مشخصات کتاب

سرشناسه : حسینی اشکوری ، احمد، 1310 -

عنوان و نام پدیدآور : شاعران فارسی سرا/ احمد حسینی اشکوری.

مشخصات نشر : قم:مجمع ذخائر اسلامی،1426ق.= 1385.

مشخصات ظاهری : [256] ص.

شابک : 978-964-8589-60-3

یادداشت : پشت جلد لاتینی شده: Sayyed Ahmad Hoseyni Ashkevari. Shaeran- e Farsi sara.

یادداشت : عنوان دیگر : تذکره شاعران فارسی سرا.

عنوان دیگر : تذکره شاعران فارسی سرا.

موضوع : شاعران ایرانی -- سرگذشتنامه

موضوع : Poets, Persian -- Biography

موضوع : شعر فارسی -- مجموعه ها

موضوع : Persian poetry -- Collections

شناسه افزوده : مجمع ذخائر اسلامی

رده بندی کنگره : PIR3543/ح5ش2 1385

رده بندی دیویی : 8فا1/009

شماره کتابشناسی ملی : 1180294

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم مریم محققیان

اشاره

تذکره

شاعران فارسی سرا

نگارش: سید احمد حسینی اشکوری

نشر: مجمع ذخائر اسلامی - قم

تاریخ چاپ: 1385 ش، 1426ق

صفحه آرایی: سید محمد رضا آصف

چاپ: کوثر (چاپ اول) 1500 جلد

سایت: Email: info@zakhair.net/www.zakhair.net

تماس با ناشر: 09122526335 / 7713740 - 0251

شابک : 7 - 60 - 8589 - 964 ISBN 964 - 8589 - 60 - 7

شدند اهل سخن اما سخن ماند *** نباشد از سخن به یادگاری

غرض زین جمع و زین تالیف انست *** که گیرم از فراموشان شماری

پیشگفتار

بسم الله الرحمن الرحیم

بسیارند شاعرانی که در تذکره ها نام و نشانی ندارند و احوال آنان در منابع شاعر شناسی نیامده است ولی در نوشته های پراکنده می توان نام و نشان و عصر عده ای از آنان و گاهی شرح حال کامل بعضی از آن گمنامان را یافت، اگر طی مطالعات و کاوش های تحقیقی متفرقه آن چه را که انسان در رابطه با آنان می یابد یادداشت کند و در مجموعه ای گرد آورد .

این کمترین، به پیروی از روشی که دارم و معتقدم باید از فرصت های زودگذر استفاده کرد گه گاه که به چنین معلوماتی دست می یافتم در برگه ائی ثبت و ضبط می کردم. از این نوشته های بی سر و ته، تذکره حاضر بدست آمد و امید می رود که گامی مثبت برای شناخت گروهی از فرهنگ سازان ادبیات زبان شیرین فارسی باشد.

در این تذکره شاعرانی یاد می شوند که در تذکره های فارسی از آنان یادی نیامده یا عالمان و دانشمندانی که به عنوان شاعری و شعر سرائی معروف نیستند ولی دارای شعر می باشند. این یادداشت ها مختصر و به نمونه ای از نظم بسنده شده بقدری که نمایانگر عصر و احوال و توانائی شعری یادشدگان باشد و از سخن پردازی و آوردن جمله های تکراری بی محتوا پرهیز می شود .

برای شناخت این که شاعر دارای عنوانی در تذکره ها می باشد یا از وی یاد نشده است، به کتاب های «فرهنگ سخنوران » دکتر عبدالرسول خیامپور و «سخنوران نامی معاصر ایران » سید محمد باقر برقعی و «تذکره شعرای اصفهان » سید مصلح الدین مهدوی، مراجعه شد و گاهی از کتاب های دیگر بهره برده شده است

از دوست گرامی ادیب برومند حجة الاسلام جناب آقای سید ناصر حسینی میبدی بسیار سپاس گزارم که به این مجموعه حسن نظر داشته و مرا تشویق به چاپ و نشر آن نمود.

توفیق همگان را از حضرت حق خواهانم.

قم 1384 ش

سید احمد حسینی اشکوری

مقدمه ای بر تذکره «شاعران فارسی سرا »: علامه ادیب سید ناصر میبدی

بیگاه شد بیگاه شد خورشید اندر چاه شد *** خیزید ای خوش طالعان وقت طلوع ماه شد

انگیزه نوشتار:

پیش از آغاز هر سخن بر اهل شعر و ادب مخفی مباد که نویسنده این سطور از نخستین سال های تحصیلیم در حوزه علمیه از آن جا که علاقه زیادی به کتاب و کتاب خوانی داشتم با نام حضرت استادی سید الباحثین و المحققین علامه متتبع سید احمد حسینی اشکوری آشنا شدم و همیشه به این محقق مدقق و حیات پر افتخار علمیش به دیده اکرام و اعجاب می نگریستم و اولین اثری که از معظم له توجه مرا به خود جلب نمود «دلیل المخطوطات » معزی الیه در یکی از کتابخانه های عمومی بود روش کار و استوار بودن عمل و بررسی های دقیق نسخه های خطی که در کتابخانه های داخل و خارج کشور دیده بودند مرا به خود جذب نمود.

پس از چندی با استادی مستقیماً آشنا شدم و از هنگام آشنایی تا حال آرزویم این بود که

روزی بتوانم در راه شناساندن مقام علمی ایشان، اگرچه ذکر جمیلش اظهر من الشمس است، قدمی هرچند هم کوچک و ناچیز باشد بردارم تا این که این فرصت برای این شکسته اهل قلم پیش آمد و با کسب اجازه از محضر ایشان که حقیر را همیشه و در همه حال مورد عنایت و تشویق قرار داده اند این مقدمه را برای این درّ گران بهای ادب فارسی تحریر نمایم اگرچه ما را در این مقام محلی از اعراب نیست.

شعر چیست و شاعر کیست ؟

اشاره

شعر دانی چیست؟ مرواریدی از دریای عقل *** شاعر آن افسون گری کاین طرفه مروارید سفت

«ملک الشعراء بهار »

الف- شعر چیست ؟:

یکی از اقسام دوگانه کلام را در مقابل نثر شعر گویند و در لغت از آن به دانش، فقه، فهم، ادراک، وقوف، دانایی و غیرهم تعبیر نموده اند و اصحاب ادب در اصطلاح کلامی را که موزون بوده و از عاطفه و تخیل و آهنگ برخوردار باشد شعر نامیده و شعر را سخن مقفی نیز خوانده اند.

ابوالفرج قدامة بن جعفر بن قدامة الکاتب گفته است که هر کلام موزونی که دال بر معنائی باشد شعر است.

علامه دهخدا می نویسد: در «نفایس الفنون» آمده است: شعر صناعتی است که قادر شوند بدان بر ایقاع تخیلاتی که مبادی انفعالات نفسانی گردد پس مبادی آن تخیلات باشد.

نگارنده: گوید وقتی انسان اندیشه موزون را در اوج تخیلات به منتهای وصال رهنمون می شود این حرکت را شعر گویند و معتقدم شطحیات عقول تا نهایت بلند پروازی در دو بعد صحیح و نادرست هنگامی که موزون و مقفی می شوند و معقولات را حتی گاهی و رای عقل در چشمه سار منقول جاری می نمایند آن ها را شعر می گویند و این شطحیات موزون همچون

سحر سامری برتر از معجز موسی قلوب را در حقیقت و مجاز تسخیر خویش می نمایند.

شعر آوردم به سوغات و به طنزم عقل گفت *** نزد موسی تحفه آور دست سحر سامری

امروزه این تعابیر از شعر را در اقوام و ملل گوناگون می بینیم و اکثر جوامع بشری با هر زبان و آئینی شعر را زبان عاطفی تخیلی آهنگین مقفی و موزونی می دانند که هدف مشخص و مستقیم آن ارتباط با لذت های معنوی و شهوانی است

اندیشمندان ادبی جهان معتقد هستند که شعر جنبه آسمانی داشته و شاعر دارای موقعیتی پیامبر گونه است تا آن جا که معلم اول ارسطو کلام موزون را به گونه احسن تحسین نموده و در فن آن رساله ای نگاشته است و این تلقینات الهام بخش را از آثار برجسته فعالیت ذهن انسانی شمرده است.

نادان چه داند آن که سخندان به گاه نظم *** جان را گداخته است و از آن شعر ساخته است

ب- شاعر کیست ؟:

در لغت داننده، آگاه، گوینده، پیوند دهنده سخن و... و بهره مند از لطف طبع و قافیه گری و آن که در مقابل نعیم باشد را شاعر می گویند.

علامه دهخدا می نویسد: در نزد علمای عربیت شاعر کسی را گویند که بزبان شعر یا گفتار موزون سخن گوید:

عبدالرحمن بن خلدون شاعر را کسی می داند که از قوه حافظه بالائی برخوردار بوده و می گوید شاعر کسی است که حداقل دواوین فحولی مانند ابن ابی ربیعة، کثُیَّر، ذی الرُّمَه ، جریر، ابی نواس، حبیب، بحتری رضی و ابی فراس را در حفظ داشته باشد.

نگارنده گوید: به راستی کسی را شاعر می توان گفت که سرچشمه الهام در وجودش جاری شده باشد نه تنها به وزن و قافیه چون صنعت گران لغاتی را ترکیب نموده و در قالب های شعری

ارائه دهد باید در نظر داشت تقلید الفاظ و اصطلاحات و مضامین و مفردات قدما نشانه شاعری نیست و اگرچه جماعتی عظیم در اعصار گوناگون کلمات موزونی از خویش به یادگار گذاشته اند این دال بر شاعری آن فرهیختگان نمی باشد.

هنرآفرینی در هیجانات و زیبائی شناسی در عواطف و مضامین ناب در احساسات رقیق باید در وجود آدمی به اوج تخیلات برسد تا بتوان او را شاعر خطاب نمود.

با تعریفات فوق الذکر باید خاطر نشان نمود که در این تذکره اگرچه بزرگانی به عنوان شاعر خطاب شده اند اما حضرت استاد اشکوری اشاره به ضعف شعری آنان داشته و شاید تنها ذکر جمیلشان برای آن است که از او هم قطعه شعری بجای مانده حال اهل تتبع و تحقیق او را شاعر بدانند یا نه خود محلی دیگر است زیرا در بعضی از موارد تنها نشان دادن ذوق و استعداد است و بس .

غلام همت آنم که زیر چرخ کبود *** ز هر چه رنگ تعلق پذیرد آزاد است

تذکره چیست؟

در لغت هر آن چه را که به معنی یاد کردن و یادآوری باشد تذکره گویند و در اصطلاح اهل ادب کتابی می باشد که مشتمل بر شرح حال و بیان آثار اندیشمندان و شاعران و نویسندگان و غیرهم می باشد .

در ادبیات فارسی شاید قدیمی ترین تذکره ای که تألیف شده است کتاب گران سنگ «لباب الالباب» سدید الدین محمد عوفی باشد که مربوط به قرن هفتم است. بعدها این سیره در محققین و تاریخ نگاران از قرن نهم هجری به بعد رواج پیدا نمود و شاید بتوان گفت در عصر صفویه تا پایان حکومت قاجار به اوج رسید. البته بعد از روزگار قاجار تا عصر حاضر تذکره های فراوانی نوشته شده است اما کمتر اثری دیده می شود که به صولت آثار گذشتگان برسد، آثاری چون «تذکره نصر آبادی» ، «تذکره میخانه » ، «آتشکده آذر » ، « مجمع الفصحاء » رضا قلی خان هدایت، مصطبه خراب» ، «تحفه سامی» ، « مآثر الکرام» ، «حدیقة

الشعراء » ، « حدیقة امان الهی» ، «روز روشن » ، « صبح گلشن » و «کلمات الشعراء » و غیرهم که ذکر اکثر آن ها موجب اطاله کلام می گردد.

در آن زمین که نسیمی وزد ز طره دوست *** چه جای دم زدن نافه های تاتاری است

اهمیت تذکره نویسی:

در بررسی علوم تاریخی ادبی خصوصاً تذکره نویسی می بینیم که شناخت صحیح از رجال علمی ادبی به طور طبیعی باز گوی فرهنگ و حیات ادبی ملل مختلفه بوده و می باشد و تاریخ خصوصاً تاریخ ادبیات ریشه ای عمیق در فرهنگ جوامع دارد و هر جامعه ای با معرفی گذشتگان علمی خود به ویژه در ادب و آداب و رسوم می خواهد برتری خویش را نسبت به جامعه اخلاقی دیگران بمنصه اثبات برساند.

بدرستی که این مفاهیم علمی ادبی است که در تمدن های گونه گون هم چنان ستاره ای بر تارک اقوام و ملل مختلف می درخشد و اگرچه امروزه با این آشفتگی عظیم فکری که در ادبیات و اخلاق ادبی معاصر رسوخ نموده و اندیشه های فرا مدرنیته گاهی تا سر حدّ پوچ بی رحمانه ادب فکری گذشته را نشانه رفته است و انواع افکار جدید عصر مکاشفه را حتی در جوامع اروپایی پایمال نموده و با ظاهر فریبی عملی بیداری را در بُعدی برتر از اسب چوبین تروا به وسیله روشنفکران «به اصطلاح آل احمد» غرب زده به ملل محروم اهداء می کند.

اما هنوز موضوعات کلاسیک گذشته در اوج اندیشه های درست جایگاه والایی داشته و دارد و ارجی برای فهم داده های نادرست حتی در جوامع غربی قائل نیست.

امروزه نگارنده معتقد است که پیش از هر چیز اندیشمندان متعهد باید روش بهتر دانستن را برای نسل های آینده بازگو و بر این مبنی تأکید داشته باشند که مبادی فکری ادبی هر جامعه ای متضمن مطالب نابی است که در آثار گذشتگان آمده است و در راه رسیدن به این هدف عالی می توان دریافت که چگونه ادبیات سخنور گذشته مفاهیم عالی ادبی را برای ما به امانت گذاشته است و در مرور زمان افکار جدید ناقدان منصف و شاعران نوسرای متعهد چه

تأثیرات عمیقی در بیان داده های معاصر داشته و دارد.

تذکره « شاعران فارسی سرا»:

اگر چه از دیر باز نوشتن کتبی با عنوان تذکرة الشعراء در بین اهل ادب ملل گوناگون شایع بوده و اکثر کشورها به گونه های جهانی وطنی و حتی محدوده شهری دارای چنین تألیفاتی هستند و از قرون و اعصار گذشته تألیفات گرانسنگی در این زمینه بجای مانده است، اما بی تردید در بین تذکره های معاصر کتاب تذکره « شاعران فارسی سرا » اثر استاد اشکوری یکی از برجسته های عصر حاضر است که متضمن فواید بسیاری است و در اوراق زرین آن دیدگاه های تازه ای مشاهده می شود

این تألیف برجسته در روزگاری برشته تحریر درآمده که خود فریبی های عصر نوین با همه مفاخر فریبنده اش نتوانسته است ردپائی در او داشته باشد

استاد اشکوری با سیره قدمای اهل ادب به تألیف این تذکره پرداخته و یادگاری شایسته را به گلزار ادب فارسی اهدا نموده است

او از اقیانوس عظیم ادب و بحر بیکران شعر مرواریدهای لطف و احساس را صید و در اختیار گوهرشناسان زبان پارسی قرار داده است و در یک جمله تذکره حاضر کلیدی بر گنجینه ادبیات کلاسیک این سرزمین است.

و براستی جامعه ادبی ایران به داشتن چنین تألیف نفیسی افتخار می نماید و خود را بی نیاز از آن نمی داند و به حق می توان ادعا نمود تأخیر در چاپ و نشر آن برای فرهنگ ما نوعی غبن فاحش محسوب می شود

تذکره « شاعران فارسی سرا » بخشی از تاریخ ادبیات و فرهنگ ما ایرانیان می باشد که در آن شرح حال شعرائی آمده است که اکثراً نام و نشانی در تحریرات تذکره نویسان نداشته و ندارند و این کوشش عالی خدمتی ارزنده به پژوهشگران ادبیات بشمار می رود.

روی تو کس ندید و هزارت رقیب هست *** در غنچه ای هنوز و صدت عندلیب هست

سبک نگارش در تذکره حاضر:

سیاهه این مجموعه از ویژگی خاصی برخوردار است و بی گمان شاید همان گونه که اشاره شد شیوه نوینی در تذکره نویسی باشد و نگارش آن از اهمیت بسیاری نیز برخوردار می باشد.

