مشخصات کتاب

سرشناسه : جوادی آملی عبدالله ۱۳۱۲ -

عنوان و نام پدیدآور : جرعه ای از صهبای حج به قلم جوادی آملی تنظیم و ویرایش حسن واعظی محمدی

وضعیت ویراست : ویراست ؟]

مشخصات نشر : تهران مشعر ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری : ۳۳۹ص.

شابک : ۳۴۰۰۰ ریال 978-964-540-277-6

یادداشت : این کتاب خلاصه کتاب "صهبای حج نویسنده می باشد.

یادداشت : نمایه.

عنوان دیگر : صهبای حج

موضوع : حج

شناسه افزوده : واعظی محمدی، حسن

رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۸/ج۹ص۸۷۰۱۸ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷

شماره کتابشناسی ملی : ۲۱۶۵۸۱۹

اشاره

سخن ناشر

طنین اذان ابراهیمی در سراپرده عالم انسانی: وَأَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ ⁽¹⁾

، نفوس مستعدّ کمال را واله و حیران خود کرده است. این فراخوان، مؤمنان را با شوق لقاءْ به حجاز عشق و میقات می کشاند، با احرام به حرم الهی و بلد امن مکّه می برد، به زمزم و صفا می رساند، در عرفان عرفات مستغرق می کند، در شب روشن مشعرْ لوع بدون غروب خورشید حق را می نمایاند، به مُنای عشق می کشاند و در مسلخ آرزوها دوستیِ غیر او را ذبح می کند و شیطان و نفس سرکش انسانی را رمی می کند و آنگاه که حج گزار را خالص کرد او را واصل می کند و به درون کعبه می خواند تا خدای تعالی خود به کعبه دل او درآید؛ که «القلب حرم الله» ⁽²⁾

، و سرانجام او را به محضر احبابْ بار می دهد ونهال محبت و مودّت اهل بیت نبوت (ع) را در جان او غرس می کند.

برای شناخت اذان و حج ابراهیمی و آشنا شدن با حقایق و اسرار و حکمت های فراوان حج، آثار گفتاری و نوشتاری فقیه، حکیم و مفسّر فرزانه حضرت آیه الله جوادی آملی مدّظلّه العالی درباره حج و زیارت، در کتابی با عنوان «صهبای حج» تدوین و به مشتاقان معارف عرضه گردید، لیکن گستردگی مباحث آن از سویی و گونه گونی نیازهای معرفتی و قلبی حج گزاران از سوی دیگر، ارائه معارف آن را به شکل های دیگر مطلوب و ضروری ساخت. از این رو در نخستین گام، با سعی تامّ بر تحفّظ اصول معارف موجود در اثر پیشین، به تلخیص آن اقدام شد به گونه ای که به لحاظ اشتمال معارفی که به حج پیوستگی تام و کامل دارد بدیل و عدیل اصل خود باشد.

پرسش های برخی معرفت پژوهان و مراجعان به کتاب صهبای حج نیز چنین می نمود که بعضی از مطالب آن نیازمند تبیین و توضیح بیشتر است. آن موارد به حضرت استاد مدّظلّه العالی ارائه و از ایشان درباره آن استفسار شد. پاسخ های کتبی و معظّم له به آن پرسش ها، همچنین نکات بدیع و لطیفی که در بازنگری نهایی مباحث تفسیری آیات 125 و 126 سوره بقره مرقوم داشته اند کاملًا در اثر حاضر ملحو گشت و مباحث کتاب با لحاظ و ادراج آنها تنظیم شد و در نتیجه بر غنای کتاب افزود و همچون اصل خویش، مجموعه ای کامل شد که از آغاز تا انجام سفر حج را در بر می گیرد.

بخش نخست از بخش های چهارگانه این کتاب، با عنوان «ابعاد حج» عهده دار تبیین جایگاه، اهمیت و نظام حج در اسلام است. مباحث کلی این بخش، بر دیگر مباحث کتاب پرتو افکن است. از این رو، در بخش های دیگر، گاه مصادیقی از این مباحثْ ارائه می شود. بخش های دوم و سوم با عناوین «اماکن حج» و «مناسک حج»، برخی از معارف و اسرار و ویژگی های اماکن و مناسک حج و نیز شرایط، اوصاف و مراتب حج گزاران و زائران را بیان می کند. بخش چهارم نیز با عنوان «زیارت» به بیان معارفی درباره زیارت اختصاص داده شده است.

در پایان با امید به این جرعه از زمزم معارف ناب و حقایق پاک حج جان های تشنه را سیراب و رخسارهای خسته را طراوت بخشد، مؤسسه فرهنگی هنری نشر مشعرْ وابسته به حوزه نمایندگی ولیّ فقیه در امور حج و زیارت، سپاس و ثنای خود را به درگاه الهی اظهار داشته و درگذر شکر از خالق، از مرکز نشر اسراء (ناشر مجموعه آثار حضرت آیه الله جوادی آملی مدّظلّه العالی)، همچنین از جناب حجت الإسلام آقای حسن واعظی محمدی که با دقت و حوصله لازم در تحقیق و تنظیم مطالب کتاب و ویرایش و تلخیص و به بار نشاندن این اثر وزین دینی و علمی تلاش واسع داشته اند قدردانی می کند و از ولیّ توفیق، پذیرش این قلیل و برای همگان مثوبت و اجر کثیر مسألت دارد.

نشر مشعر

پیشگفتار

بسم الله الرحمن الرحیم

وبه نستعین

الحمد لله الذی جعل العرش مطافاً للملائکه الحافّین والبیت المعمور فی السماء مثالًا له للزائرین وجعل الکعبه فی الأرض متّالًا لهما للطائفین والعاکفین وصلّی الله علی جمیع الأنبیاء والمرسلین والأئمه الهداه المهدیین الذین هم خیر الحاجّ والمعتمرین.

همان گونه که علم فقه به «احکام» حج می پردازد، دانشی دیگر نیز پیرامون «حکمت ها» ی حج می گردد و در میان اسرار و رموز آن به سعی می پردازد و در دریای لطایف و اشارات آن فرو می رود و در آسمان معارف آن به پرواز در می آید.

خداوند سبحان بر من منّت نهاد و تألیف «کتاب الحج» و پس از آن زیارت بیت الحرام ⁽¹⁾را روزیم فرمود. در آنجا، آیات بیّنات ⁽²⁾را نظاره گر بودم و اندکی از اسرار حج

را دریافتم و گوشه ای از حکمت های آن به من الهام گردید. پس مناسب تر آن بود که مناسک حج را با بیان معارف آن و مباحث فقه اصغر را با کرایم فقه اکبر تکمیل کنم تا بینش و بصیرتی برای خودم و تذکاری برای برادران ایمانی و ره توشه و راحله و محمل و نفقه ای برای همه مسافران حج و قصدکنندگان و زائران بیت الله الحرام باشد. سپاسِ تألیف آن احکام و تصنیف این حِکَمْ نیز تنها خدای تعالی راست، که هر نعمتی از آنِ اوست. ⁽¹⁾

کتاب الحج مذکور، به همراه کتاب حاضر، به سبب احکام و حکمت هایی که در آنهاست، دو چشمه فیّاضی ⁽²⁾است که صاحبان دو بهشت ⁽³⁾از آن می نوشند؛ کسانی که خانه خدا را قصد کرده و در آنجا به دیدار پروردگار کعبه نائل شده اند و به آنان وعده «بهشت لقاء» داده شده است.

بخش اول: ابعاد حج

فصل یکم: اسلام دین همگانی و همیشگی

بخش اول: ابعاد حج

فصل یکم: اسلام دین همگانی و همیشگی

هر انسانی باید دینی الهی داشته باشد و دین الهی جز اسلام وجود ندارد؛ إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الإِسْلامُ ⁽¹⁾

؛ و دینی جز آن، پذیرفته نیست؛ وَمَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ ⁽²⁾

. اسلام تنها دین جامعی است که از طرف پروردگار عالم نازل شده و دربر دارنده همه کمالات انسانی است و بر همه ادیان باطل چیره گشته و در گستره زمین قابل اجرا و مورد استفاده است. بنابراین، باید حاوی برنامه هایی باشد که در طول تاریخ، مورد بهره برداری قرار گیرد و در راستای تعالی انسانیت ظهور کامل داشته باشد.

از بزرگ ترین و مهم ترین اوصاف اسلام، «کلیّت» و «دوام» است. بدین معنا که همه افراد انسان، از سیاه و سپید و سرخ و دیگر نژادها را در خود جای می دهد و همچنین تمام خط زمان، از گذشته و آینده، تا روز قیامت را در بر می گیرد.

اسلام، که امری الهی و غالب بر زمان و حرکت و مادّه و مصون از زوال است، همچون دیگر ممکنات علت تامه ای دارد. این علت تامهْ از دو علت فاعلی و قابلیْ مؤلَّف است. علت قابلی اسلام، انسان است و انسان با فطرت خاصی که بر آن سرشته شده، همواره انسان است و او را تغییر و تبدیلی نیست؛ فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها لا تَبْدِیلَ

لِخَلْقِ اللَّهِ ⁽¹⁾

. علّت فاعلی اسلام نیز خداست که هرگز دگرگونی را بر کرامت وی دسترس نیست؛ زیرا ذات او چشمه حیات و نور و علم و قدرت است که مگر و تاریکی و جهل و درماندگی در آن راه ندارد. پس او به مصالح و مفاسد انسان آگاه و بر تعلیم و هدایت او به مدارج بالا و هشدار به او سقوط، و تبیین درجات و اعلام درکات وی تواناتر است.

بر این اساس، راز جهان شمولی اسلام، اولًا آن است که، باری شکوفایی فطرت انسانی نازل شده که محکوم هیچ سرزمین و در رهن هیچ تاریخ و سیر زمانی نبوده و تأثیرات نژادی و قومی و پدیده های جغرافیایی را بدان راه نیست و از همین رو زیربنای ثابت تربیتی و اصل استوار تعلیم و ارشاد است. ثانیاً اینکه، معلم انسان و پرورنده بشریت، خداوندی است که نه جهل را به حریم علم نامحدود او راهی است و نه سهو و نسیان را به حرم امن حضور و نه شهود دائمی اش مجالی؛ از این رو دین مرضیّ او اصلی ثابت و بنیانی زوال ناپذیر در هدایت همه جوامع انسانی است.

حاصل اینکه، برای تو هم تغییر در اسلام از ناحیه قابل یا فاعل، هرگز مجالی نیست و آیه شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصَّی بِهِ نُوحاً وَالَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ وَما وَصَّیْنا بِهِ إِبْراهِیمَ وَمُوسی وَعِیسی أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ ⁽²⁾

گواه این مدعاست. امّا اختلاف شرایع و مناسک و مناهج، که خداوند تعالی درباره آنها می فرماید: لِکُلٍّ جَعَلْنا مِنْکُمْ شِرْعَهً وَمِنْهاجاً ⁽³⁾

به تخصیص باز می گردد، نه به نسخ؛ بدین معنا که شرایط ویژه ای که برای جامعه انسانی با سرآمدن مدّت آن شرایط، عمر این قانون یا حکم نیز به پایان می رسد.

حج، آن گونه که توضیح آن خواهد آمد، به عنوان یکی از مهمترین مظاهر اسلام، مظهر تام دو اصل مذکور، یعنی کلیّت و دوام است.

فصل دوم: جایگاه حج در اسلام

اسلام دارای مبانی و ارکانی است. یکی از این ارکانْ حج است. چنان که امام باقر (ع) فرمود: اسلام بر پنج پایه بنیان نهاده شده است: نماز، زکات، روزه، حج و ولایت؛ «بُنِیَ الإسْلام عَلی خَمْسَهِ أَشْیاءَ: علی الصَّلاهِ والزَّکاهِ والصَّومِ وَالْحَجِّ والْولایهِ» ⁽¹⁾

. بنابراین، آن کس که عمداً حج نگزارد، رکنی از ارکان دین الهی خویش را نابود کرده و در نتیجه اسلام کامل را از بین برده است. از همین رو خداوند از ترک عمدی حج، به کفر تعبیر می فرماید: وَمَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ ⁽²⁾

.اسلام از آن جهت که دین جهانشمول است و همواره دو اصل زوال ناپذیرِ «همگانی» و «همیشگی» بودن را گوشزد می کند، باید برنامه های آن هم جهانی بوده و نمودار زنده ای از کلیّت و دوام باشد. حج از شاخص ترین برنامه های جهانی اسلام است، از این رو می توان همگانی و همیشگی بودن آن را سند گویای کلیّت و دوام دین الهی دانست. برای تبیین جهانی بودن حج و اینکه متن این عبادت دینی، گسترس و دوام را به همراه دارد، به شواهد قرآنی در این باره اشاره می شود:

به سوی خود جذب کرده است؛ إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّهَ مُبارَکاً وَهُدیً لِلْعالَمِینَ* ... وَلِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا ⁽¹⁾

. تعبیر از پایگاه کعبه به «بَکَّه» که به معنای «ازدحام و تراکم جمعیت» است نشان می دهد که کعبه، محوری جهانی بوده که از هر سوی عالم در گستره زمان، به آن رجوع کرده اند و بر اثر انبوه جمعیت، جایگاه آن به «بکه» نامگذاری شده است ⁽²⁾.

وَأَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالًا وَعَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ ⁽¹⁾

.3. شاهد دیگر بر مطلب مزبور اینکه خدای سبحان فرمود: ما کعبه را مرجع همه مردم و جایگاه امان و آرامش قرار دادیم؛ وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثابَهً لِلنَّاسِ وَأَمْناً. با توجه به ذیل آیه که می فرماید: وَعَهِدْنا إِلی إِبْراهِیمَ وَإِسْماعِیلَ أَنْ طَهِّرا بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَالْعاکِفِینَ وَالرُّکَّعِ السُّجُودِ ⁽²⁾

روشن می شود که نه تنها مردم جهان بعد از نزول قرآن به زیارت کعبه فراخوانده شده اند، بلکه همه افراد قرون گذشته نیز باید آهنگ کعبه می کردند؛ زیرا پیمان الهی نسبت به حضرت ابراهیم و اسماعیل این بود که کعبه را برای زائران و طواف کنندگان و معتکفان و رکوع کنندگان و سجده گزاران پاک و پاکیزه نگه دارند.

. اگر هدف همه انبیای الهی این است که مردم به قسط و عدل قیام کنند؛ وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَالْمِیزانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ ⁽⁴⁾

، عامل مهمّی که می تواند خصوصیت های نژادی و جغرافیایی و اختلاف های مکانی و پراکندگی های زمانی و زبانی را به یک سو نهد و بیگانگان را آشنا کند و زمینه قیام همه مردم را به قسط و عدل فراهم کند، کعبه است. از این رو امام صادق (ع) فرمود: همواره دین خدا قائم و زنده است مادام که کعبه پا برجاست؛ «لا یَزالُ الدِّینُ قائِماً ما قامَتِ الْکعبهُ» ⁽⁵⁾

.5. در فرهنگ قرآن، امتثال دستورهای الهی، به ویژه زیارت کعبه، به مردم سرزمینی معین اختصاص ندارد و افراد هیچ منطقه به انجام مناسک حج از افراد منطقه دیگر سزاوارتر نیستند و بُعد منزل در این سفر معنوی همچون قرب منزل است؛ إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَیَصُدُّونَ

عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ الَّذِی جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ سَواءً الْعاکِفُ فِیهِ وَالْبادِ ⁽¹⁾

.6. همان گونه که اسلام رفتن به سوی کعبه را «هجرت همگان به سوی خدا» می شمارد ⁽²⁾و این هجرت را در پهنه عالم ضروری می داند، در ادیان الهی دیگر نیز حج دستوری رسمی بوده است. گواه بر شهرت حج اینکه، تاریخ و ارقام سال ها را با میزان حج تعیین می کردند. چنان که در ماجرای موسی و شعیب (ع) از مدت هشت سال به «هشت حج» تعبیر شده است ⁽³⁾عَلی أَنْ تَأْجُرَنِی ثَمانِیَ حِجَجٍ ⁽⁴⁾

.به گواهی شواهد مزبور، حج به عنوان یکی از مهم ترین مظاهر اسلام، برای تحقق دو اصل کلیّت و دوام، شایسته است و از همین رو آنچه برای ابراهیم خلیل و پیش از او برای آدم اتفاق افتاد برای خاتم پیغمبران نیز روی داد ⁽⁵⁾. از این رو حج، منسکی ویژه برای ملت یا عصری اص نیست، بلکه حج کلی و دائم است و از همین روست که در میان امم و اقوام گذشته و در طول قرون از تطاول سال ها و روزها در امان مانده است. در فصل آینده بخشی از خطبه قاصعه امیرمؤمنان امام علی (ع) که ناظر به این مطلب است بازگو خواهد شد.

