مشخصات کتاب

سرشناسه:ماهنامه موعود،1378

عنوان و نام پدیدآور: شماره 13 - فروردین و اردیبهشت 1378/ ماهنامه موعود

ناشر چاپی : ماهنامه موعود

مشخصات نشر دیجیتالی:اصفهان:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان 1390.

مشخصات ظاهری:نرم افزار تلفن همراه ، رایانه و ماهنامه

سرمقاله

السلام علیک یا ابا صالح المهدی

... در آخرین هفته از اسفند ماه به دعوت گروهی از دانشجویان برای ایراد سخنرانی راهی مشهد شدم. عنوان سخنرانی را «استراتژی انتظار» اعلام کرده بودند، موضوعی که یکبار در یکی از مجلات بدان اشاراتی داشتم، مشاهده نوعی «انفعال » و ایستایی در عمل و نظر بسیاری از جوانان خوب و مؤمن و صدیق انگیزه ای بود تا به طرح این موضوع بپردازم هرچند علی رغم ساعتها گفتگو هنوز در اجمال خود مانده و بتفصیل بیان نشده است. متاسفانه تمامی «معتقدات، آداب و مناسبات مادی » مسلمین بویژه شیعیان در تیر رس حملات سازمان یافته غرب استکباری و پیروان آنها (از میان خیل روشنفکران و روشنفکر نمایان) قرار گرفته و ضربات این تازیانه شیعیان را بیشتر از دیگران آزرده است چه، باوری دیرینه درباره ظهور مردی که ظلم را از عالم می پراکند و تمنای بسط عدالت، این جماعت را از استحاله نام در فرهنگ بیگانه و تن سپردن به ابتذال جاری در امان نگه داشته و از آنان نیرویی بزرگ در مقابل طرحهای استعماری ایجاد کرده است. اما، جای طرح این نکته خالیست که; به دلایل مختلف امکان شناسایی کفر و شرک جاری در عصر حاضر (قرن بیستم) فراهم نشده و عموم جوانان از درک رابطه میان صورت تمدن غربی و سیرت فرهنگی و ماهیت نظری آنان عاجزند.

از همین رو (به تبع تبلیغات جاری) ناخواسته در جستجوی راهی برای منطبق ساختن دریافتها و احکام دینی با فرهنگ و مدنیت غربی اند و فرض در افکندن طرحی نو در عالم را از نظر دور داشته اند. شاید در اجمال ماندن تعالیم و معتقدات دینی و مبدل نشدن آن باورها به فرهنگی فراگیر موجب بوده تا امکان بروز و ظهور آن معتقدات در مناسبات مادی فراهم نیاید و در ظاهر چنین به نظر رسد که آن تعالیم از کارکردی واقعی برخوردار نیستند. از همین رو، نوعی انفعال در میان جوانان خوب و مخلص ساکن در سرزمین بزرگ اسلامی آشکار شده که در سیر اکمالی خود میدان تردید و تشکیک درباره تعالیم کتاب آسمانی و دریافتهای ائمه معصومین، علیهم السلام، را می گشاید. شاید از همین روست که گفتگو از «استراتژی انتظار» شنونده جوان را با انبوهی از سؤالها روبرو می سازد. گفتگو از «استراتژی انتظار» گفتگو از یک «عهد» یا بهتر بگویم «تجدید عهد» است. بهمان سان که همه چیز با عهدی که می بندیم آغاز می شود. همه دوستیها، همه معاملات، همه نظریه ها و... این «تجدید عهد» در تمامی هستی خود را می نمایاند حتی در «بهار». چنانکه در آغاز سال عهدهای فراموش شده، تجدید می شوند و علایق گسسته شده پیوند می خورند. آیا «حج » چیزی جز رجعت بنده دور شده به مولایش و تجدید عهد او با صاحب اختیارش است. رمیده ای که باز می آید تا «عهد» خود را نو کند. و آیا «غدیر» خود عین «عهد بستن » نیست. عهد با انسانی کامل و ولی ای مرشد