نگارشی که نشان دهند پیوند فرهنگ بارور ایران با اعلام دینی و مقدسات اسلامی است. این تذکره نشان گر آن است که نه تنها متشرعین و فقهای اسلام از شعر و شاعری تبری نجسته اند بلکه با رغبتی شایسته هم طراز اولین های شعر و ادب پا به عرصه شعر نهاده و در میادین کلام موزون درهای خیال را در وادی حکمت و معرفت به ادب دوستان تقدیم نموده اند و در توصیف جلال و جمال حضرت دوست عز و جل در وادی کمال نکته نکته زبان گویای حال را در دار الوصال بازگو بوده اند و در فصاحت و بلاغت دین را محور عشق قرار داده و احساسات دلنشین مذهب را به نظم کشیده اند.

در این تذکره ، امّهات و ارکان تذکره نویسی رعایت شده و شیوه های صحیح معاصر در آن بکار رفته است در آن جنبه های ادبی و نکات اصلی نگارش مطرح و اصول ادبی به شیوه احسن بکار رفته است و از تفاصیل بیهوده و زیاده گوئی های بی ثمر پرهیز گردیده و دستور زبان در حد توان بکار گرفته شده و این از نمونه های شیوای نظم و نثر استاد اشکوری در آئین نگارش می باشد و به حق می توان گفت در این موضوع تعدادی از آثار معظم له سرمشق نیکوئی برای پژوهشگران معاصر بشمار می رود.

باری، آثار حضرت استاد راه و روشی بخصوص بوده و ره آوردی است برای آنان که در سیره نویسی شناخت را در حقایق جستجو می کنند در خاتمه این مبحث خدا را شاکرم که نویسنده تذکره حاضر از دو لغزش فاحش در اکثر تذکره های موجود مبراست زیرا در این راستا دو مورد را نباید نادیده گرفت

اول : آن که با سیری کوتاه در بعضی از تذکره های موجود خصوصاً معاصر می بینیم برای قطردار کردن حجم کتاب گاهی شرح حال کسانی به عنوان شاعر اطلاق شده است که نمی توان آنان را به عنوان شاخص شعری معرفی نمود؛ زیرا سُرایش چند کلام موزون دال بر

شاعر بودن افراد نیست و تراشیدن افتخارات ادبی ارزش علمی نداشته و ندارد و این ویژگی های نگارش استاد اشکوری است که می بینیم با وجود معرفی چند تن که مصداق کلام ما می باشند اشاره به سست و نا استوار بودن نظم ناظم نموده و می نویسد گاهی ابیاتی به نظم می آورد.

دوم: بسیاری از تذکره نویسان - چه در گذشته و چه در سده اخیر - در بینش ها و اغماض های خود حُب و بغض را خودآگاه یا ناخودآگاه میزان ستایش های خویش قرار داده اند که این شاید نقصی بزرگ در آثار آنان می باشد

استاد در آثار مکتوبشان کمتر به عناوین و تقدیر و تمجیدهای بیهوده می پردازند و در عین حال مقام علمی افراد را پاس می دارند فارغ از هرگونه توقع و انتظار از صاحبان اندیشه و قلم گاهی با حسن نیت بازگوی معایب اشخاص نیز هستند که این عیب جویی های سالم یا نقد صحیح منطقی را ما در این اثر گران بها نیز می توانیم با کمی دقت باز یابیم و به نظرات منصفانه ایشان احترام گذاریم

باری، به جرأت می توان ادعا نمود که حضرت استادی در سبک نگارش از این گونه لغزش های خود بینانه و نامنصفانه عاری است و این دو مورد از اموری است که در گفتار و نوشتار تاریخی رسوخ نموده و کمتر نویسنده ای را می بینیم که دچار این کوته فکری ها نشده باشد اموری که از چشم انداز نقادان چیره دست بدور نیست.

انگیزه استاد اشکوری از تألیف تذکره «شاعران فارسی سرا»:

انگیزه اصلی حضرت استادی معرفی شاعران و اعلامی است که گه گاه کلامی به مصداق « إن من الشعر لحکمة » سروده اند و در تذکره ها نام و نشانی ندارند و احوال آنان در منابع شعری نیامده است گمنامانی که سال های سال است بدست فراموشی سپرده شده اند و اگر تلاش های محققینی چون معظم له نبود شاید نام و خاطره آن ها کلاً بدست فراموشی سپرده می شد و برای همیشه از یادها محو می گردید و این دُرهای معانی در اعماق تیره جهل مدفون می گشت.

عناصر و مآخذ تذکره:

بیش تر مطالب این گنجینه نفیس را حضرت استاد اشکوری از لابلای اوراق پراکنده نسخ خطی و کاوش های متفرقه بدست آورده و در این باره می نویسد:

«این کم ترین به پیروی از روشی که دارم و معتقدم باید از فرصت های زودگذر استفاده کرد گهگاه که به چنین معلوماتی دست می یافتم در برگ هائی ثبت و ضبط می کردم از این نوشته های بی سر و ته تذکره حاضر بدست آمده که شرح حال جمعی از نادره های علمی ادبی است».

ترجمه استاد سید احمد حسینی اشکوری

در میان دانشمندان و محققان زبان و ادب پارسی خصوصاً ادبیات عرب استاد سید احمد حسینی اشکوری بدون تردید یکی از مفاخر فرهنگی معاصر بشمار می رود و آثار تحقیقی او توجه دانش پژوهان معاصر را به خود جلب نموده است.

اگر بخواهیم در این مقام بازگوی شرح حال و معرفی آثار برجسته او باشیم به حق ادای کلام خود احتیاج به تألیفی مستقل و جامع دارد و با کمال تأسف آن چه پیرامون وصف موزونش در کتب رجال و مقالات منتشره تحریر یافته است گویای تمام آن چیزی که باید باشد نیست و جای تذکر است که با وجود مقام شامخی که حضرت استادی در عالم علم و ادب دارد خصوصاً در مجامع علمی جهان عرب، اما در ایران که زادگاه اجداد اوست کمتر کسی با حالات او آشنا بوده و از مجامع حوزوی که بگذریم، معدودی از دانش پژوهان ایرانی با نام او آشنا هستند و این شاید به آن خاطر باشد که اکثر آثار تألیفی و تحقیقی ایشان به زبان عربی بوده و کمتر آثاری به زبان فارسی داشته و انتشار داده اند

استاد اشکوری در روزگار ما چکیده اندیشه اندیشمندان امامیه در رجال حدیث، تاریخ و فهرست نگاری می باشد و این قضاوت را درباره او نگارنده ناعادلانه نمی داند.

استاد اشکوری محققی عمیق در تحقیقات علمی انتقادی است و طبق نظریات بعضی از

معاصرین آثار گران بهای او برای آیندگان رهنمایی منصف است ، تحقیقاتی که خوانندگان خود را به ذوق آورده و با پرهیز از حاشیه رفتن های بی خود آزار دهنده طالب علمان است.

استاد اشکوری با تحقیقات عمیق در آثار امامیه در بین اهل فضل شهرت و اعتباری چشمگیر بدست آورده و بی گمان تحقیقات دقیق او با ذکر مآخذ قابل اعتماد مجامع علمی است.

نگارنده با مدد از درگاه خداوند در این مقدمه کوتاه به اختصار متذکر حالات علمی معظم له می شوم امید است که این نوشتار موجب ترغیب و تشویق دانش پژوهان مکتب علوی و سلسله جلیله سادات حسینی اشکوری نسلاً بعد نسل گردد که : لَقَدْ کَانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَهٌ لأُولِی الأَلْبَابِ

در این سطور چکیده ای از آن چه در «المفصل فی تراجم الأعلام » آمده بازگو می شود:

نسب و نسبت:

سید احمد فرزند سید علی فرزند سید حسن حسینی اشکوری نسب شریفش به حضرت امام محمد باقر بن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب علیهم السلام منتهی می شود. ستاره اقبالش آن چنان که اصحاب تاریخ و رجال ضبط نموده اند در لیله سیزدهم ربیع الأول 1350 هجری قمری در نجف اشرف طلوع نموده است.

مراحل تحصیلی را نزد اساتید برجسته حوزه پربرکت نجف و در جوار باب مدینه علم علی علیه السلام با جدّ تمام طی نموده و از بزرگان علم و دانش بهره های وافر علمی برده است

مشایخ اجازات علمی روایی معظم له از طریق علمای امامیه جمعی از اعلام شیعه می باشند که می توان در میان آنان به شیخ الباحثین علامه آقا بزرگ تهرانی - قدس الله نفسه الزکیه - اشاره نمود. و نیز از طریق اعلام زیدیه جمعی می باشند که ما در این مقدمه چون بنا را بر اختصار داریم فقط به نام علامه نام آور سید مجد الدین مؤیدی حوثی اشاره می نمائیم.

اساتید و بزرگانی که از معظم له اجازه حدیثی گرفته اند نیز جمع کثیری می باشند که ذکر نام

آنان اگرچه بجا بود اما شاید مناسب با این مقدمه نباشد تنها می توانم بگویم: خدا را شاکرم که نام حقیر در ردیف مجازین از معظم له ضبط است.

در این کوتاه سخن ، مناسب می بینیم که شمّه ای از آن چه را که بعضی از اعلام معاصر در وصف موزون حضرت استاد اشکوری گفته اند، بیاوریم؛ چه نقل همه گفته ها که درباره ایشان گفته شده فرصتی بسیار می طلبد.

دکتر سهیل زکار استاد دانشگاه دمشق و محقق پرکار معروف سوریه، در مقدمه «التراث العربی» چنین می گوید:

«فهرست نگاری نیاز به مواهبی مخصوص دارد، علم و دانش وسیع می طلبد، عقل و درک منظم می خواهد ، صبر و بردباری بسیار لازم دارد، اطلاعات گسترده می جوید. جمع آمدن همه این مراتب در یک شخص نادر و کمیاب است.. چون شنیدم برای نسخه های خطی کتاب خانه امام مرعشی در قم فهرستی در بیست جلد نگاشته شده است ، خشنود گشتم و با خود گفتم: لابد کتابخانه دارای گروه با تجربه ایست که این کار را انجام داده است. ولی چقدر به حیرت افتادم هنگامی که فهمیدم این کار بزرگ را یکی از علما به تنهائی انجام داده که دارای مؤلفات و نگارش های دیگری نیز می باشد و الحال در صدد تنظیم فهرستی است عربی برای همان کتاب خانه در چند جلد ...

از خوشبختی خود می دانم که با این دانشمند بزرگ در دمشق آشنا شدم ، و ضمن آشنائی بر بخشی از فهرست عربی یاد شده اطلاع پیدا کردم . این فهرست از چند جهت تحسین مرا برانگیخت، جهت علمی و تنظیم ممتازی که در آن بکار رفته و دلیل بر اطلاع وسیع و دانش عمیق و ذوق هنری بلند پایه نگارنده آن می باشد .

من برای این کار و نگارنده اش که از خاندان پیامبر گرامی اسلام برخاسته و به مدینه علم و دانش [ حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام ] و در آن انتساب دارد ، احترام ویژه ای احساس می کنم این دانشمند سید احمد فرزند سید علی حسینی می باشد..

دانش هائی که کسب نموده و آزمایش هائی که اندوخته ، او را به بحث و بازدهی علمی واداشته ، و در نتیجه به میراث اسلامی تعلق خاطر پیدا کرده و همواره به میدان پهناور تحقیق و تألیف روی آورده است.

اگر ما بخواهیم شرائطی که باید در اشخاصی که با میراث های اسلامی سر و کار دارند ، برشمریم فرصتی وسیع لازم دارد که از حوصله مقدمه یک کتاب بیرون می باشد ، و شاید کافی باشد که به یک شرط از آن ها اشاره ای گذرا داشته باشیم، و آن اخلاص و ایمان به این که علم و دانش اسلامی جزئی است از اجزاء دین و خدمت به علم در واقع خدمت به دین می باشد .

همین موضوع رسالتی است که سید احمد حسینی آن را پیگیری می کند ، بلکه امانتی است که از نیاکانش خاندان نبوی بر دوش وی گذاشته شده ، او هم وظایف این امانت را با شجاعت و صبر و کرم و بازدهی انجام می دهد به کشورهای اسلامی و غیر اسلامی سفرها کرده تا دانش خود را بیفزاید و در نسخه های خطی بحث و تحقیق کند...

از این راه توشه ای برداشته که کمتر این توشه را یافته اند. جالب این که آن چه را که یافته تنها برای خود نخواسته بلکه دیگران را نیز از آن بهره ور کرده است، این است که به دانشمندان عرب و اسلام بیش از پنجاه کتاب به ارمغان آورده ...

مؤلفات جناب حسینی دارای اهمیت فراوان و فواید بسیار می باشد، چون محتوی بر معرفی میراث فرهنگی است که هر کاوشگر و محققی بدان نیاز دارد، در آن ها از دو لغت عربی و فارسی بهره برده شده است. بدین جهت نگارش های این دانشمند پلی است رابط بین دانشمندان عرب زبان و فارسی زبان ...

بار اول که با جناب حسینی آشنا شدم، بسیار در خود احساس آرامش و انس کردم ، بر قاعدة « الأرواح جنود مجندة » در جلسه دوم احساس دوستی بیشتری نمودم ، چون در وی اصالت خانوادگی و تواضع و حسن اخلاق دیدم ..» .

مسؤولان «المنتدی الحیدری الثقافی» در مقدمه چاپ دوم « الامام الثائر » گویند:

«در طلیعه محققان برجسته، علامه بلند پایه محقق بزرگ، کاوشگر متتبع، سید احمد حسینی - حفظه الله - می باشد که این کتاب را تألیف نموده .. این شخصیت والا با مؤلفات پرارج و تحقیقات دقیق و گسترده خود کتابخانه اسلامی را بارور ساخته ، برای برافراشتن پرچم اسلام در پهنه گیتی سعی و کوشش نموده، مخصوصاً در اروپا با حضور در چند کنگره و همایش مربوط به اندیشه های اسلامی و علی الأخص اندیشه های اصیل شیعی.

علامه حسینی با گروهی از شرق شناسان و محققان بزرگ اروپا که پیرامون رجال شیعه و فلاسفه گذشته به تحقیق نشسته رابطه نزدیک دارد و با اطلاعات وسیع و تحقیقات برجسته خود آنان را راهنمائی می کند. این روابط علمی تنگاتنگ سبب شده که دارای احترام ویژه ای باشد و از وی تقدیر نمایند» .

استاد اشکوری کوشش های فراوانی در راستای تألیف و تصنیف و ترجمه و تحقیق کتاب های قدما داشته اند که پاره ای از آن ها چاپ و نشر شده است:

مؤلفات چهل عنوان، نزدیک نود جلد.

محققات سی و شش عنوان، نزدیک هفتاد جلد .

ترجمه دو عنوان .

البته ناگفته نماند که این موارد جز مقالات عربی و فارسی منتشره در مجلات و مقدمات نوشته شده بر بعضی از کتب و تقاریظ صادره از معظم له می باشد

حضرت استاد اشکوری در طول حیات علمی خود به کنفرانس های علمی تحقیقی گوناگونی دعوت شده اند که از آن جمله می توان به چند مورد ذیل اشاره نمود:

1 - مؤتمر - یوم الحسین علیه السلام - در لندن

2 - مؤتمر - الغدیر - در لندن

3 - مؤتمر - کتاب و کتاب خانه در تمدن اسلامی - مشهد مقدس .

4 - مؤتمر - السادة و العلویین - دانشگاه رم .

5 - مؤتمر - محققین خوانساری - قم ، اصفهان ، خوانسار .

6 - مؤتمر - سید عبدالعظیم حسنی - ری .

7 - مؤتمر حضرت زهرا علیها السلام - مشهد مقدس

حضرت آیة الله اشکوری در راستای تحقیق با بازدید و فهرست نویسی بیش از صد کتابخانه معتبر جهان در قاره های آسیا، اروپا و افریقا ⁽¹⁾یکی از نادره های روزگار خویش می باشند و ما کمتر محققی را به پایه تحقیقاتی معظم له در جهان علمی سراغ داریم.