فصل سوم: حج در قرآن و سنت

سیمای حج در قرآن کریم

فصل سوم: حج در قرآن و سنت

سیمای حج در قرآن کریم

خداوند درباره روزه فرمود: روزه برای من است؛ «الصومُ لی وأَنَا أجزی علیه»، ⁽²⁾و حج واجد روزه است؛ زیرا حج گزاری که قربانی نیابد، باید سه روز در حج و هفت روز پس از بازگشت، روزه بگیرد؛ ... فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیامُ ثَلاثَهِ أَیَّامٍ فِی الْحَجِّ وَسَبْعَهٍ إِذا رَجَعْتُمْ. ⁽³⁾همچنین در حج، طواف تشریع شده که خودْ نماز است؛ «الطَّوافُ بِالْبَیْتِ صلاهٌ». ⁽⁴⁾افزون بر اینکه در نماز نیز هست؛ زیرا طواف کننده پس از طواف، پشت یا جنب مقام ابراهیم به نماز می ایستد؛ وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی ⁽⁵⁾

و با نماز گزاردن در آنجا به همه مزایایی که برای نماز است نایل می شود. از این رو روایت شده که حجّ،

برتر از نماز و روزه است. ⁽¹⁾همچنین حج گزار به برکاتی که در زکات است، دست می یابد؛ زیرا در حج، انفاق مالی و نثار و ایثارِ نابودکننده بخل وجود دراد و حج جان ها را از آلودگی به بخل در امام نگاه می دارد و هرکس از بخل در امان نگاه داشته شود از رستگاران است؛ وَمَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ. ⁽²⁾

حاصل اینکه، حج از عبادات گوناگون تشکیل شده و شامل فضایل فراوان این عبادات است. ⁽³⁾با این وجود خود نیز ویژگی ای دارد که در غیر آن یافت نمی شود و آن عبارت از این است که حج پیمان و عهدی مخصوص میان خدای سبحان و بنده است. از این رو امام صادق (ع) فرمود: مرده ای که در گور است دوست دارد که در برابر دنیا و آنچه در آن است، او را یک حج می بود؛ «وَدَّ مَنْ فی القبورِ لو أَنَّ لَه حَجَّهً بالدُّنیا وما فِیها». ⁽⁴⁾

نکاتی درباره خطاب الهی ویژه حج

آیه وَلِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا، ⁽⁵⁾وجوب حجّ را با تأکیدهای فراوانی ذکر می کند که به برخی از آنها اشاره می شود:

الف. جمله مذکور خبری است، که دلالت آن بر انشا قوی تر از دلالت جمله انشایی بر آن است.

ب. جمله یاد شده اسمیه است، که تأکید آن بر معنای «ثبوت» بیشتر و دلالت آن را جمله خبریه فعلیه قوی تر است.

ج. با «لامِ» تکلیف- در کلمه «لِلّه» که به سبب اهمیت آن، بر مبتدا (حِجّ) مقدم شده است- وجود را بیان می کند.

د. برای تأکید مطلب، بلافاصله بعد از «لله»، «عَلی» ذکر شده، که در اینجا نشان وجوب است.

ه-. از مکلّفان ⁽¹⁾دوبار نام می بَرد؛ ابتدا به صورت اجمال و عموم و سپس به نحو تفصیل و تخصیص. تأکیدی بودن چنین سیاقی از آن جهت است که مطلب را با بدلْ بیان فرمود و آوردن بدل به منزله تکرار است؛ یعنی به جای «لله علی المستطیع ...» فرمود: لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ ... مَنِ اسْتَطاعَ. در اینجا برای «النّاس» بدل «بعض از کل» آورده شد.

و. درباره تارکان حج واجب نفرمود: «وَمَن تَرَکَ الحَجّ» بلکه از آنان به مَنْ کَفَر تعبیر کرده که این تعبیر بر اساس روایات به منزله «مَن تَرَکَ الحَجّ» است. ⁽²⁾البته منظور از کفر در اینجا، کفر عملی است، نه کفر اعتقادی. در این باره امام صادق (ع) فرمود: کسی که بمیرد و حج واجب خود را جز بر اثر گرفتاری شدید یا بیماری سختی یا منع حاکمی ترک کرده باشد، به آیین یهود یا نصارا از دنیا برود؛ «مَنْ مات ولَمْ یَحُجَّ حَجَّهَ الإسْلام لم یَمْنَعْهُ مِن ذلک حاجهٌ تَجْحَف به، أو مَرَضٌ لایُطیقُ فیه الحجَّ، أو سُلطانٌ یَمْنَعُهُ فَلْیمُتْ یَهودیّاً أَوْ نَصرانیّاً». ⁽³⁾

ز. جمله فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ در ذیل آیه شریفه برای اظهار بی اعتنایی به تارک حج است. یعنی خداوند سبحان نه تنها از تارکِ حج، بلکه از عالمیان بی نیاز است.

و برای ترغیب دیگران به تعظیم شعائر و حفظ حدود و حریم های الهی، درباره آثار تعظیم شعائر می فرماید: وَمَنْ یُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ، ⁽³⁾وَمَنْ یُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ.⁽⁴⁾

است. گرچه لِلنَّاسِ همه اموری را که مردم با آن سر و کار دارند شامل است اما از باب ذکر خاص بعد از عام و بیان اهمیت آن خاص، حج را مستقلًا ذکر کرده و می فرماید: تغییر شکل های ماه برای تشخیص آسان ماه های حج است تا با حلول آن ماه ها مردم به حج مبادرت کنند.

است. در حج، آیات الهی همچون کعبه، حجرالأسود، مقام ابراهیم،

زمزم و مانند آن مشهود است. اینکه سرزمین غیر قابل کشت، با دعای حضرت ابراهیم (ع): فَاجْعَلْ أَفْئِدَهً مِنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ ⁽¹⁾

، چنان شود که دل هایی مشتاق آن باشد، جزو آیات الهی است. چنین است سایر برکات و اسرار حج که بسیاری از آنها تنها مشهود اولیای حق است.

الف. معاویه بن عمار می گوید: از امام صادق (ع) درباره ثروتمندی که هرگز حج بجا نیاورده پرسیدم. آن حضرت فرمود: او از کسانی است که خداوند درباره آنها فرمود: آنان را کور محشور می کنیم؛ «هُوَ مِمَّن قالَ اللهُ تعالی: وَنَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیامَهِ أَعْمی ⁽²⁾

». راوی می گوید: آنگاه امام صادق (ع) مرا از این سخن متعجب دید، فرمود: خداوند (در دنیا) او را از ادراک و شناخت راه حق باز می دارد؛ «أعْماهُ اللهُ عن طَریقِ الحقِّ». ⁽³⁾

ب. امام صادق (ع) درباره آیه شریفه وَمَنْ کانَ فِی هذِهِ أَعْمی فَهُوَ فِی الآْخِرَهِ أَعْمی وَأَضَلُّ سَبِیلًا ⁽⁴⁾

فرمود: این آیه درباره کسی است که حج واجب خود را تا آنگاه که مرگ او فرا رسد به تأخیر اندازد. چنین شخصی در روز قیامت کور محشور می شود؛ «ذلک الَّذی یُسوِّفُ نفسُهُ الحجَّ، یعنی حَجّهَ الإسلامِ، حتّی یَأْتِیهِ الْمُوتُ». ⁽⁵⁾

مستفاد از این دو حدیث شریف آن است که، باطن تارک حج در دنیا کور است و همین باطن در آخرت ظاهر می شود. از این رو وی به صورت نابینا محشور می شود.

ج. در برخی احادیث، آیه مبارکه فَفِرُّوا إِلَی اللَّهِ ⁽¹⁾

بر حج تطبیق شده است. چنان که امام باقر (ع) فرمود: مراد این است که حج به جا آورید؛ «حُجُّوا إلَی الله عزَّ وجلَّ». ⁽²⁾

سیمای حج در روایات

حج، به سبب برخورداری از سنن و اسرار فراوان از مهم ترین مظاهر اسلام است. از این رو احادیث فراوان درباره اهمیت، جایگاه، ابعاد گوناگون و اسرار تشریع آن از پیشوایان معصوم دین (علیهم السلام) وارد شده که در اینجا برخی از آنها نقل می شود:

ذنوبِهِ». و این چنین رسول خدا یکایک مواقف را برشمرد و فرمود: اگر حج گزار در هر یک از این مواقف درنگ کند از گناهانش بیرون می آید. آنگاه فرمود: تو کجا می توانی به پاداش حج گزار دست یابی؟!؛ «أنّی لکَ أنْ تَبلغَ ما یَبْلُغُ الحاجُّ». ⁽¹⁾

شاید مراد پیامبر گرامی از تأکید بر خروج حج گزار از گناهان خویش پس از هریک از مناسک، بیان این نکته باشد که هریک از این اعمال در آمرزش گناهی خاص مؤثر است و برای آمرزش آن گناه واجب شده است. یا آنکه گناهان چون انباشته شود و زنگار و پرده ای بر گنهکار شود، هریک از این مناسک موجب کاستن از ضخامت این پرده ها و کنار رفتن این پوشش ها از دل ها می گردد.

قِبْلَهً لِلْأَنَامِ یَرِدُونَهُ وُرُودَ الْأَنْعَامِ وَیَوْلَهُونَ إِلَیْهِ وَلَهَ الْحَمَامِ وَجَعَلَهُ سُبْحَانَهُ عَلَامَهً لِتَوَاضُعِهِمْ لِعَظَمَتِهِ وَإِذْعَانِهِمْ لِعِزَّتِهِ وَاخْتَارَ مِنْ خَلْقِهِ سُمَّاعاً أَجَابُوا إِلَیْهِ دَعْوَتَهُ وَصَدَّقُوا کَلِمَتَهُ وَوَقَفُوا مَوَاقِفَ أَنْبِیَائِهِ وَتَشَبَّهُوا بِمَلَائِکَتِهِ الْمُطِیفِینَ بِعَرْشِهِ یُحْرِزُونَ الْأَرْبَاحَ فِی مَتْجَرِ عِبَادَتِهِ وَیَتَبَادَرُونَ عِنْدَهُ مَوْعِدَ مَغْفِرَتِهِ جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَی لِلْإِسْلَامِ عَلَماً وَلِلْعَائِذِینَ حَرَماً وَفَرَضَ حَقَّهُ وَأَوْجَبَ حَجَّهُ وَکَتَبَ عَلَیْهِ وِفَادَتَهُ». ⁽¹⁾

در پایان این بخش از خطبه مزبور، چنین آمده است: ... خداوند بندگان خویش را با سختی های گوناگون می آزماید و با پیش آوردن دشواری های مختلف آنان را متعبد می سازد و آنها را به اقسام گرفتاری ها مبتلا می کند تا تکبر را از قلب هایشان خارج ساخته، خضوع و آرامش را در دل های آنان مستقر کند. درهای فضل و رحمت خود را به رویشان گشوده و

وسایل عفو خویش را به آسانی در اختیارشان قرار دهد؛ «وَلَکِنَّ اللَّهَ یَخْتَبِرُ عِبَادَهُ بِأَنْوَاعِ الشَّدَائِدِ وَیَتَعَبَّدُهُمْ بِأَنْوَاعِ الْمَجَاهِدِ وَیَبْتَلِیهِمْ بِضُرُوبِ الْمَکَارِهِ إِخْرَاجاً لِلتَّکَبُّرِ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَإِسْکَاناً لِلتَّذَلُّلِ فِی نُفُوسِهِمْ وَلِیَجْعَلَ ذَلِکَ أَبْوَاباً فُتُحاً إِلَی فَضْلِهِ وَأَسْبَاباً ذُلُلًا لِعَفْوِهِ». ⁽¹⁾

استشهاد کرده و از رسول اکرم (ع) چنین نقل فرمود: یک حجِّ پذیرفته شده، برتر از بیست نماز مستحبی است؛ «لَحَجَّهٌ مَقْبُولَهٌ خَیْرٌ مِنْ عِشْرِینَ صَلَاهً نَافِلَهً»؛ ⁽⁴⁾با اینکه نماز، ستون دین و معراج مؤمن است و اقامه چنین نمازِ مقبولی آسان نیست.

«یَا زُرَارَهُ! بَیْتٌ حُجَّ إِلَیْهِ قَبْلَ آدَمَ بِأَلْفَیْ عَامٍ تُرِیدُ أَنْ تَفْنَی مَسَائِلُهُ فِی أَرْبَعِینَ عَاماً». ⁽¹⁾

حضرت امام صادق ع در سال 83 هجری به دنیا آمد و در سال 114 به امامت رسید و در سال 148 رحلت فرمود و عمر مبارک آن حضرت 65 سال و دوران پرافتخار امامت آن حضرت 34 سال بود. بنابراین، منظور زراره «چهل سال» یا اعم از دوران امامت و قبل از آن است؛ زیرا وجود مبارک آن حضرت قبل از امامت نیز به احکام دین عالم بوده و تحت زعامت حضرت امام باقر ع به مسائل بوده است، یا خصوص دوران 34 ساله امامت آن حرت بوده و تعبیر به چهل سال برای متعارف بودن آن است که عرفاً کسر دهه ها را محسوب ندانسته و رقم تقریبی آن را ذکر می کنند.

ثمری ندارد. از این رو پیامبر گرامی فرمود: زمانی خواهد آمد که حج پادشاهان تفریح، و حج توانگران سوداگری، و حج تهی دستان گدایی است؛ «یَأْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانٌ یَکُونُ فِیهِ حَجُّ الْمُلُوکِ نُزْهَهً وَحَجُّ الْأَغْنِیَاءِ تِجَارَهً وَحَجُّ الْمَسَاکِینِ مَسْأَلَهً». ⁽¹⁾

؛ زیرا اسرار حج، که آیات خداست، در آنجا روشن و بیّن است. امّا در مورد وسعت رحمت حج:

الف. امام باقر (ع) درباره کسی که به قصد حج واجب بیرون آمده و در بین راه جان سپرده است، فرمود: اگر در حرم بمیرد، برای حج واجب او کفایت ⁽⁴⁾می کند و تکلیفی بر وی نیست. این جلوه ای از سعه رحمت و ادب مهمانداری خداوند است.

ب. رسول خدا در حجه الوداع، هنگام وقوف در عرفات، نزدیک غروب خورشید، فرمود: پروردگارتان در این روز بر شما منّت نهاد و نیکوکارتان را آمرزید و او را شفیع بدکردارتان قرار داد. پس در حالی که آمرزیده شده اید به سوی مشعرالحرام روانه شوید؛

«إِنَّ رَبَّکُمْ تَطَوَّلَ عَلَیْکُمْ فِی هَذَا الْیَوْمِ فَغَفَرَ لِمُحْسِنِکُمْ وَشَفَّعَ مُحْسِنَکُمْ فِی مُسِیئِکُمْ فَأَفِیضُوا مَغْفُوراً لَکُمْ». ⁽¹⁾

ج. شاید برای همین ویژگی های خاص حج باشد که امام صادق (ع) به عیسی بن ابی منصور فرمود: ای عیسی! من دوست دارم که خداوند تو را مابین یک حج تا حج دیگر در حال فراهم ساخت مقدمات برای حج ببیند؛ «یَا عِیسَی إِنِّی أُحِبُّ أَنْ یَرَاکَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِیمَا بَیْنَ الْحَجِّ إِلَی الْحَجِّ وَأَنْتَ تَتَهَیَّأُ لِلْحَجِّ». ⁽²⁾

د. همچنین آن حضرت فرمود: آن که برادر (ایمانی) خود را از حج باز دارد باید بترسد که افزون بر آنچه در آخرت برای او ذخیره شده در دنیا نیز به مصیبت گرفتار آید؛ «لِیَحْذَرْ أَحَدُکُمْ أَنْ یُعَوِّقَ أَخَاهُ عَنِ الْحَجِّ فَتُصِیبَهُ فِتْنَهٌ فِی دُنْیَاهُ مَعَ مَا یُدَّخَرُ لَهُ فِی الْآخِرَهِ»⁽³⁾

؛ زیرا هیچ کس نمی تواند دیگری را از خیری چون حج بازداشته و محروم کند، بلکه بر مسلمانان است که خود به انجام حج اقدام کرده، دیگران را نیز به آن تشویق کنند.

عظمت حج در دعاهای ماه رمضان

برای نمایاندن اهمیّت حج با احکام و حکمت های ویژه ای که دارد، کافی است توجه شود که دعاهای ماه مبارک رمضان از درخواست حج از خداوند، آن هم حج مکرّر، آکنده است، ⁽⁴⁾به گونه ای که گزاف نیست گفته شود: روزه این ماه و دعاهای شب ها و مناجات های سحرگاهان و اوراد روزهایش، زمینه ساز حج و برای ادراک نکاتی است که درباره حج گفته شده است؛ نکاتی همچون: کسی که در مکه سجده کند همچون کسی است که در راه خدا در خون

خویش تپیده است.؛ «السَّاجِدُ بِمَکَّهَ کَالْمُتَشَحِّطِ بِدَمِهِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ» ⁽¹⁾و یک بار تسبیح حق در مکه برابر است با خَراج عراقین که در راه خدا انفاق شود؛ «تَسْبِیحَهٌ بِمَکَّهَ أَفْضَلُ مِنْ خَرَاجِ الْعِرَاقَیْنِ یُنْفَقُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ» ⁽²⁾و کسی که قرآن را در مکه ختم کند نمیرد تا رسول خدا و جایگاه خویش را در بهشت ببیند؛ «وَقَالَ مَنْ خَتَمَ الْقُرْآنَ بِمَکَّهَ لَمْ یَمُتْ حَتَّی یَرَی رَسُولَ اللَّهِ (ع) وَیَرَی مَنْزِلَهُ مِنَ الْجَنَّهِ» ⁽³⁾و نگاه عاشقانه به کعبه خطاها را کاملًا نابود می کند؛ «النَّظَرُ إِلَی الْکَعْبَهِ حُبّاً لَهَا یَهْدِمُ الْخَطَایَا هَدْماً». ⁽⁴⁾

درخواست توفیق ادراک حج در دعاهای ماه مبارک مرضان چنان چشمگیر است که شاید بتوان گفت: خداوند سبحان می خواهد با زمینه سازی مناسب، ضیافت خود را طیّ این چند ماه و به ویژه در دهه نخست ذی حجه تتمیم کند. بنابراین، آغاز ضیافت الهی، ماه مبارک مرضان و پایان آن ذی حجه و موسم انجام مناسک حج است.

