران می باشد».⁽³⁾

ب) «برای تنظیم روابط مردم و حفظ نظم در اجتماع، حقوق برای هر کسی امتیازهایی را در برابردیگران می شناسد و توان خاصی به او می بخشد. این امتیاز و توانایی را حق می نامند؛ مثل حق حیات، حق مالکیت، حق آزادی شغل و...».⁽⁴⁾

ج) «حق، امری است اعتباری که برای کسی (له) و بر دیگری (علیه) وضع می شود».⁽⁵⁾

د) «حق، سلطه و اختیاری است که حقوق هر کشور به منظور حفظ منافع اشخاص به آنها می دهد».⁽¹⁾

و) «حق، امتیاز و نفعی است متعلق به شخص که حقوق هر کشور، در مقام اجرای عدالت، از آن حمایت می کند و به او توان تصرف در موضوع حق و منع دیگران از تجاوز به آن را می دهد».⁽²⁾

در فقه امامیه نیز حق، نوعی قدرت و توانایی بر چیزی یا کسی یا هر دو تعریف شده است.⁽³⁾با توجه به آنچه گذشت، می توان گفت «حق، اقتدار، سلطه و امتیازی است که برای شخصی اعتبار شده است و دیگران به رعایت آن مکلف هستند».⁽⁴⁾

2. نگاه به زن در طول تاریخ

اشاره

در طول تاریخ، نگرش ها و برخوردهای متفاوتی درباره زن بوده است که در ادامه، به بیان گوشه ای از این دیدگاه ها می پردازیم.

الف) زن در تمدن های بزرگ

اشاره

 یونان، روم و ایران، سه تمدن بزرگ و شناخته شده در تاریخ جهان هستند که علم و

فرهنگ از این سه تمدن سرچشمه گرفته است. هند و چین نیز به عنوان دو کشور پرجمعیت و با سابقه ای طولانی، جوامعی هستند که وضع زن در آنها به اختصار بررسی می شود.

یک ـ یونان

در یونان قدیم، زن شخصیت انسانی نداشت و به آسانی، خرید و فروش یا هبه می شد.⁽¹⁾یونانی ها، زن را موجودی شیطانی می دانستند⁽²⁾و وظیفه او را خدمت به مرد و ارضاکننده غریزه جنسی او می شمردند.⁽³⁾به همین دلیل، زن در تمدن بزرگ یونان جایگاهی نداشت. سقراط، سلوک با زن را نوعی زجر و ریاضت کشی می دانست و چشیدن این زهر و تحمل این زجر را برای تقویت اراده و مالکیت نفس، مفید می شمرد.⁽⁴⁾

پس از سال ها و قرن ها تلاش، زن از آن پندارهای پست و غیرانسانی خارج شد و جایگاهی شایسته به دست آورد، ولی این تلاش ها نیز نتوانست زن را به مقام واقعی خود برساند؛ زیرا به تدریج، زن، مظهر فساد و فحشا و ارضاکننده شهوت مردان گردید.⁽⁵⁾

دو ـ روم

 زنان در روم، مانند کودکان، همیشه قیّم و ولی داشتند و تحت کفالت مردی به سر

می بردند. مادر بودن و همسر بودن در این امر بی تأثیر بود.⁽¹⁾زن در روم قدیم، شخصیت حقوقی به شمار نمی آمد، بلکه به عنوان یک شی ء، قابل تملک و خرید و فروش بود.⁽²⁾پدر یا شوهر می توانست دختر یا زن خود را بفروشد یا قرض و اجاره دهد و حتی می توانست او را بکشد.⁽³⁾

رومی ها زن را مظهر تامِ شیطان و از نوع ارواح آزارگر می دانستند. ازاین رو، با او رفتاری خشونت آمیز داشتند و حتی از خندیدن و سخن گفتن وی جلوگیری می کردند.⁽⁴⁾بر اساس همین اندیشه، در پارلمان روم مقرر شد که زن موجودی شریر است و باید با او رفتاری حیوانی داشت.⁽⁵⁾

سه ـ ایران

در ایران باستان، به دلیل وجود طبقات اجتماعی مختلف، وضع زن نیز متفاوت بود. زنان اشراف و بزرگان، از حقوق بیشتری در مقایسه با دیگر زنان برخوردار بودند، ولی زنان طبقات پایین، وضعی مانند دیگر جوامع داشتند و حتی از حقوق اولیه انسانی شان محروم بودند. به طور کلی می توان گفت وضع زن در ایران باستان نسبت به دیگر جوامع متمدن آن روز بهتر بود، هرچند جایگاه واقعی خود را نداشت و رفتار مناسبی با او نمی شد.⁽⁶⁾

چهار ـ هند و چین

 در باورهای هندوان، زن روح انسانی نداشت و بدون مرد، زندگی برای او بی معنا و مفهوم بود. ازاین رو، پس از مرگ شوهر باید همراه جسد او سوزانده می شد. در غیر این صورت، باید نزد بستگان خود می ماند و کم خوری و عبادت را پیشه خود می ساخت و تا پایان عمر، دیگر حق ازدواج نداشت.⁽¹⁾به طور کلی، در هند، زنان با عنوان خدمت کار و کنیز شناخته می شدند و شوهر، ارباب او شمرده می شد.⁽²⁾

همچنین زن در چین، موقعیت اجتماعی بسیار پایینی داشت. چینی ها زن را به کلی از فکر و عقل، بی نصیب می دانستند. زنان چینی، مانند اسیرانی در دست جلّادان بی رحم گرفتار بودند و کمترین خطای ایشان، مجازات های بزرگی در پی داشت. در مقابل، جرم و جفای مرد به او، هیچ گونه سرزنش یا مجازاتی در پی نداشت.⁽³⁾در سروده های چینی آمده است: «در دنیا، چیزی پست تر و ارزان تر از زن نیست.»⁽⁴⁾در آن زمان، اگر فردی صاحب فرزند دختر می شد، خویشان و نزدیکان با تأسف تمام، به پدر و خویشان نزدیک نوزاد تسلیت می گفتند و دختر بودن نوزاد را نوعی خشم از جانب نیاکان می دانستند.⁽⁵⁾

ب) حقوق زن در جاهلیت

در دوران جاهلیت، زنان گرفتار ننگ آورترین شرایط و سخت ترین مصیبت ها بودند. در این دوران، دختران را زنده به گور و به این کار افتخار می کردند. مرد می توانست زن خود را به طور رایگان یا در مقابل چیزی به دیگری ببخشد و مردان می توانستند بدون هیچ گونه قید و شرطی از زنان بهره ببرند. به ظاهر، نخستین قبیله ای که دخترکشی کرد، قبیله بنی تمیم بود. نقل است نعمان بن منذر، پادشاه حیره بر این قبیله خشم گرفت و برادر خود، دیان بن منذر را به سرکوبی آنها فرستاد. سپاهیان، بسیاری از زنان و دختران قبیله بنی تمیم را اسیر کردند. چندی بعد بزرگان قبیله برای عذرخواهی نزد نعمان آمدند و از وی طلب بخشش کردند. نعمان آنها را بخشید و مقرر کرد زنان اسیر در صورت تمایل می توانند نزد شوهر یا پدرشان بازگردند و هر کس بخواهد، می تواند آنجا بماند. برخی از زنان ماندن را ترجیح دادند. از جمله آنها دختر قیس بن عاصم بود که برای ازدواج با مردی ابراز تمایل کرد. قیس از این کار وی خشمگین شد و نذر کرد از آن پس دختران خود را زنده به گور کند و دیگران نیز در این کار از او پیروی کردند و اندک اندک این رسم میان اعراب رواج یافت. خداوند در قرآن کریم حال آنان را این گونه توصیف می کند:

و چون یکی از آنها را به وجود فرزند دختری مژده می دادند، از شدت اندوه، چهره اش سیاه و سخت اندوهگین می شد و از این ننگ، روی از قوم خویش پنهان می داشت و در اندیشه فرو می رفت که آیا با خواری بسازد و دختر را نگه دارد یا زنده در گور دفنش کند. (نحل: 58 و 59)

ممکن است دخترکشی اعراب دلایل دیگری نیز داشته باشد و آن ترس از  بی چیزی و فقر است. پیامبر اسلام از همان آغاز دعوت خود، اعراب را از این جنایت زشت بازداشت و به آنها اطمینان داد خداوند به دخترانشان روزی می دهد و می فرماید:

وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاقٍ نَّحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کانَ خِطْأً کَبیرا. (اسراء: 31)

فرزندانتان را از ترس فقر نکشید که ما روزی ده شما و آنها هستیم؛ زیرا کشتن فرزندان گناه

بسیار بزرگی است.

خرافات و اوهام نیز در رواج این رسم زشت بی تأثیر نبود. اعراب، تربیت و پرورش دختر و تسلیم او به مردی اجنبی به نام شوهر را خلاف حیثیت، شرافت و شجاعت مرد، خانواده و قبیله می دانستند. البته این دخترکشی پی آمدهایی نیز به همراه داشت. از پی آمدهای دخترکشی در عرب جاهلی، افزایش تعداد مردان در برابر زنان بود، به گونه ای که در مقابل هر سه یا چهار مرد، یک زن وجود داشت و فساد و فحشا آشکارا رواج یافته بود.

