مشخصات کتاب

بسمه تعالی

درس خارج کلام

بررسی مبانی و مسائل مهدویت با محوریت کتب اربعه

ابدال

آیت الله طبسی (دامت برکاته)

جلسات 38 تا 51

سال تحصیلی 98-1397

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم حدیثه کریمی

جلسه ی سی و هشتم - 97/10/10

ابدال

اشاره

*ابدال ⁽¹⁾.

بیان علمای خاصه درباره ابدال:

1. مرحوم علامه امینی در مورد ابدال می فرماید:

الابدال: مصطلح جدید جاء به الأمویین محاوله منهم لذر الرماد فی أعین المسلمین، علی أن الأمویین رجالا و نساء، إن لم نقل إنهم أفضل من أهل البیت وصحابه رسول الله فإنهم یوازونهم فی الفضل، و ذلک تلافیا للوضع الذی أوجدوه بقتلهم أصحاب رسول الله خصوصا ممن کانوا مع امیر المؤمنین علیه السلام، و ان المسلمین سوف ینصرون و یرزقون و یمطرون بهؤلاء الأبدال، و علیه فان الخروج علی الشام و أمیرها سوف یرفع النصر و الرزق عن المسلمین. وقد انطلت هذه الحیله علی الکثیر من بسطاء المسلمین و اعتقدوا بصحتها عند ما عاد معاویة من صلحه مع الإمام الحسن علیه السلام خطب بالناس و ذکرهم بنفسه و أعطی الإشارة المتفق علیها مع الوضاعین بعد سماعهم کلمة الأبدال و الشروع فی وضع الأحادیث هذه الفریة. و لقد نفی الکثیر من العلماء صحة هذه الأحادیث هذه الروایات و قالوا بأنها روایات باطله سندا و متنا، کما أن أهل الحدیث المحققین قد تکلموا فی أسانید أحادیث الأبدال هذه، و منهم الحافظ ابن الجوزی الذی حکم بوضعها و تابعه علی ذلک ابن تیمیه و کذلک السخاوی. ⁽²⁾

«ابدال: مصطلح جدیدی است که امویان شایع کردند تا خاکستر در چشم های مسلمانان بریزند به این که اموی ها مرد و زن آن ها اگر نگوئیم برتر از اهل بیت و اصحاب رسول خدا هستند؛ لااقل هم وزن با آنان در فضل هستند و این کار را برای جبران وضعی که برای خود به وجود آوردند با قتل اصحاب رسول خدا، مخصوصا اصحابی که همراه امیر المومنین علیه السلام بودند، و این که مسلمانان به واسطه ی این ابدال نصرت می شوند و روزی داده می شوند و باران باریده می شود. ⁽³⁾. بنابراین قیام علیه شام و امیر آن سبب می شود نصرت و رزق از مسلمانان برداشته شود ⁽⁴⁾، این حیله بر خیلی از مسلمانان ساده لوح مؤثر بود و به صحت آن اعتقاد پیدا کردند هنگامی که معاویه از صلح با امّام حسن علیه السلام برگشت، برای مردم خطبه خواند و آنان را در مورد خودش متذکر شد و به واضعان حدیث، بعد از این که کلمه ابدال را شنیدند، اشاره کرد که احادیثی در مورد این دروغ جعل کنند.

و به تحقیق بسیاری از علما صحت این احادیث و روایات را نفی کردند و گفتند این روایات هم از جهت سند هم از جهت متن باطل هستند. همچنان که محققین از اهل حدیث در سند احادیث ابدال بحث کردند و از جمله آن ها حافظ ابن جوزی است که حکم به جعلی بودن این روایات کرده است و ابن تیمیه و سخاوی او را تبعیت کردند.»

بیش تر روایات پیرامون ابدال از منابع اهل سنت نقل شده و اما در منابع ما روایاتی که نقل شده به وضوح مصداق ابدال را مشخص کردند و سیره ائمه علیهم السلام این بود که مباحثی که در جامعه مطرح و شیوع پیدا می کرد یا رد می کردند یا این که به تفسیر و توضیح صحیح آن و مشخص کردن مصداق واقعی آن می پرداختند.

جلسه ی سی و نهم - 97/10/15

ابدال:

اشاره

کلام علامه امینی را در خصوص ابدال بیان کردیم که این از مصطلحات و جعلیات بنی امیه است و طبق تتبع و تحقیقی که ما داشتیم نیز کلام علامه امینی بعید نیست. ابدال در کلمات اهل بیت علیهم السلام تفسیر به خود ائمه علیهم السلام شده است امّا ابدال به معنای خاص در روایات عامه هست و خود آن ها هم روایات ابدال را مورد خدشه قرار دادند؛ احمد بن حنبل روایتی را در مورد ابدال نقل می کند و خود ایشان به آن روایت اشکال می کند. ما پس از تحقیق و تتبع به این نتیجه رسیدیم که ظاهرا ابدال در روایات ما نیست بلکه به روایات ما وارد شده است.