حج، ضیافت خداوند است و حج گزاردن، همانند روزه داران، مهمان خدای رحمان اند. چنان که امام صادق (ع) فرمود: حج گزار و معتمر تا آنگاه که به دیار خود باز گردند مهمان خدایند؛ «إِنَّ ضَیْفَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ رَجُلٌ حَجَّ وَاعْتَمَرَ فَهُوَ ضَیْفُ اللَّهِ حَتَّی یَرْجِعَ إِلَی مَنْزِلِهِ». ⁽⁵⁾امیرمؤمنان (ع) نیز در ذیل پاسخ این پرسش که چرا روزه در ایام تشریق ⁽⁶⁾حرام شد؟ فرمود: چون حج گزاران، زائران خدا و در ضیافت اویند و برای میزبان نیکو نیست که مهمانان وی روزه داشته باشند؛ «لِأَنَّ الْقَوْمَ زُوَّارُ اللَّهِ وَهُمْ فِی ضِیَافَتِهِ وَلَا یَجْمُلُ بِمُضِیفٍ أَنْ یُصَوِّمَ أَضْیَافَهُ». ⁽⁷⁾این ضیافت چند ماهه، دو مرحله دارد: نخست مهماندار به

مهمان می گوید: خواسته ای طلب کن. در مرحله بعد مهماندار آنچه را که مهمان خواسته به او عطا می کند. ضیافت ویژه ماه مبارک رمضان، زمینه ضیافت حج را فراهم می کند. در ماه رمضان، مهماندار که خداست به بندگان روزه دار خود پیام می دهد: «از من حج طلب کنید» اما در ضیافت دوم، یعنی مراسم و مناسک حج، سخن از عطاست، نه مطلب.

تذکر: از آنجا که ولایت از ارکان اسلام و حج است در دعاهای ماه مبارک رمضان همراه طلب حج و زیارت بیت الله الحرام، درخواست تشرف به اعتاب مقدسه و زیارت حرم مطهر رسول الله و امامان معصوم (علیهم السلام) نیز آمده است: «اللّهمّ ... ارْزُقْنی ... زیارهَ قَبرِ نبیکَ والأئِمه (علیهم السلام) ولا تُخْلِنی یا رَبّ مِنْ تِلکَ المَشاهدِ الشّریفهِ». ⁽¹⁾

شرافت زمانیِ حج

هیچ زمانی نزد خدای سبحان، بهتر و پُربرکت تر و به لحاظ پاداش دهی بر کار خیر، برتر و پُراجرتر و برای انجام عمل صالح، محبوب تر از ده روز نخست ذی حجه نیست؛ «مَا مِنْ أَیَّامٍ أَزْکَی عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَی وَلَا أَعْظَمَ أَجْراً مِنْ خَیْرٍ فِی عَشْرِ الْأَضْحَی» ⁽²⁾، «مَا مِنْ أَیَّامٍ الْعَمَلُ الصَّالِحُ فِیهَا أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ مِنْ أَیَّامِ الْعَشْرِ یَعْنِی عَشْرَ ذِی الْحِجَّهِ ... إِلَّا رَجُلٌ خَرَجَ بِنَفْسِهِ وَمَالِهِ فَلَمْ یَرْجِعْ بِشَیْ ءٍ مِنْ ذَلِکَ». ⁽³⁾عارف بزرگوار، میرزا جواد آقا مَلکی+ از این دو حدیث نبوی که ناظر به عظمت و شرافت دهه اول ذی حجه است، دومی را مهم تر می داند. ⁽⁴⁾راز اهمیت روایت دوم این است که در آنْ سخن از محبت است، نه عظمت، و کلمه «أحب» که در این حدیث آمده، پُربارتر از «أزکی» و «أعظم» است.

ظاهراً برتری حج و ایام ویژه آن تنها به لحاظ جنبه عبادی آن نیست، بلکه جهات دیگری نیز در این برتری سهم دارد. مهم ترین حادثه ای که در بیست و پنجم ذی قعده (از ماه های حج) رخ داد، «دحوالأرض» است. طبق برخی روایات، دَحوالأرض بدین معناست

که زمین کعبه و حرم خدا، در این روز ظاهر شد و گسترش یافت. ⁽¹⁾

در دهه نخست ذی حجه مهم ترین حادثه تاریخی که رخ داد نزول سوره برائت و ابلاغ آن به دست امیر تبرّی، علی بن ابی طالب (ع) است. ابتدا دیگران، امید دریافت مأموریّت برای ابلاغ و قرائت آن سوره را داشتند، ولی همان وحیی که پیام برائت را آورد، دستور ابلاغ آن را نیز داد که این تبرّی را باید کسی ابلاغ کند که خود مظهر تولّی و تبرّی است، و ای پیامبر! جز تو یا آن که از تو و به منزله جان توست شایستگی این مسؤولیت را ندارد؛ «لا یُؤَدِّیها إلا أنتَ أوْ رَجُلٌ مِنْکَ». از این رو امیرمؤمنان، امام علی (ع) که نفْس رسول اکرم است ⁽²⁾عهده دار تبلیغ آن شد. ⁽³⁾

این حوادث و نظایر آنها نشان می دهد که زمان حج از جهات یاد شده نیز فضیلت دارد؛ زیرا هر زمانی را متزمّن آن، «شرف» و هر مکانی را متمکّن آن، «فخر» می بخشد وگرنه در گوهر زمان بین اجزای آن و در جوهر مکان بین ابعاد هندسی، یعنی طول و عرض و عمق و یا ارتفاع آن فرقی نیست. البته اگر چیزی در مخزن غیب دارای تعیّن بود ممکن است واجد خصوصیتی باشد که بعد از تنزّل نیز ظهور می یابد ولی اگر چیزی در رتبه غیب هیچ تعیّنی نداشت و در رتبه بعد واجد تعیّن شد خصوصیتْ در همان رتبه تعیّن پدید می آید.

تنظیم قراردادها به نام حج

برای اینکه سنّت ابراهیمی حج و نام و یاد آن زنده بماند، انبیای ابراهیمی (علیهم السلام) از ساده ترین قراردادها تا مهم ترین آنها را در موسم حج و یا به نام حج تنظیم می کردند؛ چنان که در پیمان اجاره و استیجار موسی و شعیب از «هشت سال» به «هشت حج» تعبیر شد؛ ⁽⁴⁾عَلی أَنْ تَأْجُرَنِی ثَمانِیَ حِجَجٍ. ⁽⁵⁾

موسوم شدن و اشتهار این ماه به «ذوالحجّه»، حتی در دوران جاهلیت، برای آن است که «حج البیت» در آن ماه انجام می شود. این تسمیه و اشتهار، افزون بر اهمیّت مراسم حج، نشان شهرت آن نیز هست.

برجسته ترین قرار در ایام حج

نیل به مقامات و کمال معنوی، حداقل چهل شبانه روز پیاپی جهاد و تلاش خالصانه می طلبد: «ما أَخْلَصَ عَبدٌ لِلّهِ عَزّ وجَلَّ أَربعینَ صَباحاً إلا جَرَتْ یَنابِیعُ الحِکمهِ مِن قلبِهِ علی لِسانِهِ». ⁽¹⁾ماه ذیقعده و دهه اول ذیحجه، که از مصادیق بارز وَ لَیالٍ عَشْرٍ ⁽²⁾

است، بهترین فرصت برای اربعین گیری است.

موسای کلیم (ع) آنگاه که به مقام والای نبوت باریافت، خداوند مهم ترین قرار را با وی در ماه های حج گذاشت؛ وَواعَدْنا مُوسی ثَلاثِینَ لَیْلَهً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَهً. ⁽³⁾این اربعین از آغاز ذیقعده شروع شد و تا دهم ذیحجه به طول انجامید که اوج مراسم حج و زیارت بیت الله الحرام، در این اربعین است. موسای کلیم (ع) آن چهل روز و شب، روزه بود. ⁽⁴⁾در این اربعین، شوق لقای حق او را سیر و سیراب می کرد. محصول این اربعین گیری علاوه بر شهود تجلی حق، ⁽⁵⁾دریافت تورات بود. ⁽⁶⁾غرض آنکه از برجسته ترین قرارهایی است که بین خلق (موسی) و خالق صورت گرفت و آن اجاره و استیجارْ ساده ترین قراردادی که بین دو مخلوق (شعیب و موسی) واقع شد.

فصل چهارم: حج، تجسّم اصول عقاید

توحید مجسّم

خلوص، در همه عباداتْ معتبر است لیکن تجلّی آن در برخی از عبادات نمایان تر و طرد شرک در آن قوی تر و آشکارتر است. از جمله این عبادات حج است که توحید در آن تجسّم یافته و از آغاز تا انجامش نمونه ای از توحید و طرد شرک است، و از همین رو ترک حج، کفر قلمداد شده است. ⁽¹⁾معنای تجلّی توحید در حج این است که چنانچه توحید در درجات خود تنزل کند، به حج مبدل می شود و اگر حج صعود کند، به خداوند می رسد یا به توحید مبدل می شود.

در نقل است که امام صادق (ع) در دعای سفر حج فرمود: «بِسْمِ اللَّهِ دَخَلْتُ وَبِسْمِ اللَّهِ خَرَجْتُ وَفِی سَبِیلِ اللَّهِ». تا آنکه فرمود: «فَإِنَّمَا أَنَا عَبْدُکَ وَبِکَ وَلَکَ». ⁽²⁾بر اساس این روایت، حج، سیر به سوی خدا و رفتن برای دیدار او و تلاش برای نزدیکی به خداست، و روشن است که بنده جز با توحید دائم و ناب و طرد شرک جلیّ و خفیّ به مولای خود تقرب نمی جوید.

شاهد دیگر، سخن پیامبر گرامی است که در سفر حج پس از حمل جهاز بر راحله خویش فرمود: این حجّی است که در آن نه ریایی و نه سمعه ای است؛ «هَذِهِ حَجَّهٌ لَا رِیَاءَ

فِیهَا وَلَا سُمْعَهَ». سپس فرمود: هرکس در توشه حج وی چیز حرامی باشد، خداوند حج او را نخواهد پذیرفت؛ «مَنْ تَجَهَّزَ وَفِی جَهَازِهِ عَلَمٌ حَرَامٌ لَمْ یَقْبَلِ اللَّهُ مِنْهُ الْحَجَّ». ⁽¹⁾

بنابراین، حج، توحید ممثل و نمونه ای از توحید جامع است و توحید همان فطرتی است که خداوند انسان ها را بر آن سرشته است و دگرگونی برای آن نیست. توضیح بیشتر در این باره، همراه با ذکر برخی مصادیق، در فصول آینده، به ویژه در مبحث مربوط به مناسک خواهد آمد.

وحی مجسّم

حج، وحی ممثل است؛ زیرا مناسک آن با وحی تجلّی یافته است و انبیا (علیهم السلام) این مناسک را از فرشته امین وحی، جبرئیل (ع) فرا گرفتند.

توضیح اینکه، حضرت ابراهیم (ع) پس از بنای کعبه از خدای سبحان خواست تا چگونگی عبادت در آن خانه را به وی بنماید: أَرِنا مَناسِکَنا ⁽²⁾

. پس از درخواست حضرت ابراهیم، جبرئیل به محضر آن بزرگوار رسید و پیشاپیش وی اعمال حج را انجام داد و مناسک را به صورت عینی و خارجی به او نشان داد و حضرت خلیل نیز همان کارها را تکرار کرد. ⁽³⁾

این ارائه و آموزش، امری تازه و ویژه آن حضرت نبود، بلکه آدم (ع) در این عرصه بر وی مقدّم بود و جبرئیل بر او نیز ظاهر شده بود، چنان که بر افضل انبیا و خاتم آنان نیز نمایان می شد ⁽⁴⁾و رسول اکرم نیز مناسک را از وی آموخت. امام صادق (ع) در این باره فرمود: خداوند جبرئیل را به سوی آدم فرستاد. جبرئیل به او گفت: ... خداوند مرا به سوی تو فرستاد تا مناسکی را که بدان ها پاکیزه می شوی به تو بیاموزم. پس دست آدم را گرفت و او را به جایگاه کعبه برد ...؛ «أَنَّ اللَّهَ بَعَثَ جَبْرَئِیلَ إِلَی آدَمَ فَقَالَ: ... إِنَّ اللَّهَ أَرْسَلَنِی إِلَیْکَ لِأُعَلِّمَکَ الْمَنَاسِکَ الَّتِی تُطَهَّرُ بِهَا ...» ⁽⁵⁾.

همچنین امام صادق (ع) فرمود: با پدرم طواف می کردم. چون به حَجَر رسید با دستش آن را مسح کرد و بوسید و چون به رکن یمانی رسید، آن را در بر گرفت. پرسیدم: فدایت شوم! حجرالأسود را به دست خویش مسح می کنی و رکن یمانی را در بر می گیری؟ پاسخم داد: رسول خدا (ص) فرمود: هرگاه نزد رکن یمانی می آمدم جبرئیل را می دیدم که در آمدن به سوی آن از من پیشی جسته و آن را در بر گرفته است؛ «مَا أَتَیْتُ الرُّکْنَ الْیَمَانِیَّ إِلَّا وَجَدْتُ جَبْرَئِیلَ قَدْ سَبَقَنِی إِلَیْهِ یَلْتَزِمُهُ». ⁽¹⁾

حال که روشن شد حج، وحی ممثل است و بنیانگذار کعبه مناسک آن را با مشاهده فرا گرفته است باید مردم به انجام آنچه که از او به ارث برده اند مأمور شوند تا شاید ایشان نیز اندکی از آنچه را او دید مشاهده کنند: وَأَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ ⁽²⁾

؛ چون از یَأْتُوکَ در این آیه، فهمیده می شود که مقصود، آمدن مردم به نزد ابراهیم (ع) و رسیدن بدان نکاتی است که آن حضرت به آنها رسیده است، نه آنکه فقط به مکه سفر کرده و به زیارت کعبه بیایند؛ زیرا این تعبیر فقط به معنای عمل به مناسک نیست.

تنها کسانی نزد ابراهیم (ع) می آیند که همچون او برای قیام در برابر هواپرستان و بت پرستان ⁽³⁾و تبری از کفر و نفاق پیشگان ⁽⁴⁾، خود را آماده پذیرش هرگونه خطری ⁽⁵⁾کرده، با عقیده و کرداری حنیف ⁽⁶⁾و قلبی سلیم ⁽⁷⁾در پیشگاه خدای سبحان حاضر شوند. با توجه به این ویژگی هاست که خداوند فرمود: خاتم پیامبران سزاوارترین فرد به ابراهیم (ع) است؛ إِنَّ أَوْلَی النَّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِیُّ وَالَّذِینَ آمَنُوا ⁽⁸⁾

؛ از این رو آن حضرت

چیزی قربان کرد که ابراهیم (ع) قربان نکرده بود. آن قربانی، حسین بن علی (ع) بود.

با توجه به نکات مزبور، راز اینکه امام زمان (عج) در آغاز قیام خود بر ضدّ ستم و برای عدل گستری، خود را سزاوارترین فرد به پیامبران و به ویژه ابراهیم خلیل و رسول اکرم (علیهم السلام) معرفی می کند روشن می شود؛ «إنَّ القائِمَ إذا خَرَجَ، دَخَلَ المسجدَالحرامَ فیَسْتَقبِلُ الکعبهُ ویَجْعَلُ ظَهْرَهُ إلی المَقامِ، ثُمَّ یُصَلِّی رَکعتَیْنِ، ثُمَّ یَقُومُ فَیَقُولُ: یا أَیّهَا النّاسُ! أنَا أَولَیْ النّاسِ بِآدمَ. یا أَیُّها النَّاسُ! أَنا أَولَی النّاسِ بِإبراهیمَ ...». ⁽¹⁾

از این همه، بُعد سیاسی حج نیز آشکار می شود؛ زیرا برائت از مشرکان و دوری گزیدن و ابراز انزجار از آنها و قطع دستانشان و اعلان صریح این مواضع، مناسک سیاسی حج است.

معاد مجسّم

حج با مناسک خاص خود که در هیچ عبادت دیگری یافت نمی شود تأویل آنها را جز خدا کس دیگری نمی کند، معاد مجسّم و حکایت گر روز نُشور و بیانگر روز حشر است؛ زیرا مردم در آنجا با وجود اختلاف زبان ها و رنگ ها، به یک ندا پاسخ می گویند و یک فریاد و فرمان را اجابت می کنند و جز خدای واحد قهار کسی بر آنها فرمان نمی راند. مناسک حجّ نمونه ای از قیامت و حشر اکبر و تجسم از حشر مردم در روز قیامت و برهنگی آنان در معاد است. در اینجا به نمونه هایی از تجلّی معاد در حج اشاره می شود:

، إِنَّ الأَوَّلِینَ وَالآْخِرِینَ* لَمَجْمُوعُونَ إِلی مِیقاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ ⁽³⁾

لیکن همه تنها به سوی خدا خواهند آمد؛ وَکُلُّهُمْ

آتِیهِ یَوْمَ الْقِیامَهِ فَرْداً. ⁽¹⁾

فرمود: مراد این است که حج به جا آورید؛ «حُجُّوا إلی اللهِ عَزَّ وجَلَّ». ⁽³⁾

است.

حاصل اینکه، حج، نمایشگر و ممثّل معاد است و چون معاد که همان بازگشت به مبدأ است شالوده اسلام کلّی و جاودانه محسوب می شود، حج از مهم ترین مظاهر و ارکان اسلام است.