که حجت بود و واسط میان خالق و مخلوق، تا آدمی همواره در میان «عهد» بماند و با مغناطیس دوستی و ولایت از خوان گسترده اش بهره مند شود. گفتگو از «استراتژی انتظار»، آغاز تجدیدعهد با مردی است که منتظران در هر صبحگاه با این عبارت عهد خود را با او تازه کنند: «تازه می گردانم با او در این وقت از صبحگاهان عهدی و بیعتی را که امید دارم هیچ چیز آن را نگسلد» و... «استراتژی انتظار» آغاز گفتگو از «مقصد» و نقطه مطلوب امیر و ولی ای است که خیل سپاهیانش را به آنسو می خواند. آرزویی و آرمانی که همه قوای نهفته را گرد می آورد و تمناهای خرد و کوچک و تفرقه افکن را زایل می سازد تا همه نفوس در زیر چتر آن آرزوی متعالی و بزرگ گرد آیند. جای تاسف است که خصم آرزوی سلطه بر سرزمین واقع در میان نیل تا فرات را مبدل به مقصد و مطلوب قوم خود ساخته و برای تحقق استراتژی خود همه مناسبات فرهنگی و مادی خود را سامان داده و صنایع، اقتصاد، سیاست و تعلیم و تربیت فرزندان خود را طراحی کرده است. اما، ما طی سالهای گذشته به دلیل غفلت از «استراتژی ویژه شیعیان در عصر غیبت » هرچند صباح حول یک استراتژی کوچک و حقیر درمانده ایم استراتژی توسعه اقتصادی، توسعه فرهنگی، توسعه سیاسی و مباحثی از این قبیل از همین روست که همه مناسبات ما در هم ریخته اند و از سالهای اولیه انقلاب دور افتاده ایم. گفتگو از استراتژی انتظار، باب گفتگو از نحوه رفتن را هم می

گشاید. رفتن به سبک و روش منتظران. در هوای مردی که عهد را با او تازه کرده ایم; شاید که فیض دیدارش را بیابیم و فیض دستگیری اش را، فیض رهبری اش را و فیض ظهورش را که جملگی در گرو بیداری، آمادگی و تجدید عهد ماست. «رفتن » در هیات سلوک فردی نمی ماند، «رفتن به سبک و سیاق منتظران » در این گفتگو مبدل به شیوه ای می شود برای شهرسازی، برای معماری، برای دگرگون کردن نظام اقتصادی و بالاخره «رفتن » برای تربیت نسل جوان بگونه ای که در عرصه زمین چون منتظر زندگی کند و عهد خود را نگسلد. گفتگو از استراتژی انتظار، گفتگو از معنی فراموش شده زندگی است. با عرض تبریک تقارن اعیاد غدیر، قربان و نوروز، امید آن داریم که مقدمات جدید عهد راستین فراهم آید. تجدید عهد با او که ربیع الانام است. والسلام سردبیر

ص:1

تکلیف عاشقان-4

از جمله ازمنه و اوقاتی که اختصاص به آن حضرت دارد، روز نوروز است. مجلسی، قدس سره، در «زاد المعاد» می فرماید: روز نوروز مشهور همین روزی است که در میان مردم مشهور است، احتیاطا بعضی اعمال وارده را در این روز به عمل آورند. حقیر می گوید: در روز نوروز تحویل سال، چنانکه کسی مشغول بعضی زیارات وارده، بخصوص زیارت حضرت امیرالمؤمنین و حضرت حجت، صلی الله علیهما، باشد بهتر است، بلکه در وقت تحویل شمس به «برج حمل »، زیارت نمودن و توجه نمودن به امام عصر، ارواحنافداه، از تمام اعمال و اوراد وارده افضل خواهد بود. ⁽¹⁾همچنین از اموری که مایه تقرب و خشنودی آن جناب می شود و