2. مرحوم مجلسی نقل می کند:

الإحتجاج رُوِیَ عَنِ الْخَالِدِ بْنِ الْهَیْثَمِ الْفَارِسِیِّ قَال:َ قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام إِنَّ النَّاسَ یَزْعُمُونَ أَنَّ فِی الْأَرْضِ أَبْدَالًا فَمَنْ هَؤُلَاءِ الْأَبْدَالُ قَالَ صَدَقُوا الْأَبْدَالُ الْأَوْصِیَاءُ جَعَلَهُمُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ فِی الْأَرْضِ بَدَلَ الْأَنْبِیَاءِ إِذْ رَفَعَ الْأَنْبِیَاءَ وَ خَتْمُهُمْ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله بَیَانٌ ظَاهِرُ الدُّعَاءِ. «در کتاب احتجاج طبرسی آمده است: هیثم فارسی گفت: به حضرت رضا علیه السلام گفتم مردم ⁽¹⁾معتقدند که در زمین ابدالی وجود دارد این ابدال چه کسانی هستند؟ فرمود: راست می گویند ابدال همان اوصیا هستند خداوند آن ها را در زمین بدل و بجای انبیاء قرار داده، چون انبیاء از دنیا رفته اند و حضرت محمد صلی الله علیه و آله خاتم است.»

الْمَرْوِیِّ مِنْ أُمِّ دَاوُدَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام فِی النِّصْفِ مِنْ رَجَبٍ حَیْثُ قَال:َ «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ارْحَمْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ وَ بَارِکْ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ کَمَا صَلَّیْتَ وَ رَحِمْتَ وَ بَارَکْتَ عَلَی إِبْرَاهِیمَ وَ آلِ إِبْرَاهِیمَ إِنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی الْأَوْصِیَاءِ وَ السُّعَدَاءِ وَ الشُّهَدَاءِ وَ أَئِمَّةِ الْهُدَی اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی الْأَبْدَالِ وَ الْأَوْتَادِ وَ السُّیَّاحِ وَ الْعُبَّادِ وَ الْمُخْلِصِینَ وَ الزُّهَّادِ وَ أَهْلِ الْجِدِّ وَ الِاجْتِهَادِ». إلی آخر الدعاء یدل علی مغایرة الأبدال للأئمة علیهم السلام لکن لیس بصریح فیها فیمکن حمله علی التأکید. و یحتمل أن یکون المراد به فی الدعاء خواص أصحاب الأئمة علیهم السلام و الظاهر من الخبر نفی ما تفتریه الصوفیة من العامة کما لا یخفی علی المتتبع العارف بمقاصدهم علیهم السلام. ⁽²⁾ توضیح: ظاهر دعائی که از ام داوود از حضرت صادق علیه السلام نقل شده در نیمه رجب که می فرماید:

اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی الاِبْدالِ وَ الاوتاد وَ السُّیاحِ وَ اَلْمُخْلِصِینَ وَ الزُّهَّادِ وَ اَهْلِ اَلْجِدِّ وَ اَلاِجْتِهاد... حاکی از این است که ابدال با ائمه علیهم السلام فرق دارند ولی صراحت ندارد ممکن است حمل بر تاکید شود و ممکن است منظور از ابدال در دعا خواص اصحاب ائمه علیهم السلام باشند، ظاهر خبر نفی می کند ادعای صوفیه اهل سنت را چنان چه متتبع و محقق خود این مطلب را دریافت می کند (که خود را ابدال می دانند).

ومن فوائد المقام علی ما أفاد برهان الفضلاء أنّ المنسوبین إلی العرش- یعنی علم کتابه سبحانه- ثلاثة أقسام: ثلاثة أقسام: الأوّل: حَمَلة العرش لیعرضوا یوم القیامة أعمال العباد حسناتها و سیّئاتها علی کتاب اللَّه عزّوجل، و هم ثمانیة أصناف: آدم وأوصیاؤه علیهم السلام، نوح وأوصیاؤه علیهم السلام، إبراهیم وأوصیاؤه علیهم السلام، موسی وأوصیاؤه علیهم السلام، عیسی وأوصیاؤه علیهم السلام، محمّد وأوصیاؤه علیهم السلام، رضوان وسائر خزنة الجنّة، مالک وسائر خزنة النار. القسم الثانی: من حول العرش وهم صنفان: الأوّل: المؤمنون الذین أدرکوا خدمة الحجّة نبیّاً أو وصیّاً من أصناف الثمانیة المذکورة علی حقیقة الإیمان، کثلاثین نفراً من الشیعة یکونون بإذن اللَّه سبحانه فیما بین المسجدین فی خدمة الصاحب علیه السلام فی غیبته الکبری یُقال لهم: النَطَسة جمع ناطس بالنون والمهملتین بمعنی الجاسوس، إذا مات واحدٌ منهم أو أکثر یبدّل اللَّه- عزّوجلّ- مکانه من خلّص الشیعة، وبهذا یُقال لهم: الأبدال أیضا. ⁽¹⁾ «از فوائد مقام آن چه برهان الفضلاء ⁽²⁾افاده داده است که منسوبین به عرش -یعنی علم کتاب خداوند- سه قسم هستند: اول: حمله عرش که روز قیامت اعمال بندگان از حسنات و سیئات بر کتاب خداوند عرضه می کنند، و آن ها هشت صنف هستند: آدم و اوصیای او علیهم السلام، نوح و اوصیای او علیهم السلام، ابراهیم و اوصیای او علیهم السلام، موسی و اوصیای او علیهم السلام، عیسی و اوصیای او علیهم السلام، محمد و اوصیای او علیه السلام، رضوان و سائر خزنه ی بهشت، مالک و سائر خزنه ی جهنم.