فصل پنجم: ولایت، روح حج

اشاره

حج بدون «ولایت» و آهنگ کعبه بدون «امامت» و حضور در عرفات بدون «معرفت امام» و قربانی در منا بدون «فداکاری در راه امامت» و رمی جمره بدون «طرد شیطان استکبار درونی و بیرونی» و سعی بین صفا و مروه بدون «کوشش» در شناخت و اطاعت امام» بی حاصل بوده، سودی نخواهد داشت؛ زیرا گرچه یکی از مبانی اسلامْ حج است لیکن هیچ یک از نماز و زکات و روزه و حج همانند ولایت، رکن استوار اسلام نیست و هیچ دعوتی از طرف خداوند به اندازه دعوت به ولایت و امامت نیست؛ «وَلَمْ یُنادَ بِشی ءٍ کَما نُودِیَ بِالْولایهِ». ⁽¹⁾

منشأ حرمت و عزت کعبه

از جمله اموری که برهان عقلی بر آن اقامه شده، ضرورت منتهی شدن هر بالعرض به بالذّات است. براساس این صال که برهان و قرآن بر آن توافق دارند، همان گونه که همه عزت ها به تصریح قرآن به عزّت خدا منتهی می شود؛ لِلَّهِ الْعِزَّهُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِینَ ⁽²⁾

، لِلَّهِ الْعِزَّهُ جَمِیعاً ⁽³⁾

هر حرمت و عزّتی که برای کعبه است باید به حرمت و عزّت حقّ منتهی شود؛ آن گونه که اگر امیر دایر شود بین تخریب کعبه یا هدم حق، باید کعبه را قربانی و فدای حق کرد.

برای شرح این نکته باید گفت: حرم احکامی دارد که بیانگر عزّت و فضیلت آن است. همه آن احکام، بر اثر حرمت و عزّت کعبه است. گواه بر این مطلب روایتی است از امیرمؤمنان امام علی (ع) درباره راز وقوف در عرفات و عدم وجوب وقوف در حرم، که فرمود: چون کعبه، خانه خداست و حرم، درِ آن خانه است. پس چون آهنگ آن را کنند خداوند آنها را در کنار آن در نگه دارد تا به درگاهش تضرّع کنند؛ «لأنَّ الکَعْبَهَ بیتُهُ والحَرَمَ بابُهُ فَلَمَّا قَصَدُوهُ وافِدینَ وَقَفَهُم بِالبابِ یَتَضَرَّعُونَ». سؤال شد: چرا مشعرالحرام در حرم قرار داده شد؟ فرمود: چون وقتی خداوند به زوّار اذن دخول داد آنها را در حجاب دوم نگاه داشت و هنگامی که تضرّع آنان در آنجا به درازا انجامید، بدان ها رخصت داد تا قربانی های خود را نزدیک کنند تا چون پلیدی و چرک خود را گذاردند و به قربانی ها از گناهانی که میان آنها و خدا حجاب شده بود پاک شدند، اجازه دهد با طهارتْ بیت الله را زیارت کنند؛ «لِأَنَّهُ لَمَّا أَذِنَ لَهُمْ بِالدُّخُولِ وَقَفَهُمْ بِالْحِجَابِ الثَّانِی فَلَمَّا طَالَ تَضَرُّعُهُمْ بِهَا أَذِنَ لَهُمْ لِتَقْرِیبِ قُرْبَانِهِمْ فَلَمَّا قَضَوْا تَفَثَهُمْ تَطَهَّرُوا بِهَا مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِی کَانَتْ حِجَاباً بَیْنَهُمْ وَبَیْنَهُ أَذِنَ لَهُمْ بِالزِّیَارَهِ عَلَی الطَّهَارَهِ». ⁽¹⁾

بنابراین، حرمت سرزمینی که خداوند هرچیزی را در آن محترم شمرده بر اثر حرمت کعبه است، امّا گرچه کعبه یگانه قبله و مطاف جهانیان است و زندگی و مرگ همه مسلمانان به سمت آن است و آهنگ به سوی آن همان هجرت به سوی خداست و نیز گرچه برای مکه ویژگی های فقهی و سیاسیِ ثابتی است که دیگر مکان ها و شهرها فاقد آن است و همچنین گرچه برای حج و مواقف آن ابعاد خاص سیاسی عبادی مطرح است که دیگر عبادت ها این خصوصیات را ندارد، لیکن همه این مزایا و ویژگی ها مرهون ولایت و امامت است.

راز نکته اخیر این است که هم رهبری های ملکوتی اعمال و نیّات و ادعیه و مشاهده آیات بیّنات و پی بردن به اسرار معنوی حج و مانند آن در پرتو ولایت تکوینی امام معصوم (ع) است و هم رهبری های سیاسیِ حج و مواقف آن و جهت دادن به اجتماع انبوه جهانیان بر محور بنایی پاک و آزاد و بهره برداری از افکار اقطار عالم و سیراب کردن تشنگان استقلال و

نجات از استعباد و استکبار جهانی، بالإصابه در پرتو امامت امام معصوم (ع) و بالنّیابه در غیبت او در شعاع نایبان آن حضرت است.

پیوند شئون حج با ولایت

شئون مختلف حج با ولایت مرتبط است. در اینجا شرحی از کیفیت ارتباط کعبه با ولایت و نحوه پیوند عرفات و مشعر و منا و زمزم و صفا و ... با امام معصوم (ع) از فرهنگ وحی و نیز از زبان معصومان (علیهم السلام) ارائه می شود:

و آیه أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَیُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ ⁽³⁾

بیان شد به پاس حرمت کعبه بود لیکن احترام ویژه ای که مایه سوگند خدای سبحان به این سرزمین شود به برکت وحی، نبوت، رسالت و ولایت بوده است.

توضیح اینکه، در قرآن کریم همان گونه که سوگند به زمان و زمانه های حساس و تاریخی، نظیر «عصر وحی و رسالت» مطرح است، ⁽⁴⁾به سرزمین های مهم و تاریخی نیز سوگند یاد شده است، مانند لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ* وَأَنْتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ ⁽⁵⁾

. در این آیات، خداوند به سرزمین مکه سوگند یاد می ند لیکن با این قید که پیامبر اسلام در آن باشد وگرنه مکه بدون پیامبر و کعبه بدون رهبر آسمانی، سرزمینی معمولی و خانه ای عادی است که رفته رفته بُتکده و مرکز بت پرستی شده و در اسارت بت پرستان و شهوت رانان است، تا

جایی که «ابوغُبشان» کلیددار کعبه، سرقفلی تولیت کعبه را در شب نشینی مستانه طائف به دو مشک شراب می فروشد ⁽¹⁾و سرپرستی کعبه بین مستان، با بهای شرابِ سرمستنان طائف خرید و فروش می شود.

واژه «ابن» و مانند آن در عربی، از وابستگی شدید و پیوستگی مداوم حکایت دارد. انسان کامل، که هم اصل و مایه حرمت مراکز عبادی است و هم فرزند و وارث آنها معرفی شده، در طلیعه امر به مراکز عبادی مراجعه و طبق احکام آنها عمل می کند و همان ها را شعار رسمی موحدان قرار می دهد و به سوی آنها ترغیب می کند و از اعراض از آنها یا اعتراض بر آنها یا معاضه با آنها ترهیب می کند و در نتیجه حافظ مآثر و نگهبان آثار آنها می شود. انبیا و اولیای الهی (علیهم السلام) نسبت به مناسک عبادی حج این چنین اند. به تعبیر دیگر، به لحاظ بعضی از نشآت وجودی فرزند مواقف عبادی اند و به جهت برخی نشآت دیگر فرمانروا و اصل و مصدر آنها محسوب می شوند.

معنای کلام نورانی حضرت امام زین العابدین (ع) این است که فرزند راستین «مکّه» کسی است که پاسدار روح قبله و مرزبان جان مطاف باشد. فرزند واقعی «منا» کسی است که برای حفظ ره اورد وحی از ایثار و نثار خون دریغ نکند و با فداکاری و قربانی دادن، پیوند خود را با سرزمین قربانی محکم کند. مولود واقعی «زمزم» کسی است که با نثار بهترین و شایسته ترین خون به پای نهال اسلام آن را بارور کند. همچنین فرزند راستین «صفا» کسی است که در حرمِ قلب او هیچ رجس و رجزی راه نداشته باشد و بر اساس آیه تطهیر ⁽³⁾از هر رجسی منزّه و از هر تیرگی و آلودگی پاک باشد.

این انسان کامل همان امام معصوم (ع) است که بدون او حرمتی برای حرم و مواقف آن نیست. از این رو زائری که امام معصوم (ع) را نمی شناسد و امامت را کنار می گذارد و سرپرستی امور مسلمانان جهان را به یاوه می گیرد و رهبری توده مردم را از حج و زیارت و دیگر عبادات جدا می داند و آن را امری عادی و در اختیار هر فرد قرار می دهد و کرامتی برای هدایت خلق خدا و تدبیر امور آنان قائل نیست، در حقیقت انسان را نشناخته و خود نیز به حریم انسانیت قدم نگذاشته است. از این رو امام باقر (ع) درباره چنین زائر و حج گزاری فرمود: «أَتَری هؤُلاءِ الَّذینَ یُلَبُّنَ، وَاللهِ لأصواتُهم أَبغَضُ إلی اللهِ مِن أَصواتِ الحَمیرِ». ⁽¹⁾

با توجه به همین نکته است که رسول اکرم فرمود: هرکس امام زمان خویش را نشناسد مرگ او، مرگ جاهلیت است؛ «مَنْ ماتَ ولَمْ یَعْرِفْ إِمامَ زمانِهِ فَقَدْ ماتَ مِیتَهً جاهِلیَّهً» ⁽²⁾، و چون مرگ هر انسان همانند زندگی اوست: «کما تَعِیشونَ تَموتونَ وکَما تَموتونَ تُبعَثونَ وکَما تُبعَثونَ تُحْشَرونَ» ⁽³⁾، زندگی کسی که امام زمان خویش را نمی شناسد نیز جاهلی است و همه سنن و شئون حیاتی او همانند جاهلیت سپری می شود، قهراً حج و زیارتِ این گونه افراد نیز حج جاهلی بوده و از حج توحیدی سهمی نخواهد داشت. توضیح بیشتر در این باره در مباحث پایانی فصل دوم از بخش سوم این کتاب خواهد آمد.

نکته اساسی که نباید از آن غفلت شود و این فصل عهده دار تبیین آن است اینکه، گرچه کعبه از قداستی ویژه برخوردار است و از دیرزمان از گزند تهاجم اصحاب فیل و مانند آن

مصون مانده است، لیکن آنگاه که «ابن زبیر» به آن پناهنده و در آن متحصن شد حکومت جبار وقت به دست منحوس «حَجّاج ثقفی» کعبه و پناهگاه ابن زبیر را با منجنیق ویران ساخت و او را دستگیر کرد، ⁽¹⁾اما دستی از غیب بیرون نیامد و کاری نکرد.

سخن فقیه و محدث نامدار شیعه، شیخ صدوق در این مورد چنین است: آنچه درباره اصحاب فیل جاری شد بر سر حَجّاج نیامد؛ زیرا هدف حَجّاج، دستگیری ابن زبیر بود، نه ویرانی کعبه، و ابن زبیر، ضدّ حق، یعنی مخالفت امام سجاد (ع) بود. وقتی این مرد ضدّ حق، در کعبه متحصن شد، خداوند اراده فرمود برای مردم بیان کند که به این ضدّ حق پناه نخواهد داد، از این رو مهلت داد تا کعبه را بر سر او ویران کنند. ⁽²⁾

پس تفاوت «ابرهه» و «حَجاج» در این است که ابرهه ستمگر قصد داشت قبله و مطاف حُنفا را ویران سازد، اما حَجاج ستمگر قصد بدی نسبت به کعبه (به عنوان قبله و مطاف) نداشت. مقصود وی در آن هنگام فقط تسلط بر ستمگری همچون خود بود که امام زمان خویش، یعنی حضرت سیدالشهداء و امام سجاد را نشناخت. البته حجاج نیز مانند ابن زبیر چرثومه حق نشناس و عنصر ضد ولایت بود و هر دو در براندازی نظام ولائی اهل بیت (علیهم السلام) کوشا بودند. تخاصم آنها تنها برای حطام دنیا بود، نه برای اینکه ابن زبیر، سالار شهیدان و نیز حضرت سجاد را یاری نکرد.

از این واقعه به خوبی روشن می شود که ضدیت با ولایت و امامت آن چنان مطرود است که هرکس با مقام رهبری امام معصوم (ع) مخالف است و او را تنها می گذارد و یاری نمی کند، بلکه در برابر او موضع می گیرد و خودْ داعیه خام رهبری را در سر می پروراند، اگر به کعبه هم پناه ببرد از امان خاص الهی برخوردار نیست.

از این حادثه، قدر امام و حرمت ولایت و عزّت خلافت الهی به خوبی دانسته می شود؛ چنان که با تحلیل عقلی، قدر حق و نورانیت و جمال و جلال و کبریا و مشیت و قدرت او به نیکی شناخته می شود؛ زیرا حرمت هایی که برای حرم و بلد امین است به کعبه و از کعبه به امامی که خداوند او را به ولایت برگزیده و از او به حقّ مطلق، یعنی خداوندی منتهی

می شود که همه موجودات در پیشگاه او خاضع اند. پس اگر خدای سبحان ظالمی را مهلت داد تا خانه کعبه را ویران کند، مضمون آیه شریفه وَمَنْ یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ ⁽¹⁾

نقض نشده است.

تذکّر: گرچه امام معصوم (ع) را نیز شهید کرده اند لیکن حقیقت امامتْ قائم به روح ملکوتی شهادت ناپذیر اوست، نه به بدن شهادت پذیر او، برخلاف ساختمان کعبه که همه هستی آن جز سنگ ها و ابعاد مادی چیز دیگری نیست.

.بنابراین، مردمی که از دور و نزدیک به خانه خدا مشرف می شوند به دو کار موظف اند: یکی اینکه، با بدنّ دور «کعبه گِل» و آن سنگ ها بگردند. دیگر اینکه، با جانْ دور «کعبه دِل» و حرم ولای اهل بیت نبوت (علیهم السلام) طواف کنند. آنگاه مردمی که با جان آمده اند تا ولایت خویش را بر اهل بیت (علیهم السلام) عرضه و آمادگی خود را برای فداکاری و نثار جان و ایثار مال اعلام کنند، «حضُورُ الحاضرِ وقِیامُ الحجّهِ بِوُجودِ الناصِرِ» ⁽³⁾را محقق می سازند.

رهبری الهی در آن حضور و ظهور ندارد ناقص است. البته ذکر حج در این حدیث شریف، از باب تمثیل است، نه تعیین؛ یعنی نه تنها «تَمامُ الحَجِّ لِقاءُ الإمامِ» بلکه «تمام الصلاه والصیام والزّکاه لقاء الإمام». مؤیّد این سخن که تولّی امام معصوم (ع) و اعلام وفاداری به وی متمم نماز و زکات و روزه و دیگر عبادات نیز هست اینکه، در بخشی از حدیث معروفی که اسلام را بر پنج پایه، استوار می داند ضمن تأکید بر ولایت، به نقش برتر «والی» و دلیل و حجت بودن وی بر چهار رکن دیگر تصریح شده است: «والوالی هو الدَّلِیلُ عَلَیْهِنّ». ⁽¹⁾

نکته مذکور، مستفاد از آیه الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الإِسْلامَ دِیناً ⁽²⁾

است. خداوند، اسلام همراه ولایت و رهبری الهی را برای ما پسندیده است. پس نه تنها «تَمامُ الحَجِّ لِقاءُ الإمامِ» بلکه «تمام الإسلام لقاء الإمام».

در پایان، تذکر این نکته سودمند است که، هرچند احترام حرم به کعبه است و حرکت کعبه به وحی و نبوت و رسالت و ولایت است لیکن همان گونه که در آغاز این فصل بیان شد همه این احترام ها و حرمت ها به حرمت الهی ختم می شود. از این رو خداوند سبحان برای تبیین سبب احترام کعبه آن را به خود نسبت داد و فرمود: بَیْتِیَ ⁽³⁾

. یعنی حرمت ذاتی خدای سبحان سبب احترام عَرَضی خانه ای است که به وی منسوب است؛ هرچند حرمت کعبه نسبت به احترام اشیای بعدی اصل محسوب می شود

ابعاد دیگری از این بحث، در فصل دوم از بخش دوم در مبحث «ساحت امن ولایت معصومان (علیهم السلام)» و نیز در پایان فصل های یکم و دوم از بخش سوم و در پانزدهمین اشاره از «ویژگی های کعبه» ارائه خواهد شد.

فصل ششم: چهره سیاسی حج

حج نمایشگر حکومت والای اسلامی

حج، چنان که بیان شد، نمایشگر اصول استوار دین و تجسم عقاید و معارف سه گانه آن، یعنی توحید، نبوّت و معاد است؛ اصولی که میوه های شجره طیبه اسلام است. یکی از پاک ترین میوه های آن شجره طیبه، حکومت اسلامی است که از مهم ترین مظاهر اسلام است. جامعه ای که خداوند در آن فرمان نراند، جامعه کفر و طغیان است و معبود چنین جامعه ای هواهای مختلف و خواسته های گوناگون است.

با این مقدمه به راز برخی مضامین دعاهای عرفه پی می بریم. مضمون مشترک دعای سالار شهیدان امام حسین (ع)- که بهترین دعای عرفه است- و دعای امام سجاد (ع) که در آن وجود امام عادل، مایه احیای آثار دین دانسته شده، اهمیت ولادت در نظامی اسلامی است.