منسوب به اوست; اهتمام ورزیدن در ادای حقوق برادران دینی است، که این یاری کردن آن جناب، و چنگ زدن به ریسمان ولایت او، و شادمان نمودن او، و احسان کردن به حضرتش می باشد. در بحارالانوار نیز از امام کاظم، علیه السلام، ضمن حدیثی آمده که فرمود: و هرکس حاجتی از دوستان ما برآورد انگار که آن را برای همه ما برآورده است. در کتاب کامل الزیارات از امام رضا، علیه السلام، آمده که فرمود: هرکس نمی تواند ما را زیارت کند، دوستان صالح ما را زیارت نماید، ثواب زیارت ما برایش نوشته می شود. ⁽¹⁾

شهر منتظران

قسمت پایانی

محمد نقی زاده

اشاره: «شهر منتظران » دومین بخش از مقاله ایست که درباره تمدن، شهر و فرهنگ و ادب حاکم بر شهر نگاشته شده.

در بخش اول عمل اهمیت سیما و کالبد مدینه و عناصر اصلی و مؤثر در شکل گیری شهر مورد بحث و ارزیابی قرار گرفت. همچنین به مجموعه عوامل و شرایطی اشاره شد که در پی آنها انسانی شایسته حضور در «شهر منتظران » می شود. بخش دوم از این مجموعه را می خوانیم: ب: اصول عملی (تجلی اصول نظری)

× مدینه منتظران، با عنایت به تعریفی که علامه طباطبایی از «شکر» ارایه می فرماید مدینه شکر است. «شکر عبارتست از به کار بستن هر نعمتی در جای خویش، به طوری که نعمت، ولی نعمت را بهتر وانمود کند.» ⁽²⁾بسهولت می توان دریافت که کلیه فعالیتهایی که در رابطه با شهر و شهرسازی انجام می شود، از جمله طراحی شهر، مکانیابی عملکردهای شهری، استفاده صحیح از مواهب الهی،

استفاده از مصالح، شکل ابنیه و فضاهای شهری و نحوه استفاده از آنها و...، می تواند صبغه ای از شکر به خود بگیرند و یا بعکس تجلی کفران تلقی شوند. علاوه بر این یکی دیگر از مصادیق شکر می تواند این باشد که فضا، بنا و عملکردهای شهری، رنگ و بوی فرهنگ خودی بگیرند و حتی آنچه که از بیگانگان به عاریت گرفته می شود، استحاله یافته و مطابق با فرهنگ و آداب و سنن ملی و بومی تغییر یابد، تا اولا، با رفع نواقص آن، کارایی اش افزایش یابد، و ثانیا به جای تذکر به قدرت بیگانه در ابداع و اختراع، یادآور نیروی خلاقه خودی و ارزشهای فرهنگ ملی باشد. و این درست همان کاری است که دانشمندان و جوامع اسلامی در قرون اولیه گسترش اسلام انجام دادند و با دستیابی به دانش و اطلاعات ممالک و فرهنگهای دیگر چنان به استحاله و تصفیه آنها همت گماشتند که جملگی هویتی اسلامی یافتند و هر علم و فن و هنری همچون فلسفه، هنر، معماری و... با صفت اسلامی نزد جهانیان مشهور شدند. و این امکان پذیر نگردید; مگر، با توجه به لزوم حفظ هویت خودی و ارزیابی آنچه که از فرهنگ بیگانه گرفته می شد و اصلاح و تکمیل آنها با معیارهای خودی. × مدینه منتظران مدینه ذکر است: ذکر «حاضر کردن صورتی است که بعد از غیبت از ادراک در ذهن حفظ شده، یا نگه داشتن صورت حاضر در ادراک است که پنهان نشود.» ⁽¹⁾بنابراین مدینه منتظران حامل پیامهایی تذکر دهنده به منتظران است، تذکرهایی که انسان را به اصول و ارزشهایی متوجه می