در خاتمه - اگرچه معترفم نتوانسته ام ادای کلام نمایم - از صاحبان نقد و نظر در دو بُعدِ روایت و درایت می خواهم که بر این چند سطر به دیده عفو و اغماض بنگرند و خطاهای این شکسته اهل قلم را گوشزد فرمایند

مشهد مقدس 20 جمادی الثانی 1426 ق سید ناصر حسینی میبدی

شاعران فارسی سرا

اشاره

آثم

گویا از شاعران سده سیزدهم ، نام و احوال او را نیافتم شعر نیکو می سرود و دارای غزلیات و قصائدی است با تخلص «آثم».

از اوست :

ناظر روی بتی گشتم بت زنار کو *** کافر عشقش شدم من مثل من کفار کو

هیچ می دانی که ساغر بر کف ساقی چه گفت *** گفت حاضر شد نی و می مفلس خمار کو

جان بلب آمد ز هجر روی آن آرام جان *** قاصد از بهر خدا ده مژده وصل یار کو

هرکجا دیدم چه خود عاشق هزاران برگلی *** لیک باشد تا ابد خرم چنین گلزار کو

آه سرد و روی زرد و ناله شب اشک صبح *** جمع شد یک جا رفیقان مثل من افکار کو

آتشم زد آتش شمع رخش پروانه وار *** سوختم یاران چه کوه طور آن دیدار کو

اثم ( آثم ) مظهر عفو غفور غافر است *** نا امید از رحمت حق مجرمی یک بار کو

ابراهیم: میرزا ابراهیم

گویا از شاعران سده یازدهم بوده ، شاعری است فاضل و ادیب .

در مدح مولا گوید:

تعریف علی به گفتگو ممکن نیست *** گنجایش بحر در سبو ممکن نیست

من ذات علی بواجبی نشناسم *** اما دانم که مثل او ممکن نیست

اختر: محمد حسین فرزند محمد شفیع، اختر

ادیب فاضل با اخلاص به خاندان رسالت دارای اشعاری است با تخلص «اختر»، خط نستعلیق شکسته را نیکو می نوشت.

این دو بیت را در مدح مولا به سال 1307 از خود نوشته است:

گویند گروهی که علی عین خداست *** بالله خدا خواندن او عین خطاست

هر چند خدا علی است لیکن بخدا *** اختر بیقین بدان علی عین خداست

و گویا از او است:

در منقبت علی نه چونست و نه چند *** در خانه حق زاده بجانش سوگند

بی فرزندی که خانه زادی دارد *** شک نیست که باشدش بجای فرزند

شاید محمد حسین اختر مازندرانی باشد.

ادیب: شیخ محمد ابراهیم فرزند علی اکبر حاج شریفی خوانساری

در خوانسار و اصفهان و نجف اشرف دانش اندوخت به طهران سکونت گزید و در مجلس شورا به تندنویسی اشتغال ورزید به کیمیا علاقه داشت ، خطش نیکو و شعرش بلند و معروف به « ادیب» و گویا تخلص شعریش بود در طهران به سال 1354 درگذشت.

بمناسبت عید نوروز قصیده ای به دوستش سید محمد بن نصرالله کاشانی نوشت با اشاره به اصطلاحات کیمیاگران ، این ابیات از آن قصیده است:

ترک من گوید بآواز بلند *** چند بفریبی مرا ای شیخ چند

روز عید است و بود سال جدید *** موسی آمد با رخی چون صبح عید

گفت چندم داری اندر انقلاب *** تا بکی باشد دلم در اضطراب

انقلاب هر حجر را با دگر چند *** جویم چند پرسم ای پدر

آخر از این باب رمزی کن عیان *** تا شود روشن از او جان جهان

زانکه بزم آرای این رندان توئی *** هادی این دشت بی پایان توئی

گر نگردد از تو این راز آشکار *** تا ابد ماند دلم در انتظار

و از اوست:

منشان بباغ خوبان چمنی ز آشنائی *** که گل ریاضشان هست گل حسرت و جدائی

منما ز لاله رویان طمع وفا تو هرگز *** که بطرف گل دمیده همه خار بی وفائی

بسواد خطه حسن صنما تو پادشاهی *** چه کند بگو گر آید بدر شهان گدائی

ز نصاب رفته بالا خط حسن دل فریبت *** ز چه پس زکات او را ندهی به بیوفائی

بخیال خال رویت شده بسته دل بمویت *** بمثال دام و دانه که فتد در او همائی

ز دل خراب عاشق خبر است عاشقان را *** که شکسته عضو داند زبهای مومیائی

بده ساقیا تو جامم که شود حصول کامم *** بنما سیاه نامم تو ز لوح پارسائی

که خماریان بدیدم همه جام عشق بر کف *** چه بزاهدان رسیدم همه معجب و ریائی

بخرابه تن خویش منشین چه جغد ساکت *** بنمای های و هوئی که تو مرغ آن سرائی

بخم می الستی بزن این زمان تو دستی *** بطلب ز ترک هستی تو نشانه بقائی

ادیب: میرزا محمد حسین ادیب آزاد

از شاعران متأخر، شوخ طبع و گویا، در مشهد مقدس سکونت داشت، خود را «ادیب آزاد » و « ادیب التجار » لقب داده و در شعر « ادیب» تخلص می نمود با دیوان های شاعران قدیم و معاصر خود الفت داشت و «گنجینه ادب» را از شعر نیکوی آنان انتخاب کرده است. بعضی اشعار وی به سال 1347 به نظم کشیده شده.

از او است:

بوسه از آن لعل لبم آرزو است *** و از لب شیرین رطبم آرزو است

روی تو و موی تو روز و شب است *** وصل تو در روز و شبم آرزو است

وصل تو ای حور بهشتی نژاد *** بی غم و رنج و تعبم آرزو است

با تو پری چهره برغم رقیب *** کردن عیش و طربم آرزو است

خلق بخوانند ادیبم از انک *** محضر اهل ادبم آرزو است

و در تاریخ اتمام گنجینه اش گوید:

این نامه بر ادیب چون هست منتسب *** گردید نام آن گنجینه ادب

این نامه را نگر با دقت نظر *** کز شعر شاعران گردیده منتخب

هر چند خط من نبود طرب فزا *** زاشعار این کتاب جان هست در طرب

بس رنج برده ام در جمع این کتاب *** از شام تا بصبح از صبح تا بشب

این مردمان ز جهل از طبع دون نواز *** بر مصطفی دهند ترجیح بولهب

معدوم شد و تا منسوخ شد صفا *** نایاب گشت فضل بی وقر شد ادب

آن کس که اهل فضل این دوره بنگری *** علم و ادب شده بر خواریش سبب

در پنج روز عمر نبود مرا نصیب *** از خوان این جهان جز رنج و جز تعب

باری چو شد تمام این نامه بدیع *** هر کس شنید کرد تاریخ آن طلب

هفت و چهل چو رفت از سیصد و هزار *** این نامه شد تمام اندر مه رجب

تاریخ رمزیش چون عقل باز جست *** بیرون ادیب شد از جمع با طرب

فوری بدیهه گفت کاینک تمام شد *** گنجینه ادب از فیض لطف رب

استرابادی: ملا عاشور استرآبادی

عارف فاضل ادیب، در ترجمه ابیاتی عربی گفته است:

آفریننده اشیا در خود *** مجمع جامع اشیا باشد

بی نهایت کند او خلق ولیش *** ذات بی چون و چرا باشد

وسع الخلق بود و خلقش را *** می نگنجد ز چه آیا باشد

جمع اضداد سرشت گل اوست *** ضیق و واسع از این جا باشد

استرآبادی: میر محمد رضا بن کمال الدین حسینی استرابادی

فاضل عارف عالم به دانش های دینی و ادبی بر نسختی از تفسیر علی بن ابراهیم قمی حواشی نیکو نوشته که گویای مقام علمی بلند پایه وی می باشد.

بدیهه این شعر را در سال 1122 سروده:

الهی سه چیز از تو خواهیم و بس *** عطا کن بما وقت قطع نفس

یکی رحمت بی کرانم دهی *** ز شیطان و قومش امانم دهی

دوم خاک سازم بجان حسین *** سیم کن برونم زهر شین و دین

امیدم اگر از تو باشد رضا *** که قرب محمد کنم خلد جا

بمیران خدایم بحب علی *** که تا حق شود بر عدو منجلی

اشرف: اشرف فرزند محمد علی مشهدی

در مشهد مقدس چشم بدین جهان گشود و در همان جا بعضی علوم را فرا گرفت، به رمل و علوم غریبه تعلق داشت و «ثمره شجره» را در این فن به سال 1263 بنظم کشید، بیشتر اشعارش سست و گاه نادرست است.

در آغاز منظومه اش گوید:

أول از حمد حق کنم آغاز *** که ندارد شریک و نه انباز

بعد حمد خدای لم یزلی *** راجی رحمت از اله غنی

أحقر از بین ناس هم اضعف *** خاک قدام مؤمنین اشرف

آن که او مشهد است مولد او *** و محمد علی است والد او

اشرف: میرزا اشرف علی

از شاعران فارسی سرای هند با تخلص «اشرف» ، خوش نویس خط خفی و جلی ، در سده سیزدهم روزگار می گذرانده است

در تاریخ چاپ «دیوان بدر الدین چاچی» گوید:

طبع شد این طرفه نظم بدر چاچ *** گشت در تصحیح آن بسیار کد

طبع اشرف از پی تاریخ سال *** گفت از این بحر مضامین موج زد ⁽¹⁾

اشرف: میرزا محسن اشرف زاده مدرس

روحانی با اطلاع از دانش های دینی دارای اشعاری است با تخلص «اشرف» ، به سال 1311 ش کتاب «تراش ریش از نظر اسلام» را پرداخته و در سال 1344 آن را به مجله مکتب اسلام اهداء کرده است.

در آغاز سرودهای در شهادت حضرت علی اصغر گوید:

چون شهنشاه جهان شد بی معین *** تشنه کام و خسته و زار و غمین

رو به هر سو می نمودی جز عدو *** کی شدی با او مقابل روبرو

پس بیامد شاه مظلومان حسین *** در میان معرکه با شور و شین

تکیه بر نی کرد آن عالی جناب *** با لعینان ابد کردی خطاب

کی گروه اشقیا یاری کنید *** اهل بیت من نگهداری کنید

من چنین بی کس نبودم در جهان *** بی کسم کردید و زار و ناتوان

یا گذاریدم روم زین سرزمین *** تا به ثغری از ثغور مسلمین

من مگر سبط پیامبر نیستم *** زاده ساقی کوثر نیستم

تا این که گوید:

(اشرفا) گر دم زنی زین بیش تر *** بر دل شیعه زنی تو نیشتر

گفت جدش کو بود مظلوم دم *** گر به وی دادی خدا را هم قسم

عرض حاجت هر چه باشد بی درنگ *** آن دعا هرگز نگردیده ست لنگ

اصفهانی: میرزا ابوطالب فرزند محمد بیک تبریزی اصفهانی

اصلاً آذربایجانی و پدرش از اصفهان به هند رفته و وی به سال 1166 در لکهنو زاده شده و در کلکته اقامت داشت.

ادیب شاعر تاریخ دان، از راه مطالعه و کتاب خوانی دانش اندوخت و مؤلفاتی چون «خلاصة الأفکار» و « احوال ملک هند» و «اخلاق» و «موسیقی » و « عروض و قافیه » و «طب » و «تاریخ مختصر» پرداخت.

او راست :

تا از نظر آن دُر شهوار برفت *** هر لحظه نمی ز چشم خون بار برفت

صد روز دراز روشنش نتوان کرد *** کوته شبی آن چه زانده تار برفت

اصفهانی: سید حسین اصفهانی

اصلاً از مازندران و در طهران سکونت داشت در ادبیات متبحر و دارای انشائی استوار

بود، به کار وعظ و خطابه اشتغال داشت شعر فارسی و عربی نیکو می گفت.

جنگی ادبی به سال 1285 پرداخته و بعضی اشعار خود را در آن آورده است.

اصفهانی: ملا عبد المطلب فرزند حسن فرزند محمد اصفهانی

ادیب منشی نیکو انشا، متبحر در دانش های دینی، شاعر نیکوسرا، از عالمان سده دوازدهم، دارای آثاری چون «نهج البر فی ادعیة السر» و « هدیة الأجلة فی ادعیة رؤیة الأهلة » و « ذریعة المآرب» و جز این ها .

در نعت حضرت پیامبر اکرم «صلی الله علیه و آله» گوید:

محمد نور چشم اهل بینش *** چراغ دودمان آفرینش

مدار آفرینش را سبب او *** مراد از اختلاف روز و شب او

حیات جاودانی داد دینش *** ادیب عقل شد شرع متینش

نموده در حریم قرب آن شاه *** نشیمن در بساط «لی مع الله»

مدیحش ذات انسان کی تواند *** شهی کو را خدایش مدح خواند

و در مدح حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام گوید:

علی مخزن علم و دریای جود *** کزو مفتخر گشت اصل وجود

ز بستان صنع خداوندگار *** چنین نخل هستی نیامد ببار

چو او شهر علم نبی را در است *** بسوی خدا خلق را رهبر است

خرد فضل او را یکی از هزار *** نیاورده در حیطه انحصار

ز ما بر روانش هزار آفرین *** که منصوب حق است و یعسوب دین

اصفهانی: سید محمد حسین فرزند سید محمد صادق حسینی اصفهانی

از عالمان برجسته اصفهان، امام جماعت مسجد جامع عباسی، ادیب نیکو تحریر و شاعر فاضل، کتاب «مشرق التوحید» را به سال 1237 ساخته و پاره ای از اشعار خود را در آن پرداخته است.

در تولد پیامبر گرامی اسلام «صلی الله علیه و آله » گوید:

ای پدر آدمیان مژده باد *** روح همایونت از این مژده شاد

چشم تو روشن که زمین و زمان *** گشت منور ز رسول جهان

و نیز گوید:

ز عکس جمال جهان تابش آدم *** ز نور رخ عالم آراش حوا

نکردی اگر طلعت خود منوّر *** نکردی اگر طینت خود مصفا

هنوز آن ببزم قدم داشت منزل *** هنوز این بکتم عدم داشت مأوی

اطوار: ملا محمد صادق فرزند علی شریف خراسانی کرمانی

اصلاً خراسانی و در کرمان سکونت داشت دانشمند ادیب فقیه فیلسوف عارف، از شاگردان ملا هادی اسرار سبزواری، بر نسختی از «اسفار» به سال 1320 پاره ای از اشعار خود را نوشت دارای «شرح دیوان مجنون و لیلی» و دیوان شعر می باشد

این رباعی ها از اوست:

از درد و غمت اگر خروشان شدمی *** ور ان که ز شور باده جوشان شدمی

کی راه بخمی به مرا می دادی *** چون همدم و یار می فروشان شدمی

---

خواهم صنمی ساده بدام اندازم *** در نرد محبتش دل و دین بازم

بوسم لبش و نوش کنم جام شراب *** انجام همین باشد و این آغازم

---

بر درد تو دلبرا ز مرهم توبه *** ور پی تو دمی زدم از آن دم توبه

ورانکه پشیمان شدم از کرده خویش *** گفتم که گنه کارم از آن هم توبه

---

نا رفته براه عاشقی گامی چند *** ناخورده ز باده صفا جامی چند

از فقر زنند لاف هر شام و سحر *** بد نام کننده نکونامی چند

---

زاندم که ز نیستی بهست آمده ام *** سرمست و خراب و می پرست آمده ام

گفتند بروز مستیم پای نبود *** زان است که من دست بدست آمده ام

---

آن می خواهم که سینه ام طور کند *** در راه خدا ز هستیم دور کند

هر مرده دلی که بنگرد بر جامش *** از وجد و طرب جهان پر از شور کند

---

باشد گرو باده کنم خرقه خود *** وز دُرد شراب تر کنم ژنده خود

در گوشه میخانه نشینم بمراد *** بینم همه شاهان جهان بنده خود

اظهر: اظهر رانکوهی املش

ادیب عارف شاعر با تخلص «اظهر» و نامش به دست نیامد از شاعران اواخر سده سیزدهم، چنان که خود گوید وظیفه خوارخان های املش

او راست :

ذلت از ما لذت از اغیار ما *** پس گره افتاد اندر کار ما

ذکر ما جز باده و میخانه نیست *** ای خوشا پیمانه سرشار ما

ذوق شوق من به ساقی می کشد *** ساده رو باشد گر این عیار ما

ذاهب کوی مغانم ارمغان *** نیم جانم هست کو دلدار ما

ذق من الخمر انه خمر الفراق *** (اظهر) ای یار نکو کردار ما

افتخاری: میرزا علی اکبر حکیم افتخاری سبزواری

اصلاً از سبزوار و در شیراز سکونت داشت عالم فاضل و به طب اشتغال می نمود، کتاب هائی را بخط خود در سال 1086 نوشته است

از اوست :

ای رحمت تو روح مرا سرمایه *** وز ذات تو یافت جسم من پیرایه

من از تو جدا نیم چو شمع از پرتو *** تو دور نه ای ز من چو نور از سایه

و نیز گوید :

یا رب چو من امروز تباهی نبود *** عصیان زده نامه سیاهی نبود

هر چند گناه من گرانست چو کوه *** در جنب تفضل تو کاهی نبود

افجه ای: سید جلال الدین فرزند غیاث الدین حسینی افجه ای

عالم ادیب، به فارسی و عربی شعر می سرود مجموعه ای به سال 1238 نوشته و در آن پاره ای از شعرش را به دو زبان آورده است.