ج) حقوق زن در اسلام

پس از ظهور اسلام و حاکمیت قوانین اسلامی، وضعیت زنان به کلی دگرگون شد. اسلام، حق زندگی شرافتمندانه در اجتماع را به زنان بخشید و اجازه شرکت در فعالیت های اجتماعی ـ به شرط رعایت موازین شرعی ـ را داد. همچنین زنان می توانستند مانند مردان با پیامبر بیعت کنند.

اسلام اعلام کرد زن، برده، کنیز و پست نیست، بلکه مظهر جمال الهی و مدرسه انسان سازی است. در حقیقت، آموزه های اسلامی، زن را در جایگاه حقیقی اش قرار داد؛ نه او را به عنوان برده ای بی اراده پذیرفتند و نه آزادی  بی حساب و کتاب و خلاف طبیعت برای او قائل شدند. دست بخشایشگر اسلام، پرده های تاریکی و جهالت را از جمال زیبای زن برداشت و او را به عنوان انسان به رسمیت شناخت و گوهر شرف و حُسن بر دامانش فرو ریخت و تاج بزرگی و افتخار بر سر او نهاد، چنان که خداوند در آیه ای فرمود:

وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لِلرِّجالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ. (بقره: 228)

و برای زنان، حقوقی است، مانند حقوقی که مردان بر آنها دارند و مردان باید به گونه ای آن را ادا کنند و مردان بر زنان برتری دارند.

در آیه ای دیگر می خوانیم: «هُنَّ لِباسٌ لَّکُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ؛ زنان پوشش و لباس شمایند و شما مانند پوشش و لباس زنان خود هستید.» (بقره: 187) همچنین آمده است: «لِلرِّجالِ نَصیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّساءِ نَصیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ؛ برای مردان، بهره ای است

از آنچه به دست آورند و برای زنان، بهره ای است از آنچه کسب کنند». (نساء: 32)

خداوند در آیات بسیاری از قرآن کریم بر تساوی زن و مرد تصریح کرده و می فرماید:

خَلَقَکُمْ مِّنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالاً. (نساء: 1)

همه شما را از یک تن آفرید و هم از آن، جفت او را خلق کرد و از آن دو تن، مرد و زن فراوان برانگیخت.

یا در آیه ای دیگر می فرماید:

یا أَیُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوبا وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَاللّهِ أَتْقاکُمْ إِنَّ اللّهَ عَلیمٌ خَبیرٌ. (حجرات: 13)

ای مردم، ما شما را از مرد و زنی آفریدیم، و شما را ملت ملت و قبیله  قبیله گردانیدیم تا با یکدیگر شناسایی متقابل حاصل کنید. به تحقیق ارجمندترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست. بی تردید خداوند دانای آگاه است.

در این آیه شریفه نیز خداوند سبحان، هدف از آفرینش زن و مرد که را شناخت بیشتر ساحت کبریایی اوست، یکسان دانسته و ملاک و میزان برتری انسان ها را پرهیزکاری بیان کرده است، نه زن یا مرد بودن.

روایت ها و آموزه های اسلامی بر رعایت حقوق زنان بسیار تأکید می کنند. پیامبر خاتم نیز در آخرین وصیت های خود درباره زنان و حفظ حقوق آنان فرمود:

اَللّه اَللّه فِی النِّساءِ وَ مَا مَلَکَتْ أیْمانُکُمْ وَاتَّقُوا اللّه َ فِی الضِّعْفَیْنِ اَلْمَرْئَةِ وَ الرَّفیقِ خَیْرُکُمْ خَیْرُکُمْ لِنِسائِهِ وَ اَنَا خَیْرُکُمْ لِنِسائِی.⁽¹⁾

از خدا پروا داشته باشید در بجا آوردن حقوق زنان و کنیزهایتان. و از خداوند درباره رعایت حق زن و رفیق بترسید، همانا بهترین شما، بهترین شماست نسبت به زنان من بهترین شمایم نسبت به زنان خودم.

یا در جایی دیگر می فرماید:

خَیْرُ اَوْلادُکُمْ اَلْبناتُ⁽¹⁾وَ خَیْرُکُمْ خَیْرُکُمْ لِنِسائِهِ وَ لِبَناتِهِ.⁽²⁾

بهترین فرزندان، دختران هستند. بهترین شما کسانی هستند که با زنان و دخترانشان رفتاری نیکو داشته باشند.

زن در آموزه های اسلام و آیات قرآن جایگاه ویژه ای دارد. اسلام،  ساختمان فکری جوامع گذشته نسبت به زن را ویران کرد و شخصیتی ارزشمند برایش قائل شد. اسلام، به سرشتی واحد در طبیعت زن و مرد اعتقاد دارد. استاد مطهری در این باره می نویسد:

قرآن با کمال صراحت در آیات متعددی می فرماید که زنان را از جنس مردان و از سرشتی نظیر سرشت مردان آفریده ایم.⁽³⁾

اسلام، برای نخستین بار این دیدگاه را مطرح کرد که زن نیز مانند مرد، انسان بوده و در ماده و عنصر با وی برابر است و هیچ کس بر دیگری برتری ندارد، جز از نظر تقوا، چنان که خداوند در آیه 13 سوره حجرات می فرماید:

یا أَیُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوبا وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ إِنَّ اللّهَ عَلیمٌ خَبیرٌ. (حجرات: 13)

ای مردم، ما شما را از مرد و زنی آفریدیم، و شما را ملت ملت و قبیله قبیله گردانیدیم تا با یکدیگر شناسایی متقابل حاصل کنید. به تحقیق ارجمندترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست. بی تردید خداوند دانای آگاه است.

یا در آیه ای دیگر می فرماید:

أَنّی لا أُضِیعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ . (آل عمران: 195) من عمل هیچ صاحب عملی از شما را، از مرد یا زن که همه از یکدیگرید تباه نمی کنم.

این آیات مبیّن آن است که مرد و زن از یک سرشتند و تفاوتی در اصل آفرینش آنها

وجود ندارد و ارزش هر کس به رفتارش بستگی دارد. بنابراین،  اگر زنی با ایمان باشد یا دانش فراوانی اندوخته یا به زیور خرد و خُلق خوش آراسته باشد، بر مردانی که از این ویژگی ها محرومند، برتری دارد؛ زیرا در اسلام، ملاک، بزرگی و برتری، تقوا و عمل صالح است. اسلام با قدرت و صراحت، بر فضیلت زن تأکید می کند و برخلاف نظر برخی کوته اندیشان، حضرت حوا را مسئول گناه و انحراف انسان ها نمی شمارد، بلکه شیطان را در این امر مقصر و گناه کار می داند: «فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطانُ.» (اعراف: 20) در برخی آیات قرآن آمده است که شیطان نخست به سراغ آدم می رود و سپس هر دو را وسوسه می کند، چنان که در آیه ای می خوانیم: «فَقُلْنا یا آدَمُ إِنَّ هذا عَدُوُّ لَکَ وَ لِزَوْجِکَ». پس به آدم گفتیم، این (ابلیس) دشمن تو و همسرت است.(طه: 117)

شهید مطهری در این باره می نویسد:

اسلام، بزرگ ترین خدمت ها را نسبت به جنس زن انجام داده است. به طور کلی، اسلام به زن جرئت داد، شخصیت داد، استقلال فکر و نظر داد و حقوق طبیعی او را به رسمیت شناخت.⁽¹⁾

بنا بر آموزه های اسلامی، زمین و آسمان، ابر و باد و گیاه و حیوان و دیگر نعمت های روی زمین برای انسان آفریده شده، ولی هرگز نیامده است زن برای مرد آفریده شده، بلکه گفته شده است زن و مرد برای یکدیگر آفریده شده اند: «هُنَّ لِباسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ». (بقره: 187)

همچنین امام خمینی رحمه الله خطاب به زنان می فرماید:

اسلام، نظر خاصی به شما زنان دارد. اسلام در زمانی در جزیره العرب ظهور کرد که زنان، حیثیت خود را از دست داده بودند. اسلام آنان را  سربلند و سرافراز کرد. اسلام آنان را با مردان مساوی کرد. عنایتی که اسلام به زنان دارد، بیشتر از عنایتی است که به مردان دارد.⁽²⁾

ایشان در سخنی دیگر می فرماید:

زن، مبدأ همه خیرات است، ولی متأسفانه نیروهای اهریمنی به کار گرفته شده تا این حقیقت را لوث یا پنهان سازد و در عوض و به دروغ، زن را سرچشمه همه بدی ها قلمداد کند.⁽¹⁾

از دیدگاه آموزه های روایی نیز زنان پرهیزکار و با ایمان، ارزش و مقامی ویژه دارند؛ هر چند دراین آموزه ها از زنان ناشایست نیز یاد شده است. امام صادق علیه السلام می فرماید:

وَ لیس لامرءةٍ خَطَرٌ لا لِصالَحِتِهِنَّ ولا لِطالِحَتَهِنَّ اَمَّا صالِحَتُهُنَّ فَلَیسَ خَطَرُها الذَّهَب وَ الْفِضَّةَ بل هِیَ خَیْرٌ مِن الذَّهَبِ و الفِضَّةِ وَ اَمّا طالِحَتُهُنَّ فَلَیس التُرابُ خَطَرَها، الَتُّرابُ خَیرٌ مِنْها.⁽²⁾

نمی توان برای زن، قدر و ارزشی در نظر گرفت؛ نه برای زن شایسته و نه برای زن ناشایست، ولی زن شایسته هم قیمت طلا و نقره نیست، بلکه از طلا و نقره بهتر است. زن ناشایست نیز هم قیمت خاک نیست؛ زیرا خاک از او بهتر است.