قسم دوم: کسانی که حول عرش هستند و آن ها دو صنف اند:

اول: مؤمنانی که خدمت حجتی از حجج الهی (نبی یا وصی) را از اصناف هشتگانه مذکور بر حقیقت ایمان درک کردند. مانند سی نفر شیعه ای که به اذن خداوند مابین دو مسجد در خدمت حضرت صاحب علیه السلام در دوران غیبت کبری می باشند که به آن ها گفته می شود: نطسه، جمع ناطس به معنای جاسوس، هنگامی که یکی یا بیش تر از آن ها از دنیا برود، خداوند فرد دیگری از شیعیان خالص را بدل او قرار می دهد و به این جهت به آن ها

ابدال هم گفته می شود. ایشان از آن سی نفری که همراه امّام هستند تعبیر به ابدال کردند البته مشخص هم نکردند چنین تعبیری را از کجا گرفتند.» ⁽¹⁾.

5 . مرحوم کفعمی در حاشیه مصباح می فرماید: ⁽²⁾

قیل إن الأرض لا یخلو من القطب و أربعة أوتاد و أربعین أبدالا و سبعین نجیبا و ثلاثمائة و ستین صالحا فالقطب هو المهدی علیه السلام و لا یکون الأوتاد أقل من أربعة لأن الدنیا کالخیمة و المهدی کالعمود و تلک الأربعة أطنابها و قد یکون الأوتاد أکثر من أربعة و الأبدال أکثر من أربعین و النجباء أکثر من سبعین و الصلحاء أکثر من ثلاث مائة و ستین و الظاهر أن الخضر و إلیاس من الأوتاد فهما ملاصقان لدائرة القطب.

و أما صفة الأوتاد فهم قوم لا یغفلون عن ربهم طرفة عین و لا یجمعون من الدنیا إلا البلاغ و لا تصدر منهم هفوات الشر و لا یشترط فیهم العصمة من السهو و النسیان بل من فعل القبیح و یشترط ذلک فی القطب. و أما الأبدال فدون هؤلاء فی المراقبة و قد تصدر منهم الغفلة فیتدارکونها بالتذکر و لا یتعمدون ذنبا. و أما النجباء فهم دون الأبدال. و أما الصلحاء فهم المتقون الموفون بالعدالة و قد یصدر منهم الذنب فیتدارکونه بالاستغفار و الندم قال الله تعالی إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّیْطانِ تَذَکَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ ⁽³⁾جعلنا الله من قسم الأخیر لأنا لسنا من الأقسام الأول لکن ندین الله بحبهم و ولایتهم و من أحب قوما حشر معهم.

و قیل إذا نقص أحد من الأوتاد الأربعة وضع بدله من الأربعین و إذا نقص أحد من الأربعین وضع بدله من السبعین و إذا نقص أحد من السبعین وضع بدله من الثلاثمائة و ستین و إذا نقص أحد من الثلاثمائة و ستین وضع بدله من سائر الناس.

«گفته شده است: ⁽⁴⁾بدرستی که زمین خالی نمی ماند از قطب و چهار نفر اوتاد و چهل نفر بدل و هفتاد نفر نجیب و سیصد و شصت نفر انسان های صالح و پاکدامن پس قطب حضرت مهدی علیه السلام و اوتاد کمتر از چهار نمی باشد چون دنیا مانند یک خیمه می ماند و حضرت مهدی علیه السلام مانند عمود این خیمه هستند و این چهار اوتاد طناب های آن خیمه هستند و گاهی اوتاد ممکن است از چهار نفر بیش تر باشد و ابدال بیش از چهل نفر هستند و نجبا بیش از هفتاد نفر هستند و صالحین بیش از سیصد و شصت نفر هستند و ظاهرا خضر و الیاس جزء اوتاد هستند پس این دو همیشه همراه حضرت مهدی علیه السلام هستند.