اقبال: میرزا محمد حسین فرزند محمد حسن همدانی

اصلاً از «نور» مازندران و در همدان سکونت داشت، ادیب فاضل دانشمند، از شاعران

سده چهاردهم خط نستعلیق را زیبا می نوشت و در دانش های دینی آگهی داشت.

تاریخ اتمام سه جزء کتاب « حدیده محماة » میرزا محمد علی ناظم الشریعه همدانی را در سه قصیده به سال های 1323 - 1326 سروده و تاریخ وفاة همین شخص را به سال 1332 چنین گفته است:

بروز پنجم ذی قعده ماه و از هجرت *** هزار و سی صدوسی و دو بد نه کم نه زیاد

بزرگ واقعه شد پدید در همدان *** که هر بلیه جان سوز را ببرد از یاد

ز گردش فلکی رخ نمود حادثه ای *** که کاخ شرع قویم اوفتاد از بنیاد

ز مرگ فاضل تحریر و عالم حق بین *** که بود عمده ابدال و زبده اوتاد

جهان علم و عمل ناظم الشریعه که بود *** فحول از علما را بزرگوار استاد

سزد که دیده اسلام بعد رحلت او *** سرشک ریزد همواره تا بیوم معاد

نشان نداده بعلم و عمل زمانه چو او *** مربی همه اخلاف و مفخر امجاد

ندیده هیچ خردمند مثل او دانا *** نکرده موجد اشیا نظیر او ایجاد

برای پختن خامان ملت اسلام *** بجا (حدیده محماة) را ز خویش نهاد

تمام مندرجات کتاب را باشد *** ببر حلاوت انشا و حدّت انشاد

فزود پنج بتاریخ و زد رقم (اقبال) *** که لرزه زین الم اندر اساس دین افتاد

امین: محمد امین

ادیب شاعر، از شاعران سده یازدهم خط نسخ و نستعلیق را زیبا می نوشت و بعضی از نوشته هایش را به سال های 1082 - 1085 نوشته است

او راست :

افسوس که شد برون چو گل زین گلزار *** فخر علما زبده دین شیخ کبار

تاریخ چنین گفت خرد با دل زار *** افتاد ز پا نهال دین دیگر بار

امینی: ابراهیم امینی

ادیبی دانشمند است که به فارسی و عربی نگارش های نیکو دارد، «ترجمه مناجات امیرالمؤمنین » و « شرح دعای صباح » و «نظم جواهر» از آثار وی و همه را در دهه دوم و سوم سده دهم نگارش داده است.

در تاریخ نظم جواهر خود گوید:

چو غواص کلکم در این بحر راز *** نهاد از سر ترجمانی قدم

پی نام و تاریخ این ترجمه *** کتاب مناجات کردم رقم

انجدانی: ملا حسن علی فرزند یعقوب انجدانی سلطان آبادی

عارف ادیب فاضل، کتاب «سر الأولیاء» را بسال های 1311 - 1313 پرداخته و در آغاز آن گوید:

نیست ممکن را چو جز فقر و فنا *** خوش بود گفتن که لا احصی ثنا

در پس هر حمد حمدی مختفی است *** داند این را هر که را جانی صفی است

انجدانی: علی محمد انجدانی

شاعری است شوخ طبع ، طنز سرا و نیکو خط ؛ این رباعی ها از اوست که به خط نیکوی خود به سال 1285 نوشته است:

از گردش روزگار و از حال تباه *** یک پول ندارم نه سفید و نه سیاه

من بودم و یک ریال آن هم گم شد *** لا حول و لا قوة الا بالله

جستم همه ساله ای پسر کام تو من *** خرسند همی بدم در دام تو من

با سر آمدم از بهانه جام تو من *** بی رنج کنون نگاشتم نام تو من

---

گفتم رخ تو بهار خندان من است *** گفت آن تو نیر باغ و بستان من است

گفتم لب شکری توان من است *** گفت از تو دریغ نیست گر جان من است

---

ای مشک سیه که ماه را بالین است *** پیرایه ماه و زینت پروین است

زلف سهیت بلای من چندین است *** باز این چه بلای خط مشک آگین است

---

آن مشک مسلسل است یا سنبل تر *** زلف و خط آن سرو قد سیمین بر

زان زلف گرفته عنبر و مشکین خط *** در خط بفزود روی زو زینت و فر

اوحدی: شیخ محمد صادق فرزند غلامرضا اوحدی زهانی

به سال 1320 در زهان چشم بدین جهان گشود و پس از گذراندن تحصیلات ابتدائی به مشهد مقدس رفت و از استادان آن حوزه دانش بیندوخت و به وطن بازگشت و به ارشاد و هدایت پرداخت و به سال 1410 درگذشت عالمی است متبحر در دانش های اسلامی ادیب اریب، در شعر فارسی «اوحدی » تخلص می نمود و گاهی به عربی نیز اشعاری می سرود به فرهنگی در ضبط لغات و نام ها شروع کرد ولی ناتمام ماند.

او راست :

سوی هر چیز که دل شیفته و دمساز است *** که از آن روزنه ای جانب جانان باز است

سرّ سودای سر و طره او نتوان گفت *** بس که آن رشته دراز است برون زاحراز است

از ملاحت نتوان دم زدن آن جا که هزار *** داستان نمکین از لب او یک راز است

ای بسا کشته و سرگشته و دلخون گشته *** خار در رهگذرش دیدم و او در ناز است

کشش او است بهر جاذبه و هر عاشق *** بسته حلقه ای از سلسله آن آز است

در فضا این همه ذرّ و کره نامحصور *** چیست و دانی ز چه در جنبش و جا پرواز است

غیر پروانه چندی ز ثری تا به ثرا *** دور شمع رخ او نیست که در پرواز است

رمز زیبائی او بیش نشاید ابراز *** که بسی طعنه و تفسیق در این ابراز است

من همین دیدم و گفتند مرا الحاصل *** که سر کار و مدارم سوی آن غماز است

حرکات و سکناتم همه چون خونم سرخ *** آری این شیوه شایسته هر سرباز است

زین سپس درس مرا می ندهی ای استاد *** زین چه حاصل که بدانیم که بازی باز است

درس معقول و حدوث و قدم و اصل وجود *** کم بفرمای بآن رند که آتش باز است

من و حجیت ظن و عدمش شیء عجاب *** خواه بر بسته دَرِ علم و خواهی باز است

آن تو و دادن داد دل عاشق هیهات *** دل نه ممسوح قدم عشق نه پا افراز است

می نگردد ز دم سرد نفس ها خواموش *** مشعلی کاتشش از فاعلی های کاز است

آن غزل گفتن شیرین و طرب های نوین *** ز اوحدی از اثر نغمه صاحب ساز است

درک هرگز نکند معنی نازک هوشدار *** آن دل و گوش که افریفته آواز است

باغبادرانی: میرزا عبد الجواد فرزند عبد الرحیم باغبادرانی اصفهانی

اصلاً مازندرانی و در اصفهان سکونت گزید واعظ سخنور عارف ، دارای اشعاری متوسط مؤلفاتی بسیار نگاشته و همه در مواعظ و تواریخ امامان می باشد چون «نسایم الرحمه» و «الصاحب » و « مقتل الآل » و « موقظ الغافلین » و « بحر المعجزات » و « ریاض المناقب » .

او راست :

زینب چو دید رأس برادر بطشت زر *** نالان کشید آه شرر بار از جگر

در بر درید جامه صبر و شکیب را *** گاهی بسینه می زد و می زد گهی بسر

می گفت ای شهید غرقه بخون یا حسین *** ای گوشه پاره جگر سید البشر

ای نور چشم حیدر و ای زاده بتول *** جسمت جدا فتاده و رأست بطشت زر

بافقی: شیخ عبد الله فرزند مهدی بافقی، کتابخوان

در کیمیا و علوم غریبه متبحر و از دانش های دیگر بهره ای داشت، اشعاری نه چندان استوار

به فارسی و عربی گفته، کتاب «سراج الظلمة و الرحمة » را در کیمیا پرداخته است.

او راست :

صانع بدیع کز اکسیر حکمتش *** تابنده ماه چه سیم شود آفتاب زر

بی حد درود حق بمحمد که گوهرش *** اکسیر معرفت بود هادی بشر

بر ابن عم وآل مجیدش که یک بیک *** در حل و عقد کار جهانند راهبر

صلوا علیه ما بقی النجم فی السما *** صلوا علیه ما رفع الشمس و القمر

صلوا علی الدعاة إلی الهدی *** کنز النجاة عند ملیک و مقتدر

و نیز گوید :

اوست رب مجردات و بسیط *** زیر و بالا محاط و اوست محیط

هر چه بالا نظیر دارد زیر *** جلوه صنع کردگار قدیر

زیر و بالاست صیقل ذاتش *** آدم پاک پاک مرآتش

و نیز او راست :

اهل معنی کوس دانش آشکارا می زنم *** پرده را از روی برقع پوش بالا می زنم

لاف کی دانم گزاف اسمش چه باشد نزد من *** من حکیمانه سخن گویم نه بی جا می زنم

من ندانم کذب را از صدق من دارم خبر *** باطن کذاب را از صدق سر پا می زنم

دیده ام در جبه مریخ من وجه حجر *** گفته ام این حرف را من پرده بالا می زنم

سال ها این نقش را هر سو زدم در هر کنار *** عارفان گفتم سخن را من هویدا می زنم

نکته سنجان تیز فهمان عارفان اینست و این *** از صدف بگذر دم از لؤلوی لالا می زنم

آشکارا مغز را از پوست عبدالله ساخت *** من قلندر وار دم از نغز کالا می زنم

باقر: محمد باقر فرزند عبدالملک [ لاهیجانی ]

ادیب منشی شاعر با تخلص «باقر»، گویا از ادیبان سده سیزدهم، لاهیجانی است یا

گاهی در لاهیجان می زیست منشئات و اشعار خود را در جنگی فراهم آورده است.

در ستایش باری تعالی گوید:

آن که قبول سخن از نام او است *** نام و نشان همه همه زانعام او است

تیغ زبان را برش نطق داد *** بر سر دل افسر عزت نهاد

ناطقه روشنگر معنی نمود *** زنگ زآینه دل ها زدود

چهره وحدانیتش بی نقاب *** در نظر معرفت شیخ و شاب

جنس طلب را بحریمش رواج *** شاه و گدا را بدرش احتیاج

مرحمتش حوصله بخش گناه *** مغفرتش مُهر لب عذر خواه

بدر لاهیجی: سید احمد لاهیجی

از دانش های عقلی بهره داشت، عارف صوفی شاعر با تخلص «بدر»، شعرهایش انتقادی و خالی از طنز و شوخی نیست از دانشمندان اوایل سده چهاردهم و دیوان خود را به سال 1310 گرد آورد.

از او است:

به رهروان محبت دهید تسلیتی *** که می رسد ز در دولت پیک موهبتی

شکایت از غم دنیا چه می کنی بشکیب *** که هیچ حادثه نبود بدون مصلحتی

در این خرابه که بنیان آن بود بر آب *** چگونه در پی تعمیر و فکر تمشیتی

ز عز و جاه که حاصل شود ز خلق چه سود *** چو نیستت بر معبود قدر و منزلتی

ز عمر خویش ملولم که این گران مایه *** برای توشه عقبی نداشت خاصیتی

چه سود خدمت آن کس که نیست از سر صدق *** چه مزد طاعت آن را که نیست معرفتی

بکار خویش اگر خواجه پی برد بیند *** که بی مضرت عقبی نیافت منفعتی

برای مصلحت خود دلی نیازارد *** کسی که دید جهان را سرای عاریتی

ترا وجود چه جای ترتب اثر است *** که هم چو (بدر) پی انصباغ ماهیتی

بروجردی: میرزا ابوالقاسم فرزند علی نقی طباطبائی بروجردی

از عالمان برجسته عصر خود، ادیب فاضل شاعر، دارای کتابخانه ای غنی و بعضی از نسخه ها را بخط خود نوشته شب سه شنبه یازدهم ربیع الاول 1230 متولد شده و به سال 1277 درگذشت.

در سوگ حضرت امام حسین علیه السلام گوید:

ز چه رو شور فتاد است بعالم بکر *** وز چه ره گشته چنین مرغ فرح سوخته پر

یا رب این غلغله و دهشت و غوغا از چیست *** این همه آه و فغان از چه عیان گشته دگر

وجد و شادی و طرب گشته بعالم نایاب *** غم و اندوه وبلا تا به ثریا بی مر

بلبلان چاک گریبان همه در آه و فغان *** مطربان کرده ز غم خاک مصیبت بر سر

گو بیا باد صبا بی خود و لا یعقل و مست *** بدیار غم و اندوه و بلا کرده گذر

پس از آن ناله کنان غرقه بخون عالم را *** از مصیبات شه تشنه لبان داده خبر

شافع روز قیامت و شفاعان دربان *** شده از ظلم اعادی تن پاکش بی سر

بروجردی: سید ابوالمجد بن محمود طباطبائی بروجردی

از دانشمندان سده چهاردهم، نمونه ای از اشعار خود را با نسخه ای از رساله « شرح حدیث الغمامه » قاضی سعید قمی به سال 1308 - 1312 نوشته. از اوست:

ماه من خور نیست اما آفتابی دیگر است *** نور او بر روی او همچون حجابی دیگر است

کسب نور از خور کند مه خور از ماه روی او *** کسب او کسبی دگر وین اکتسابی دیگر است

مستم از چشم خمارش گو بمستان ای صبا *** شرح مستی من گو کاین شرابی دیگر است

دوش با شوریده ای در محفل جانان شدم *** دیدم آن جا نغمه چنگ و ربابی دیگر است

گو به پیر عقل گر میل جوانی باشدت *** ساعتی با او نشین کاین هم شبابی دیگر است

بر مکارم دی اگر بوسی عطا کردی نگار *** ده وصالش جان چون این هم ثوابی دیگر است

بروجردی: شیخ عبد الله فرزند نوروز علی بروجردی

از شاعران سده سیزدهم دارای اطلاع در حدیث و تاریخ و دانش های دینی دو کتاب «تنبیه المغرورین» و «سرور الشیعه» را از او دیده ام.

این رباعی از او است :

بشنو ز گذشتگان ترا گر گوشی است *** می گیر عزای خود به سر گر هوشی است

امروز به دوش تو است تابوت کسان *** فرداست که تابوت تو هم بردوشی است

بسطامی: شیخ عبد الحسین فرزند عبد الله بسطامی

عالم فاضل به فارسی و عربی شعر می گفت ولی شعرش به هر دو زبان سست، دیوان شعری دارد و بسال 1337 زنده بود.

بسطامی: آخوند ملا عبد المؤمن فرزند ابومحمد بسطامی

در میامی نزدیک سال 1260 بدنیا آمد و در سبزوار و مشهد مقدس دانش آموخت، به فارسی و عربی شعر گفته ولی شعرش استوار نیست دارای کتاب های چندی است که از آن ها «عقائد الناصریه » و «کفایة المؤمنین » و « نتائج الحکمة » و « اوصاف الأشراف » و « مشکاة المصابیح » را نام می بریم.

بسطامی: محمد طاهر فرزند حسن خادم بسطامی

تاریخ دان فاضل ادیب شاعر، در اوایل سده یازدهم می زیسته ، کتاب «فتوحات «فریدونیه » را به سال 1022 انجام داده است.