کند که فطرتا به آنها معتقد و ملتزم به رعایت آنهاست. ویژگی تذکر دهی مدینه منتظران و عناصر آن را در مقولات مختلفی می توان لحاظ کرد. یکی از طرق فراهم آوردن امکان تماس مداوم و نزدیک با طبیعت و عناصر طبیعی به عنوان یکی از مهمترین منابع شناخت و عناصری با معانی والای نمادین است.تماس با طبیعت به تعدادی پارک محدود و منحصر نمی گردد، بلکه از واحد مسکونی (خانه) گرفته تا محله و شهر را در بر می گیرد و طبیعت نیز منحصر به گیاه - آنهم از نوع تزیینی و بی ثمرش - نیست بلکه همه عناصر طبیعی را شامل می شود از جمله: آب، نور، هوا، گیاه، خاک، سنگ، آسمان، ستارگان، ماه و خورشید، موجودات زنده و... ⁽¹⁾دومین مقوله را می توان بهره گیری از آیات قرآنی در ترکیب با سایر هنرها دانست. این عمل ترویج مفاهیم قرآنی در بین مردم است. ⁽²⁾باید توجه داشت که همه چیز این کتیبه ها از قلمرو هنری (کاشیکاری، آجرکاری، گچبری و خطاطی) گرفته تا صور و هندسه و از همه بالاتر متون آن، پیوسته ناظر را به اصول و ارزشهایی متذکر می گردند. مقوله بعدی بهره گیری از نمادها و نشانه ها می باشد. این نمادها و نشانه ها که معانی معنوی و روحانی را در خویش مستتر دارند - بر خلاف وضعیت حاضر شهرهای معاصر - انسان را به سوی مادیات سوق نمی دهند، مصرف را ترویج و ترغیب نمی کنند، به فرد گرایی و منیت دامن نمی زنند و بطور خلاصه مبلغ و تابع مدگرایی نیستند. مورد بعدی ارتباط مدینه با گذشته

آن است که زمینه عبرت آموزی اهل خویش را فراهم می آورد. قرآن مجید در آیات متعددی انسانها را به عبرت آموزی از آثار پیشینیان امر فرموده است. این توصیه های عبرت آموز در دو مقوله قابل بررسی است: یکی تفکر در عاقبت مکذبین و ضلالت پیشگان و دیگر مداقه در راه صالحان، بنابراین تداوم تاریخی مدینه یکی از مقولات مهم در مدینه منتظران است. البته تداوم و ارتباط با گذشته نه به عنوان تفنن، بلکه به عنوان یک منبع شناخت و اصلاح راه و انتخاب مسیر درست مورد نظر می باشد. تاریخ مدینه، نه در موزه ها، که در متن زندگی جاری است و اشکالات برنامه ها و طرحها دائما شناسایی و رفع شده و محسناتش تقویت می شوند. × مدینه منتظران مدینه تقوی است: مدینه منتظران تاکید کننده و رشد دهنده تقوای الهی است. محلی است که مانع و سدی در بروز گناه به وجود می آورد و زمینه ارتکاب گناه را به حداقل ممکن کاهش می دهد، نیکی انسانها بر یکدیگر را سبب می گردد، امکان تجاوز به حقوق سایرین را از بین می برد، تذکر دهنده ارزشهاست، هادی به معنویات است، حافظ انسانیت انسان است و گویای عبودیت انسان. جملگی این امکانات از طریق توجه به ارتباط صحیح و منطقی عملکردها و ابنیه و فضاها با یکدیگر، از طریق توجه به حقوق انسانها، توجه به ارزش و اهمیت انسان و ارجحیت او بر ساخته هایش با عنایت به رعایت مقیاس انسانی (نه فقط در ابعاد فیزیکی که در ابعاد روانی)، از طریق تذکر مداوم انسان به ارزشهای معنوی، و از طریق