سعدی شیرازی درباره زن خوب می سراید:

زن خوب فرمان بر پارسا*** کند مرد درویش را پادشاه

و در وصف زن بد می گوید:

زن بد در سرای مرد نکو*** هم در این عالم است دوزخ او

در حدیث زیبایی از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است: «المَرْأةُ الصالِحَةُ خیرٌ من اَلْفِ رَجُلٍ غیرِ صالح؛ زن شایسته بهتر از هزار مرد ناشایست است».⁽³⁾

از آنچه گذشت، درمی یابیم تحولات تاریخی در حقوق زنان به سه دوره جداگانه تقسیم

می شود:

در سیر تاریخی از آغاز آفرینش تا امروز، در تمام سرزمین ها، اقوام، آیین ها، فرهنگ ها، اجتماعات و فلسفه های گوناگون، از یک زاویه به زن نگریسته نشده است. به عبارت دیگر، زن در هر سرزمینی، فرهنگ و  فلسفه ای با شخصیتی متفاوت و گاه متضاد شناخته شده و می شود. نگرش به زن در برخی فرهنگ ها چنان منفی و دور از واقعیت بود که وی را از روح انسانی عادی دانسته و او را از قلمرو انسانیت و برخورداری از شخصیت انسانی خارج کرده اند. همین بینش و تفکر سبب شده است گروهی از انسان ها در گذشته و حال، با زن به مثابه ابزار مادی صرف برخورد کنند. به موازات این نگرش های ناعادلانه، همواره تفکر و نگرش دیگری نیز در سیر تاریخ، منادی ارزش، فضیلت، کرامت و شخصیت انسانی زن بوده و بشریت را به سوی آن فراخوانده است. این اندیشه که از آغاز آفرینش تا بعثت حضرت محمد صلی الله علیه و آله استمرار داشته، دین خداست که رسولان الهی در تمام سرزمین ها، میان اقوام و فرهنگ ها ترویج کرده اند.

د) زن در غرب

در گذشته، زن در جوامع غربی، ارزش و احترامی نداشت. در مجامع اسپانیایی و ایتالیایی، پس از بحث های فراوانی که درباره روح زن میان کاتولیک ها صورت گرفت، آنان سرانجام به این نتیجه رسیدند که جز مریم مقدس که دارای روح انسانی است، دیگر زنان، برزخ میان انسان و حیوان هستند.⁽¹⁾

شاید فرانسه، نخستین دولت غربی باشد که برای زن شخصیت انسانی قائل شد؛ زیرا مجمع دینی فرانسه در سال 586 م. پس از بحث و بررسی فراوان چنین نظر داد که زن، انسان است، ولی برای خدمتِ مرد آفریده شده است.⁽²⁾

تا حدود سال 1900م. زن در اروپا چنان حقی نداشت که مرد ناگزیر باشد  از روی قانون آن را محترم بدارد. استقلال و شخصیت انسانی و حقوقی زن در ردیف یک برده بود و در هیچ موردی، حقوق مساوی با مرد نداشت، هر چند همواره مسئولیت و وظیفه ای بیش از مرد داشت.⁽³⁾

تا یکی دو قرن پیش، زن در جوامع غربی، حق مالکیت بر اموال خود را نداشت و مرد می توانست بدون رضایت همسرش، در اموال متعلق به او هرگونه دخل و تصرفی روا دارد.⁽⁴⁾

با انقلاب صنعتی و دگرگونی های پس از آن و نیز جنگ های جهانی اول و دوم، از شمار مردان کاسته شد و بسیاری از خانواده ها، بی سرپرست شدند. ازاین رو، زنان و کودکان به کارخانه ها روی آوردند و کارخانه ها نیز در اعلان های خود، کارگران زن و کودکان را

به کار فراخواندند. زنان، کارگران ارزان تر و مناسب تری بودند و کارفرمایان آنان را بر مردان سرکش و گران قیمت ترجیح می دادند. در این وضعیت، یافتن شغل مناسب برای مرد مشکل شده بود و زن نیز با حقوق اندک نمی توانست معیشت خانواده را تأمین کند. کم کم زمینه های قیام زنان برای افزایش سطح دست مزد فراهم گردید و به تدریج، نخستین قانونی که بیانگر استقلال مالکیت زن در دست مزد و کارکرد خود بود، در پارلمان انگلستان به تصویب رسید.⁽¹⁾

زنان به جای خانه، به کارخانه گام نهادند و به اداره ها و اجتماع روی آوردند، ولی در همه جا از امتیازها و حقوق انسانی بی بهره بودند. بنابراین،  زن در همه جا کوشید مانند مرد شود؛ کار مرد را انجام دهد؛ مانند او فکر کند و مانند او حرف بزند؛ سیگار بکشد؛ لباس مرد بپوشد و مردانه راه برود.⁽²⁾

پس از آن، تلاش های بسیاری شد تا زن از حقوق اولیه انسانی اش برخوردار شود و حقوقی سازگار با شأن خود به دست آورد. به تدریج، جنبش های فمینیستی شکل گرفت که هدف آنها برابری حقوق زن و مرد بود. در نگاه اول، این حرکت ها به سود زنان و برای به دست آوردن حقوق تضییع شده آنان بود، ولی چون در جنبش های طرفداری از زن، به نقش حیاتی همسر بودن و مادر بودن زن در خانواده توجهی نشد، نارضایتی زنان را از دستاوردهای این گونه حرکت ها در پی داشت. «اکنون سردمداران جنبش های آزادی زنان در جهان غرب، زبان به اعتراف گشوده اند که ممکن است زنان، امروزه به آزادی و برابری رسیده باشند، ولی هیچ گاه به این فلاکت و بدبختی نبوده اند».⁽³⁾

در سند کنفرانس جمعیت و توسعه، به عنوان جمع بندی مسائل دهه اخیر آمده است:

دگرگونی های چشم گیری در وضعیت زنان در بسیاری از کشورها رخ داده است، از جمله: افزایش میزان تحصیلات، افزایش نیروی کار زن در مسائل مختلف، افزایش درآمد زنان و... ، ولی این تغییرها، روند مثبتی را در وضعیت زندگی زنان ایجاد نکرده است. در بعضی از کشورها به دلیل  مشارکت نداشتن همسران در مسئولیت ها، زنان افزون بر مشاغل بیرون از منزل، هم چنان تمامی مسئولیت های خانواده را نیز به دوش می کشند که این خود، فشاری مضاعف بر دوش این جمعیت است.⁽¹⁾

موناشارن، نویسنده امریکایی در مقاله «اشتباه فمینیست ها» می نویسد:

آزادی زنان برای ما افزایش درآمد، سیگار ویژه زنان، حق انتخاب برای تنها زیستن و تشکیل خانواده یک نفره، ایجاد مراکز بحران تجاوز، اعتبارات فردی، عشق آزاد و زنان متخصص بیماری های زنان را به ارمغان آورد، ولی در ازای آن، چیزی را به غارت برد که خوش بختی بسیاری از زنان در گرو آن است و آن، وجود «همسر» و «خانواده» است.⁽²⁾

جمع بندی سیاست ها و برنامه های اعمال شده در زمینه زنان در سطح بین المللی بدین جا رسید که در بسیاری از کشورها (بیشتر کشورهای غربی)، خانواده، قربانی اصلی اجرای این برنامه ها شد. امروزه، تضعیف این رکن اصلی اجتماع، زمینه ساز حرکت های مذهبی و اخلاقی برای تقویت کیان خانواده شده است. در شرایط کنونی، دنیا در جست وجوی الگویی متعادل است؛ الگویی که آرامش گم شده را به کانون خانواده و زنان بازگرداند که همان دین اسلام است.⁽³⁾

 

فصل دوم: تفاوت های زن و مرد و برابری حقوق

اشاره

در این فصل، نخست به بررسی تفاوت های زن و مرد از دو جنبه جسم و روح و سپس آثار این تفاوت ها می پردازیم. در پایان نیز به اختصار، برابری حقوق زن و مرد را بررسی می کنیم.