بقائی: سید یحیی فرزند علی محمد لاریجانی

اصلاً از لاریجان و در طهران سکونت داشت، فاضل ادیب دانشور ، به رمل و جفر و علوم غریبه اشتغال می ورزید ، لقبش «سید الحکماء» و در شعر «بقائی» تخلص می نمود

این رباعی را به سال 1332 از خود نوشته است:

ای آن که شب و روز بفکری و خیال *** گه دست بیاوری بسی ثروت و حال

تا که اجلت رسد بصد استعجال *** گویند بسوی خاک رو بی زر و مال

بکاء: ولی نوری

از شاعران دانشمند سده سیزدهم، چندی در اصفهان برای تحصیل دانش می زیسته و به

علوم عقلی می پرداخت، در شعر «بکاء» یا «ولی» تخلص مینمود کتاب «کسر اصنام الجاهلیة » ملا صدرا شیرازی را به سال 1255 نگارش داده و این ابیات را در ستایش آن گفته است:

چون صنم ها را بخواهی بشکنی تدقیق کن *** مطلب مطویه صدرای سالار حکیم

گر شکستی این صنم ها را تو اندر نفس خود *** وارهی از ظلمت دنیا و عقبی و جحیم

ای (ولی) اصنام این نفس خبیث بدگهر *** بشکنی خاضع شوی یابی تو جنات نعیم

صورت حیوانیت را گر مبدل کرده ای *** سیرت حسنیه اعطا می کند رب علیم

این رباعی نیز از اوست:

درویش کسی بود که نامش نبود *** گامی که زند در پی کامش نبود

در بوته قهر اگر بسوزد صد سال *** از کس طمع پخته و خامش نبود

بنابجوئی: محمد فرزند حسین بنابجوئی مهرآبادی

ادیب فاضل ، اصلاً از بنابجوی از توابع مراغه می باشد احادیثی به سال 1127 در جنگی گرد آورده و این دو بیت را از خود دانسته است:

چون شدم در درگه حق رو سیاه *** بعد از این باید کشم صد گونه آه

بخشد از جرم مرا آن قدر نیست *** من گدا و او کریم و پادشاه

بها: میرزا سید کاظم فرزند سید طالب تفریشی

گویا از شاعران سده سیزدهم می باشد با تخلص «بها » ، اشعاری که از وی به نظر رسید پیرامون واقعه کربلا و شهادت حضرت امام حسین علیه السلام و یاران آن حضرت سروده شده است.

در بند اول دوازده بند مرثیه گوید:

یا رب عزای کیست که ابنای روزگار *** بی اختیار نوحه کنانند و اشک بار

سکان آسمان و زمین در تلاطمند *** گویی که شد قیامت موعود آشکار

افلاک را مدار و زمین را سکون نماند *** آن ماند از تحرّک و این گشت بی قرار

گر نیست رستخیز پس این انقلاب چیست *** کافتاده اضطراب به ارکان هفت و چار

نی نی محرّم است که از کثرت ملال *** ذرّات کائنات ملولند و سوگوار

سیلاب اشک عالمیان بسکه موج زد *** شد غوطه در سرادق گردون حباب وار

آنجم بجای اشک فرو ریخت چشم چرخ *** چون کشته گشت اشرف ابنای روزگار

یحیای آل احمد و سرخیل نشأتین *** سردار کشتگان صف کربلا حسین

بیات: میرزا حسنعلی فرزند جعفر علی بیات

از دانشمندان سده سیزدهم مقیم در هند، گویا «بیات» تخلص وی بوده پاره ای از اشعار خود را در کتابش «خوارق المعصومین » آورده است.

بیارجمندی: سلطان محمد بیارجمندی

گویا از شاعران و عالمان سده یازدهم، در مشهد مقدس سکونت داشت، در معجزات حضرت امام رضا علیه السلام گفته است:

حیرت مدار در حرم شاه دین رضا *** یابد هزار کور در او یک نفس شفا

این درگه شهی است که گرد غبار او *** هر دم ملک بدیده کشد جای توتیا

این دانه گوهری است که حق روز واپسین *** بخشد گناه خلق به او از ره رضا

با این علو مرتبه و قدر و منزلت *** داری عجب که کور وکر و شل دهد شفا

بر کائنات گر نظر از لطف افکند *** گردد عقیم مادر درد و غم و عنا

بیدار: حاج حسین تبریزی

به فارسی و عربی و ترکی شعر می سرود بیشتر شعرهایش عرفانی و در مدح و مراثی حضرات معصومین علیهم السلام می باشد شعر عربی را سست و گاهی مغلوط می گفت دیوان خود را به سال 1312 فراهم آورده است.

او راست :

من در آیینه دل بس که جلا می بینم *** چون نظر می کنم عکس شما می بینم

طعنه برمن مزن ای پیر کهن باده فروش *** هم چو موسی ز جبل نور خدا می بینم

گر چه موسی ز عصی جسته تقرب ز همه *** وی عصی دیده و من دست خدا می بینم

کو سکندر که دهم مژده بوی زاب حیات *** معدن چشمه حیوان بقا می بینم

با غم فردوس هم حوری و غلمان و قصور *** همه در حب علی نور خدا می بینم

گریه بر فرقت جنت مکن ای آدم و حوا *** من کلید همه ابواب هدی می بینم

چنگ امید بزن خاک در یار بیار *** دیده عقل تو کور است و شفا می بینم

هر که اکسیر بخواهد بود آن حب علی *** چار اجزاء دگرش زیر کسا می بینم

گرچه ( بیدار ) نبود است در آن روز بلی *** کرده بیعت بهمان روز وفا می بینم

بیدل: قربانعلی بیدل قزوینی

ادیب شاعر، این قصیده ملمع را با همه سستی، در سوگ حضرت امام حسین علیه السلام

سروده است:

سل اللغوب حفاة یجلن فی الفلوات *** تو رنج راه چه دانی که خفته در خلواتی

حدیث کرب و بلا را ز من شنو که بگویم *** لحرق قلبک حزناً بأحرق الکلمات

شط فرات روان موج زن بجانب دریا *** من العطاش حرقن الأوام فی القفرات

حسین فتاد ز زین بر زمین چو با رخ گلگون *** لقد تدحرج وجه السماء بالغبرات

بلند گفت بیارید بهرم آتش سوزان *** لکی أحرق فسطاطهن باللهبات

بشمر گفت حسین جانت ای پلید بسوزد *** ءانت تحرق نجل النبی بالقبسات

چه دشمنی است ترا با من ای لعین که بدین سان *** قتلت اخوتی الآن تحرق أخواتی

بیدل: میرزا محمد مهدی فرزند باقر شریف معلم

گویا در مدرسه حکیم اصفهان سکونت داشت و به دانش اندوزی می پرداخت ، ادیب شاعر با تخلص «بیدل » ، از شاعران سده سیزدهم

این قصیده از اوست و در نسخه خالی از تشویش نبود:

خواهی که درگه تو مناص جهان شود *** زنهار از آشنائی دونان بکن حذر

بالله کسی که معتقد قول رذل شود *** خونش بود بفتوی اهل خرد هدر

بشنو ز من ، کنج خمولای عزیز من *** می میر و نام دوستی سفله گان مبر

توضیح این سخن نکنم گر بگوش هوش *** می نیوشی و قبول کنی از من ای پسر

چندی بسفله ای شدم از جهل مختلط *** و از این که کو نیست دونی کی بدم خبر

می گفت بارها که چو من دوستی صدیق *** نی بوده و نه آمده در دهر سر بسر

طامات این قبیل بسی گفت و بنده هم *** می خواستم که تا بدهم در دلش مقر

دیرینه دوستان را نارم دگر بیاد *** وز دل محبت دگران را کنم بدر

تا امتداد یافته عهد مودتش *** زد ناگهم یکی دشنه بر جگر

زین گونه عهدها و بلا فصل عکس او *** از مردنی بلکه بعید است هم زغر

آری خطاست مردمی از سفلهگان دون *** خواهی تو از شرنک چرا لذت شکر

نیکوئی از بدان غلط است ای پسر مخواه *** نبود درخت حنظل جز حنظلش ثمر

(بیدل) از این گروه شکایت چه می کنی *** هست این سزایت بلکه از این نیز بتر

بیضا: بیضا

نام او را نیافتیم و «بیضا » تخلص شعری وی می باشد از آثار اوست شانزده بند در واقعه کربلا و مصایب حضرت امام حسین علیه السلام و در بند شانزدهم گوید:

(بیضا) خموش باش که د لها کباب شد *** دریا ز خون دیده پر از خون ناب شد

زین شعر سوزناک زبان را دگر ببند *** کز سوز آن بسینه جگرها کباب شد

از دیدهای کلک تو تا ریخت اشک شور *** بنیاد هم چو صبر بنای حباب شد

هر نکته ای ز قول تو چندین حدیث گشت *** هر مصرعی ز نظم تو چندین کتاب شد

هر فصل از این خطاب جگر سوز آبدار *** هر لوح هر کلام چو فصل الخطاب شد

هر کس شنید ناله زار ترا ز غم *** زرد و ضعیف و زار چوتار رباب شد

بیضا زبان ببند که از آب شعر تو *** عالم تمام غرقه دریای آب شد

باشد عروس شعر ترا آن چنان خیال *** کز عکس عارضش رخ مه در نقاب شد

وقت دعاست لب بدعا بر گشا بگو *** بیضا در این زمان که دعا مستجاب شد

یا رب بحق آن که همه خاک کربلا *** از خون او چو لاله حمرا خضاب شد

کین خسته را بروز قیامت خجل مکن *** در نزد خلق روسیه و منفعل مکن

پاچناری: شیخ عبد الرحیم فرزند کرم علی پاچناری اصفهانی

دانشمند فاضل، عارف صوفی، شاعر سست، شعر در نگارش هایش بسیاری از اشعار صوفیان را می آورد دارای رسائلی است که بعضی از آن ها را به سال 1294 ساخته، چون «رساله نخلیه » و «رساله کلبیه » و « رساله رؤیتیه » و « رساله عصمتیه » و « رساله تبرائیه » .

پزشک: میرزا موسی فرزند محمد تنکابنی

ادیب فاضل خوش خط، لقب و تخلص شعریش «پزشک » ، بیش تر شعرش دینی و کمتر به دیگر مسائل می پردازد.

در وصف «لیمرا» از قرای تنکابن گوید:

الا شفیق و رفیقی و مخزن ادراک *** تو از پزشک شنو نکتها چنان دُر پاک

بهشت روی زمین لیمرای تنکابن *** که دیده است در این روزگار و خطه خاک

ز ما تشتهی انفس و ما تلذذ أعین *** پدید باد ز هر سوی خاک تا افلاک

گل و گیاه ببخش بهار و تابستان *** فرح فزا و ضیا بخش بهر دل غمناک

نمونه ای بود این لیمرای روح افزا *** بباغ و راغ ارم هم بهشت ایزد پاک

پزشک جای نماید بهار و تابستان *** هواش روح فزا جسم چست و هم چالاک

هزار حیف بگیرد ز شش جهت مه و ابر *** گهی ز ریزش باران بخاک تا بسماک

هواش نم نم و هم چون هوای می خواران *** خنک خنک طرب انگیز بس بود نمناک

ز قلب مرد بود کر پدید خوش گذرد *** بده خدا بخاطر آن شاه سید لولاک

پوینده: میرزا محمد پوینده همدانی، مجاهد دیمی

در جوانی با کسب معیشت در روزها شب ها به تحصیل پرداخت و بقدر استعداد خویش

دانش اندوخت و ساعت های فراغت را به مطالعه کتب قدما و معاصرین می گذراند در جنبش مشروطه شرکت جست و در آزادی خواهی کوشش داشت به سال 1244 ش در همدان چشم بدین جهان گشود و 1314 ش در همان شهر درگذشت.

در غزل سرائی سبک جدید و مخصوص به خود اختیار نمود، تخلصش در بعضی شعرها «پوینده» و برخی «مجاهد» بود، مراد وی از «مجاهد» مجاهدت در برقراری حکومت مشروطه ، و مراد از «دیمی» نداشتن وسائل تحصیل و سواد آموزی خود می باشد

این غزل را به مناسبت جشن نیمه شعبان در التجا به حضرت حجت علیه السلام سروده است:

سلام جمیع نثار قدومت ای شه شاهان *** بس است چهره گشائی نما به عالم امکان

غریو ولوله هولناک عصر تمدن *** کشیده پرده تاریک بر مدارک انسان

بیا و نور حقیقت فشان بر آدم خاکی *** نجات بخش ز گفتار و پند قصه سرایان

بیا بیا که هجوم علوم علم صنایع *** برای کم خردان نقض عهد کرده و پیمان

بیا و شرح بفرمای قول جد کبارت *** که روح علم شود تازه زان معانی و برهان

نخست علم ⁽¹⁾بدن گفت آن حکیم الهی *** که ثانویش بود علم نوشداروی ادیان

بیا و سعی و عمل را دوباره درسی بما ده *** که سلب کرده ز ما مهملی شرافت انسان

بیا که جمله ضعیفان کنیم سوی تو افغان *** که امر و نهی تو باشد تمام معنی قرآن

بیا بمذهب و آئین جعفری نظری کن *** فروغ تازه به بخشای بر دروس دبستان

پیرایه: میرزا محمد فرزند اسد الله لک سلماسی

صوفی ذهبی، فاضل ادیب شاعر با تخلص « پیرایه » ، از اشعار خود این قصیده را با

بعضی کتاب ها نوشته است:

ای خاک سر کوی تو منزلگه رندان *** محراب دو ابروی تو را سجده مستان

دل بردنم از دست غم عشق تو مشکل *** جان دادنم اندر هوس وصل تو آسان

یا للعجب از بهر چه بیرون دل عاشق *** بگداختن او ز چه در بوته هجران

هر سر هوسی دارد و هر سینه هوائی *** هر فرقه خیالی و من از حسن تو حیران

هر لحظه دیگر بدگر جلوه نمائی *** حسن رخت از آینه طلعت خوبان

قومی است که از خود بغمت بی خبرانند *** جمعی است که در فکر تو مجموع پریشان

باور نکنم آن که برد ره بمقامی *** اندر حرم قرب تو هر بی سر و سامان

ما و سر سودای وصال تو چنانست *** در دل طلب مورچه ای قرب سلیمان

جائی که تو ای عقل کجا ره برد آن جا *** زان رو نرسد کنه تو را وصف سخندان

بیچاره محمد عجب است آن که نیامد *** شرمنده ز کالای چنین کاسد و ارزان

(پیرایه ) همان به که زند مدح و ثنا را *** با مدح جلال الحق و دین صاحب دوران

تائب: محمد خان بیرجندی

از شاعران بیرجند در سده دوازدهم، دارای اشعاری است فارسی نه چندان نیکو با تخلص «تائب» و اندکی اشعار عربی سست و گاهی نادرست می سرود پاره ای از شعر خود را به سال 1162 نوشته است.

از اوست :

چون دُر دل من بسته براه نجف است *** چشم از هجر رشک چاه نجف است

هر کس ز دری کند گدایی در دهر *** تائب بجهان گدای شاه نجف است

و نیز گوید :

ترک تحصیل علم عاقل نکند *** دل مایل مال غیر جاهل نکند

دنیاست گِل و طالب دنیا همه خر *** صاحب خرد آن که پا در این گل نکند

تبریزی: میرزا احمد تبریزی

دانشمندی است مجتهد، ادیبی است فاضل، به سال 1240 زنده بود، به فارسی و عربی شعر می سرود پدر میرزا لطف علی امام جمعه تبریزی

تبریزی: میرزا اسماعیل فرزند محمد کریم تبریزی ، ابوالفضل

عالم فاضل ادیب، چند سال در کربلا به علوم دینی اشتغال ورزید، به حکمت و عرفان تعلق داشت و در سال 1216 مجموعه ای مشتمل بر چند رساله از گذشتگان بخط خود در «سجاس» از توابع خمسه نوشت.