امّا ویژگی های اوتاد، آن ها کسانی هستند که یک لحظه از یاد خداوند عزوجل غافل نیستند و کار آن ها تنها ابلاغ است و نقاط ضعف و سیاهی که از بشر صادر می شود، از آن ها صادر نمی شود (یعنی اصلا گناه نمی کنند) و

در آن ها عصمت از سهو و نسیان شرط نیست بلکه عصمت از قبیح شرط است (در مورد حضرت زینب علیها السلام نگفتند که رتبه ایشان، رتبه ی عصمت است ولی هرگز از این بزرگوار نقاط ضعف و اشتباهاتی که از بشر سر می زند، سر نمی زد البته مرحوم مامقانی تعبیر دیگری دارد که اگر گفتیم ایشان معصوم هستند، حرف گزافی ⁽¹⁾نگفتیم)، شرط عصمت در قطب است. (در این که گفته شد اوتاد عصمت در آنان شرط نیست، اشکال است چون خضر (اگر پیامبر باشد) و الیاس معصوم هستند مگر بگوئیم در غیر این دو شرط نیست).

امّا ابدال در مرتبه پائین تر از اوتاد هستند و گاهی از خداوند عزوجل غافل می شوند امّا به واسطه تذکر تدارک می کنند و تعمد در انجام گناه ندارند. امّا نجبا در مرتبه پائین تر از ابدال قرار دارند. امّا صالحون پس آن ها انسان های با تقوایی هستند که موصوف به صفت عدالت می باشند (یعنی کسانی که در اطراف امام زمان علیه السلام هستند، پائین ترین آنان، بالاترین رتبه جامعه ی ما است)، و ممکن است گاهی از آنان گناهی سر بزند پس بواسطه استغفار و پشیمانی تدارک می کنند، خداوند تعالی می فرماید: "در حقیقت کسانی که [از خدا] پروا دارند چون وسوسه ای از جانب شیطان بدی شان رسد [خدا را] به یاد آورند و بناگاه بینا شوند."

و گفته شده است: چنان چه یکی از اوتاد (چهار نفر) از دنیا برود، یکی از ابدال (چهل نفر) را جایگزین او می کنند و چنان چه یکی از چهل نفر از دنیا برود، یکی از هفتاد نفر را جایگزین می کنند و چنان چه یکی از هفتاد نفر از دنیا برود، یکی از سیصد و شصت نفر را جایگزین می کنند و چنان چه یکی از سیصد و شصت نفر از دنیا برود از سائر مردم جایگزین می کنند.»

مرحوم کفعمی همان ابتدا نظر خود را می دهد که آن چه در مورد ابدال و غیره می گوئیم قیل است پس ممکن است گفته شود. تعبیر ابدال ریشه در فرهنگ دینی ندارد و از جعلیات امویان می باشد و از روایاتی هم که در مورد ابدال نقل شده مشخص است که ابدال از جعلیات بنی امیه است مانند: ابدال در شام هستند، اکثر ابدال از شام هستند؛ معاویه در شام منبر رفت و گفت: پیامبر به من گفتند که ابدال در شام هستند و از امیر المومنین علیه السلام نقل می کنند که فرمود: اهل شام را لعن نکنید که در بین آن ها ابدال هستند.

جلسه ی چهلم - 97/10/16

ابدال:

اشاره

بحث ما پیرامون ابدال بود، طبق تحقیقاتی که سابق داشتیم، ابدال در روایات ما وجود دارد و می توان وجود آنان را پذیرفت امّا طبق تتبعات و تحقیقات جدید نظر ما نسبت به ابدال تغییر کرد و شاید همان نظر مرحوم علامه امینی در مورد ابدال صحت داشته باشد که ابدال از جعلیات بنی امیه است و آن را برای توجیه ظلم های خود جعل کردند و امام رضا علیه السلام مصداق واقعی ابدال را بیان می کنند که مصداق آن ائمه علیهم السلام می باشد.

ابدال در کلام و روایات عامه:

1. بیان ابن ابی الحدید در مورد ابدال:

ابن ابی الحدید ⁽¹⁾ذیل فرمایش امیر المومنین علیه السلام اَللَّهُمَّ بلی لاَ تَخْلُو اَلْأَرْضُ مِنْ قَائِمٍ بِحُجَّةِ اَللَّهِ تَعَالَی کَیْلاَ یَخْلُوَ اَلزَّمَانُ مِمَّنْ هُوَ مُهَیْمِنٌ لِلَّهِ تَعَالَی عَلَی عِبَادِهِ وَ مُسِیطِرٌ عَلَیْهِم می گوید:

هذا یکاد یکون تصریحا بمذهب الإمامیة إلا أن أصحابنا یحملونه علی أن المراد به الأبدال الذین وردت الأخبار النبویة عنهم أنهم فی الأرض سائحون فمنهم من یعرف و منهم من لا یعرف و أنهم لا یموتون حتی یودعوا السر و هو العرفان عند قوم آخرین یقومون مقامهم. ⁽²⁾

«این عبارت تصریح به مکتب امامیه است الا این که اصحاب ما این فرمایش را بر این حمل کردند که مراد ابدال هستند که روایات نبوی در مورد آن ها رسیده است: آن ها در زمین جهانگرد هستند پس بعضی از آن ها شناخته شده هستند و بعضی هم شناخته شده نیستند و آن ها نمی میرند تا این که اسرار (عرفان) را نزد قوم دیگر گذارند که جانشین آنان هستند.»