1. تفاوت های زن و مرد

اشاره

زن و مرد در مقام دو آفریده الهی، هر دو وجودی انسانی دارند، ولی با هم متفاوت هستند. مسئله تفاوت های میان زن و مرد از گذشته تا کنون اندیشه های بسیاری را به خود مشغول کرده و در نتیجه، آرای مختلفی در این زمینه پدید آورده است.

«افلاطون با کمال صراحت مدعی است که زنان و مردان دارای استعدادهای مشابهی هستند و زنان می توانند همان وظایفی را عهده دار شوند که مردان عهده دار می شوند و از همان حقوقی بهره مند گردند که مردان بهره مند می گردند، ولی اعتراف می کند که زنان از مردان چه در نیروهای جسمی و چه در نیروهای روحی و دفاعی ناتوان ترند؛ یعنی به تفاوت زن و مرد از نظر کمّی اعتراف دارد، هرچند مخالف توان کیفی آنها از لحاظ استعدادها است».⁽¹⁾

 در مقابل این سخن، نظر ارسطو قرار دارد که خود، شاگرد افلاطون است. «ارسطو معتقد است تفاوت زن  و مرد تنها از جنبه کمّی نیست و از جنبه کیفی نیز متفاوتند. او می گوید نوع استعدادهای زن و مرد متفاوت است و وظایفی که قانون خلقت به عهده هر یک از آنها گذاشته و حقوقی که برای آنها خواسته [است]، در قسمت های زیادی با هم تفاوت

دارد».⁽¹⁾

آرای افلاطون و ارسطو به دنیای قدیم مربوط است. حال باید دید امروزه با پیشرفت دانش بشری در همه امور، از جمله در مورد زن و مرد، دستاورد بررسی های علمی اخیر در این زمینه چیست؟

بی گمان، زن و مرد شباهت های بسیاری دارند، ولی تفاوت های آنها را نیز نمی توان نادیده گرفت. به طور کلی، این تفاوت ها را می توان به دو بخش جسمی و روحی تقسیم کرد:

الف) تفاوت های جسمی

دختر و پسر، از همان آغاز تولد یا حتی پیش از آن، از نظر جسمانی با هم تفاوت دارند. جنین پسر در رحم مادر نسبت به جنین دختر رشد سریع تری دارد.⁽²⁾در آغاز تولد، پسرها از نظر وزن و قد، از دختران پیش می افتند.⁽³⁾دختران معمولاً زودتر از پسربچه ها می نشینند، می خزند و راه می روند.⁽⁴⁾در  فراگیری زبان و رشد کلامی، دختر بچه ها زودتر از پسرها شروع به صحبت می کنند و صداهای زبان را بیشتر یاد می گیرند.⁽⁵⁾پسر بچه ها از همان ابتدای زندگی، ماهیچه های قوی تری نسبت به دختران دارند و پس از آن نیز مردها از نظر

نیروی بدنی از زن ها قوی تر هستند.⁽¹⁾شش ها و قلب پسران، بزرگ تر از دختران است⁽²⁾و دوره استراحت قلب در هر ضربان، در پسرها کوتاه تر از دختران است.⁽³⁾

در دوران نوجوانی، دختران اندکی در رشد قد و وزن پیش می افتند و پس از آن، دوباره نوبت رشد بیشتر پسران است.⁽⁴⁾در دوره ده تا سیزده سالگی، فشارخون در دختران بیشتر از پسران است، ولی پس از آن، فشارخون در پسران بیشتر از دختران می شود.⁽⁵⁾

حس شنوایی زنان در همه دوران زندگی، بهتر از مردان است. در عوض، مردان از بینایی بهتری برخوردارند.⁽⁶⁾میانگین مغز مردان از زنان بزرگ تر است،⁽⁷⁾ولی با در نظر گرفتن نسبت مغز به مجموع بدن، مغز زن از مغز مرد  بزرگ تر است.⁽⁸⁾

پسران بیشتر سقط می شوند و آمار مرگ و میر آنان بیشتر از دختران است.⁽⁹⁾به طور کلی، مردان در تمام طول زندگی شان، آمادگی بیشتری برای دچار شدن به سکته مغزی، عفونت های ویروسی، زخم معده و اثنی عشر، لخته شدن خون در عروق و برخی از انواع بیماری های روانی دارند؛⁽¹⁰⁾یعنی زنان در مقایسه با مردان، قدرت مقاومت بدنی و روحی

بیشتری در مقابل بیماری ها دارند.⁽¹⁾

ب) تفاوت های روحی

پس از شش هفته اول بارداری، جنس جنین مشخص می شود و مغز نیز در آغاز دوره رشد، در جهت نر یا ماده شدن متمایز می شود.⁽²⁾از طرفی، رفتار هر جنس تحت تأثیر سیستم غددی و عصبی قرار دارد.⁽³⁾در این صورت، به تدریج و در دوره های مختلفِ رشد جسمانی، تفاوت ها و تضادهای شدیدی میان زن و مرد آشکار می شود و چون میان روح و جسم رابطه و اثرگذاری دوسویه وجود دارد، تفاوت های جسمی میان زن و مرد، سبب تفاوت در روح و روان آن دو نیز می شود. به بیان دیگر، «رشد جسمی و آثار و ظواهر لازم آن بر روان آدمی هم اثر می گذارد و مجموعه وجود و شخصیت  هر کس را دم ساز و هم ساز می سازد.»⁽⁴⁾از نظر روانی، دختران نسبت به پسران رشد هیجانی سریع تری دارند. تقریبا رشد عاطفی دختران 12 ساله، به میزان پسران 14 ساله است. به طور کلی، زنان بیشتر از مردان رفتارهای عاطفی دارند و بیشتر تحت تأثیر عواطف هستند.⁽⁵⁾حتی نوع عواطف زن و مرد نیز با هم متفاوت است. «احساسات مرد، نیازآمیز و احساسات زن، نازخیز است. احساسات مرد، طالبانه و احساسات زن، مطلوبانه است».⁽⁶⁾

پسران بیشتر، پرخاش گرند.⁽¹⁾آمار بزه کاران و جنایت کاران در سراسر جهان نشان می دهد که همیشه شمار مردان بزه کار از زن ها بیشتر بوده است. زنان بیشتر پرخاش گری کلامی دارند و حال آنکه مردان بیشتر برخوردهای فیزیکی می کنند.⁽²⁾البته باید دانست که زنان اگر چه زودتر عصبانی می شوند، ولی در مقایسه با مردان، کمتر به رفتارهای پرخاشگرانه می پردازند و تحمل بیشتری از خود نشان می دهند.⁽³⁾

دختران در برابر هم بازی های پسر یا دختر خود، تسلیم پذیرترند، درحالی که پسران تسلیم پذیری کمتری از خود نشان می دهند.⁽⁴⁾نوع دوستی، توجه به دیگران، صمیمیت و پشتیبانی از دیگران از ویژگی های زن ها است.⁽⁵⁾ علاقه به زیبایی، توجه به مسائل دینی و اجتماعی در زنان بیشتر از مردان است، در حالی که مردها معمولاً به جنبه های سیاسی و نظری علاقه دارند.⁽⁶⁾زنان بیشتر از مردان نفوذپذیرند و خیلی آسان تر از مردان تحت تأثیر قرار می گیرند و تغییر عقیده می دهند.⁽⁷⁾زنان در دوستی، علاقه مندتر می شوند و عاطفی تر برخورد می کنند، در حالی که دوستی مردان قوی تر و عمیق تر است.⁽⁸⁾زنان بیشتر از مردان از واژگانی که زمینه و محتوای احساسی و عاطفی دارند، استفاده می کنند.⁽⁹⁾

دختران نوجوان در مقایسه با پسران نوجوان، عزت نفس ضعیف تری دارند و انتظارهایشان از زندگی پایین تر است و از نظر اعتماد به نفس و اعتماد به توانایی های خود نیز در سطح پایین تری قرار دارند.⁽¹⁾در هوش و دیگر استعدادها نیز تفاوت های بنیادین دارند. رشد هوشی دختران معمولاً از طریق زبان آموزی شروع می شود، در صورتی که رشد هوشی پسران با مهارت های عملی صورت می گیرد.⁽²⁾دختر بچه ها بیشتر در آزمون های کلامی موفق می شوند؛ حال آنکه موفقیت پسران، بیشتر در زمینه های عملی است.⁽³⁾در استعدادهای ریاضی، پسرها بهتر از دختران هستند، ولی در  کارهای دستی، به ویژه در کارهایی که به چالاکی انگشتان نیاز دارد، دختران بهترند. دختران دانشجو یا دانش آموز نمره هایی می گیرند که پراکندگی کمتری دارد. در عوض، نمره پسران از پراکندگی زیادی برخوردار است. به بیان دیگر، دختران معمولاً در حد وسط قرار دارند، ولی دارندگان بدترین و بهترین نمره ها معمولاً پسرها هستند.⁽⁴⁾

ج) پی آمدهای تفاوت های جسمی و روحی

تفاوت زن و مرد از دو نظر جسمی و روحی، انکارناپذیر است، ولی این تفاوت ها هرگز به معنای کم ارزش بودن یکی و برتری دیگری نیست. خداوند حکیم کاری را بدون هدف و غرض انجام نمی دهد و آفرینش هر موجودی برای هدف خاصی است.⁽⁵⁾برای اینکه هرکدام از دو جنس زن و مرد، به هدف خود که رسیدن به کمال است، دست