این رباعی از او است:

یا رب بدلم چراغ عرفانت زن *** از نور علی بطون فرقانت زن

از شورش عشق دلم جراحت گردان *** از لطف علی دوا و درمانت زن

و نیز گوید :

یا رب منم آن بنده با جرم و خطا *** هستم ز تو راجی کرم و جود و عطا

گر عفو کنی مثل مرا از کرمت *** تو ذوالکرم و ذوالمنن و ذوالاعطا

تبریزی: ملا محمد زمان فرزند کلب علی تبریزی

فاضل ادیب با اطلاع از دانش های دینی، شاعر نیکو نگارش اوایل قرن دوازدهم ، ترجمه

«خلاصة الأذکار » فیض کاشانی را به سال 1116 پرداخت و تاریخ اتمام آن را چنین گفت:

شکر که این نامه نامی تمام *** گشت بتوفیق خدای انام

عارض لفظش همه غنج قریب *** برده بصد ناز ز دل ها شکیب

طرة معنیش همه پیچ و تاب *** کرده بسی خانه طاقت خراب

از تتق غیب بسی شد عیان *** معنی دوشیزه مخفی در آن

ناشده هرگز بکسی جلوه گر *** کس بجمالش نشده بهره ور

مستورة وجوهها بالقناع *** لم یتیسر لهم الافتراع

راهرو جاده طاعات را *** طالب گلزار عبادات را

هر ورقش گشته بمعنی چو باغ *** جمله سطورش شده شمع چراغ

پیر خرد از پی تاریخ آن *** تا که همی خواست بگردد روان

هاتفی از غیب پس از تهنیه *** گفت (نکو ترجمه شد ادعیه )

تدریسی: محمد حسین تدریسی

فاضل ادیب سخنور، به تعلیم و آموزگاری اشتغال داشت و بدین جهت در شعر «تدریسی » تخلص می نمود به زبان فارسی و لری شعر می سرود در سال 1365 پیامد رباعیات بابا طاهر عریان چند غزل لری از سروده های خود آورده و عریان را بدین ابیات فارسی می ستاید:

طاهرا وه نیک بسرودی سخن *** نیک تر ز اوای بلبل در چمن

گر بیانت بوده با لحن لری *** لیک پنهان در غزل هایت دُری

هر کسی قابل شود نور خدای *** دل از او چون آینه آرد جلای

ایزدا کن نعمت عشقت نصیب *** تا رسم بر کوی جانان ای مجیب

تسلیم: میرزا حسن اصفهانی، صدر الأفاضل

از شاعران اوایل سده چهاردهم به فارسی و عربی شعر می سرود، دیوان فارسی وی بیش از پنج هزار بیت است.

تفریشی: میر ابوالبقاء تفریشی

شاعر ادیب فاضل، از دانشمندان سده یازدهم، در تاریخ تألیف « زبدة الأصول » بهاء الدین عاملی گوید:

سلطان محققین برأی صائب *** بر اوج سپهر فضل مهر ثاقب

چون زبده نوشت سال تاریخ آمد *** منسوخ کن اصول ابن حاجب

تفریشی: سید محمد فرزند زین العابدین تفریشی قمی

از عالمان اوایل سده چهاردهم، ادیب فاضل خوش خط نیکو نگارش امام جمعه و جماعت در تفریش، فوایدی کلامی بخط خود در سال 1317 نوشته است.

توکل: توکل فرزند مشهدی ولی ملایری، حامد

در «سامن» ملایر به سال 1313 چشم بدین جهان گشود پس از چندی پدرش با خانواده به «هرسین» اقامت گزیدند در هرسین و کرمانشاه مقدمات علمی را بیاموخت،

و برای تکمیل مدارج علمی به نجف اشرف رهسپار گردید اما دیری نپایید که به هرسین بازگشت و به کارهای ادبی و فرهنگی پرداخت

در سال 1311 ش به استخدام اداره معارف درآمد و اولین دبستان و دبیرستان را در هرسین پایه گذاری نمود، و پس از سی سال بازنشسته شده و تا آخر عمر به وعظ و خطابه و ارشاد پرداخت و هیچ گاه از لباس روحانیت بیرون نشد تا در سال 1354 ش درگذشت.

نگارشش نیکو و شعر بی تکلف می سرود دیوانش را به نام «مدیحة المعصومین » در چهار هزار بیت فراهم آورد و بیشتر شعرش دینی و در مدایح و مراثی حضرات معصومین علیهم السلام می باشد به نامش «توکل» و گاهی «حامد» تخلص می نمود و لقبش «صدر الشعراء » بود.

در ستایش حضرت باری تعالی گوید:

کردگارا چون تو بر بالای هر بالاستی *** خالق ارض و سماء و آن چه در آن هاستی

ما بدرک ذات پاکت کور و کر و جاهلیم ***لیک تو بیننده ای و سامع داناستی

نیستی جائی و خالی نیست خود جائی ز تو *** هر کجا رو آورند این بندگان آن جاستی

لا مکانی و نگنجد در مکان ها جای تو *** گر مکان ها بی تو باشد از چه رو برپاستی

ما همه از جاهلانیم و تو بر ما عالمی *** ما همیشه بی توئیم اما تو خود با ماستی

داخلی بر جمله اشیا نه هم چون آب و گل *** نی بمانند دوئیت خارج از اشیاستی

بی نشانی وین نشانی ها نشانی های تو است *** زان که صانع بر همه دنیا و ما فیهاستی

نی طبیعت نی عناصر نی نبات و نی جماد *** نی ز جزء ما یکون از علوی و سفلاستی

نی ز نوری نی ز ظلمت نی ز روحی نی ز جسم *** هرچه در خاطر خطور آرد ازان بالاستی

این قدر دانم که چیزی مثل و مانند تو نیست *** لا شریک لک وحید و مفرد و تنهاستی

بی لسانی لیک ناطق بر تمام قول ها *** سامع بی سمع باشی بی بصر بیناستی

بی شبیهی بی نظیری بی قرینی بی مثال *** لم تلد باشی و لم تولد که بی همتاستی

چون در این مبحث پیمبر ما عرفنا گفته است *** لب فرو بربند ( حامد) از چه رو گویاستی

تویسرکانی: آقا ضیاء الدین فرزند محمد نبی تویسرکانی

از شاعران نیمه اول سده چهاردهم جنگی پرداخته است دارای حوادث تاریخی و منتخبات ادبی

تویسرکانی: میرزا عبد الغفار تویسرکانی

دانشمند جامع علوم دینی، عارف صوفی ادیب نیکو نگارش، انواع خطوط را زیبا می نوشت و در نقاشی هنرمند، «حقیقت ایمان» و «برهان الدین» و «جواهر المعارف»

و « احیاء القلوب» از مؤلفات وی می باشد و آخرین را به سال 1320 پرداخته است.

از اوست :

عاقلی معروف در دیوانگی *** گفت با درویشی از فرزانگی

حال تو چونست ای درویش راد *** بازگو با من ز روی اعتقاد

گفت عالم وفق مقصود من است *** گرچه آن از خلق معبود من است

گفت صد چندانی اما شرح آن *** باز بر گو کشف کن سرّ نهان

گفت چون عالم بأمر داور است *** با قضای او رضایم در خور است

چون رضا گشتم بحکم نافذش *** پس رضای حق مرا گردید خوش

عزلت و ذلت مرا یکسان بود *** سقم و صحت راحت این جان شود

بی مراد من مراد هیچ کس *** بر نیاید این تو را گفتیم و بس

تویسرکانی: محمد مقیم تویسرکانی

ادیب فاضل از شاعران سده یازدهم تاریخ اتمام «فرهنگ جعفری» خود را به سال 1040 چنین سروده است:

زیبد که از وجازت فرهنگ جعفری *** ختم اللغه بگویمش ار نیک بنگری

چون کردم ابتدا و تمامش بهشت ماه *** در سال (ختم) هجرت ختم پیامبری

دارم امید ان که چو بینی خطای من *** بر من خطا نگیری و بی باک بگذری

ور زان که خشم داری و پرخاش می کنم *** تسلیم می کنم که داری و داوری

ثابت: میرزا آقا بابا اصفهانی

از شاعران سده سیزدهم با تخلص « ثابت » ، گویا در اصفهان اقامت داشت. در سوگ

و تاریخ درگذشت حاج علی اصفهانی گوید:

حیف کاخر از جفای چرخ و بیداد فلک *** حاجی عالی نسب حاجی علی رفت از جهان

گوهر بحر سعادت اختر برج شرف *** مظهر لطف اله و قوه خلق جهان

آن که مثلش زاهدی از مادر گیتی نزاد *** وان که چون او متقی نامد بقرنی از قرآن

صاحب فهم و ذکا و خلق خوش آن پاکزاد *** زبده اهل کمال و فخر جمله حاجیان

معدن صدق و صفا و درّ یکتای ثمین *** سرو گلزار حیا و افتخار مؤمنان

گلبن نخل حیات او به ایمای اجل *** از بلای صرصر گردان شدی ناگه خزان

از فراقش چشم یاران جملگی دریای خون *** تا فلک رفته ز هجرش ناله پیر و جوان

چون ز دنیا الغرض شد عازم دار بهشت *** رخت رفتن بست و شد در جانب جنت روان

با دل زار از پی تاریخ او «ثابت» نوشت *** بزم جنت مسکن حاجی علی شد زین جهان

ثریا: میرزا حیدر علی فرزند حسین طهرانی ، مجد الأدباء

در کرمانشاه به سال 1250 زاده شد در جوانی به طهران آمد و به تحصیل علوم دینی

و ادبی اشتغال ورزید دارای خطی خوش و انشائی نیکو بود، بیشتر شعرش را درباره معصومین علیهم السلام می سرود با تخلص «ثریا» و گاهی «مجد». تا سال 1312 زنده بود.

از او است:

بخاک پای نکویان مراست روی نیاز *** بکیش اهل دل این گونه واجبست نماز

ز هر دو کون ترا بی نیاز گرداند *** براستی کنی از سوی دوست روی نیاز

کند چو یار حجازی عراق را آهنگ *** مخالف است کس از رو کند بسوی حجاز

ز خواجگان جهان چشم بندگی دارم *** بیمن عاطفت خواجگان بنده نواز

چو باز دیده فرو بستم از همه عالم *** برویت ای شه خوبان چو دیده کردم باز

حدیث عشق نشاید بدل نهفت بلی *** نمی توان همه کس را گرفت محرم راز

مرا ملامت از عشق تست بی حاصل *** سبکتکین نکند ترک دوستی ایاز

شب فراق تو بنمود رو بکوتاهی *** غروب کرد مرا آفتاب عمر دراز

رقیب گرد تو پروانه وار گشت و چو شمع *** گذشت عمر (ثریا) همه بسوز و گداز

ثمر: میرزا حسین فرزند محمد علی انصاری اصفهانی

ادیب اریب، منشی مورخ، دارای آثاری بسیار به نظم و نثر، واقف به بعضی از زبان های اروپائی، بعضی از مجلدات کتابش «تاریخ جنگ شرق اقصی» را به سال 1329 بپایان برد.

جائسی: سید عبد الله رضوی جائسی هندی

ادیب فاضل به فارسی و اردو شعر می گفت قصیده ای در سوگ امیر سر هنری منکمری در سال 1274 سروده است.

جابری: شیخ محمد حسن فرزند محمد علی جابری انصاری استرآبادی

عارف دانشمند ادیب، از شاعران اواخر سده سیزدهم دوست شیخ محمد قاسم کاظمینی معروف به ابن الوندی

او راست :

دل آگه بسان خانه ای هست *** یقین میدان در او جانانه ای هست

برای دل شدی کعبه مشرف *** که تا داند که صاحب خانه ای هست

ز شوق کعبه خون از دل چه ریزی *** بغیر از کعبه هم کاشانه ای هست

مشو اندر شکست دل تو زنهار *** نه بینی تا در او بتخانه ای هست

همه مردم بقید خود گرفتار *** مگر در قید او دیوانه ای هست

و نیز گوید :

در ظلمت شب زفیض فالق اصباح *** بی درد چرا تو غافلی از آن راح

از بهر گشود باب صبح انجاح *** بر گیر برای خود تو مفتاح فلاح

جاجرمی: شیخ ابوالحسن فرزند محمد کاظم جاجرمی

متبحر در فلسفه ولی مخالف آن، صوفیان را خالی از دین و آنان را جبری مذهب می داند نزد امرا و بزرگان عصر دارای مقامی والا بود و در برآوردن نیازهای مردمان کوشش می نمود در تدریس و نشر علم کوشا، از دانشمندان و شاعران سده سیزدهم دارای منظومه ای است بنام «اخلاق الأولیاء» و در پایان آن گوید:

همت کارت بوفق مصلحت باد *** ز تو دین خدا را تقویت باد

جاوید: میرزا حیدر قلی فرزند نور محمد خان سردار کابلی

از دانشمندان برجسته عصر خویش بود در کابل به سال 1293 چشم بدین جهان گشود و در کرمانشاه به سال 1372 درگذشت. در نجف اشرف و کاظمین و کرمانشاه دانش بیندوخت و به زبان فارسی و عربی و انگلیزی و سانسکریت و عبری تسلط کامل داشت و از دانش های مختلف بهره برده بود. در علوم غریبه و ریاضیات استاد و بیش از سی و پنج کتاب تألیف نمود که از آن هاست « تحفة الأجلة » و « ترجمه انجیل برنابا» و «مطلع الفجر در علم جفر» و «مناهج الوفاق » در علم اعداد و أوفاق.

به فارسی و عربی شعر می گفت با تخلص «جاوید» در شعر فارسی، دارای دیوانی است برای هر یک از دو زبان

در تخمیس شعری از شیخ بهاءالدین عاملی گوید:

تا لعل شکر خای تو بوسیده ام امروز *** تا حرف روان بخش تو بشنیده ام امروز

تا سیب زنخدان تو بوئیده ام امروز *** تا سرو قباپوش ترا دیده ام امروز

در پیرهن از شوق نگنجیده ام امروز

ای زهره جبینی که بود ماه غلامت *** سروی به چمن نیست بسان تو به قامت

مست توام و نیست مرا روی ندامت *** هشیاریم افتاد به فردای قیامت

زان باده که از دست تو نوشیده ام امروز

تا در حرم عشق تو گردیده مرا جا *** از کشور لا روی نمودم سوی الا

شد خلعت فخرم ببر از عالم بالا *** صد خنده زند بر حلل قیصر و دارا

این ژنده پر بخیه که پوشیده ام امروز

هان شانه مزن بر سر آن زلف سمنبوی *** ترسم که رود بوش بهر سمت و بهر کوی

جانا تو اگر چین زنی از ناز بر ابروی *** افسوس که برهم زده خواهد شود از ان روی

شیخانه بساطی که فرو چیده ام امروز

گر دیده حق بین به جمالش بگشائی *** مجنون صفت از پرده ناموس برائی

(جاوید) بیا بگذر از این زهد ریائی *** بر باد دهد توبه صد همچو ( بهائی )

آن طر طرار که من دیده ام امروز

جعفر: ملا جعفر سبوئی رودباری

گویا از شاعران سده سیزدهم به نام خود «جعفر» تخلص داشت. از اوست:

یا رب به جلال و قدر احمد *** یا رب به رسالت محمد

یا رب به علی آل عمران *** آن مظهر حق و سر سبحان

یا رب به بتول و عز و جاهش *** هم محسن طفل بی گناهش

یا رب به حسن شهید الماس *** یا رب به حسین و هم به عباس

یا رب به علی عز و تمکین *** یا رب به علوم باقر دین

یا رب به خدا بحق جعفر *** هم موسی کاظم مطهر

یا رب به شهید دانه نار *** یا رب به تقی و شاه ابرار

یا رب به نقی شه زمانه *** هم عسکری آن در یگانه

یا رب به امام ختم مطلق *** یابد ز ظهورش شرع رونق

بخشی ز کرم تو جرم یاران *** یعنی گنه گناه کاران

(جعفر) که مجرمی است دربند *** محتاج به رحمت خداوند

امید وی از خدای اکبر *** بخشد گنهش به روز محشر

جعفری: محمد حسن فرزند محمد رحیم خوئی تبریزی

فاضل ادیب خوش خط در نگارش نستعلیق، از شاعران سده سیزدهم با تخلص

«جعفری» ، مشهور به « عطار » و به کار پزشکی در تبریز اشتغال داشت، گویا در اصفهان تحصیل کرده است.

او راست :

ابن زیاد گفت که کمتر از زنیم *** خنجر برای آل محمد نمی زنیم

هماز در غوایت و مشاء با نمیم *** حلاف و معتد و عتل و هم زنیم

و نیز گوید :

نشان عاشقی پروانه دارد *** که او از سوختن پروا ندارد

در آتش سوخته پرهای جانش *** برای دیگری پروا ندارد

جلال: جلال الدین محمد فرزند ابوتراب مرودشتی اصطخری شیرازی

از عالمان مشهد مقدس در نیمه اول سده چهاردهم دارای اجازه روایتی از شیخ محمد باقر بیرجندی، ادیب شاعر به فارسی و عربی، شعر فارسی وی با تخلص «جلال»، خط نسخ و نستعلیق را نیکو می نوشت جنگی دارد که بعضی فواید آن را به سال 1332 نگاشته است.