بر این مطلب که حج نمایشگر حکومت اسلامی است و حکومت اسلامی در بقا و تکرر حج تأثیر دارد شواهدی است که در اینجا بدان ها اشاره می شود:

راز این درخواست آن است که موحدان از نقاط مختلف جهان و در همه اعصار به حج فرا خوانده شدند. پس باید کسی باشد تا امور آنان را سامان دهد. افزون بر مناسک عبادی حج، آنان باید اصول و احکام دیگری در خصوص امور سیاسی خود داشته باشند. این همان حکومت اسلامی است که برای نظم امور حج گزاران و سیاست و راهنمایی آنان ضروری است.

دینی که می گوید: اگر در سفر سه تن بودید، یکی را امیر خود گردانید؛ «إذا کُنتُمْ ثَلاثَهٌ فی سَفَرٍ فأَمِّرُوا أَحَدَکُمْ»، ⁽¹⁾حاشا که مردم را در آنجا به حال خود وا نهد و بر این گروه بی شمار، فرمانروا و حاکمی نگمارد و آنها را با هواها و خواهش هایشان رها کند. بنابراین، باید برای اینان، پیشوایی واحد باشد تا آنها را در معاملات و برخورد اندیشه ها و خاتمه بخشیدن به نزاع ها و چگونگی معشیت آنها و ارتباطشان با یکدیگر و نیز روابطشان با سایر ملل، جهت دهد و مصلحت اندیشی کند. بر همین اساس، امیرمؤمنان امام علی (ع) فرماندار مکه را به اقامه حج امر فرمود: «أَقِمْ لِلنّاسِ الحَجَّ». ⁽²⁾نکته مستفاد از این فرمان آن است که در طی 25 سال، پس از رحلت رسول اکرم هیچ گاه حج ابراهیمی و محمّدی اقامه نشد. ⁽³⁾

الْحَجِّ، إِنْ شَاءُوا وَإِنْ أَبَوْا، فَإِنَّ هَذَا الْبَیْتَ إِنَّمَا وُضِعَ لِلْحَجِّ». ⁽¹⁾راز اینکه امام صادق (ع) در این حدیث فرمود: «کعبه برای حجّ قرار داده شد» آن است که کعبه ویژگی های ارزشمندی دارد که مردم را وا می دارد تا به سوی آن رهسپار شوند و چنانچه از روی قصور یا تقصیر از گزاردن حج باز ماندند بر والی مسلمانان است که آنان را وادار سازد تا به بیت الحرام درآیند و به گِردش طواف کنند و آن را واننهند. این همان حکومت اسلامی است که زمامداریْ عادل بر آن فرمان می راند و بیت المال مسلمانان به دست اوست.

امام صادق (ع) در بیانی دیگر فرمود: اگر مردم زیارت قبر رسول اکرم را ترک کردند بر والی است که آنها را بر انجام این کار و ماندن در جوار قبر پیامبر وادارد و چنانچه مردم فاقد مال باشند از بیت المال مسلمین بر آنان انفاق کند. ⁽²⁾از این روایت استظهار می شود که زیارت رسول اکرم به منزله تجدید میثاق و بیعتی مجدد برای تحکیم حکومت اسلامی است.

می جویند و هیچ گونه دوستی میان مسلمانان و مشرکان نیست؛ وَأَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَی النَّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الأَکْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِی ءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَرَسُولُهُ. ⁽¹⁾

مفاد این آیه تبلور بُعد سیاسی در حج و تجلّی استقلال فرهنگی در آن است، به طوری که سیطره ای برای احدی از کفّار و مشکران بر هیچ یک از مسلمانان باقی نمانَد. آیا این امر چیزی جز تجسم عالی ترین مراتب حکومت اسلامی در حج است؟ و آیا طرد سران الحاد و در هم کوبیدن سنگرهایشان جز در پرتو حکومت اسلامی امکان پذیر است؟

اگر حضور سیاسی اسلام در سرزمین منا، که «حج اکبر» بدان تفسیر شده، ⁽²⁾نمی بود امکان اعلام برائت از عُمّال جور و طاغوت پرستان وجود نداشت. چنان که قیام مردمی و مقاومت جهانی و استقامت گسترده و فراگیر که کعبه به خاطر آن بنیان نهاده شده، بدون برپایی حکومت اسلامی انجام پذیر نیست.

شاید برای همین علل و نیز سایر اسرار الهی که بر ما مستور است، سالار شهیدان، امام حسین (ع) در سال 60 هجری با اینکه به مکه آمد حج نگزارد و تنها به خاطر حرمت کعبه، عمره مفرده به جا آورد. ⁽³⁾مؤیّد این مطلب، کلامی است که سیدالشهداء (ع) در دعای عرفه در مورد حکومت بیان کرده است.

برای تبیین بیشتر این نکته که چگونه حجّ نمایشگر حکومت است، باید آنچه رسول اکرم در حجّه الوداع انجام داد و آنچه به مردم فرمود و امور مهم سیاسی و غیرسیاسی که برای آنها مقرّر داشت، مورد توجه و دقت افزون تر قرار گیرد. بخش هایی از این خطبه، در آخرین فصل از بخش سوم خواهد آمد.

جلوه تامّ تبرّی از طاغوت

همه پیام آوران الهی مبعوث شدند تا بر هِرَم بلند توحید، کَرکَس شِرک پَر نکشد و در حرم والای وحدانیت، شیطان طغیان و تمرّد احرام نبندد. ⁽¹⁾محور تقوا و اساس پرهیز از طغیان و پرخاش در برابر طاغوت، کعبه و حج و زیارت آن است. خداوند، مناسک حج را از رهگذر وحی آن سان به ابراهیم خلیل نمایاند ⁽²⁾که جز توحید ثمر دیگر ندارد و همان مناسک توحیدی را خاتم انبیا به پویندگان راهش تعلیم داد و فرمود: «خُذُوا عَنّی مَناسِکَکُم». ⁽³⁾

از آنجا که بنیاد فولادین تقوا بر پایه استوار و خلل ناپذیر توحید بنا نهاده شده و حج، توحید ممثّل است، قرآن کریم ضمن دستور حج می گوید: حج، بهترین توشه تقوا و زاد راه مسیر تکاملی انسان است؛ الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ ... وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوی، ⁽⁴⁾و درباره قربانی، که یکی از مناسک حج است و در سنت جاهلی سابقه ای ممتد داشته و با شرک آغشته شده بود، در رهنمودی تقوایی می فرماید: گوشت و خون قربانی به خدا نمی رسد بلکه روح پارسایی این عمل که همان پرهیز از گناه و پرخاشِ بر گناهکار و پارساییِ تبهکاری و پرخاشگریِ بر تبهکاران و امساکِ از عصیان و فریادِ بر عاصی و اجتنابِ از طغیان و تهاجمِ بر طاغوت است به خداوند خواهد رسید؛ لَنْ یَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلکِنْ یَنالُهُ التَّقْوی مِنْکُمْ. ⁽⁵⁾

هر عبادتی تبرّی از شرک و انزجار از طاغوت است لیکن حج عبادت ویژه ای است که با سیاست آمیخته است و حضور اقشار گوناگون مردم جهان، موقعیت مناسبی است تا روح این عبادت همانند دیگر عبادت های الهی در آن انبوه چشمگیر به خوبی تجلی کند و عصاره

این پرستش خاص در آن صحنه، ظهور تمام نماید، از این رو پیامبر گرانقدر اسلام به فرمان وحی الهی، سخنگوی حکومت اسلامی، حضرت علی بن ابی طالب (ع) را مأمور اعلان تبرّی از مشرکان کرد ⁽¹⁾تا به طور قاطع مرز توحید از طغیان و شرک جدا شود و صفوف منسجم مسلمانان از صف کفار، ممتاز گردد و از این رهگذر، چهره سیاسیْ عبادی حج جلوه کرده و زائران کعبه با استماع قطعنامه حکومت اسلامی، که دستور انزجار از شرک و سازش ناپذیری در برابر مشرکان است، ⁽²⁾ره توشه توحید را به همراه خود ببرند. از این رو همان طور که همه مسلمانان در بسیاری از شئون زندگی به سمت کعبه متوجه می شوند، از برکت کعبه نیز فرمان توحیدی به اقطار گوناگون عالم منتشر خواهد شد.

محور برائت از مشرکان

هیچ کماری بالاتر از نیل به توحید ناب نیست و نیل به توحید ناب بدون نزاهت و تبری از هرگونه شرک و الحاد و انزجار از هر مشرک ملحد میسر نیست. از این رو خدای سبحان کعبه را که خانه توحید است، محور تبرّی از هر تباهی دانست و مقدّمات مناسب آن را چنین تمهید فرمود:

اوّلًا، بعد از اتمام بنای بیتِ طاهر و عتیق و مساوات و مواسات و بعد از تأمین حرم و تشریع امنیت برای مهمانان و زائران و راکعان و ساجدان و عاکفان، به خلیل خود حضرت ابراهیم (ع) چنین دستور داد: وَأَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالًا وَعَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ. ⁽³⁾هدف از این اعلان عمومی، فراخوانی کسانی بود که توان حضور را به طور متعارف دارند.

ثانیاً، وقتی همگان از باختر و خاور، از شمال و جنوب و از دور و نزدیک آمدند و در گردهمایی سراسر شرکت کردند، نوبت به اذان و اعلان محمدی می رسد. از این رو

فرمود: وَأَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَی النَّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الأَکْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِی ءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَرَسُولُهُ. ⁽¹⁾

اعلان پیشین، زمینه ای بود برای اعلان دوم که هدف نهایی ساختن کعبه است. اعلام این هدف نهایی، یعنی رسیدن به توحید، به صورت اعلان تبرّی خدا و رسول اکرم از مشرکان متبلور شده است و تا انسان در روی زمین زندگی می کند وظیفه حج و زیارت بر عهده اوست و تا مشرک در جهان هست اعلام تبرّی از او نیز جزو مهم ترین وظایف حج است. از اینجا ضرورت قیام همه مردم برای تطهیر کعبه مقدس از تولیت طاغیان و سودجویان آشکار می شود؛ دزدانی که امام صادق (ع) درباره آنها فرمود: اگر قائم ما قیام کرده بود ایشان را می گرفت و دستانشان را قطع می کرد و به خواری در کوی و برزن می گدانیدشان و می گفت: اینان سُرّاق الله هستند؛ «أما إِنَّ قائِمَنا لو قَدْ قامَ لَقَدْ أَخَذَهم فَقَطَعَ أیْدِیهَهُم وطافَ بِهم وقالَ: هؤلاءِ سُرّاقُ اللهِ». ⁽²⁾

قیام برا تطهیر کعبه و نجات آن از دست اشرار، آیینی ابراهیمی است که جز بی خردان، از آن روی بر نمی تابند؛ وَمَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّهِ إِبْراهِیمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ. ⁽³⁾از آنجا که رسول اکرم و کسانی که با او ایمان آوردند، به حضرت ابراهیم که خانه خدا را از هر پلیدی و آلودگی پاک ساخت، مقدم تر و سزاوارترند، ⁽⁴⁾امروز بر امت اسلامی است که خانه خدای سبحان را از هر لوث و زشتی پاکیزه سازند. البته منظور، تنها شخص مشرک و بدن مادّی او نیست، تا گفته شود: در حجاز کنونی مشرکی نیست تا در موسم حج از او تبرّی جسته شود! بلکه مراد از تبرّیْ اععلان انزجار از تفکر شرک آلود و تمدن باطلِ شرک زادگان و استعمار ظالمانه ملحدان و استثمار طاغیانه مادّین و استعباد بی رحمانه مستکبران و

استحمار سامری گونه اسرائیلیان و استضعاف مکّارانه ابرقدرت هاست. مهم ترین جلوه گاه های این امر و قله های این نهضت جهانی، که مسلمانان در آن باید حرمت خدای تعالی را پاس دارند و به عزت حق، سرافرازی جویند و به قوت او خود را تقویت کنند و به قدرت او نیرو بگیرند و به الخاق الهی متخلّق شوند تا مورد ستم قرار نگیرند، حج است که هجرت به سوی خداست و مردم برای انجام آن از نقاط مختلف دنیا به سوی آن می آیند.

تذکر: در فصل دوم از بخش دوم، در پایان بحث از امنیت تکوینی و تشریعی حرم نیز به نکته ای در این باره اشاره خواهد شد.

بخش دوم: اماکن حج

فصل یکم: میقات

وجوب احرام در میقات

بخش دوم: اماکن حج

فصل یکم: میقات

وجوب احرام در میقات

یکی از امور مهم در حج و عمره، ⁽¹⁾

«عُمره» در لغت به معنای زیارت است و «اعتمَرَ» یعنی «زارَ» مجمع البحرین، ج 2، ص 1270 عمر و چون زیارت، باعث آبادانی زیارتگاه است از زیارت بیت الله الحرام به عنوان عمره و اعتمار یاد شده است.

حج و عمره، اعمالی تعبدی است نه توصلی؛ چنان که این نکته از کلمه «لله» در آیه شریفه: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ سوره بقره، آیه 196 استفاده می شود. البته این اعمال تعبدی، منافعی نیز در بر دارد؛ وَأَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالًا وَعَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ* لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ سوره حج، آیات 27- 28 و اینْ منافی با تعبدی بودن، یا مستلزم توصلی بودن آنها نیست.

حج سه قسم است: تمتع، قِران و افراد. حج تمتع از دو عبادتْ ترکیب یافته است: یکی عمره تمتع و دیگری حج تمتع. عمره تمتع بر حج تمتعْ مقدم است و پنج جزء دارد: یکم، احرام. دوم، طواف کعبه. سوم، نماز طواف. چهارم، سعی بین کوه صفا و مروه. پنجم، تقصیر، یعنی گرفتن قدری از مو یا ناخن.

حج تمتع دارای سیزده عمل است: یکم، احرام بستن در مکه. دوم، وقوف به عرفات. سوم، وقوف به مشعرالحرام. چهارم، انداختن سنگریزه به جمره عقبه در منا. پنجم، قربانی در منا. ششم، تراشیدن سر یا تقصیر کردن در منا. هفتم، طواف زیارت در مکه. هشتم، نماز طواف. نهم، سعی بین صفا و مروه. دهم، طواف نساء. یازدهم، نماز طواف نساء. دوازدهم، ماندن در منا شب های یازدهم و دوازدهم. برخی حج گزاران شب سیزدهم را نیز باید در منا بمانند. سیزدهم، رمی جمرات سه گانه در روزهای یازدهم و دوازدهم. اشخاصی که شب سیزدهم در منا مانده اند روز سیزدهم نیز باید رمی جمرات کنند.

عمره مفرده افزون بر اعمالی که برای عمره تمتع ذکر شد دو عمل واجب دیگر نیز دارد: یکی طواف نساء و دیگری نماز طواف نساء. این دو عمل باید پس از تقصیر یا حلق انجام شود.

برای شناخت اجزا، شرایط و احکام هریک از اعمال یاد شده به کتاب های مناسک حج مراجعه شود.

و عمره که خداوند بدان امر فرمود ⁽¹⁾احرام بستن از میقات های منصوص است؛ «مِنْ تَمامِ الحَجِّ والعُمْرَهِ أنْ تُحْرِمَ مِنْ المَواقِیتِ ...». ⁽²⁾

«میقات» مکان خاصی است که رسول اکرم براساس وحی الهی آنها را برای اقلیم های خاص تعیین کرده است. جالب توجه است که، هنوز اسلام به آفریقا و نیز به شام و عراق نرفته و هیچ کسی در آن دیار به اسلام مشرف نشده بود، بلکه طبق برخی از نقل ها هنوز شهرهای رسمی و معروف عراق پدید نیامده بود که رسول گرامی برای مردم آن مناطق یا کسانی که از اقلیم ها وارد حرم می شدند میقاتْ معیّن کرد. ⁽³⁾

میقات های منصوص، پنج یا شش جاست لیکن مواضعی که احرام حج یا عمره در آنجا صحیح است تقریباً به ده مکان می رسد. میقات های منصوص، این ویژگی را دارند که تنها محلّ شایسته احرام در مرحله حدوثِ آنْ است و تقدیم احرام بر آنها یا تأخیر احرام از آنها جایز نیست، مگر در حال ضرورت یا نذر یا ادراک احرام ماه رجب. شایان توجه است که، نه تنها ورود به حرم بدون احرام جایز نیست، بلکه عبور از میقات برای کسی که قصد ورود به حرم دارد، بدون احرام جایز نیست.

میقات همانند مواقف معیّن دیگر (عرفات، مشعر و منا) قابل تغییر نیست و اگر بر اثر توسعه شهر یا روستا جزء شهر یا روستا قرار گیرد، حکم خاص خود را خواهد داشت؛ مثلًا

«تنعیم» که یکی از مواقیت عمره است و قبلًا خارج از محدوده مکه بوده، گرچه هم اکنون براثر توسعه شهر مکه، جزء آن قرار گرفته است، لیکن از وصف میقات بودن بیرون نمی آید.

از نصوص وارد در تبیین میقات، نکات فراوانی استفاده می شود که در اینجا به برخی از آنها اشاره می شود:

تذکّر: گرچه برای میقاتْ حرمتی ویژه است لیکن همه آن موقعیت برای آن است که جایگاه احرام است و چون اساس اسلام بر سهولت و سمْحه بودن است، مخصوصاً حج و عمره که به لحاظ عدم تکرار روزانه، همچون نماز نیست تا احکام آنها نزد همگان روشن باشد، از این رو اگر کسی بر اثر قصور یا غفلت یا ذهول و سهو و نسیان، از میقات محرم

نشد و وارد حرم شد و همه اعمال حج یا عمره را بر اساس ضوابط معهود خود انجام داد و در پایان عمل متوجه شد که احرام نبسته، همه اعمال او صحیح است و به اعاده یا قضا نیازی ندارد.