یابند، خداوند برای هر کدام از این دو جنس، وظایفی را مشخص کرده است. از آیه سی و دوم سوره زخرف⁽¹⁾درباره علت تفاوت موجودات چنین برمی آید که «اولاً باید زندگی به احسن وجه اداره شود و ثانیا تا تسخیر متقابل بین موجودات محقق نشود و هماهنگی بین آحاد و طبقات متفاوت ایجاد نگردد، نظام به احسن وجه اداره نمی شود».⁽²⁾

 راز تفاوت میان زن و مرد نیز از این قاعده مستثنا نیست. از آنجا که استحکام و دوام خانواده از مهم ترین هدف های اسلام است، تفاوت میان زن و مرد، زمینه ساز رونق یافتن زندگی مشترک و جاذبه دوسویه میان آن دو است. استاد شهید مرتضی مطهری در این زمینه می نویسد:

اگر زن دارای جسم و جان و خلق و خوی مردانه بود، محال بود بتواند مرد را به خدمت خود وادارد و مرد را شیفته وصال خود نماید و اگر مرد، همان صفات جسمی و روانی زن را می داشت، ممکن نبود زن او را قهرمان زندگی خود حساب کند و عالی ترین هنر خود را صید و شکار و تسخیر قلب او به حساب آورد.⁽³⁾

این همان مودّت و رحمتی است که قرآن کریم از آن یاد کرده است:

وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْها وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً. (روم: 21)

و از نشانه های او اینکه همسرانی از جنس خودتان برای شما آفرید تا در کنار آنان آرامش یابید و در میانتان مودّت و محبت قرار داد.

خانواده، کانون محبت و دوستی است. تحقق این امر جز با عمل کردن هریک از دو

جنس زن و مرد به وظایفشان که برخاسته از طبیعت آنها است، امکان پذیر نیست. تفاوت میان زن و مرد، تفاوت در حقوق است. «حتی در نوع حقوق که به صورت حق یا تکلیف باشد، روحیه و عواطف آنها لحاظ گردیده است. به همین جهت، حقوق زن معمولاً به صورت حق وضع شده است؛ زیرا اموری است در رابطه با عواطف و احساسات. مثلاً حضانت، حق  زن است، نه تکلیف او؛ زیرا منع مادر از حضانت فرزند به منزله توهین و ظلم است. وظایف مرد از قبیل تأمین نیازهای مادی همسر و حمایت از خانواده [نیز] به صورت تکلیف وضع شده است؛ زیرا روحیه اش به طور طبیعی او را بر این امور الزام نمی کند.»⁽¹⁾پس می توان نتیجه گرفت که طبیعت، مهم ترین عامل اختلاف در حقوق است.⁽²⁾

با اندیشه دقیق در روح و جسم این دو موجود، قدرت و حکمت خداوندی، بیشتر نمایان می شود؛ زیرا «این مسئله، یکی از عجیب ترین شاه کارهای خلقت... [و] درس توحید و خداشناسی است».⁽³⁾

2. برابری حقوق زن و مرد

اشاره

درباره برابری حقوق زن و مرد، بحث های زیادی شده است. برخی، تساوی را به معنای تشابه حقوق گرفته اند و برخی دیگر تساوی را به معنای برابری می دانند. در این گفتار، معنای تساوی حقوق در اسلام و غرب بیان می شود.

الف) برابری حقوق در اسلام و غرب

اسلام، دین مساوات و برابری است.⁽¹⁾این دین زمانی ظهور کرد که در شبه جزیره عربستان و دیگر سرزمین های جهان، نه تنها میان زن و مرد، بلکه میان انسان ها، برابری معنا نداشت. در میان برخی از قبایل عرب جاهلی اگر فردی  صاحب فرزند دختر می شد یا او را زنده به گور می کرد یا باید تا آخر عمر، ننگ داشتن دختر را تحمل می کرد.⁽²⁾در چنان شرایطی، خداوند در قرآن کریم از زن و مرد در کنار هم یاد کرد و مبدأ خلقت هر دو آنها را «نفس واحده» معرفی فرمود:

یا أَیُّهَا النّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالاً کَثِیراً وَ نِساءً. (نساء: 1)

ای مردم از (مخالفت) پروردگارتان بپرهیزید؛ همان کسی که همه شما را از یک انسان آفرید و همسر او را (نیز) از جنس او خلق کرد و از آن دو، مردان و زنان فراوانی (در روی زمین) منتشر ساخت.

افزون بر خلقت برابر، زن و مرد در ارزش ها و آمادگی برای دست یابی به کمال والای انسانی نیز برابر هستند. در قرآن، هر جا سخن از ارزش و کمال است، زن و مرد با تعبیر «یا ایها الناس و یا ایها الذین آمنوا»، خطاب شده اند و ملاک برتری آن دو در پیشگاه خداوند، تقوا معرفی شده است.⁽³⁾خداوند می فرماید:

إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِماتِ وَ الْمُؤمِنِینَ وَ الْمُؤمِناتِ وَ الْقانِتِینَ وَ الْقانِتاتِ وَ الصّادِقِینَ وَ الصّادِقاتِ وَ الصّابِرِینَ وَ الصّابِراتِ وَ الْخاشِعِینَ وَ الْخاشِعاتِ وَ الْمُتَصَدِّقِینَ وَ الْمُتَصَدِّقاتِ وَ الصّائِمِینَ وَ الصّائِماتِ وَ الْحافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَ الْحافِظاتِ وَ الذّاکِرِینَ اللّهَ کَثِیراً وَ الذّاکِراتِ أَعَدَّ اللّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. (احزاب: 35 و 36)

در این آیه، مسلمان بودن، ایمان داشتن، عبادت کردن و فرمان پذیری از  خدا، راستی، شکیبایی، فروتنی، انفاق و صدقه دادن، روزه گرفتن، عفت و پاک دامنی و یاد خدا، همه به عنوان ارزش و در مقابل، نافرمانی خدا و پیامبر، گناه معرفی شده است.

تأکید خداوند در این آیه، با آوردن واژه مؤنث در کنار مذکر، بیانگر یکسان بودن زن و مرد در پیشگاه خداوند است. همچنین با این تأکید، تمام اندیشه هایی را که فضیلت و شرافت انسانی را ویژه مردها می دانست و زن را از رسیدن به این فضیلت ها ناتوان می شمرد، مردود اعلام کرد.⁽¹⁾

با وجود این، آنجا که بحث حقوق و تکالیف مطرح می شود، خداوند برای هریک از آن دو، وظایف و حقوق خاصی را بیان کرده است. گفتنی است تساوی حقوق به معنای غربی اش؛ یعنی تشابه کامل در تمامی موارد حقوقی بین زن و مرد، در نظام دینی اسلام جایی ندارد، بلکه تساوی به معنای برابری تأیید می شود.⁽²⁾زن و مرد در آن جنبه هایی که با هم شبیه هستند، از حقوقی مشابه نیز برخوردارند، ولی در جنبه هایی که با هم تفاوت دارند، حقوقی متفاوت می یابند و این هرگز به معنای کم ارزش بودن یک جنس و برتری جنس دیگر نیست. این همان برابری حقوق است که اسلام بر آن تأکید دارد و آن را از لوازم زندگی می شمارد.

ب) تفاوت یا تبعیض

تبعیض⁽¹⁾به معنای برتری بدون دلیل، همواره مورد تنفر بوده و هست.  در مقابل، تساوی و برابری، مقدس و شایسته است. همچنین باید دانست که تفاوت غیر از تبعیض است.

در جهان کنونی، زنان بیش از مردان، قربانیِ رفتارهای تبعیض آمیز شده اند و حقوق آنان بیشتر ضایع می شود. نخستین هسته سازمان دهی شده در زمینه حمایت از زنان جهان در سانفرانسیسکو و در نخستین مجمع عمومی سازمان ملل متحد با عنوان «کمیسیون مقام زن» آغاز به فعالیت کرد.⁽²⁾مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال 1963م. از این کمیسیون درخواست کرد تا پیش نویس اعلامیه رفع تبعیض از زنان را تهیه کند. کنوانسیون رفع تبعیض از زنان، در سال 1979م. در مجمع عمومی سازمان ملل متحد به تصویب رسید و برای تصویب و پیوستن دیگر کشورها آماده گردید. این کنوانسیون بر اساس بند 1 از ماده 27 از سال 1981م. (1360) اجرایی شد.⁽³⁾

«واژه تبعیضات درباره زنان، در این کنوانسیون، به معنی قائل شدن هرگونه وجه تمایز، قائل شدن استثنا یا محدودیتی براساس جنسیت است که بر به رسمیت شناختن آزادی های اساسی انسان، حق بهره وری و رعایت حقوق بشر در مورد آنها در زمینه های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و مدنی یا سایر موارد، بدون توجه به وضعیت تأهل آنها و مساوات حقوق زن و مرد، خلل و آسیب وارد آورد.»⁽⁴⁾به طور کلی، در این کنوانسیون، واژه

تبعیض  معنای گسترده ای دارد و هدف از آن، برقراری تساوی و تشابه میان زن و مرد در تمام جنبه ها، بدون در نظر گرفتن جنسیت است.