شرح حدیث معرفت: (من مات و لم یعرف امام زمانه مات میتة الجاهلیة)

ما در اوائل شروع بحث خارج مهدویت، روایت معرفت (من مات و لم یعرف امّام زمانه مات میته الجاهلیه) را بیان کردیم و در چند محور پیرامون آن بحث کردیم: بحث پیرامون اصل حدیث، احادیث دیگر که چنین مضمونی را بیان می کنند در کتب فریقین، معرفت به چه معنا است و تا چه مقدار آن لازم است چون سطح معرفت ها فرق می کند چنان چه معرفت ابوذر علیه السلام نسبت به معرفت حضرت سلمان علیه السلام فرق می کند، آیا شناخت در حد این که اطاعت آنان اطاعت خداوند و مخالفت با آنان مخالفت با خدا است کفایت می کند، ابن عباس از میثم تمار خواست تا برای او مطالبی در تفسیر بگوید، میثم چون مقداری گفت، ابن عباس تحمل نکرد و نوشته

را پاره کرد و گفت: این مطالب چیست می گوئی؟ میثم گفت: پاره نکن، آن چه گفتم محقق می شود، قضیهی شهادت امام حسین علیه السلام، جبله ی مکیه. از حضرت میثم روایتی نقل می کند، از او سوال می کنند از کجا می گوئی؟ از عالم غیب می گوئی؟ می گوید: نه این احادیث را از امیر المؤمنین علیه السلام می گویم. میثم طریقه ی کشته شدنش را به ابن زیاد خبر می دهد، ابن زیاد می گوید: می خواهم طوری تو را بکشم که مولای تو را تکذیب کنم، میثم پاسخ می دهد: نمی توانی! مولای من از خود نگفت بلکه از آسمان و ابن زیاد به همان صورت که میثم خبر داده بود او را به قتل رساند، دستور داد زبان از حلقوم او بکشند و دست و پایش را قطع کنند و او را به دار بزنند. شناخت ما نسبت به امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف چگونه باید باشد، در حدیث است: «هیچ معجزه ای از پیامبری از انبیاء نیست مگر این که خداوند آن را به دست مهدی آل محمد علیه السلام جاری می کند» شخصیت انبیاء و معجزات آن ها را مطالعه کنیم، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پنج هزار معجزه داشتند که بالاترین معجزه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله علی بن ابی طالب علیه السلام هست. در دعای افتتاح می خوانیم: اللهم صلّو سلم علی امیر المؤمنین آیتک الکبری و النبأ العظیم، اولین کسی که رجعت می کند امیر المومنین علیه السلام است و مکرر هم رجعت دارند.

از محورهای دیگر که پیرامون حدیث معرفت بحث کردیم این که موت جاهلیت به چه معنا هست، موت جاهلیت به این معنا است که فرد بی دین از دنیا می رود و مرحوم مجلسی هم همین معنا را برای آن بیان می کنند و از اهل سنت سیوطی هم بیان می کند که موت جاهلیت موت ضلال است.

و از محورهای بحث ما پیرامون حدیث معرفت این بود که مراد از امام در حدیث چه کسی است، آیا هر کسی که زمامدار مسلمین شد اگر چه به غلبه و نیرنگ باشد همان امامی است که عدم شناخت او مرگ جاهلیت را در پی دارد، امّام مورد نظر روایت هست در حالی که این چنین نیست و مراد از امام در روایت امام معصوم منصوب از جانب خداوند است.

جلسه چهل و یکم - 97/10/17

ابدال در کلام عامه

اشاره

در جلسات قبل عرض کردیم که ابدال معمولا در روایات عامه است و ابدال در روایات ما ناظر به روایات عامه است و تصحیح می کند و برای ابدال مصداق تعیین می کند که مصداق آن ائمه علیهم السلام است. بعضی گویا می خواهند به تعیین مصداقی که در روایت امام رضا علیه السلام ایراد بگیرند و این کلام را به مرحوم قمی نسبت می دهند که البته کلام مرحوم قمی نیست؛ بلکه ایشان تنها نقل می کنند.

اشکال: ابدال غیر از معصومین هستند؛ زیرا در بعضی از روایات زن ها را هم جزو ابدال قرار داده است. این قرینه است بر این که ابدال غیر ائمه علیهم السلام هستند. باید صحت سند آن روایت را بررسی کرد.