فصل دوم: حرم الهی

اشاره

«حرم» محدوده ای مشخص است که فاصله مرز آن تا کعبه در جهات گوناگون، متفاوت است. حرم از سمت شمال و شمال غربی، به «مسجد تنعیم» در راه مدینه، از جنوب و جنوب متمایل به شرق، به «اضائه اللبن» در مسیر یمن، از شرق و شرق متمایل به جنوب، به «جعرانه» در نزدیکی سرزمین منا و مشعرالحرام و در راه طائف، و از غرب و غرب متمایل به شمال، به «حدیبیه» در مسیر جده محدود است. برای تشخیص حدود حرم، در اطراف مکه نشانه هایی نصب شده است.

حضرت امام علی بن موسی الرضا (ع) در پاسخ به این سؤال که چرا نسبت حدود حرم به کعبه متفاوت و در برخی جهات نزدیک و در بعضی دیگر دورتر است؟ فرمود: پس از هبوط آدم (ع) خداوند در موضع کعبه یاقوت سرخ رنگی قرار داد که حدود حرم براساس شعاع تابش نور آن یاقوت است؛ «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لَمَّا أَهْبَطَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّهِ هَبَطَ عَلَی أَبِی قُبَیْسٍ فَشَکَا إِلَی رَبِّهِ الْوَحْشَهَ وَأَنَّهُ لَا یَسْمَعُ مَا کَانَ یَسْمَعُهُ فِی الْجَنَّهِ فَأَهْبَطَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَیْهِ یَاقُوتَهً حَمْرَاءَ فَوَضَعَهَا فِی مَوْضِعِ الْبَیْتِ فَکَانَ یَطُوفُ بِهَا آدَمُ فَکَانَ ضَوْؤُهَا یَبْلُغُ مَوْضِعَ الْأَعْلَامِ فَیُعَلَّمُ الْأَعْلَامُ عَلَی ضَوْئِهَا وَجَعَلَهُ اللَّهُ حَرَماً». ⁽¹⁾این مطلب به گونه ای دیگر از امام باقر (ع) نقل شده است. طبق این نقل، خدای سبحان به جبرئیل (ع) فرمان داد تا برای تسکین آدم و حوّا نزد آنها رفته، آنها را در خیمه ای بهشتی سُکنی دهد، «فَاهْبِطْ عَلَیْهِمَا (آدم و

حوّاء) بِخَیْمَهٍ مِنْ خِیَمِ الْجَنَّهِ ... وَانْصِبِ الْخَیْمَهَ عَلَی التُّرْعَهِ». امام باقر (ع) در ادامه این حدیث شریف، در بیانی نزدیک به مفاد ذیل روایت قبل فرمود: «التُّرْعَهُ مَکَانُ الْبَیْتِ ... وَکَانَ عَمُودُ الْخَیْمَهِ قَضِیبَ یَاقُوتٍ أَحْمَرَ فَأَضَاءَ نُورُهُ وَضَوْؤُهُ جِبَالَ مَکَّهَ وَمَا حَوْلَهَا ... فَهُوَ مَوَاضِعُ الْحَرَمِ الْیَوْمَ مِنْ کُلِّ نَاحِیَهٍ مِنْ حَیْثُ بَلَغَ ضَوْءُ الْعَمُودِ ... فَجَعَلَهُ اللَّهُ حَرَماً لِحُرْمَهِ الْخَیْمَهِ وَالْعَمُودِ لِأَنَّهُمَا مِنَ الْجَنَّهِ». ⁽¹⁾

امنیت حرم

حضرت ابراهیم که شیخ انبیای ابراهیمی (علیهم السلام) است سنت و سیرتی احیاکننده داشت لیکن برخی از کارها و برخی از نیایش های آن حضرت از جوامع الکلم محسوب می شود. درخواست بلد شدن، امن مطلق شدن، مجمع ثِمارهای متنوع از اقطار عالم شدن و پیش بینی امّ القری شدن سرزمین غیر ذی زرع و ضرع مکه، کلمه جامعی بود در تأسیس نظام توحید و گسترش بستر ایمان و عمل صالح و توسعه همه جانبه معارف اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی؛ زیرا اگر جایی فقط برای ساکنان همان سرزمین امن باشد هرگز ام القری نخواهد شد؛ زیرا نواحی آن مکانْ امن نیست و رهزنان بیابانی جلو هرگونه ارتباطی را خواهند گرفت و بدین سبب تردّد مردم اطرافْ به این منطقه ممنوع خواهد بود و محصول نواحی دور و نزدیک به آنجا نمی رسد و سَوْق رسمی نخواهد داشت.

حرم الهی و سرزمین مکه می تواند رسالت جهانی شدن و جهانی سازی صحیح را بر عهده گیرد؛ زیرا اولًا، جنبه ام القری بودن آن تأمین، تابع بودن نواحی آن تضمین و اشتیاق تردد مردم به آنجا بیمه شده است. ثانیاً، کانون توحید، یعنی کعبه را نیز که هم قبله و هم مطاف است در بر دارد. ثالثاً، ندای معمال کعبه، حضرت ابراهیم (ع) به دستور خدای سبحان که صاحب خانه است، به لزوم حضور در ساحت این خانه برای حج و عمره به سمع مردم جهان رسیده و فضیلت فراوانی برای امثال این دستور الزامی ثابت است.

راز تقدیم امنیت بر دعوت به حج و عمره و بر جلب میوه های نواحی نزدیک و دور این

است که، امنیت دلپذیرترین نعمت فردی و اجتماعی است و در سایه آن سایر برکاتِ مفقودْ موجود می شود. چنان که با فقدان آن، همه نعمت های موجود از دست می رود.

از بارزترین مصادیق امنیت، امنیت فکری و ثقافی و مناظرات سالم فرهنگی است؛ زیرا گفتمان، تضارب آرا، تحمل اندیشه های علمی و منصفانه متفکران دگراندیش سهمی بسزا در روشن شدن حق و محو باطل دارد. از این رو، هم معمار کعبه، حضرت ابراهیم (ع) در مناظرات علمی پیشگام و در جدال احسن الگو و بالأخره در همه سجایای بزرگ اخلاقی امام و پیشوا بود و هم امامان معصوم دیگر از دوده طاها و اسره یاسین (علیهم السلام) جوار کعبه را مدرسه حکمت و معهد جدال احسن می دانستند.

نکته: همان گونه که اصل کعبه در عصر حضرت آدم صفی (ع) بود و رفته رفته منهدم و متروک شد و حضرت خلیل الرحمان (ع) به خدای سبحان آن را بنا کرد، امنیت آن سرزمین نیز طبق برخی از شواهد روایی، قبلًا ثابت بود، تدریجاً رخت بربست و مجدّداً به دعای حضرت خلیل تأمین شد. در اینجا عنایت بر این نکته مهم است که، به دعای حضرت ابراهیم (ع) امنیت مکه حاصل شد، نه امنیت کعبه. امنیت کعبه به درخواست حضرت ابراهیم (ع) نبود بلکه خداوند ابتداءً آن را مَثاب، مطاف، قبله و امن قرار داد.

امنیت حرم دو قسم است: تشریعی و تکوینی. دو مبحث آینده، هر یک عهده دار شرح قسمی خاص از آن است.

امنیت تکوینی

سرزمین مکه به ظاهر باید فاقد امنیت می بود؛ زیرا از یک سو خویِ مردم حجاز تجاوزگری و غارتگری بود و از سوی دیگر از علم، فرهنگ، کشاورزی، دامداری و صنعت بی بهره بودند و اصولًا مردمِ بی فرهنگِ گرسنه، غارتگر می شوند، لیکن با این همه، خداوند می فرماید: ما مکه را هم محلّ امن و هم با برکت قرار دادیم؛ أَ وَ لَمْ نُمَکِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً یُجْبی إِلَیْهِ ثَمَراتُ کُلِّ شَیْ ءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا. ⁽¹⁾همچنین فرمود: هرکس بدان داخل شود در

امان است: وَمَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً ⁽¹⁾

و بنابر همین اصل، قریش متنعم شد و خداوند آنان را از گرسنگی رهانید و از ترس ایمن ساخت: أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ. ⁽²⁾

خدای سبحان درباره امنیت تکوینی حرم می فرماید: برخی اهل مکه می گویند: اگر ما به تو ایمان بیاوریم، کافران ما را از سرزمین خودمان بیرون کرده، آواره می شویم. آیا اینان نمی دانند که ما که را امن قرار دادیم؟؛ وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدی مَعَکَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أَ وَ لَمْ نُمَکِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً. ⁽³⁾همچنین می فرماید: با اینکه در اطراف مکه آدم ربایی فراوان است ما سرزمین مکه را حرم امن قرار دادیم- نه اینکه ساکنان حرم الهی و مکه انسان هایی صالح اند یا رهزنان مهاجم گرچه نسبت به شهرها و اشخاص دیگر پرده دری دارند لیکن حرمت حرم را پاس می دارند-؛ أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَیُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ. ⁽⁴⁾از آنجا که اختطاف و ربوده شدن امری تکوینی است، پس امنیت مقابل آن نیز امری تکوینی است.

از آیات مذکور که مربوط به عصر جاهلیت است به خوبی استفاده می شود هک خطر غارت، آدم ربایی و رهزنی که در خارج حرم بود در محدوده آن نبوده است. حکم امن تشریعی پس از اسلام آمده است و قرآن کریم امنیتی را که از دوران جاهلیت تا زمان اسلام ادامه داشت و همچنان تداوم دارد، به عنوان سند ذکر می کند.

امام صادق (ع) درباره امنیت حرم فرمود: هرکس به حرم پناه بَرد در امان است و هر گنهکاری داخل کعبه شود و بدان پناه ببرد، از خشم خدا در امان است و هر حیوانی که وارد حرم شود از هرگونه تهدید یا آزاری در امان است، تا زمانی که از حرم بیرون رود؛ «مَنْ دَخَلَ الْحَرَمَ مِنَ النَّاسِ مُسْتَجِیراً بِهِ فَهُوَ آمِنٌ مِنْ سَخَطِ اللَّهِ وَمَنْ دَخَلَهُ مِنَ الْوَحْشِ وَالطَّیْرِ کَانَ آمِناً مِنْ أَنْ یُهَاجَ أَوْ

یُؤْذَی حَتَّی یَخْرُجَ مِنَ الْحَرَمِ». ⁽¹⁾

باید توجه داشت که، اعلام امنیت سرزمین مکه بدین معنا نیست که هر کسی بتواند آزادانه با میل خود در آن مکان رفتار کند؛ زیرا خداوند سبحان درباره سرزمین دیگری که مردم آن در امنیت بودند، اما بر اثر کفران نعمت، فراوانی روزی آنها از میان رفت و گرسنگی و ناامنی جایگزین آن شد، می فرماید: وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْیَهً کانَتْ آمِنَهً مُطْمَئِنَّهً یَأْتِیها رِزْقُها رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِما کانُوا یَصْنَعُونَ. ⁽²⁾

بنابراین، معنای امنیت تکوینی حرم این نیست که در آنجا کشتار نمی شود، بلکه خداوند آن سرزمین را براساس لطف خاص خود مأمن قرار داده است، لیکن اگر مردم آنجا بیراهه رفتند، خداوند آنها را به قهر خود می گیرد. ویژگی مکه این است که ممکن نیست حکومتی بتواند در آن، سالیان متمادی ظالمانه حکمرانی کند. البته ممکن است حکومتی در حجاز با عصامه قرار دادن شهری مانند ریاض برخی از ظلم های فردی یا اجتماعی را مرتکب شود لیکن در مکه از ظلم ملحدانه که صبغه کفر داشته باشد اجتناب کند؛ زیرا آنچه در آیه شریفه وَمَنْ یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ ⁽³⁾

نسبت به آن تهدید شده ظلم الحادی است، نه غیر آن و درباره حرم است، نه خارج از آن. ظلم حقوقی به اشخاص حقیقی یا حقوقی غیر از ظلم ملحدانه است که الحاد و کفر را به همراه دارد.

حاصل اینکه، مکه مانند بهشت نیست که هیچ کژی و خلافی در آن واقع نشود ⁽⁴⁾لیکن با اینکه احکام دنیا را دارد، از بسیاری جهات با مکان های دیگر متفاوت است. از جمله اینکه هر کس از روی کفر و ظلم، نسبت به آن قصد سوء کند، به عذابی دردناک گرفتار می شود. ⁽⁵⁾

درخور ذکر اینکه، امنیت تکوینی حرم، به لحاظ مکه نِسْبی و به لحاظ کعبه نَفْسی است. یعنی ممکن است خداوند برای تنبیه کافران و تبهکاران گاهی آنها را در همان مکه کیفر دهد لیکن هیچ کس نمی تواند با اصل کعبه که قبله و مطاف مسلمانان است مبارزه کند و اگر معاندان در برخی از مقاطع تاریخی، کعبه را ویران کرده اند برای دستگیری متحصنان در آن بود، نه برای مبارزه با خود کعبه. از این رو دوباره به بازسازی آن مبادرت کرده اند.

امنیت تشریعی

دعای حضرت ابراهیم (ع) که در آن از خدای سبحان امنیت و بهره مندی اقتصادی برای سرزمین مکه و ساکنان آن خواسته شده، جامع بین تکوین و تشریع است: رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ. ⁽¹⁾

تنها تکیه گاه امنیت بشر، اشیا، اشخاص، مکان ها و زمان های وابسته به دین است. از این رو خدای سبحان بعضی از سرزمین ها، زمان ها، اشخاص و اشیا را امن اعلام کرد؛ چنان که برای تبیین و تثبیت امنیت همه جانبه حرم و ساکنان و زائران آن، سراسر حج را محترم و از شعائر الهی بر شمرده است؛ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرامَ وَلَا الْهَدْیَ وَلَا الْقَلائِدَ وَلَا آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرامَ یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْواناً. ⁽²⁾بر همین اساس، برای حفظ امنیت و مطابقت تشریع با تکوین، دستورهایی داده شده است، مانند حرمت حمل سلاح در حال احرام جز در صورت ضرورت و نیز حرمت اظهار سلاح در غیر حال احرام که سبب احساس ناامنی در زائران می شود.

امنیت تشریعی حرم هماره محفوظ است و جز همان مقطع محدود فتح مکه، قطع حرمت حرم جایز نیست مگر آنکه مهاجم، حرمت شکنی کرده باشد که در این حال از باب وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ ⁽³⁾

می توان امنیت آنها را سلب کرد؛ وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ

حَتَّی یُقاتِلُوکُمْ فِیهِ.⁽¹⁾

تأکید بر محدودیت ها و حرمت گسترده و امنیت فراگیر حرم و حال احرام، و مصونیت همه جانبه در چهار ماه حرام، اعم از اینکه حج و عمره باشد یا نه، و در ماه هایی که مسافران عازم حج هستند- که در گذشته، گاه سفر حج یازده ماه طول می کشید- بهترین راه برای تربیت مردم و برقراری امنیت است.

شایان توجه اینکه، گرچه نعمت امنیت، بسیار پرارج است لیکن این همه اصرار برای برقراری آن، صاحب نظر هوشیار را متوجه می کند که در آن منطقه باید کاری صورت پذیرد که بدون احساس آرامش میسر نیست و اگر آن کار تنها نیایش و زیارت و طواف و مانند آن بود و هیچ گونه اظهار انزجار از تبهکاران و متجاوزان مطرح نبود، آنها نیز مزاحمتی ایجاد نمی کردند و چنان تأکیدهایی درباره امنیت، لغو می نمود.

تذکر: بخش دیگری از بحث امنیت تشریعی، در ادامه همین فصل، در مبحث «ویژگی های فقهی حرم» خواهد آمد.

ساحت امن ولایت معصومان (علیهم السلام)

به استناد بعضی از روایات، و با توجه به مباحثی که در فصل پنجم از بخش اول کتاب گذشت، آیه شریفه وَمَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً ⁽²⁾

به این معناست که هرکس به حوزه اعتقاد و التزام به ولایت و امامت داخل شود در امان است. برپایه این گونه روایات، اطلاق آیه شریفه یاد شده مراد نیست؛ زیرا گاه ممکن است ملحدان و صاحبان عقاید باطل نیز به درون کعبه روند، در حالی که اینان در امان نیستند، بلکه آن گونه که امام صادق (ع) فرمود: مراد کسانی هستند که هم به حق امامان معصوم (علیهم السلام) عارف باشند و هم جایگاه والای کعبه را بشناسند. چنین افرادی اگر داخل کعبه شوند از گناهان خود پاک شده و دنیا و آخرت آنان کفایت خواهد شد؛ «مَنْ دَخَلَهُ وَهُوَ عارِفٌ بِحَقِّنا کَما هُوَ عارِفٌ لَهُ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ وکُفِیَ

همَّ الدُّنیا والآخِرهِ». ⁽¹⁾

در روایتی دیگر امام صادق (ع) در ضمن مناظره ای از ابوحنیفه پرسیدند: منظور از سِیرُوا فِیها لَیالِیَ وَأَیَّاماً آمِنِینَ ⁽²⁾

چیست؟ ابوحنیف گفت: گویا مراد پیمودن فاصله بین مکه و مدینه باشد. امام صادق (ع) جواب نقضی داده و فرمود: پس رهزنی هایی که بین مکه و مدینه صورت می گیرد چیست؟ ابوحنیفه عاجزانه ساکت شد. آنگاه امام صادق (ع) فرمود: مراد خداوند از وَمَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً کدام نقطه از زمین است؟ ابوحنیف عرض کرد: مراد کعبه است. امام صادق (ع) فرمود: پس چگونه برای ابن زبیر که در کعبه متحصن شده بود، آنگاه که حَجّاج کعبه را به منجنیق بسته و ویران کرد و او را گرفت و کشت، امن نبود؟ ابوحنیف ساکت شد. آنگاه ابوبکر حضرمی به امام صادق (ع) عرض کرد: جواب این دو سؤال چیست؟ آن حضرت فرمود: هنگامی که قائم آل محمد (علیهم السلام) ظهور کند همه این راه ها امن خواهد شد و هرکس با او بیعت کند و در جمع سپاهیان او درآید در امان خواهد بود؛ «سِیرُوا فِیها لَیالِیَ وَأَیَّاماً آمِنِینَ مَعَ قائِمِنا أَهْلَ الْبَیْتِ وَأَمّا قُولُهُ تَعالی: مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً فَمَنْ بایَعَهُ وَدَخَلَ مَعَهُ وَمَسَحَ عَلی یَدِهِ وَدَخَلَ فی عَقْدِ أَصحابِه کانَ آمِناً». ⁽³⁾البته مراد، امن مطلق (تکوینی و تشریعی) است.