تهیه کنندگان این کنوانسیون، به باور خود، برای احقاق حقوق زن تلاش کرده اند، ولی از یک نکته اساسی غافل شده اند و آن، فلسفه آفرینش زن و مرد است؛ زیرا خداوندی که خالق انسان است، از آفرینش زن و مرد با این تفاوت ها، هدف هایی داشته⁽¹⁾که در آموزه های دینی بدان اشاره شده است. خداوند در کرامت و شرافت، زن و مرد را برابر دانسته،⁽²⁾ولی حقوقی متفاوت برای هریک از آنها قرار داده است. چون این کنوانسیون بدون توجه به فلسفه آفرینش انسان تنظیم شده است. نمی تواند بیان کننده حقوق واقعی زن باشد.

درباره پیوستن به این کنوانسیون، دو دیدگاه فقهی وجود دارد: دیدگاه اول که دیدگاه بیشتر فقیهان⁽³⁾است، بر نپیوستن به این کنوانسیون تأکید دارد؛ زیرا آن را مخالف صریح قوانین اسلام می داند. دیدگاه دیگری که هواداران کمتری⁽⁴⁾دارد، قائل به پیوستن مشروط است.⁽⁵⁾دولت جمهوری اسلامی ایران به دلیل سازگار نبودن این کنوانسیون با قوانین اسلام، تا کنون بدان نپیوسته است.⁽⁶⁾

 اکنون برخی از ناسازگاری های مفاد این کنوانسیون و قوانین روح بخش اسلام را از

دیدگاه فقیهان بیان می کنیم. در اسلام، در مواردی مانند دیه، قصاص، شهادت، ارث، چندهمسری، طلاق، حق حضانت، عیب های موجب فسخ نکاح، نشوز، لزوم سپری شدن عده برای زن، پوشش واجب بدن، لزوم تمکین جنسی، ولایت بر فرزندان، سرپرستی خانواده، مرجعیت و قضاوت، برای هر کدام از زن و مرد، قوانین متفاوتی وضع شده است. در نتیجه، مفاد کنوانسیون رفع تبعیض که برابری و تشابه کامل احکام و حقوق زن و مرد را خواستار است، با احکام و قوانین اسلامی سازگاری ندارد.⁽¹⁾

در آغاز سال 1375، شورای عالی انقلاب فرهنگی با تشکیل کمیته ای به بررسی این کنوانسیون پرداخت. همچنین متن کنوانسیون در اختیار چند تن از فقیهان حوزه علمیه قم و نیز واحد مطالعات و تحقیقات زنان و مرکز تحقیقات فقهی قوه قضاییه قرار گرفت تا ارزیابی شود. از مقام معظم رهبری و برخی مراجع تقلید و عالمان بزرگوار نیز استفتا و نظرخواهی به عمل آمد. سرانجام شورای عالی انقلاب فرهنگی در 14/11/1376 در مصوبه چهارصد و سیزدهم خود، مخالفتش را با پیوستن جمهوری اسلامی ایران به این کنوانسیون اعلام کرد.⁽²⁾

پیش تر اشاره شد که تفاوت در جسم و روح زن و مرد به معنای برتری  یکی و کم ارزش بودن دیگری نیست. در واقع، همین تفاوت ها است که سبب دوام و قوام اجتماع می شود.⁽³⁾اگر تفاوت در جسم و روح زن و مرد را بپذیریم که انکارناپذیر است، به تبع آن، تفاوت در حقوق را نیز باید پذیرفت.

در دین مبین اسلام، وظایف و حقوق به تناسب همین ظرفیت های روحی و جسمی

مشخص شده است و این هرگز به معنای تبعیض نیست، بلکه به معنای تفاوت در حقوق است و این تفاوت، لازمه حیات نظام بشری است.⁽¹⁾تساوی به این معنا که حقوق زن و مرد، مانند هم باشد، با عدل خداوند نیز سازگاری ندارد؛ «زیرا عدالت به معنای این است که به هر کس، حق خودش را بدهی و خدا که هیچ کس را بر او حقی نیست، به هر انسانی به تناسب وظیفه ای که به حکم آفرینش بر دوشش گذاشته، ویژگی هایی را بخشیده است. عدالت به معنای مساوات بین مردم نیست، به گونه ای که همه مردم هم شکل باشند. چنین چیزی چه بسا ضد عدالت است؛ زیرا آسیبی جدی به زندگی و تکامل انسان ها وارد می کند. عدالت در عرصه اجتماع، آن است که برای انسان ها فرصت جنب وجوش برای کسب حقوق و انجام وظایفشان را ـ که متناسب با ویژگی هایشان است ـ فراهم کنیم. بنابراین، مفهوم درست مساوات این است که حکم به تساوی زن و مرد در انسانیت کنیم و نه اینکه به تساوی نقش هایشان معتقد شویم.»⁽²⁾عدل خداوند اقتضا می کند که حقوق  هریک از زن و مرد با توجه به روحیه، تکلیف، استعدادها و قابلیت های آنها وضع شود؛ زیرا نظام هستی بر دو پایه حق و عدالت استوار است.⁽³⁾

از آنجا که نپیوستن جمهوری اسلامی ایران به این کنوانسیون، به افزایش فشارهای سیاسی دشمنان خواهد انجامید، برخی اعتقاد دارند می توان به شرط کلی مغایر نبودن با اسلام و قوانین داخلی، به کنوانسیون پیوست و از فشارهای سیاسی کاست. باید دانست چنین شرطی با روح کلی کنوانسیون ناسازگار است و براساس کنوانسیون چنین شرطی پذیرفتنی نیست و پس از مدتی، با فشار مجامع بین المللی، به پس گرفتن حق شرط

روبه رو خواهیم شد، چنان که از بین 43 کشوری که به طور مشروط به این معاهده پیوسته اند، 14 کشور پس از مدتی حق شرط های خود را پس گرفته اند.⁽¹⁾

به جز آن، فشارهای سیاسی قدرت های بزرگ بر جمهوری اسلامی ایران، به دلیل ماهیت انقلابی، ستم ستیزی و دین محوری انقلاب اسلامی است. به همین دلیل، برخی از کشورها که رابطه خوبی با غرب دارند، با وجود رعایت نکردن حقوق اولیه زنان، هیچ گاه به نقض حقوق بشر در مورد زنان محکوم نمی شوند و در این زمینه، هیچ گونه  فشار سیاسی بر آنان وارد نمی شود. بنابراین، با پذیرش کنوانسیون نه تنها از فشارهای سیاسی کاسته نخواهد شد، بلکه به دلیل شفاف بودن تعهدات مندرج در کنوانسیون و پی گیری اجرای این تعهدات در جمهوری اسلامی ایران، فشارهای سیاسی  افزایش خواهد یافت؛ زیرا عملی شدن مفاد کنوانسیون به دلیل ناسازگاری با قوانین داخلی ایران ممکن نیست.⁽²⁾

 

فصل سوم: حقوق زن در ازدواج

اشاره

در این فصل، پس از تعریف نکاح، به اهمیت و هدف ازدواج می پردازیم و سپس حق انتخاب همسر و اذن پدر، حق شرط ضمن عقد، چندهمسری، قسم و نشوز را بررسی خواهیم کرد.

1. تعریف نکاح

از میان تعریف هایی که برای نکاح وجود دارد، به سه تعریف اشاره می کنیم:

الف) «نکاح، قراردادی است که به موجب آن، زن و مرد در زندگی با یکدیگر شریک و

متحد شده، خانواده ای تشکیل می دهند».⁽¹⁾

ب) «نکاح، عقدی است که به موجب آن، زن و مردی به منظور تشکیل خانواده و شرکت در زندگی با هم متحد می شوند».⁽²⁾

ج) «نکاح، رابطه ای است حقوقی ـ عاطفی که به وسیله عقد، بین زن و مرد حاصل می گردد و به آنها حق می دهد که با یکدیگر زندگی کنند و مظهر بارز این رابطه، حق تمتع جنسی است».⁽³⁾

 تعریف سوم، هر دو نوع نکاح؛ یعنی ازدواج دایم و موقت را دربر می گیرد،⁽⁴⁾در حالی که دو تعریف اول، چنین نیست و تنها شامل ازدواج دایم می شود. ازاین رو، ناقص است؛ زیرا در نکاح موقت، هدف تشکیل خانواده به معنی واقعی آن نیست و این مطلب از احکام و قوانین آن مشخص می شود، بلکه هدف نکاح موقت، تأمین نیازهای غریزی زن و مرد در زمان محدود است. البته برخی از حقوق دانان⁽⁵⁾معتقدند نکاح موقت نیز نوعی خانواده را تشکیل می دهد، اگرچه استحکام خانواده در نکاح دایم را ندارد.