2. روایت فردوس الاخبار (مرسلا نقل شده است):

عَنْ أَنَسٍ الْأَبْدَالِ أَرْبَعُونَ رَجُلًا وَ أرْبَعُونَ امرأة، کلّما مَاتَ رَجُلٌ مِنْهُمْ أَبْدَلَ اَللَّهُ مَکَانَهُ رَجُلاً وَ کُلَّمَا مَاتَتِ اِمْرَأَةٌ أَبْدَلَ اَللَّهُ مَکَانَهَا اِمْرَأَةً. ⁽¹⁾«انس گفت: ابدال چهل مرد و چهل زن هستند، هر گاه فردی از مرد ها بمیر خداوند مردی دیگر جایگزین او می کند و هرگاه فردی از زن ها بمیرد خداوند زنی دیگر جایگزین او می کند.» این روایت در منابع ما نیست و فقط ابن شیرویه دیلمی صاحب کتاب فردوس الاخبار مرسلا از انس بن مالک نقل کرده است البته ممکن است عامه بگویند روایات فردوس الاخبار مرفوعه است و مرفوعه نزد عامه روایاتی است که قطعا از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است البته شهدار ابن شیرویه نزد عامه اعتباری ندارد و بعضی گفتند او شیعه است و مرحوم آقا بزرگ تهرانی فردوس الاخبار را در الذریعه نام می برد ولی بعید است که او شیعه باشد.

او از عامه است و کتاب او مراسیل است البته کتاب فردوس الاخبار کتاب خوبی است و یکی از مصادر کتاب شریف بحار الانوار علامه مجلسی رحمه الله علیه است و در آن فضائل بسیاری در مورد امیر مؤمنان علیه السلام از ولادت تا شهادت و عالم قیامت ایشان نقل شده است، شهدار در مقدمه کتاب خود از نقل ده هزار روایت صحبت می کند امّا در چاپ اول آن نه هزار روایت بیش تر نبود و در چاپ دوم هشت هزار روایت امّا با وجود حذف احادیثی از این کتاب، هنوز احادیث زیادی در این کتاب وجود دارد که بیانگر فضائل امیر مؤمنان علیه السلام است.

همه ی اهل سنت ناصبی نیستند، ناصبی ها عده قلیلی از اهل سنت هستند؛ عبد الرزاق هنگامی که نام «معاویه» را در کلاس او می بردند، می گفت: لا تغدر مجلسنا بذکر آل ابی سفیان لذا همه ی اهل سنت ناصبی

نیستند مخصوصا شافعی ها که خیلی ابراز ارادت و محبت نسبت به اهل بیت علیهم السلام دارند و روایات بسیاری در مورد محبت اهل بیت علیهم السلام در کتاب های آن ها موجود است، ابن حبان از علمای شافعی می گوید: بارها قبر علی بن موسی الرضا علیه السلام را زیارت کردم و هر گاه مشکلی برایم بوجود می آمد به زیارت امّام رضا می رفتم و مشکل من حل می شد و این را بارها تجربه کردم، و دعا می کرد: خداوندا مرا بر محبت مصطفی و اهل بیت او بمیران. ⁽¹⁾

این روایت را فقط فردوس الاخبار نقل کرده است.

3. نظر فخر الدین طریحی در مجمع البحرین:

بعضی برای اثبات ابدال به کلام فخر الدین طریحی استناد می کنند که او نیز این مطلب را تأیید کرده است:

و فی القاموس ان الْأَبْدَالُ: قوم یقیم الله بهم الأرض و هم سبعون، أربعون بالشام و ثلاثون بغیرها، لا یموت أحدهم إلا قام مقامه آخر من سائر الناس. ⁽²⁾«ابدال: قومی که خداوند بواسطه آن ها زمین را نگه می دارد و آن ها هفتاد نفر هستند، چهل نفر در شام و سی نفر از بلاد دیگر، احدی از آنان نمی میرد مگر این که خداوند فرد دیگر را جایگزین او می کند.»

در حالی که این کلام بیان خود طریحی نیست بلکه ایشان کلام فیروز آبادی در قاموس را نقل می کند.

در مورد تعداد ابدال و محل سکونت و تفصیلات آن ها مطلبی در روایات ما نمی باشد اما احمد بن حنبل در این خصوص روایتی نقل می کند:

4. روایت احمد بن حنبل:

حدثنا عبد اللّه، حدثنی أبی، حدثنا عبد الوهّاب بن عطاء، أنا الحسن بن ذکوان، عن عبد الواحد بن قیس، عن عبادة بن الصامت، عَنِ اَلنَّبِیِّ صلی الله علیه وَالِهِ أَنَّه قَالَ: "الْأَبْدَالُ فی هَذِهِ اَلْأُمَّةِ ثَلاَثُونَ مِثْلُ إِبْرَاهِیمَ خَلِیلِ اَلرَّحْمَنِ عَزَّوَجلَّ، کُلَّمَا مَاتَ رَجُلٌ أَبْدَلَ اَللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالی مَکانهُ رَجُلاً" ⁽³⁾«پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: ابدال در این امت سی نفر مانند ابراهیم خلیل الرحمن هستند، هرگاه مردی از آنان از دنیا رفت، خداوند فرد دیگری را جایگزین او می کند.»

چنان چه این روایت هم صحیح باشد، تعبیر مثل «إبراهیم خلیل الرحمن» کلام امام رضا علیه السلام را تأیید می کند که فرمودند مصداق ابدال ائمه علیهم السلام هستند.