در مدح و منقبت امام زمان «عجل الله تعالی فرجه الشریف » گوید:

عاشق روی تو صاحب نظری نیست که نیست *** عاکف کوی تو هر با بصری نیست که نیست

غائبی از نظر و در بر ارباب نظر *** پرتو روی تو بر بوم و بری نیست که نیست

گرچه ای کنز مطلسم تو نهانی لیکن *** از تو در علوی و سفلی اثری نیست که نیست

با رقیبان نتوان گفت عیان سرّ حبیب *** ورنه از پیش تو ما را خبری نیست که نیست

نه همین هستی من سوخته از آتش هجر *** از غم هجر تو خونین جگری نیست که نیست

تو آیا طلعت میمون چه همایون فالی *** که ز عشق تو بدل ها شرری نیست که نیست

من ندانم که چه حسنی است خدا داد تو را *** که بهر سو نگرم منتظری نیست که نیست

منتظر مسلم و هم گبر و یهود و ترسا *** چه که این مژده خود اندر زُبُری نیست که نیست

سری از پرده غیبت بدر آر و بنگر *** به کف از بهر نثار تو سری نیست که نیست

یک دم از خلوت غیبت به تماشا به خرام *** که تو را کشته بهر رهگذری نیست که نیست

بجلال تو که در مخزن اسرار جلال *** از ولای تو فروزان گهری نیست که نیست

جناب: ابوالقاسم فرزند احمد جناب

گاهی محمد قاسم نیز نامیده می شد، از فضلا و شاعران فارسی سرای اواخر سده سیزدهم و گویا اوایل سده چهاردهم، «دبستان سخن» را در چند جلد تألیف کرده و جلد سوم آن را به سال 1289 پرداخته است.

جوهر: نور الدین غلامحسین خان فرزند محمد صادق قریشی

عارف عالم فاضل، فارسی و عربی و هندی را نیکو می دانست و به فارسی و اردو شعر می گفت، در «محمدآباد - بیدر » هند سکونت داشت ، کتاب های «فضایل مرتضوی » و « جوهر دانش» از اوست و دومین را به سال 1212 پرداخته است.

در مدح پیامبر اکرم «صلی الله علیه و آله » گوید:

فرستاده درگه کردگار *** نماینده راه پر استوار

برایش همه چیز آمد ببود *** خداوند او را چها وا ستود

هیی پیشوای فرستادگان *** برارنده کام آزادگان

رساننده نامه کردگار *** پی بند و بست همه روزگار

---

چه هند وچه سند و چه روم و چه زنگ *** ز کیشش همه تازه با آب و رنگ

---

زهی پیشوای مهان و کهان *** بزرگ و شهنشاه شاهنشهان

شهنشاه باداد و دانش دلیست *** سپه دار با فر و بینش دلیست

ز انگشت مه راد و پیکر نمود *** هلال ابروش چون خدنگ آزمود

چو بود او همی سایه کردگار *** نبوده از آن سایه اش آشکار

غباری ز خاک رهش بی گمان *** بود سرمه دیده سروران

جهرمی: سید حسین فرزند لطف الله موسوی جهرمی

از شاعران سده سیزدهم جنگی برای سید علی نقی صدر الأفاضل جهرمی شیرازی فراهم آورد و در آن بعضی از اشعار خود را نیز افزود.

حائری: شیخ محمد حسین فرزند ابراهیم حائری ، فخر المتکلمین

در کربلا زاده شد و در نجف علم بیندوخت و در ساری سکونت گزید، واعظ نیکو سخن دارای انشائی استوار ، لقب «فخر المتکلمین» و «ملک المتکلمین» و «الفاضل النجفی » بخود می داد کتاب هائی تألیف نموده است چون «کنز الجواهر » و « فرادیس القدس » و «فردوس الأطائب» و «سراج وهاج» و «قانون انسانیت » و جز این ها .

این دو بیت از اوست:

نایافته بر هر آن که آمد برگشت *** گر کشت نمود یا که شد ناظر دشت

ای آن که قدم نهی در این باغ دُوار *** میدان که بهار وی خزان خواهد گشت

حزین: میرزا عبد الرحیم شیروانی

در اردبیل زاده شده و در «شماخی» تربیت یافت چندی در ترکیه در اسارت بسر برد پس از آن به ایران پناه برد و در شیراز به کارهای دولتی اشتغال داشت در سفرها علم بیندوخت و از محضر علما استفاده ها کرد به فارسی و ترکی شعر می گفت و «حزین » تخلص داشت. «مظهر الترکیه » و «سراج الیقین» از تألیفات وی است که دومین را به سال 1191 تألیف کرده .

در مناجات گوید:

از ازل تا به ابد خلق زمین و آسمان *** متفق در وحدتش ور مختلف باشد زبان

هند و روم ایران و توران و جمیع کاینات *** هر یکی طرزی ستایندش بهر شهر و مکان

ترک و تازیک و عرب ار مؤمن ار کافر بود *** کرده است هریک از ایشان حمد حق ورد زبان

کعبه و بت خانه و دیر و حرم هرجا که هست *** عالمی را رو بسوی اوست کش نبود مکان

مقصد و معبود او هر چیز «شیء» صادق است *** جمله را هستی از آن کو را نمی باشد نشان

حزینی: سید میر محمد فرزند ابوطالب موسوی استرآبادی

دانشمندی است جامع، ادیب نیکو نگارش، از شاعران سده دهم، دوستدار اهل بیت علیهم السلام ، دارای تألیفاتی متعدد چون « تفسیر آیة الکرسی » و « سرور النساء » و « حدائق الیقین» و «حدیقة الریاحین » و «شرح خطبة البیان».

از اوست :

از بعد دلایل الهی *** با شرح و بیان آن کما هی

معلوم شدت کمال آن شه *** کز رفعت او شدی تو آگه

یعنی که علی ذی المعالی *** دین پرور و سرور اعالی

غواص لآلی معارف *** نقاد جواهر عوارف

لطف حق و مظهر عجایب *** مستظهر مظهر غرایب

آن کس که به او کند تولا *** مؤمن بود و از اهل تقوی

صد باره اگر کنی تولا *** مؤمن نشوی تو بی تبرا

و در ترجمه گفتار مولا امیرالمؤمنین « أنا یعسوب الدین» گوید:

منم سلطان دین و شاه مردان *** امام و پیشوای اهل ایمان

حسامی: زیب العلما فرزند حسام حسامی

در محضر سید جعفر دارابی کشفی علم بیندوخت سالیانی در تبریز سکونت گزید و در آن دیار با بزرگان اروپائی آشنائی بهم رساند و با آنان گفتگوهائی مذهبی داشت، شعر نیکو می گفت با تخلص «حسامی» ، «شرح قصیده حمیری» را به سال 1271 پرداخت.

حسن: نظام الدین حسن حسینی آملی

از ادیبان و شاعران سده هشتم به فارسی و عربی شعر می سرود با تخلص نامش «حسن»، پاره ای از اشعار خود را در جنگ تاج الدین احمد وزیر به سال 782 نوشته است.

حسن: شیخ حسن قاری سبزواری

اصلاً از اهالی سبزوار و در مشهد مقدس سکونت داشت بیش از چهل سال در مسجد گوهرشاد به وعظ و آموزش قرآن کریم پرداخت در علوم غریبه ماهر و با ادبیات عربی و فارسی آشنا بود و به نام خود تخلص می نمود.

«مطالع الأسرار فی شرح مشارق الأنوار» را به سال 1090 و «ابواب البیان» را به سال 1086 بپایان برد.

او راست :

اثر در طبایع بتدبیر اوست *** به نیروی بازوی تسخیر اوست

مکین و مکان در سواد عدم *** شده روشن از نور تنویر اوست

به پهلوی هم چیده نقاش صنع *** همه رنگ ها بهر تصویر اوست

شده عالمی محو نظاره اش *** همه پای دل ها بزنجیر اوست

(حسن) با دل و جان در این انجمن *** گرفتار حسن جهانگیر اوست

حسنی: معین الدین حسنی

ادیب شاعر ، ترجمه دو بیت منسوب به امیرالمؤمنین علیه السلام «و کن مؤمناً براً امیناً و لا تخن ..» را چنین سروده:

می باش امین و مؤمن و نیکوکار *** زیرا که امین راست امان روز شمار

ور اهل خیانتی مباش ایمن از انک *** خاین باشند بیشتر اهل النار

حسین: حسین فرزند حسین قاری اصفهانی ، جلال الدین

در علم قرائت و تجوید متبحر، اشعاری با تخلص نامش «حسین» می سرود در پایان کتاب خود «ایضاح المعانی فی شرح حرز الأمانی» قصیده ای آورده و بیت آخر آن چنین است:

حسین از او رضا جوید *** همیشه این سخن گوید

که ای حق تو نگه دارم *** مبادا باطلی گردم

حسینعلی: حسین علی فرزند محمد

شاعری شوخ طبع طنز گوی، به فارسی و عربی شعر می گفت جنگی به خط خود در سال های 1254 - 1258 فراهم آورده و در آن اشعاری از خود بیادگار گذاشته است.

این بیت از او است:

ظهور ثریا بهنگام صبح *** چه انگور بیض منور بود

حسینی: ابوطالب حسینی

از شاعران اوایل سده دوازدهم از آثار او «جذبه حیدری» در بیش از پنج هزار بیت می باشد ، در فضایل و مناقب مولا امیرالمؤمنین علیه السلام سروده و در آغاز آن گوید:

بنام خدا می کنم حمد او *** چه نام بزرگست نام خدا

جهان داوری را ستایش سزا *** کش این هفت لشکر بزیر لوا

حسینی: سید محمد تقی فرزند ابوالحسن حسینی

فاضل ادیب شاعر، خواهر جوانش «طاهره» به سال 1327 درگذشت از زبان او این ابیات را سروده است:

ز جور چرخ بدآئین زگلزار جهان رفتم *** ز حسرت از بر یاران دو چشم خون فشان رفتم

فلک نگذاشت از باغ جوانی یک ثمر چینم *** خزان شد گلشن عمرم درین [ سن ] نوجوان رفتم

جگر خون مادر و بابم از این غم تا صف محشر *** نبیند کس چنین دردی که من چون ناگهان رفتم

کشیدم رخت در جنت بزیر سایه طوبی *** شدم در خدمت زهرا سوی باغ جنان رفتم

لحد شد حجله شادی برایم در جهان آخر *** گذشتم زین جهان بر سوی خلد جاودان رفتم

ز اقوامم فلک افکند چرخ بی وفا دورم *** حلالم کن که از باغ حیات ای باغبان رفتم

حسینی: سید محمد رحیم حسینی

ادیب شاعر، از شاعران اوایل سده چهاردهم

این رباعی از اوست:

در هر دو جهان یار وفادار یکی است *** یاری که بود مرا سزاوار یکی است

از دیده و دل بغیر از او دیده نشد *** دایم ز دو دیده ام نمودار یکی است

حقیقی: شیخ علی فرزند عبد الله حقیقی حائری

در کربلا سکونت گزید فاضل ادیب شاعر با تخلص «حقیقی »، به سال 1131 کتاب «نظم الدرر فی فضائل علی خیر البشر» را پرداخت.

حیران: سید محمد حسین فرزند علی میرجهانی

عالمی وارسته، در حوزه اصفهان و نجف اشرف مراتب علمی را پیمود پس از بازگشت از نجف چندی در اصفهان و مشهد مقدس و طهران اقامت گزید و سال های آخر عمر در اصفهان ماندگار شد، پس از تحصیل به تدریس و تألیف اشتغال می ورزید و سی کتاب و جزوه برای او یاد کرده اند چون «البکاء للحسین » و « الجنة العاصمة » و « مصباح البلاغة فی مشکاة الصیاغة » و « نوائب الدهور فی علائم الظهور » و «ولایت کلیه» و «تفسیر ام الکتاب » و «گنج رایگان» به سال 1319 در یکی از قرای جرقویه چشم بدین جهان گشود و سال 1413 در اصفهان دیده از جهان فرو بست

مرحوم میرجهانی دارای اشعار فارسی است با تخلص «حیران» در مدح و منقبت حضرات معصومین علیهم السلام پراکنده در تألیفاتش و چاپ شده در دیوانی بخط زیبایش این

قصیده را در التجا به ولی عصر علیه السلام گفته است:

من بغیر از آل طه هادی و رهبر ندارم *** زاد راهی جز ولای آل پیغمبر ندارم

هر کسی نازد بناز و نعمت و عنوان دنیا *** جز نیاز این روسیه بر درگه داور ندارم

روز و شب در انتظار مقدم محبوب یزدان *** مهدی صاحب زمان من حاجت دیگر ندارم

ای امام منتظر خود آگهی از حال زارم *** تا بود جان بر تنم از مهر تو دل برندارم

ریزه خوار خوان احسان توام ای قطب امکان *** من ولی نعمتی از حضرتت بهتر ندارم

تا سپردم دل بتو از خلق عالم دل بریدم *** دلربائی کردی و من غیر تو دلبر ندارم

کی شود روزی که من دیدار زیبای تو بینم *** وانگه از دامان جودت دست حاجت بر ندارم

رو سیاهم بی پناهم غرق عصیان و گناهم *** شرمسارم سر بزیرم توشه محشر ندارم

از تو دارم من امید دستگیری در دو عالم *** شافعی جز دودمان ساقی کوثر ندارم

گر چه هستم روسیه اما سگ این آستانم *** زار و حیران جز لقایت شوری اندر سر ندارم

حکیم قبلی: محمد فرزند عبد الغفور خوئی تبریزی

پزشک خاص ناصرالدین شاه قاجار جامع بین طب قدیم و جدید، اصلاً خوئی و در تبریز سکونت گزید و به «حکیم قبلی» نام بردار بود دارای انشائی نیکو و اشعاری بلند، کتاب های «انوار الناصریه » و «مجمع الحکمتین و جامع الطبین » و « تعلیم نامه» و «درّ مکنون» و «قرابادین» و «شرح قصیده بانت سعاد» از اوست .

در آغاز ترجمه قصیده بانت سعاد گوید :

شد دور ز من سعاد آن سرو بلند *** دل در تپش امروز سقیم است و نژند

مغلول و مقید است زان سان که ورا *** کس فدیه نداده تا رهاندش از بند

خائف: شیخ عبدالرزاق فرزند علی اصغر قمی

فاضل ادیب، سال ها در صحن مقدس حضرت معصومه «علیها السلام» به بیان مسائل شرعی و وعظ اشتغال داشت. به سال 1370 ) (یا 1375) درگذشت.

خادم: شیخ زلف علی فرزند محمد کریم اغوزلوئی زنجانی

از علمای شهر زنجان و دارای تألیفات دینی است، چون «فیض الزهراء » و «اسرار الطفوف » و «کم ترک الأول للآخر » ، دارای اشعاری است در ستایش و سوگ اهل بیت علیهم السلام به فارسی و عربی و ترکی با تخلص «خادِم». سال 1345 در زنجان درگذشته است.

در آغاز قصیدهای طولانی گوید:

ای خوش آن روز که بد جانم *** شاد و خرم بوصل جانانم

کربلا بود مصر سلطنتم *** بود ارض غری چو کنعانم

دید از من جسارتی که نمود *** صنمم مبتلا به هجرانم

نار هجران کافیم بودی *** کرد پرّان بنار زنجانم

گفتم ای یار مهربان که مگر *** من بی سر خلیل رحمانم

یا مگر یوسف نبی هستم *** جای دادی بچاه و زندانم

این همه دلّ طور و تخویفم *** من مگر موسی ابن عمرانم

یا مگر شیخ انبیا هستم *** که در انداختی بطوفانم

کردیم مبتلا بقحط و بلا *** بوذرم من و یا که سلمانم

گفت کفران نعمتم کردی *** منع کردم زجود و احسانم

وجه دیگر حکیمم و کامل *** جای هر شیء را همی دانم

خواستم جوهرت کنم کردم *** مبتلا بر پتک و سندانم

خاک: سید میر محمد فرزند عبدالحسین قزوینی

در قزوین به سال 1283 چشم بدین جهان گشود، از خاندان علمی برخواسته، ادیب فاضل شاعر با تخلص «خاک » ، ملقب به «صدر الاسلام» و «صدر الصدور » بود، کتاب «شرح الصدور فی حقائق الأمور» از اوست.