2. اهمیت ازدواج

ازدواج به عنوان یک حکم فطری و هماهنگ با قانون آفرینش، لازمه یک زندگی سالم، بقای نسل و آرامش روح و جسم انسان است. اسلام که هماهنگ با آفرینش و فطرت

است، در این زمینه تعبیرهایی زیبا دارد که به چند نمونه بسنده می کنیم. رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره اهمیت ازدواج فرموده است: «ما بُنِیَ بِناءٌ فِی الْإِسْلامِ أَحَبُّ اِلَی اللّهِ عَزَّوَجَلَّ مِنَ التَّزْوِیجِ؛ در اسلام، هیچ بنایی نزد خداوند، محبوب تر از ازدواج ساخته نشد».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از رسول گرامی اسلام آمده است:

اِذا تَزَوَّجَ الْعَبْدُ فَقَدِ اسْتَکْمَلَ نِصْفَ الدِّینِ، فَلْیَتَّقِ اللّهِ فِی النِّصْفِ الْباقِی.⁽²⁾

 زمانی که بنده ای ازدواج کند، به یقین، نیمی از دین او کامل گشته است. پس باید در نیم دیگر تقوا پیشه کند.

غریزه جنسی، نیرومندترین و سرکش ترین غریزه انسان است که به تنهایی با غریزه های دیگر برابر است. انحراف این غریزه، نیمی از دین و ایمان انسان را به خطر می اندازد.⁽³⁾همچنین در کلام دیگری، پیامبر فرموده است: «أَکْثَرُ أَهْلِ النّارِ الْعُزّابُ؛ بیشتر اهل دوزخ مجرّدها هستند».⁽⁴⁾

در قرآن کریم نیز خداوند به ازدواج سفارش فرموده است و ازدواج را عامل زدوده شدن فقر می داند:

وَ أَنْکِحُوا الْأَیامی مِنْکُمْ وَ الصّالِحِینَ مِنْ عِبادِکُمْ وَ إِمائِکُمْ إِنْ یَکُونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ. (نور: 32)

مردان و زنان بی همسر خود را همسر دهید. همچنین غلامان و کنیزان صالح و درست کارتان را اگر فقیر و تنگ دست باشند. خداوند از فضل خود، آنان را بی نیاز می سازد. خداوند،

گشایش دهنده و آگاه است.

واژه «نکاح» به معنی تزویج است و واژه «ایامی»، جمع «اَیّم» است که به معنای پسر و دختر مجرد به کار می رود.⁽¹⁾

در این آیه، خداوند متعال وعده می دهد که با ازدواج، روزی افراد گشایش می یابد و با عبارت «وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ» تأکید می کند که رزق هر فردی، در دست  اوست و تنها او بر این امر تواناست.⁽²⁾

3. هدف ازدواج

پس از بحث از اهمیت ازدواج، این نکته به ذهن می رسد که هدف از ازدواج که تا این اندازه بدان سفارش می شود، چیست؟ قرآن کریم، هدف ازدواج را این گونه بیان می کند:

وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْها وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً. (روم: 21)

و از نشانه های او اینکه همسرانی از جنس خودتان برای شما آفرید تا در کنار آنان آرامش یابید و در میانتان مودّت و محبت قرار داد.

در این آیه، هدف از ازدواج، آرامش دانسته شده است. این آرامش، به این دلیل است که هریک از دو جنس زن و مرد، مکمل یکدیگرند و سبب شکوفایی و نشاط و پرورش یکدیگر می شوند، به گونه ای که به تنهایی ناقص هستند. طبیعی است میان این دو موجود کامل کننده هم باید چنین جاذبه ای وجود داشته باشد.⁽³⁾خداوند برای اینکه این آرامش، همیشگی باشد، میان زن و مرد مودّت و رحمت قرار داد.

«مودّت به معنای محبتی است که اثرش در مقام عمل ظاهر باشد و رحمت، به معنای

نوعی تأثیر نفسانی است که از مشاهده محرومیت محرومی که کمال ندارد و محتاج به رفع نقص است، در دل پدید می آید و  صاحب دل را وادار می کند که در مقام عمل برآید و او را از محرومیت نجات دهد و نقصش را رفع کند».⁽¹⁾

گفتنی است آرامش، مهم ترین هدف ازدواج است که در این آیه بیان شده است، ولی ازدواج هدف های دیگری نیز دارد که انسان، در سایه آرامشِ حاصل از ازدواج می تواند به آن دست یابد.

4. حق انتخاب همسر و اذن پدر

اسلام همواره به زن به دید یک انسان می نگرد و حقوق و آزادی هایی برای وی قائل می شود و زن در استفاده از این حقوق آزاد است. البته در برخی موارد بنا به مصلحت زن، این آزادی ها محدود می گردد تا راه انحراف، اشتباه و سقوط به دورش بسته شود. در حقیقت، این محدودیت ها نقش راهنمایی و هدایت دارند، نه سلب اختیار.

حق انتخاب همسر، از آزادی های زنان است که احکام و حقوق اسلامی با رعایت مصالح زن، قوانینی برای آن وضع کرده است تا ازدواج و تشکیل خانواده برای دختر سعادت آفرین باشد و بنای خانواده از استحکام لازم برخوردار شود. حق انتخاب همسر برای هر انسانی محفوظ است و هیچ کس حتی پدر نمی تواند دخترش را به ازدواج با شخصی مجبور کند. البته با توجه به مصالحی، اجازه پدر برای دختر در انتخاب همسر و ازدواج لازم است، ولی برای دخترانی که یک بار شوهر کرده اند، این اجازه لازم نیست.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در این باره می فرماید:

وَ الثِّیِّبُ اَحقُّ بِنَفْسِها مِنْ وَلیِّها وَ الْبِکرُ تُستَأَذنُ فِی نَفْسِها وَ اِذْنُها صَماتُها.⁽²⁾

زن بیوه در تصمیم گیری، از ولیّ خود سزاوارتر است و از دختر باکره درباره خودش اجازه می گیرند و اجازه اش، سکوت وی است.

بنابر آیات قرآن در مستقل بودن دختری که یک بار ازدواج کرده است، شکی نیست⁽¹⁾و تمامی فقیهان بر این نظرند که پدر و جدّ پدری بر دختری که یک بار ازدواج کرده است، ولایت ندارند؛ ولی درباره دختری که هنوز ازدواج نکرده و به اصطلاح، باکره است، مشهور فقیهان می گویند موافقت پدر و دختر به طور مشترک در عقد ازدواج لازم است، بدین صورت که هریک از آنها برای ازدواج باید رضایت دیگری را جلب کند. شیخ مفید،⁽²⁾سید محمد کاظم طباطبایی یزدی⁽³⁾و امام خمینی رحمه الله⁽⁴⁾و همچنین بیشتر فقیهان متأخر⁽⁵⁾به مشترک بودن ولایت میان پدر و دختر معتقدند.

دلیل این عده از فقیهان روایت هایی است که در این زمینه وجود دارد، مانند روایت امام صادق علیه السلام که می فرماید: «لا تُنْکَحُ ذَواتُ الْاباءِ مِنَ الْأَبْکارِ إِلّا بِإِذْنِ آبائِهِنَّ؛ زن های باکره ای که پدران آنها حیات دارند، جز به اذن پدرانشان ازدواج نکنند».⁽⁶⁾با توجه به اینکه شاید گاهی پدری بدون دلیل موجه، از دادن اذن به دخترش  خودداری کند، همه فقیهانی که بر این نظرند، گفته اند اگر پدر بدون دلیل موجه، با ازدواج دختر مخالفت کند، دیگر ولایت پدر، اثری ندارد و دختر می تواند ازدواج کند.

از دیگر مواردی که دختر، به اذن پدر نیازی ندارد تا بتواند ازدواج کند، هنگامی است که پدر، غایب است و امکان دست یابی به نظر او ممکن نیست.⁽¹⁾قانون مدنی در این باره از نظر مشهور پیروی کرده و ازدواج دختری را که هنوز شوهر نکرده است، به اذن پدر، یا جدّ پدری وابسته می داند و در صورت ندادن اذن بدون دلیل موجه، دختر می تواند با مراجعه به دادگاه، اجازه نکاح را به دست آورد.⁽²⁾

5. حق وضع شرط ضمن عقد

اشاره

از دیگر حقوقی که در امر ازدواج برای زن وجود دارد، حق شرط ضمن عقد است. شرط تعریف های گوناگونی دارد. در اینجا، شرط، «التزام و تعهدی تبعی است که ضمن عقد معیّن و در کنار تعهد اصلی ایجاد می شود. چنین شرطی آن چنان با عقد مرتبط است که اگر عقد به جهتی از جهات منحل گردد، شرط نیز تبعا منتفی خواهد شد».⁽³⁾

شرط های ضمن عقد نکاح عبارتند از:

الف) شرط تعیین محل سکونت

از وظایفی که در طول زندگی مشترک بر عهده مرد است، تهیه مسکن مناسب  برای زن است،⁽⁴⁾ولی حق انتخاب محل زندگی با خود مرد است؛ جز در صورتی که زن ضمن عقد، شرط کند که تعیین محل سکونت به او داده شود و مرد هم بپذیرد. این شرط از شرط های صحیح است و مرد به رعایت آن ملزم است. فقیهان نیز بر این نظر اتفاق دارند و اگر زن ضمن عقد، شرط کند که در شهری خاص ساکن شوند و مرد قبول کند، این

شرط، الزام آور است.⁽¹⁾قانون مدنی نیز که از فقه شیعه سرچشمه می گیرد، چنین شرطی را صحیح می شمارد و مرد را به وفای به آن ملزم می داند.⁽²⁾

ب) شرط اشتراک در دارایی

در جامعه کنونی ما، درصد زنان شاغل بسیار کمتر از مردان است. این امر، دو عامل اساسی دارد:

یک ـ زن در اداره خانه، از نظر شرع نقش اقتصادی ندارد و وظیفه هایی چون نفقه و مهریه، برعهده مرد است؛

دو ـ اداره امور داخلی خانه و نیز مراقبت از کودکان به عهده زن است و دیگر او کمتر فرصت می یابد که در خارج از خانه کار کند. در نتیجه، درآمد اقتصادی ندارد.