ویژگی های فقهی حرم

محدوده حرم خصوصیات فقهی فراوانی دارد که در اینجا به برخی از آنها اشاره می شود:

و بر مسلمانان واجب است آن مکان را تنزیه کرده و آن را طرد کنند. ⁽²⁾

اهتمام به رعایت حریم حرم الهی بدان حدّ است که سماعه بن مروان می گوید: شخصی به من بدهکار بود، پس از زمانی طولانی بی خبری از وی، او را در مسجدالحرام در حال طواف دیدم. در این حال از امام صادق (ع) پرسیدم: آیا اکنون تقاضای مالم را بکنم؟ آن حضرت فرمود: نه، حتی به او سلام نیز نکن (مبادا شرمنده شود!) و او را نترسان تا آنگاه که از حرم بیرون رود؛ «لا، لاتُسَلِّمْ عَلَیهِ وَلا تُرَوِّعْهُ حتّی یَخْرُجَ مِنَ الْحَرَمِ». ⁽³⁾

». فقال: «هذا هو فی الحَرَمِ وقالَ: فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَی

الظَّالِمِینَ. ⁽¹⁾

به مقتضای فَمَنِ اعْتَدی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدی عَلَیْکُمْ اعدام قاتل، واجب و اهانت وی حرام است لیکن در اینجا اهانت او راجح است؛ زیرا او حرمت ها و مقدسات را نادیده گرفت و گرامی نداشت، پس نباید او را محترم شمرد.

کعبه، به منزله حیثیّت مسلمانان است، از این رو همه موظف اند حرمت آن را حفظ کنند. حرمت کعبه چنان مایه حرمت حَرم شد که فقها از سکونت در حرم پروا داشتند! زیرا در ارتاک هرگونه گناهی در آنجا، حتی در زدن خدمتگزارْ احتمال «الحاد» می دادند و در نتیجه خطر تعذیب الهی را پیش بینی می کردند، که وَمَنْ یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ ⁽²⁾

و این نه به معنای کراهت زندگی در آن مکان مقدس، بلکه به معنای هراس از رعایت نکردن حقوق آن حَرم والای الهی است.

فصل سوم: مکه

الگوی مدینه فاضله

برخی از زمان ها و زمین ها ممکن است به استناد ریشه ای که در مخزن الهی دارند خصوصیتی داشته باشند که ازمنه و اراضی دیگر فاقد آن هستند لیکن ظاهراً احترام زمان به متزمّن و حرمت مکان به متمکّن است. از این جهت مکه می تواند بهترین سرزمین باشد؛ زیرا از دیرباز مهد توحید، کانون وحی، پرورش، پیدایش، رویش و نمایش انبیا و اولیای فراوانی بود که آخرین بخش آن به توحید ناب و هبوط قرآن و صعود حضرت ختمی مرتبت به مقام منیع نبوت نهایی و رسالت پایانی است. افزون بر این، مکه حاوی بیت شریف و مکان نهایی آن است و بدین لحاظ از دیرباز مورد تقدیس بود. بر این اساس، مدینه نیز که نظیر مکه مهبط وحی و محل نزول بسیاری از سوره های قرآن حکیم بود و حکومت اسلامی در آن پایگاه نظام مند شد و قرآن کریم مردم آن منطقه را به عنوان انصار دین خدا و دوستان مهاجران در راه خدا معرفی کردند، ⁽¹⁾شایسته آن بود که مورد دعای حضرت ختمی مرتبت قرار گیرد ⁽²⁾و به صورت حرم خاص درآید. البته برکت مدینه مادامی است که مردم آن حافظ اصول اعتقادی و مبانی اخلاقی و فروع فقهی باشند.

مکه، امّ القُری ⁽¹⁾و الگوی مدینه فاضله است. ابراهیم خلیل الرحمان (ع) بنیانگذار کعبه و معمار تمدّن، اساس مدینه فاضله را بر چهار رکن و حول یک محور مرکزی تنظیم و آنها را از خداوند درخواست کرد. دعای آن حضرت در این بار چنین بود:

؛ زیرا تحقق مدینه فاضله در سایه «گرایش دل های مردم به رهبران سیاستمدار و فرزانه» آن است. صِرف امنیت و نیز فراوانی نعمت، در عین لازم بودن، برای حضور مردم کافی نیست؛ زیرا همین امنیت و وفور نعمت در اقلیم های دیگر یافت می شود، بلکه عمده گرایش مردمی و انعطاف توده انسان ها و کشش قلوب آنان جلب ثمره دل ها، یعنی محبت ⁽⁶⁾است. از این رو حضرت ابراهیم (ع) ضمن دعاهای قبلی راجع به امنیت و اقتصاد، گرایش دل های عده ای از مردم را از خداوند طلب کرد.

حضرت ابراهیم (ع) که پیش از این، تحقق پدیده ای به ظاهر ناممکن (صاحب فرزند شدن در پیری) را مشاهده کرده بود، با این باور که اراده خداوند بر همه امور فایق است، به درگاه خداوند عرض کرد: خدایا! این سرزمین غیرقابل کشت را شهری امن قرار ده؛ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً. ⁽¹⁾مدتی بعد که عده ای از دور و نزدیک آمدند و شهر مکه پدید آمد، همان خواسته را به گونه ای دیگر در دعای خود آورد و گفت: رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً. ⁽²⁾آنگاه چنان این بلد امن شد که امنیت صفت مشهور آن شد و خدای سبحان از مکه به عنوان بلد امین یاد فرمود: وَهذَا الْبَلَدِ الأَمِینِ. ⁽³⁾

شایان توجه است که، «غیر ذی زرع»، غیر از موات و بائر و لم یزرع است؛ زیرا معمولًا مواتْ قابل احیاست، چنان که بائر قابل دائر شدن و لم یزرع قابل کشت است. اما غیر ذی زرع، نه اقتضای کشت و زرع در آن هست و نه می توان آن را با اسباب و تجهیزاتْ معمور کرد؛ زیرا به ظاهر از هیچ گونه زمینه مساعد و مناسب طبیعی برخوردار نیست. البته ممکن نبودن کشت زمین غیر ذی زرع، نسبت به علل طبیعی است اما نسبت به اراده خدای سبحان همه غیرممکنات عادی، قابل تحقق است.

خدای سبحان درباره چگونگی تأمین اقتصادی مکه فرمود: چنین نیست که ما از راه غیب، نیازهای اقتصادی مؤمنان مکه را تأمین کنیم، بلکه ثمرات و میوه های خوب را از مناطق گوناگون به مکه منتقل می کنیم؛ یُجْبی إِلَیْهِ ثَمَراتُ کُلِّ شَیْ ءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا. ⁽⁴⁾اکنون ریزش ثمرات به سرزمین بی زرع و ضرع مکه به گونه ای است که محصولات گوناگون را از سراسر عالم در همه فصول حج و عمره به آنجا می آورند.

توضیح اینکه، اولًا ماه های حج، قمری است، نه شمسی. از این رو در طی سال ها گونه گون می شود. ثانیاً، زمین کُرَوی و تفاوت اقلیم های سردسیر و گرم سیر آن متنوع است.

ثالثاً، ذوق، ابتکار و فن آوری مردم شهرها در پدیدآوردن مصنوعات، متفاوت است. از این رو محصولات فراوان و متنوع در همه فرصت های مناسب حج و عمره در مکه به دعای حضرت ابراهیم (ع) و در مدینه به دعای رسول اکرم یافت می شود و همان گونه که زائران کعبه بر هر مَرکبِ فربه و ضامِر و از هر اقلیمِ هامون و فَجّ خود را به حرم می رسانند، صاحبان کالای تجاری، اعم از کشاورزی، دامی و صنعتی، محصول خود را به مکه منتقل می کنند.

بنابراین، همان گونه که مراد از «اکل» در مواردی همچون لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ ⁽¹⁾

و إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً إِنَّما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً ⁽²⁾

مطلق تصرف در خوراکی ها و غیر آن است، نه خصوص اکل مصطلح، مراد از أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ ⁽³⁾

نیز تنها تأمین غذایی در حدّ رفع گرسنگی نیست، بلکه منظور این است که خداوند همه نیازهای اقتصادی آنان را تأمین کرده است؛ زیرا اگر ملتی از غذای لازم برخوردار باشد اما از جهت مسکن، دارو و درمان، لباس، فرش و دیگر لوازم زندگی محروم باشد همواره هراسناک و اندوهگین است و چنین وضع رقّت باری با پیام این آیه هماهنگ نیست. پس مقصود آیه، تضمین تام اقتصاد و مانند آن است. چنان که جمله دیگر این آیه، یعنی آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ ⁽⁴⁾

ناظر به برقراری امنیت همه جانبه و تأمین کامل امنیت است.

تذکر: 1. منشأ امنیت اقتصادی و اجتماعی مکه و فراوانی نعمت آن، تکوین است، نه خصوص تشریع. گواه و مؤید این سخن آنکه، این مطلب در سوره های قصص، عنکبوت و قریش، مطرح شده، که همه از سُوَر مکّی اند و حج اسلامی که ممکن است منشأ امنیت و برکت مزبور دانسته شود در مدینه و سال ها پس از نزول سوره های مذکور، تشریع شد.

تضییق و نفی ارتزاق غیرمؤمن نیست بلکه قصور در شمول دارد. یعنی نسبت به کافران دعا نکرد، نه اینکه آنان را نفرین کرد.

برخی ویژگی های فقهی مکه

می آیند. ⁽¹⁾

امام صادق (ع) فرمود: معاویه بن ابی سفیان اولین کسی بود که برای خانه های مکه در گذاشت و مانع استفاده یکسان و رایگان زائران و ساکنان شد؛ «... فَمَنَعَ حاجَّ بَیْتَ اللهِ ما قالَ اللهُ عَزَّ وجلَّ: سَواءً الْعاکِفُ فِیهِ وَالْبادِ. وکانَ النّاسُ إذْ قَدِمُوا مَکَّهَ نَزَلَ البادِی علی الْحاضرِ حتّی یَقْضِیَ حَجَّهُ». ⁽²⁾

سرّ کراهت اقامت طولانی مدت در مکه که در روایت مزبور سبب قساوت قلب دانسته شده، ظاهرآع این است که حقوق عظیم آن محدوده رعایت نمی شود و رفته رفته پایه سستْ عهدی و دلْ مُردگی چیره خواهد شد. البته زائر مجاور که رعایت حقوق حرم را فراموش نکند از فیض عظیمی برخوردار می گردد؛ زیرا اقامت در حرم بهتر از خروج از آن است. ⁽⁴⁾

فصل چهارم: مسجدالحرام

حرمت ویژه مسجدالحرام

همه مساجد، به ویژه مسجدالحرام، از حرمتی خاص برخوردار است. ⁽¹⁾مسجدالحرام حاوی بیت الله الحرام و مکان نهایی آن بیت شریف ⁽²⁾و نقطه شروع اسراء و معراج است. ⁽³⁾

مکان حج و زیارت، همچون موسم و زمان آن، حرام و محترم است و از همین رو قتال ابتدایی در آن حرام است، ولی از آن جهت که قصاص، اختصاص به نَفْس یا طَرف ندارد، بلکه در نقض حرمت و هتک احترام ها نیز قصاص است؛ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ ⁽⁴⁾

، خداوند سبحان می فرماید: اگر دشمنان، حرمت مسجدالحرام را نقض کرده و در آنجا با شما جنگیدند در همان جا دفاع و نبرد کنید؛ وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّی یُقاتِلُوکُمْ فِیهِ فَإِنْ قاتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ کَذلِکَ جَزاءُ الْکافِرِینَ. ⁽⁵⁾

روشن است که حرمت مسجدالحرام به احترام کعبه است، چنان که به احترام کعبه و مسجد، مکه و به احترام آن سه، حرم الهی محترم است، لیکن از آنجا که همه این حرمت ها

برای اسلام است، فرمان داده شد که اگر مشرکان در خود مسجدالحرام برای از بین بردن اسلام به شما حمله کردند در همان جا آنها را بکشید.

در فصل پنجم از بخش اول، در بحث از «منشأ حرمت و عزت کعبه» توضیح این نکته گذشت که حرمت هایی که برای حرم، مکه، مسجدالحرام و کعبه است به امامی که خداوند او را به ولایت برگزیده، و از او به حق مطلق، یعنی خدای تعالی منتهی می شود.

سرپرستی مسجدالحرام

مراکز مهم دینی را جز پارسایان شجاع و مدبّران آگاه کسی حق ندارد اداره کند. به لحاظ اهمیت خاص کعبه و نیز مسجدالحرام و حرم امن الهی، قرآن کریم تصّدی امور آنها و شرایط تولیت و موانع آن را صریحاً بیان کرد تا «صالحانِ شایسته»، تشویق و «طالحانِ نالایق» طرد گردند و امانت های الهی به اهلش سپرده شود.

تعیین سرپرست خانه خدا فقط در اختیار خداوند است. در آیه کریمه ما کانُوا أَوْلِیاءَهُ إِنْ أَوْلِیاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ ⁽¹⁾

به عزل، بلکه انعزال تبهکاران از تولیت مسجدالحرام و به نصب متقیان جهت سرپرستی آن اشاره شده است؛ زیرا تبهکار نسبت به معبد الهی هم منصرف است و هم صارف، هم نائی است و هم ناهی. اما پارسایان در آستانه معبد خدا هم بنده حقّ اند و هم دعوت کننده به آن.

سرپرستی و تولیت مساجد، حقّ الناس نیست، بلکه حکم الهی و حق خاص خداست که بر مردان باتقوا جعل و الزام شده است. از همین رو برای تولیت حرم، که خداوند آن را در انحصار افراد و گروه خاصی قرار نداده است، باید متقیان از سراسر کشورهای اسلامی فرمان خدا و امر غیبی او را امتثال کرده، در اداره حرم نقش داشته باشند.

سرّ اساسی این مطلب، آن است که کعبه، که منشأ احترام و حرمت مسجدالحرام و حرم الهی است، همانند آثار باستانی اقوام و ملل خاص نیست تا گروه مخصوصی حراست آن را بر عهده داشته باشند. اگر کعبه در ردیف آثاری همچون دیوار چین و اهرام مصر و مانند آن بود، محور گردهمایی معنوی مسلمانان سرسر گیتی در طول تاریخ نمی شد.

از آیه شریفه بَوَّأْنا لإِبْراهِیمَ مَکانَ الْبَیْتِ ⁽¹⁾

و از حدیث بیانگر سرّ تربیع کعبه ⁽²⁾بر می آید که ساختار کعبه، مکان آن و سایر امور وابسته به آن از ناحیه وحی بود. افزون بر این، بشر عادی در آن مراسم وجود یا حضور نداشت تا در مهندسی یا معماری آن دخالت کند و حضرت ابراهیم (ع) با وحی الهی عهده دار آن شد. پس کعبه در همه ابعاد هنری، صناعی، ابزارها، نقشه ها و سرزمین، از وابستگی به غیر خدا منزّه و از پیوستگی به افراد مبرّاست. این بنای مقدس، اولین بنایی است که به عنوان معبد برای مردم ساخته شده است. ⁽³⁾از همین رو برای توسعه مسجدالحرام می توان بناهای مجاور را، که در حقیقتْ حریم کعبه را غصب کرده است، تخریب کرد. چنان که امام صادق و امام کاظم در رفع توهم غاصبانه بودن چنین تخریبی فرمودند: ... چون بیت الله پیش از همه این بناها بوده و دیگران با غصب حریم آن، در اطراف آن خانه ساختند، بانیان آن ابنیه در حقیقت غاصب اند و تخریب این خانه ها مانعی ندارد؛ «إنَ کانتْ الکَعْبَهُ هِیَ النّازِلَهُ بِالنّاسِ فَالنّاسُ أولی بِفِنائِها وإنْ کانَ الناسُ هُمُ النّازِلِینَ بِفِناءِ الکعبهِ فَالْکَعْبَهُ أولی بِفِنائِها». ⁽⁴⁾

حاصل اینکه، کعبه ارتباطی خاص به شخص یا گروهی ندارد و تابع هیچ قانونی از قوانین مجعول بشری نیست، بلکه تبلور اسلام است؛ زیرا:

اولًا، همانند قرآن کریم و رسول اکرم جز به خداوند به احدی متکی نیست.

ثانیاً، همان گونه که قرآن کریم کلام الله و کتاب الله است و محصول فکری هیچ کس نیست و هیچ فردی توان آوردن همتای آن را ندارد و همان گونه که پیامبراکرم نزد هیچ آموزگاری علم نیاموخت و احدی تعلیم و تزکیه بر او ندارد، از این رو عبدالله و رسول الله است، کعبه نیز در همه جهات، از مِلک و نقشه و مصالح ساختمانی معمار و دستیار آن، متعلّق به ذات اقدس الهی است.