خاکی: میرزا حسین کرمانی

اصلاً از کرمان و در اردبیل سکونت داشت، در شعر «خاکی» تخلص می نمود، به سال 1310 از این جهان رخت بربست.

در مرثیه حضرت علی اکبر گوید:

چو لیلا ماند زاب دیده مجنون وار پا در گل *** عنان توسن اکبر گرفت و گفت راز دل

الا ای نوجوان رحمی بمن در حالت پیری *** که در لوح دلم جز نقش رویت نیست تصویری

من آن لیلای صحرای الستم کز ازل بستم *** بگردن هم چو مجنون ازخم زلف تو زنجیری

تو چون تصویر بی جان در بیابان محو و حیرانی *** زبان بگشا مرا خورسند کن باری به تقریری

بمقتل می روی جانا مکن بر مرگ تعجیلی *** ز دنبال تو می آیم من ای فرزند تأخیری

نمی پرسی چرا حالم در این عالم ترا دارم *** ندارم غیر مادر بودن ای فرزند تقصیری

مگر سنگ است مرآت دل تنگت که نیاندیشد *** از این آهی که دارد در دل فولاد تأثیری

ترا ای نوجوان شب ها به مهد ناز پروردم *** بأمیدی که امروزم بگیری دست در پیری

خدا را زین سفر ای نو سفر فسخ عزیمت کن *** اگر دانی که مقرون است تدبیری به تقدیری

میان دفتر شاه شهیدان خامه (خاکی) *** ندارد غیر از این طغرا نگاری هیچ تحریری

خاوری: سید اسماعیل خاوری

*خاوری: سید اسماعیل خاوری⁽¹⁾

غزل و رباعی را نیکو سراید با تخلص «خاوری » ، گویا در اصفهان سکونت داشته که آن شهر را نکوهش کند و آرزوی رفتن به شیراز دارد:

تنگدل گشته کنون خاوری از اصفهان *** خیزای بخت مرا جانب شیراز رسان

او راست :

طعنه بجام جم زند نرکس مست یار ما *** دفع خمار غم کند باده بی خمار ما

باده بی خمار ده ساقی بی شمار ده *** آن چه بود بکارده باده کشی است کار ما

دسته گذار سینه را باز کن این سفینه را *** تا نگری سفینه را پر ز غم نگار ما

عشق تو دام رستگان هجر تو بند بستگان *** خط تو روز خستگان زلف تو روزگار ما

کشت چمن نکن فزون جانب ما ببین کنون *** کین همه اشک لاله گون ریخته در کنار ما

چشمه همی سراب شد جلوه گه غراب شد *** ظلم نگر خراب شد شهر ز شهریار ما

قسمت اگر شود همی هست نصیب عالمی *** در دو جهان کجا غمی چون غم انتظار ما

هر که در آن درش مقر و از بر خلق مُعتبر *** دوری از آن خجسته در ریخته اعتبار ما

طعنه زنند سرسری خلق بحال (خاوری ) *** تا بجهان بود بری شیفتگی است کار ما

این رباعی از او است:

لب های حیات آب حیوان من است *** مژگان حیات دزد ایمان من است

گویند به مرده جان دهد آب حیات *** چون شد که حیات آفت جان من است

و نیز او راست :

شمع شب و شاهد و شرابست این جا *** چنگ و نی و بربط و رباب است این جا

برخیز و بنوش در سماع آی برقص *** هان ای خفته چه جای خواب است این جا

خبازان: حاجی ملا خبازان خوئی

اشعاری که از وی دیده شد در شأن اهل بیت علیهم السلام و مخصوصاً مراثی می باشد، تفصیل احوال او را نیافتم. شخصی پاره ای از اشعارش را با لقب «سلطان الشعرا» در منزلش

در «کنار» به سال 1298 نوشته است.

در مرثیه حضرت امام حسین علیه السلام گوید:

سپهرا این چه رفتار است با شاه جهان کردی *** جهان را ای جفا گستر بکام دشمنان کردی

یکایک یاورانش را به شمشیر ستم کشتی *** پس آن گه یکه و تنها به جنگ کوفیان کردی

برای کشتن یک تن هزاران لشکر آوردی *** هزاران چشمه از یک تن به یک صحرا روان کردی

زدی بر پیکرش زخم از سنان و خنجر و پیکان *** ولی زان زخم ها زخم سرش را جانستان کردی

پس آن گه از سر زین واژگون بر خاک افکندی *** زمین کربلا را برتر از نه آسمان کردی

نمایان ماه تابان را بخاک اندر بغلطاندی *** و یا خورشید رخشان را بخون اندر طپان کردی

بسی بی آبروئی را بعرش کبریا بردی *** یکی ابلیس خوئی را بسرّ لا مکان کردی

حجاب الله را آلوده خون بر خاک بنهادی *** کلام الله را بر زیر پای مشرکان کردی

به نازک خنجرش خون ریز خون ریز خنجر از جفا کردی *** یکی خون ریز خنجر را بیکدم خون چکان کردی

ز خون دریای خون کردی بطوفان وادی عالم را *** شکستی کشتی ایجاد را بی بادبان کردی

بنوک نیزه از نور جمالش آشکارا شد *** همان نوری که در طور آشکارا شد نهان کردی

سر نعش پسر بر سر زنان شد نوحه گر زهرا *** در آن صحرا که جبریل امین را نوحه خوان کردی

خراسانی: محمد جعفر فرزند محمد طاهر کرمانی خراسانی اصفهانی

عالمی است جامع علوم عقلی و نقلی، دانش را از محضر علامه مجلسی در اصفهان فرا گرفته و از وی اجازه حدیث دارد سال 1080 ولادت و 1175 در گذشته است. کتاب های «طباشیر» و «فواید الأخیار» از نگارش های او می باشد ، در کتاب هائی که در سال های آخر عمر تألیف کرده سخنانی آمده است که از دید مذهبی بر وی خرده گرفته اند.

این ابیات از اوست:

غرقیم در گنه نظری کن بسوی ما *** ما را امید آن که نیاری بروی ما

خود گفته ای چو عهد شکستی بیا بیا *** کس نا امید باز نگردد ز کوی ما

رفتیم از درت چه ندیدیم روی کس *** باز آمدیم رفته ز رو آبروی ما

دست تهی و نامه عصیان شده سیاه *** از آب رحمتت بنما شستشوی ما

از خاک آمدیم و سراپای ما خطاست *** عفو است کار دوست گر اینست خوی ما

خسرو: ملا خسرو

شعر را نیکو می گفت این دو بیت را در سال 973 از خود دانسته است:

ز تاب می شده گل گل رخ منور او *** نموده باده یاقوت رنگ جوهر او

شبم سیه نبود بلکه روز هجرانست *** که سوخت آتش آهم ز پای تا سر او

خفائی: میرزا حسن فرزند علی طبیب طهرانی، لسان الأطباء

در طهران اقامت داشت و بیش تر اشتغالش به پزشکی، در ادبیات ماهر و دارای انشاء نیکو و شعر خوب با تخلص «خفائی» یا « حکیم » ، لقب «لسان الأطباء » را بخود می داد.

کتاب های «زبدة التجارب » و « شرح قصیده فخر القضاة «رازی» از تألیفات وی و جنگی به سال های 1279 - 1311 گرد آورده است.

در مطلع قطعه ای گوید:

تا بحق روی نیاز و دل ریش آوردیم *** لعل نوشینش بلب بیغم نیش آوردیم

خلخالی: سید ابوالقاسم فرزند محمد مهدی موسوی خلخالی

فاضلی است که شعر را نیکو می سرود. دو بیت از دو قصیده در سوگ برادرش را به سال 1313 در مجموعه ای نوشته بود:

زخم من از پند ناصح کی شود مرهم پذیر *** زخم در دل داشتن مشکل تر از هر جاستی

---

رفتی خیالت ماند در دل *** چنان کز کاروان آتش بمنزل

خلخالی: سید زکی فرزند عبدالباقی فرزند محمد زکی حسینی خلخالی

از شاعران سده سیزدهم، چندی در نجف اشرف اقامت داشت و از استادان دانشور حوزه بهره های علمی می برد گویا از شاگردان سید محمد مهدی بحر العلوم نجفی بود که ارجوزه فقهی وی «الدرة النجفیة » را به نظم ترجمه کرده است شعرش نیکو احتمالاً با تخلص «فرهنگ» و نثرش استوار می باشد.

در ستایش مولا امیرالمؤمنین علیه السلام گوید:

ای که در نعتت زبان اندر دهن چون برگ گل *** در میان غنچه از صبح نفس گردیده حل

طایر جان چون در آید بر سر آن گل بدم *** دم نیارد زد در آن جا بلبل باغ ارم

هر چه او نعت تو باشد چون در آرم بر ضمیر *** هیچ بهتر این نمی بینم که هستی بی نظیر

در کمال و در جلال و قدرت وجود و کرم *** مهر و قهر و جاه و عزّ و رتبه حق را محترم

غیر حق از سرّ ذات تو کسی آگاه نیست *** آری آری سرّ حق را بهر هر کس راه نیست

تا قدم بنهاد زین سو آدم از خط عدم *** خیر مقدم مرحبا بشنود از تو دم بدم

نوح را طوفان حیرت رخنه بر کشتی رساند *** لطف حق در مأمن جودی به جودت برنشاند

آب حیوان را خضر ظلمات را اسکندری *** بر سپهر قدرت حق آفتاب انوری

گه به ابراهیم در گلزار آتش مونسی *** گه به آب اندرز ماهی دستگیر یونسی

تا بدستت خاتم حکم ولایت حق سپرد *** شوکت و جاه سلیمان را هماندم یاد برد

بر سلیمان دیوها کردند اگر فرمانبری *** او خود آمد چاکر تو با همه دیو و پری

از گریبان اطاعت کرد یوسف سر بدر *** حسن آن خدمت ز وی یک سر جهان را کرد پر

با کلیم الله کلامی کز فراز طور بود *** حرف عشقی چند از تو در درخت نور بود

در دبستان خانه ات ادریس را کوشش بدرس *** در دم گفتار تو عیسی نیارد زد نفس

در شب معراج پیغمبر که بودی روی فرش *** وین عجب سرّی که با وی بر نشستی فوق عرش

روشن است این جا خرد را شمع بینش بی نسیم *** با نبی بودی یکی نه آن یکی کاید دو نیم

در گلستان وجودم هر گلی را بوی تُست *** نغمه هر بلبل شوریده گفت و گوی تست

هر سخن کز وصف تو بر گوش دریا می خورد *** عقد لولو زان کند در سینه خود پرورد

لوحش الله ای خرد این جا دگر بر خود مپیچ *** بر سر عجز آو گو سر در نیاوردم به هیچ

آن که ممدوح حق آمد حقّ برو مدّاح بس *** زآن که حقّ مدح او جز حق نیارد کرد کس

بعد مدح مصطفی و مرتضی از ما سلام *** باد بر اولاد ایشان شهریاران کرام

پادشاهانی که در برج امامت اخترند *** چون جد و اب در دو عالم مهترند و بهترند

هر دو عالم از وجود ذات ایشان برقرار *** بار الها تو بدیشانم مرا محشور دار

در صف ایشانم آور مام و هم باب و نیا *** بلکه جمله نجمه ما را که هستند در ثری

خلخالی: ملک سعید فرزند محمد خلخالی

عارف صوفی وحدت وجودی، اصلاً آذربایجانی و در شیراز سکونت داشت، او را تکفیر کردند و از اشاعره دانستند در رد این تهمت کتاب « التحفة العلویه » را پرداخت ، به فارسی و لری شعر می گفت به سال 1013 در شیراز چشم از این جهان فرو بست

این رباعی از اوست:

تا طی بساط ملک هستی کردیم *** بی نقص خودی خداپرستی کردیم

بر ما می وصل نیک می پیمودند *** تف بر رخ ما که زود مستی کردیم

در پاسخ آنان که او را تکفیر کردند گفته :

بر ما فقیه نسبت چندین گناه کرد *** بر ما گذشت و نامه خود را سیاه کرد

منصور را نبود گناهی جز این که او *** آیینه را بآینه دار اشتباه کرد

خلوتی: میرزا محمد ابراهیم فرزند میرزا احمد محلاتی

نسب به خواجه نصیر الدین طوسی می برد در طهران به سال 1252 زاده شده و در همان شهر پرورش یافته است.

در عنفوان جوانی پیش خدمت خاص خلوت ناصر الدین قاجار شد و بدین مناسبت تخلص «خلوتی» را بخود داد پس از چندی در اطراف گونه و بینی وی بیماری سودا هویدا گردید

این بیماری و سنگینی گوش او را به انزوا کشید ولی از مهربانی های شاه بی بهره نماند.

انشاء وی زیبا و نگارشش دلنشین است شعر نیکو می سراید و از دانش های عصر خود اطلاعی داشت.

در وصف کتاب خود « آداب ناصری » گوید :

پرور شد این کتاب چه از تازی و دری *** در فیض عام گشت چو خورشید خاوری

مطبوع طبع خسرو صاحبقران فتاد *** یعنی که گشت شهره به آداب ناصری

و نیز در پایان کتاب گوید:

هزار وسی صد و سه بد ز هجرت *** که پنجاه و یک از ما شد ز فطرت

بر آن بودم که گر یابم مجالی *** بقای نام را بندم خیالی

بزر دیدم توان کردن سرانجام *** زاعمال نکو نیکوئی نام

قضا را هم چنان عمرم بسر شد *** کز اول روز کف محتاج تر شد

بقای نام را بیچاره ماندم *** چه زر در کف نبودم دُر فشاندم

او راست «آداب ناصری» که به سال 1303 تألیف شده است.

خلیلی: درویش خلیل اصفهانی

بیشتر شعرش در فضایل و مناقب حضرات معصومین علیهم السلام گفته شده با تخلص «خلیلی». قصیده ای بس طولانی به سال 1145 در مدح و منقبت حضرت امام رضا علیه السلام سروده که در پایان آن گوید:

بزرگوار خدایا بآن امام شهید *** که او بغربت غم جام زهر را نوشید

بغربت و بغریبی مقام و منزل کرد *** بکام خویشتن او زهر غصه داخل کرد

بحق آن دو لب نازنین زهر آلود *** که جام زهر جفا را چه شهد می پالود

که بگذر از سر عصیان امتان رسول *** صحیفة عمل جمله را بکن تو قبول

به بخش از کرم خویشتن گناه همه *** سفید کن ز کرم نامه سیاه همه

بدشت کرب و بلا یا بصحن شاه رضا *** بکن تو مدفن ایشان ز روی لطف و عطا

علی الخصوص (خلیلی) که دیده گریانست *** همیشه مادح اولاد پاک عمرانست

بدل طواف در روضه رضا دارد *** بر آستانه او دایم التجا دارد

ثنا و حمد کند ذوالجلال اقدس را *** که تا نصیب کند مشهد مقدس را

خوئی: میر فتح الله فرزند محمد رضا شریف حسینی خوئی

دانشمند والا مرتبت، شیخ الاسلام خوی، در علم کلام و عقاید متبحر ، معروف به آقا ، از دانشمندان نیمه اول سده سیزدهم با پدر به «قره قوش» رفت و از وی در ابیاتی اجازه خواست تا به دیدن دوستان برود در این ابیات بعضی اصطلاحات ترکی مخصوص قره قوش آمده و خالی از شوخی نیست:

امروز دو روز است که اندر قره قوشم *** در آتش هجرت چو خم باده بجوشم

هر ساعتم از هجر تو بر دیده چو سالی است *** با آن که قِراق ⁽¹⁾از رخ خوبت شده دوشم

دل گویدم هر دم که شوم باز بکویت *** از خوف پدر لیک زبان بسته خموشم

از حال دل خسته شنو چند بگویم *** دانی که چه آید بسر اندر قره قوشم

بیدار مرا دیده خونبار چو پروین *** از کیک بود تا بسحر جوش و خروشم

از بوی قغ و کرمه ⁽²⁾دماغم شده نا خوش *** از صوت خر و گاو کچی⁽³⁾کر شده گوشم

باکرک ⁽⁴⁾پر از کیک بیک گوشه خانه *** از یاد تو گه شاد که از هجر تروشم