ما نمی خواهیم وارد این بحث شویم که میزان اعتبار کتاب احمد چقدر است و این که آیا این روایات از احمد هست و آیا عبدالله پسر احمد روایات را از او نقل می کند و راویان این کتاب چقدر اعتبار دارند، آیا راویان روایات عبد الله از پدرش را نقل کردند یا از خود آن ها است، ابن تیمیه می گوید روایات آن از خود راویان هست و بعضی روایات از احمد است ولی آن چه می خواهیم عرض کنیم این که عباده از صحابه است و طبق مبنای عامه همه ی صحابه عادل هستند امّا آیا همه ی راویانی که در سلسله سند روایات عامه هستند، هم عادل هستند و جالب این که خود احمد در کتابش به دو نفر از راویان خدشه وارد می کند: " قال عبد الله قال أبی فیه (عبد الوهاب بن عطاء) کلام غیر هذا و هو منکر یعنی حدیث الحسن بن ذکوان.

در روایتی دیگر عدد ابدال را چهل نفر بیان می کند:

5. روایت معجم الکبیر:

اشاره

حدثنا أحمد بن داود، المکّی، ثنا ثابت بن عیّاش الأحدب، ثنا أبو رجاء الکلبی، ثنا الأعمش، عن زید بن وهب، عن ابن مسعود، قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله: «لاَ یَزَالُ أَرْبَعُونَ رَجُلاً مِنْ أُمَّتِی قُلُوبُهُمْ عَلَی قَلْبِ إِبْرَاهِیمَ، یَدْفَعُ اَللَّهُ عَنْ أَهْلِ اَلْأَرْضِ، یُقَالُ لَهُمُ: اَلْأَبْدَالُ. قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّهُمْ لَمْ یُدْرِکُوهَا بِصَلاَةٍ وَ لاَ بِصَوْمٍ وَ لاَ صَدَّقَهُ، قَالُوا: یَا رَسُولَ اَللَّهِ، فَبِمَ أَدْرَکُوهَا؟ قَالَ: بِالسَّخَاءِ وَ اَلنَّصِیحَةِ لِلْمُسْلِمِین». ⁽¹⁾

«ابن مسعود گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: همیشه چهل نفر در امت من هستند، قلوب آن ها مانند قلب ابراهیم محکم است، خداوند بواسطه آن ها بلا را از اهل زمین دفع می کند، به آن ها ابدال گفته می شود. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: آن ها به نماز و صوم و صدقه شناخته نمی شوند ⁽²⁾، گفتند: پس به چه چیز شناخته می شوند؟ فرمود: به سخاوتمندی ⁽³⁾و نصیحت به مسلمانان.»

بررسی سند روایت:

هیثمی در مجمع الزوائد این روایت را نقل می کند، می گوید: رَوَاهُ الطَّبَرَانِیُّ مِنْ رِوَایَةِ ثَابِتِ بْنِ عَیَّاشٍ الاحدب عَنْ أَبِی رَجَاءٍ اَلْکَلْبِیِّ وَ کِلاَهُمَا لَمْ أَعْرِفْهُ. ⁽⁴⁾

ابو نعیم رواه فی الحلیه قال: غریب من حدیث الاعمش او الضعیف.

پس سند این روایت از نظر خود عامه ضعیف است.

جلسه ی چهل و دوم - 97/10/22

ابدال

ادامه بحث ابدال در کلام و روایات شیعه:

اشاره

قائلین به سی نفر در مورد تعداد ابدال استناد به روایتی از کتاب شریف کافی می کنند:

6. روایت کتاب شریف کافی:

اشاره

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَال:َ َلَا بُدَّ لِصَاحِبِ هَذَا الْأَمْرِ مِنْ غَیْبَةٍ وَ لَا بُدَّ لَهُ فِی غَیْبَتِهِ مِنْ عُزْلَةٍ وَ نِعْمَ الْمَنْزِلُ طَیْبَةُ وَ مَا بِثَلَاثِینَ مِنْ وَحْشَةٍ. ⁽¹⁾ «ابو بصیر از امام صادق علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: «صاحب این امر از غایب شدن ناگزیر است و در غیبت خود ناچار از گوشه گیری و کناره جوئی از دیگران است و طیبه (مدینه) خوش منزلی است و با وجود سی تن (یا به همراهی سی نفر) و حشت و ترسی نیست.»

وَ مَا بِثَلَاثِینَ مِنْ وَحْشَةٍ: به این عبارت استناد کردند که مراد از سی همان ابدال هستند.