ثالثاً، همان طور که خدای سبحان حقیقت قرآن را از تطاول طاغوتیان و از گزند هرگونه

تحریف حفظ کرده و مصون نگه می دارد، و همان گونه که رسالت رسول اکرم را با اعجازهای گوناگون تثبیت کرد و همچنان ثابت نگه می دارد، کعبه را نیز همواره از گزند ابرهه های گذشته و حال و آینده مصون نگه می دارد.

رابعاً، همان طور که همه مسلمانان عالم باید در حراست قرآن بگوشند و در صیانت شخصیت حقوقی و رسالت نبی اکرم جدیت کنند، واجب است تا در تأمین حرم و تقدیس آن جهاد کنند.

خامساً، همان گونه که صِرف عربی بودن قرآن، یا نزول آن در حجاز، دلیل اختصاص آن به تازی زبانان نیست و صرف آنکه پیامبراکرم در حجاز به سر می بُرده و همان جا رحلت کرده و مزار شریف آن حضرت در همان سرزمین واقع شده است مایه اختصاص آن بزرگوار به قوم عرب یا مردم حجاز نیست، صِرف وقوف بنای کعبه در حجاز و تأمین مصالح آن از مواد اولیه آن سرزمین، سبب اختصاص کعبه به عرب یا مردم حجاز یا دولتمردان آن نیست؛ زیرا اگرچه کعبه از سنگ هایی ساخته شد که پیکر ظاهری آن همانند دیگر سنگهاست لیکن از آن جهت که محاذی عرش خداست و چهار دیوار آن بر نقشه تسبیحات اربعه، یعنی حقیقت تسبیح و تحمید و تهلیل و تکبیر که همگی به توحید باز می گردد، بنا نهاده شده ⁽¹⁾و از سلطه همه ابرسلطان ها عتیق و آزاد است، همانندی نخواهد داشت.

تولیت این بنای مقدس که بر اساس اخلاص و نیز طهارت پایه گذاری شد برعهده مسؤولان پرهیزکار است. اگر امام معصوم (ع) زعامت حکومت را برعهده داشت تحت ولایت معصومانه آن حضرت اداره می شود و گرنه نائب خاص آن حضرت و سپس نائب عام وی کخه همان فقیه جامع شرایط زعامت و رهبری است تولیت آن را برعهده می گیرد و اگر فقیه مدیر و مدبّر تولیت آن را برعهده نداشت نوبت به مؤمنان عادل می رسد.

فصل پنجم: کعبه

جایگاه محوری کعبه

انسان نه از نظر تجرد هستی، همسان فرشتگان است تا از هماهنگی با همنوع خود بی نیاز باشد و نه از جهت مادی همتای حیوان هاست تا نیازی به تبادل نظر و تعاون با همجنس خویش نداشته باشد و نه می تواند بدون تکیه گاه تکوینی، به تشتّت و پراکندگی خاتمه دهد و راز و رمز اتّحاد با همنوع خود را دریابد و با انجام رفتار مناسب به وحدت رو آورد و با شعار قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّی ⁽¹⁾

از هرگونه نقص و عیب برهد و به کمال انسانی برسد.

انسان به جامعه نیازمند است و بدون هماهنگی با دیگران خطوط اصیل سعادت او ترسیم نمی شود. از این رو باید با همنوعان خویش متحد بوده و پیوند او با دیگران نیز باید بر محورهای عینی و تکوینی بوده و سهمی از جاودانگی و ابدیت داشته باشد.

انسان سرمایه سعادت همه جانبه و وحدت گسترده با همه جوامع بشری را به عنوان اصلی «ثابت»، «همسان»، «همگانی» و «همیشگی» در نهاد خود دارد، به طوری که هیچ فرد در هیچ عصر و مصر و نسلی فاقد آن نیست. این دستمایه تکامل تکوینی، همان زبان فطرت توحیدی ⁽²⁾است که بدون نیاز به هرگونه اعتبار و قرارداد و تصویب، توان پیوند انسان ها را دارد. هرگونه پلیدی که با سرشت توحیدی انسان ها مطابق نباشد، اعتباری و زوال پذیر

است. بر همین اساس، در منطق وحیْ انسان فقط با اسلام که دین جهانشمول الهی است و همگان را «همسان»، «همسو»، «همتا»، «همخو»، «هماهنگ» و «همراه» می کند به کمال نهایی خود می رسد. از این رو خدای سبحان اسلام را دین جهانی خود دانسته، جهانیان را به پذیرش آن فراخوانده و خطوط اصیل آن را «کلی»، «دائمی» و «همه جایی» تبیین کرده و از جدایی آن بر حذر داشته و خطر «اعراض از آن» یا «اعتراض بر آن» یا «معارضه با آن» را اعلام کرده و می فرماید: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَکُنْتُمْ عَلی شَفا حُفْرَهٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آیاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ. ⁽¹⁾

محورهای اصیل وحدت

اشاره

انسان در صورتی توان شکوفایی فطرت مشترک و دستیابی به مزایای دین جهانی مشترک را داراست که دارای محورهای اصیل و پایدارِ وحدت بخش باشد. از این رو خدای سبحان قرآن کریم را کتاب همگان و محور فکری و عملی جهانیان اعلام کرد و حضرت رسول اکرم را برای عینیت بخشیدن به احکام قرآن به عنوان اسوه و رهبر عمومی و جهانی معرفی کرد و کعبه مقدس را برای گردهمایی سراسر جهان اسلام، قبله و مطاف عالمیان دانست، تا مسلمانان جهان با داشتن این محورهای اصیل وحدت بخش با یکدیگر آشنا و متحد شوند.

در این فصل به طور خلاصه درباره جهانی بودن این محورها بحث خواهد شد.

1. جهانی بودن قرآن کریم

انسان کامل که سِمت رسالت الهی را دارد و حامل پیام خداست، اگر مظهر اسم اعظم بوده و کامل ترین انسان ها باشد، کتابی را دریافت می کند که کامل ترین کتاب هاست و همه پهنه زمین و وسعت زمان و گستره تاریخ را در بر می گیرد. از همین رو خدای سبحان قرآن را

برای هدایت همگان بر قلب مطهّر رسول اکرم نازل کرد. افزون بر آیات تحدّی که نشانه جهانی بودن قرآن در آیاتی از قرآن مجید، این کتاب به عنوان یادآور همه جوامع بشری شناسانده شده، تا همگان را به عَهد فطرت خویش متذکر شود، همچنین به عنوان دستور آسمانی برای برحذر داشتن همه مردم جهان از هرگونه تباهی معرفی شده است. ⁽¹⁾

همان گونه که دلایل جهانی بودن قرآن، که تبلور دعوت نبی اکرم و معجزه جاویدان اوست، بر عالَمی بودن رسالت آن حضرت نیز دلالت دارد، هر دلیلی که بر جهانی بودن رسالت رسول اکرم دلالت کند بر عالمی بودن قرآن مجید نیز دلالت خواهد داشت؛ زیرا این دو متلازم هم اند و دلیل هر یک بالملازمه دیگری را نیز اثبات می کند.

2. رسالت جهانی رسول اکرم

انسان کاملی که به نحو مطلق خلیفه الله است و کامل تر از او در جهان امکان، کسی نیست، رسالت او چنان وسیع و گسترده است که نه در طول تاریخ بعد از او پیامبری خواهد آمد و نه در عرصه گیتی و همزمان با نبوّت او کسی به پیامبری می رسد. از این جهت او نه تنها از انبیای اولوا العزم به شمار می آید، بلکه خاتم همه پیامبران (علیهم السلام) و پایان بخش اصل نبوت و رسالت است و همه ادله ای که بر «خاتمیّت» آن حضرت دلالت دارد بر «جهانی بودن رسالت» آن حضرت نیز دلالت خواهد داشت.

افزون بر موارد مذکور، در آیاتی از قرآن نیز که ناظر به کلیت و دوام رسالت آن حضرت است، ⁽²⁾رسالت نبی اکرم برای توده انسان ها در همه اعصار و امصار و بدون اختصاص به گروهی خاص تبیین شده است.

3. مرکزیت جهانی و جاودانی

انسان های معتقد به دینی جهانی و کتابی عالمی و پیرو پیامبری همگانی و همیشگی، باید

دارای مرکزی همگانی و ثابت و تغییرناپذیر و محور تبادل نظر سراسری نیز باشند تا از دور و نزدیک در کنار آن گردهم آیند و در آنجا مسائل علمی و عملی طرح گردد و مشکلات سیاسی و اجتماعی بازگو و حل شود و روابط فرهنگی و اخلاقی تحکیم شود، و نیز فواید دیگری که همه آنها را می توان از اطلاق آیه کریمه لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَیَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِی أَیَّامٍ مَعْلُوماتٍ ⁽¹⁾

استفاده کرد.

خدای سبحان کعبه معظمه را به این منظور اختصاص داد، تا همه مسلمانان جهان در همه سال ها، ماه ها، هفته ها، روزها، ساعت ها، دقیقه ها و ... به مناسبت های مختلف در همه شئون زندگی خود با کعبه معظمه ارتباط برقرار کنند. از این رو درباره عظمت و قداست کعبه و پیوند ناگسستنی با آن در مرگ و زندگی، در هر دو حال می گوییم: «والْکَعبهُ قِبْلَتی ...». ⁽²⁾

پیوند جهانی مسلمانان با کعبه لحظه ای قطع نمی شود؛ زیرا به سبب کروی بودن زمین و اختلاف جهت قبله بلاد و شهرها و نیز یکسان نبودن وقت نمازها و دعاها و ... برای مردم کره زمین، در هر لحظه، فردی از سویی به سمت کعبه در حالت نماز و نیایش است.

توضیح بیشتر درباره ابعاد گوناگون کعبه معظمه در مبحث آینده خواهد آمد، چنان که برخی از شباهت های کعبه با قرآن کریم و رسول اکرم در پایان فصل چهارم همین بخش بیان شد.

ویژگی های کعبه

اشاره

انسان هایی که به یک سمت رو می کنند و گرد یک محور و مطاف می گردند، هنگامی که به مزایای معنوی آن معبد آشنا باشند، معبود خود را بهتر می شناسند و حضرتش را بی شائبه تر می پرستند. از این رو خدای سبحان برای قبله جهانیان و مطاف زائران، یعنی بیت الله الحرام، خصوصیاتی را ذکر فرموده که در این فصل، بعضی از آنها طیّ اشاراتی

بیان خواهد شد. با توجه به آن ویژگی ها سرّ برخی بیانات پیامبر گرامی و امامان معصوم (علیهم السلام) درباره کعبه آشکار می شود، مانند این بیان نورانی رسول اکرم که، کمترین پاداش کسی که به کعبه می نگرد، این است که خداوند در برابر هر نگاه، پاداشی به او می بخشد و بدی ای را از او پاک می کند و او را درجه ای بالا می برد؛ «مِنْ أَیْسَرِ ما یُعْطی مَنْ یَنْظُرُ إِلی الْکَعبهِ أنْ یُعْطِیَهُ اللهُ بِکلِّ نَظْرَهٍ حَسَنَهَ وتُمْحی عَنْهُ سَیّئَهُ وتُرْفَعَ لَهُ دَرِجَهٌ» ⁽¹⁾و اینکه امام صادق (ع) فرمود: نگاه کردن به کعبه عبارت است؛ «النَّظَرُ إِلی الکعبه عِبادَهٌ» ⁽²⁾و همچنین فرمود: از جمله موارد تبرّک جستن به پوشش کعبه، استفاده از آن برای (جلد و پوشش) مصاحف است. ⁽³⁾همچنین اینکه امام باقر (ع) فرمود: ورود به کعبه، دخول در رحمت خداست و بیرون شدن از آن خارج شدن از گناهان است و چنین کسی در باقیمانده عمر خویش محفوظ بوده، گناهان گذشته او آمرزیده شده است؛ «الدُّخُولُ فِیها دُخولٌ فی رَحمهِ اللهِ والخُروجُ مِنْها خُروجٌ مِنَ الذُنَوبِ، معصومٌ فِیما بَقِیَ مِنْ عُمرهِ مَغْفُورٌ لَهُ ما سَلَفَ مِنْ ذُنُوبِهِ» ⁽⁴⁾و آن که در کعبه داخل می شود، در حالی داخل می شود که خداوند از او خشنود است و هنگامی که از کعبه بیرون می رود، از گناهان پاک است؛ «الدّاخِلُ الکعبهَ یَدْخُلُ وَاللهُ راضٍ عَنْهُ وَیَخْرُجُ عُطْلًا مِنَ الذُّنوبِ». ⁽⁵⁾

شایان ذکر است که، درباره برخی ویژگی های کعبه، همچون «منشأ حرمت و عزت کعبه» و «محوریت کعبه برای برائت از طغیان و شرک»، در فصل های پنجم و ششم از بخش یکم توضیح داده شد.

یکم. تجلی عرش

اشاره

همه اشیا نزد خداوند، خزاینی پایدار و فناناپذیر دارد و از آن خزاین غیبی نازل می شود؛

وَإِنْ مِنْ شَیْ ءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ، ⁽¹⁾آن هم نه به شکل تجافی که مستلزم نابودی و زوال است، بلکه به گونه تجلّی. بنابراین، همه موجودات جهان مادّه، اصلی دارد که نزد خداوند محفوظ است و برابر هندسه ای خاص از آن اصل فرو فرستاده می شود و هر آنچه فرو فرستاده شده نشانه و آینه خداست؛ «الحَمْدُ لِلّهِ المُتَجَلِّی لِخَلْقِهِ بِخَلْقِهِ». ⁽²⁾چنان که به سوی او باز می گردد: أَلا إِلَی اللَّهِ تَصِیرُ الأُمُورُ. ⁽³⁾

از جمله این امور، اجزای کعبه و ارکان آن است که اصلی پاک در پیشگاه خدا دارد و همه این امور از آن اصل طیب نازل شده است. ⁽⁴⁾گواه این سخنْ روایتی است که درباره راز تربیع کعبه وارد شده و در آن آمده است که کعبه در محاذات بیت المعمور، و بیت المعمور در محاذات عرش واقع است و عرش چهارضلع و رکن دارد، از این رو کعبه نیز مربع و بر چهار رکن ساخته شد. آنگاه امام صادق (ع) در بیان راز تربیع عرش فرمود: این بدان جهت است که کلماتی که اسلام بر آن بنیان نهاده شده چهارتاست و این کلمات همان تسبیحات اربعه ( «سُبحان الله» و «الحمدلله» و «لاإله إلا الله» و «الله أکبر») است. ⁽⁵⁾

مفاد کلام بلند و نورانی امام صادق (ع) این است که تسبیحات اربعه که نظام هستی بر آنها مبتنی است، سبب تحقّق عرش مربع است و تکوّن عرش مایه تحقّق بیت المعمور، و بالأخره بیت المعمور سبب تحقق موجودی طبیعی در عالم طبیعت می شود که کعبه است و چهار دیوار دارد. یعنی آنچه در عالم طبیعت است الگویی از عالم مثال است، و عالم مثالْ خود الگویی از عالم مجرّدات تامّ است، و عالم مجرّدات تامّ نیز الگویی از اسمای حسنای الهی است که فوق تمام است. خلاصه اینکه، آن نظام ربّانی به ترتیب درجات وجودی، مایه تحقّق نظام عقلی، مثالی و طبیعی است.

مراحل چهارگانه ارکان و معارف دین

همان گونه که کعبه بر عوالم بالا تنظیم می شود، قرآن، نماز، روزه، حج و عمره و سایر عبادات و آیات الهی نیز چنین است. بر این اساس، ولایت نیز دارای مراحل چهارگانه مزبور است؛ زیرا ولایت یکی از مبانی مهم اسلام است. ولایت و رهبری، در عالم طبیعت و در جامعه انسانی به منزله کعبه است. چنان که امیرمؤمنان امام علی (ع) فرمود: «مَثَلُ الإمامِ مَثَلُ الکعبهِ إذْ تُؤْتی ولاتَأْتی». ⁽¹⁾پس وجود طبیعی و عنصری ولایت به منزله کعبه طبیعی است؛ چنان که وجود مثالی آن به منزله بیت المعمور و وجود عرشی آن به منزله وجود عرشی کعبه است. همچنین ولایت، باطنی دارد که برابر همان تسبیحات اربعه است. از این رو امامان معصوم (علیهم السلام) فرمودند: «سَبّحْنا وسَبّحَتِ الملائکهٌ». ⁽²⁾یعنی همان طور که در نشئه طبیعت به انسان ها فرمودند: «صَلّوا کَما رأیْتُمونی أصَلّی» ⁽³⁾، یا «خُذوا عَنّی مَناسِکَکُم» ⁽⁴⁾، در عالم بالا نیز اهل بیت (علیهم السلام) امام ملائکه اند. قهراً ولایت هم مانند نماز معراج مؤمنی می شود که از صبغه تولّیِ اولیای الهی برخوردار است. بنابراین، همان گونه که به قاری قرآن گفته می شود: «إقْرَأ وَارْقَ» ⁽⁵⁾، به نمازگزار هم گفته می شود: «صلّ وارق»، به متولی اولیای الهی هم گفته می شود: «تولّ وارق»، به حج گزار و معتمر نیز گفته می شود: «حجَّ واعتمر وارق».

کسی که مراحل چهارگانه مزبور را بپیماید، قلب او عرش خداوند رحمان است؛ «قَلبُ المؤمنِ عَرْشُ الرَّحمانِ». ⁽⁶⁾

با توجه به روایتی که بیانگر راز تربیع کعبه بود، معنای این حدیث که، کعبه از جایگاه