در خانواده ای که زن در ظاهر درآمدی ندارد، اگر مرد پس از مدتی او را طلاق دهد، زن به حال خود رها می شود و هیچ سهمی از این زندگی مشترک  به او نمی رسد، در حالی که بیشتر زحمت ها در اداره خانه و سرپرستی کودکان، بر عهده زن است. باید دانست انجام دادن کارهای داخل خانه⁽³⁾و حتی شیر دادن به کودک نیز از وظایف او نیست.⁽⁴⁾برای جلوگیری از چنین رخدادی، زن می تواند ضمن عقد نکاح شرط کند که در صورت طلاق، مرد باید بخشی از دارایی را که در طول زندگیِ مشترک به دست

آورده اند، به او بدهد و در صورت قبول، مرد به رعایت آن ملزم است و چنین شرطی نیز صحیح است.

شرط اشتراک در دارایی، از جمله شرط هایی است که اکنون در دفترچه های ازدواج آمده است و زوجین با توافق می توانند آن را امضا کنند و این امر می تواند گامی مهم برای حفظ حقوق زن باشد.

ج) شرط نداشتن ازدواج مجدد

در این باره که زن ضمن عقد شرط کند شوهر غیر از او همسر دیگری نگیرد، نظرهای مختلفی در فقه بیان شده است.⁽¹⁾مشهور میان فقیهان این است که چنین شرطی فاسد است، ولی با وجود فاسد بودن، عقد را باطل نمی کند.⁽²⁾پس اگر فردی ضمن عقد چنین شرطی کند، این شرط ثمره عملی ندارد. البته زن می تواند ضمن عقد نکاح شرط کند که وکالت داشته باشد در صورت  ازدواج مجدد شوهر، خود را مطلّقه سازد⁽³⁾و این شرط از شرط های صحیح است. درباره شرط وکالت در طلاق، در بحث طلاق و مسائل آن، به تفصیل سخن خواهیم گفت.

حق شرط ضمن عقد نکاح، تدبیری است که زن می تواند با استفاده از آن، برخی حقوقی

را که مقتضای عقد نکاح نیست، به دست آورد. همان گونه که اشاره شد این شرط ها وقتی الزام آور است که به توافق زوجین برسد و شرط نیز فاسد نباشد.

6 . چندهمسری (تعدد زوجات)

اشاره

اسلام با تشریع قانون ازدواج، زن و مرد را مایه آرامش یکدیگر قرار داد.⁽¹⁾همچنین چندهمسری (تعدد زوجات) را در برخی موارد و با شرایطی خاص، مباح اعلام کرد. در ادامه، به بررسی نقش اسلام در تعدّد زوجات، دلیل و نیز شرایط آن خواهیم پرداخت.

الف) نقش اسلام در چندهمسری (تعدد زوجات)

شاید گفته شود اسلام باتوجه به حقوقی که برای انسان قائل است، چگونه چنین قانونی وضع کرده است که هر مردی بتواند بیش از یک همسر داشته باشد، در حالی که بیشتر مردان، توانایی اداره چند خانواده را ندارند؟

 در پاسخ می توان گفت در اسلام، اصل بر تک همسری است.⁽²⁾در آیات و روایت ها، سفارش های فراوانی به ازدواج زن و مرد شده و ترک آن ناپسند دانسته شده است تا آنجا که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: «ازدواج، سنّت من است و هر کس از سنّت من روی گرداند، از من نیست.»⁽³⁾در مقابل، چندهمسری تنها در جایی تجویز می شود که مرد به توانایی بر اجرای عدالت، یقین داشته باشد. اگر در رعایت عدالت میان همسران، حتی هراسی از اجرا نشدن عدالت وجود داشته باشد، اسلام چندهمسری را جایز نمی داند.

در حقیقت، اسلام برای جواز چندهمسری دلایل قابل قبولی دارد که در ادامه به آن اشاره

می شود؛ یعنی با توجه به شرایطی که در جامعه پیش می آید و چه بسا اجتماع دچار فساد گردد، چاره ای جز چندهمسری نخواهد ماند؛ زیرا هم پاسخ گوی نیازهای فطری افراد است و هم عاملی برای حفظ تک همسری است.

در زندگی پیامبراکرم صلی الله علیه و آله نیز می بینیم ایشان در مدت بیست و پنج سال زندگی مشترک با حضرت خدیجه علیها السلام ، همسر دیگری اختیار نکرد و همه همسران پیامبر پس از درگذشت حضرت خدیجه علیها السلام به عقد ایشان درآمده اند⁽¹⁾که خود دلیل دیگری است بر اینکه چندهمسری به عنوان یک راه درمان و در شرایطی خاص تجویز شده است، چنان که تعدد زوجات پیامبر نیز بنا بر مصالح اجتماعی ـ سیاسی آن زمان بود.

 از سوی دیگر، تعدّد زوجات، نوآوری دین اسلام نبود، بلکه در امت های پیشین از جمله مصر، هند، ایران، روم و یونان وجود داشت. حتی در برخی از ملت ها، چندهمسری حد و مرزی نداشت و به قدرت مالی و نفوذ مرد بستگی داشت. برای مثال، یهودیان و اعراب، گاهی با ده یا بیست زن یا بیشتر ازدواج می کردند. البته دلیل اصلی چندهمسری در آن زمان، نیاز مرد به افرادی بود که بتوانند در امر دفاع به او کمک کنند؛ زیرا زندگی آن روز به صورت قومی و قبیله ای بود و دفاع، از لوازم حفظ حیات قبیله به شمار می رفت. چندهمسری سبب افزایش فرزندان از جمله فرزند پسر می گشت و نیاز پیش گفته برآورده می شد. برخی نیز علت اصلی چندهمسری را در گذشته، فراوانی مشاغل می دانند؛ یعنی به دلیل وجود کارهای  زیاد در خانه و خارج آن، وجود چند زن و در نتیجه، فرزندان زیاد، نیروی کار برای مرد به شمار می آمد. به همین دلیل، چندهمسری رواج یافته بود.⁽²⁾حتی پس از ظهور اسلام نیز برخی از بت پرستان بیش از چهار زن داشتند و تنها پس از مسلمان

شدن مجبور شدند افزون بر چهار زن را طلاق دهند.⁽¹⁾

پیش از اسلام، بسیاری از مردم، دختران یتیم را به عنوان سرپرستی به خانه خود می بردند و با مهریه اندک با آنها ازدواج می کردند و دارایی آنها را می گرفتند. سپس اگر کمترین ناراحتی از آنها می دیدند، به آسانی آنان را رها می ساختند.⁽²⁾در این هنگام، این آیه نازل شد:

 وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلاّ تُقْسِطُوا فِی الْیَتامی فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنی وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ. (نساء: 3)

و اگر می ترسید که (به هنگام ازدواج با دختران یتیم) عدالت را رعایت نکنید، (از ازدواج با آنان، چشم بپوشید و) با زنان پاک (دیگر) ازدواج کنید؛ دو یا سه یا چهار همسر... .

در این آیه، عبارت «فَانْکِحُوا»، دلیل بر اباحه است، هرچند ظاهر این واژه، وجوب را می رساند.⁽³⁾همچنین در عبارت «ما طاب لَکُم مِنَ النِّساءِ»، دو نکته وجود دارد:

یک ـ در انتخاب همسر، تمایل قلبی و مورد پسند بودنِ او شرط اساسی است.⁽⁴⁾

دو ـ این جمله، زمینه را برای بیان تعداد همسران فراهم می کند؛ زیرا اگر گفته بود با هر کس که دلتان می خواهد ازدواج کنید (من طاب)، دیگر جایی برای گفتن عدد باقی نمی ماند. از همین رو، در ادامه می فرماید هر چه دلتان می خواهد ازدواج کنید؛ یکی، دو