ب) منابع روایت

بررسی دلالت روایت:

مرحوم فیض می فرماید:

طیبة هی المدینة المقدسة یعنی إذا اعتزل فیها مستترا و معه ثلاثون من شیعته یأنس بعضهم ببعض فلا وحشه لهم کأنه أشار بذلک إلی غیبته القصیرة فإن فی الطویلة لیس لشیعته إلیه سبیل. ⁽¹⁾

منظور از «طیبه» در روایت، مدینه منوره است. یعنی حضرت به همراه سی تن از پیروانش که برخی با بعضی دیگر مأنوسند، در شهر مدینه و تنهایی در نهان بسر می برد و با این جمع هیچ گاه ترسی به دل ندارند. گویی امام صادق علیه السلام با این جمله به غیبت صغرای آن حضرت اشاره کرده زیرا غیبت کبری هیچ یک از شیعیان وی به آن حضرت دسترسی ندارند.»

طبق بیان مرحوم فیض این روایت مربوط به دوران غیبت صغری است و در دوران غیبت کبری ارتباطی بین امام علیه السلام و مردم نیست البته ما دلیلی بر عدم ارتباط بین امام و بعضی از مردم نداریم، شیخ طوسی، سید مرتضی، شیخ مفید به این ارتباط تصریح کردند و ملاقات های غیر اختیاری به تواتر نقل شده است، مرحوم اربلی ⁽²⁾درکتاب کشف الغمه دو داستان در این زمینه نقل می کند که یکی داستان اسماعیل حرقلی است. اما از معاصران ما مرحوم سبزواری و از دوره حاضر مرحوم نمازی خدمت حضرت ولی عصر علیه السلام تشرف داشتند و حضرت آیه الله وحید در مورد داستان تشرف مرحوم نمازی فرمودند: داستان صحیح است و مراجع نجف هم آن را تأیید کردند.

و از کسانی که ملاقات های اختیاری با امّام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف داشتند مرحوم سید ابن طاووس و مرحوم سید بحر العلوم می باشند.

بعضی نیز گفته اند مراد از تعبیر وَ مَا بِثَلَاثِینَ مِنْ وَحْشَةٍ سن امام می باشد یعنی امّام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف همیشه در هیئتی هستند که به نظر سی ساله می آیند.

مرحوم مجلسی در مرآة العقول می فرماید: ⁽³⁾

و العزلة بالضم: اسم الاعتزال أی المفارقة عن الخلق" و لا بد له فی غیبته" فی بعض النسخ: و لا له فی غیبته، أی لیس فی غیبته معتزلا عن الخلق بل هو بینهم و لا یعرفونه، و الأول أظهر و موافق لما فی سائر الکتب، و الطیبة بالکسر اسم المدینة الطیبة، فیدل علی أنه علیه السلام غالبا فی المدینة و حوالیها إما دائما أو فی الغیبة الصغری، و ما قیل: من أن الطیبة اسم موضع یسکنه علیه السلام مع أصحابه سوی المدینة فهو رجم بالغیب، و یؤید الأول ما مر أنه لما سئل أبوه علیه السلام: أین أسأل عنه؟

قال: بالمدینة. ⁽¹⁾" و ما بثلاثین من وحشة" أی هو علیه السلام مع ثلاثین من موالیه و خواصه، و لیس لهم وحشه لاستیناس بعضهم ببعض، أو هو علیه السلام الداخل فی العدد فلا یستوحش هو أیضا أو الباء بمعنی مع أی لا یستوحش علیه السلام لکونه مع ثلاثین، وقیل: هو مخصوص بالغیبة الصغری، و ما قیل: من أن المراد أنه علیه السلام فی هیئة من هو فی سن ثلاثین سنة و من کان کذلک لا یستوحش فهو فی غایة البعد، و فی غیبه الشیخ: لا بد لصاحب هذا الأمر من عزله و لا بد فی عزلته من قوة، الخبر.

«عزله به ضم اسم اعتزال به معنای مفارقت و جدائی از مردم است و" و لا بد له فی غیبته" در بعضی نسخ چنین آمده است: " و لا له فی غیبته" به معنای این که امام علیه السلام در دوران غیبت جدای از مردم نیستند بلکه بین آن ها می باشند امّا مردم ایشان را نمی شناسند، و تعبیر اول ظاهرتر است و موافق با آن چیزی است که در سائر کتب آمده است، و طیبه به کسر اسم مدینه طیبه است، پس روایت دلالت می کند بر این که امام علیه السلام غالبا در مدینه و اطراف آن هستند یا این که دائما (چه غیبت کبری و چه در غیبت صغری) یا در غیبت صغری، و گفته شده است (نظر غیر صحیح): طیبه اسم مکانی غیر مدینه است که امام علیه السلام همراه اصحابشان در آن سکونت دارند پس این نظر رجم بالغیب است، و نظر اول را تایید می کند آن چه گذشت که چون از پدر ایشان سوال شد که بعد از رحلت شما، در کجا به دنبال امّام بعد از شما باشیم؟ فرمودند: در مدینه.

البته بعضی گفته اند «ال» در المدینه برای عهد است و مراد از آن سامرا است یعنی مراد سفرای حضرت است، از آن ها سوال کن پس طبق این احتمال دوم قرینیت درست نشد و احتمال دوم که نام مکانی است که امام و اصحاب ایشان در آن سکونت دارند، وارد است.»