ایجاد هماهنگی و تعادل در محیط فراهم می گردند. × مدینه منتظران مدینه وحدت است: به تبع تاکید اسلام بر جماعت و امت واحده، شهر اسلامی شهری است که با وحدت جامعه و نه تفرق مردم پیوندی ناگسستنی دارد. سیما و کالبد مدینه به طرق مختلفی در ایجاد و تقویت وحدت مورد نظر ایفای نقش می کند از جمله: از راه تقلیل برخوردها، از راه رعایت سلسله مراتب، از راه ایجاد فضاهای شهری تقویت کننده تماسهای رو در رو، از راه ایجاد و نمایش وحدت در کالبد شهر، از راه اجتناب از چند قطبی مدینه منتظران حامل پیامهایی تذکر دهنده به منتظران است، تذکرهایی که انسان را به اصول و ارزشهایی متوجه می کند که فطرتا به آنها معتقد و ملتزم به رعایت آنهاست. مدینه منتظران تاکید کننده و رشد دهنده تقوای الهی است. محلی است که مانع و سدی در بروز گناه به وجود می آورد و زمینه ارتکاب گناه را به حداقل ممکن کاهش می دهد، نیکی انسانها بر یکدیگر را سبب می گردد، امکان تجاوز به حقوق سایرین را از بین می برد. مدینه منتظران به اصول اسلام، به اعتقادات مردم، به استقلال مدینه، به هویت مردم، به سنتهای حسنه، و به انتظار اهلش برای ظهور شهادت می دهد. شدن شهر، از راه هماهنگی محیط طبیعی و محیط مصنوع، از راه القاء جهت واحد (قبله)، از راه هماهنگی معماری و شکل و مصالح ابنیه، از راه هماهنگی محیط مصنوع با ویژگیهای روانی و مادی انسان و... × مدینه منتظران مدینه احسان است: در قرآن کریم بلافاصله پس از امر انسان به عدل،

انسان را به احسان امر و در آیه 36 سوره نساء کسان خاصی را برمی شمارد. ⁽¹⁾مواردی چند که می تواند به عنوان زمینه ساز تقویت احسان در مدینه منتظران عمل نماید، عبارتند از: پیشگیری از بروز امکان آزار و اذیت همسایگان با بهره گیری از رعایت اصل سلسله مراتب (بین فضاهای خصوصی و عمومی و نیمه خصوصی و نیمه عمومی) و با استفاده از مصالح و شکلهای مناسب معماری، پیشگیری از اشراف ابنیه به یکدیگر (که این مورد علاوه بر افزایش روحیه احسان بین مردم، عاملی در جهت احساس امنیت و افزایش خصوصیت و خلوت برای خانواده می باشد)، پیشگیری از قطب بندیهای شهری، و حفاظت ضعفا در مقابل اقویا (مثلا حفاظت پیاده در مقابل سواره) این مورد نیازمند وضع قوانین به همراه آموزش مردم و اجرای صحیح آنها و توجه به قلمروها و فضاهای شهری و نحوه ارتباط آنها با یکدیگر است. × مدینه منتظران مدینه ای امن و ایمن است: اهمیت امنیت و ایمنی در جامعه مسلمین به حدی است که اولین وظیفه مسلمین در تماس با یکدیگر القاء این مطلب به طرف مقابل است و در این راستا ابتدایی ترین راه القا امنیت، «سلام» است. «سلام» در واقع ایمن ساختن کسی است که بر او سلام شده، ایمنی از تعدی بر او و ایمنی از لگد کوب شدن حریت فطری انسان که به او بخشیده شده است. اولین چیزی که یک اجتماع تعاونی بین افراد خود لازم دارد; این است که هر فرد در جان و مال و عرض خود از دست دیگران در امان باشد. ⁽²⁾امنیت در جامعه و شهر

اسلامی ابعاد متفاوتی را شامل می شود از جمله: امنیت اجتماعی، امنیت در مقابل تهاجم بیگانه، امنیت در مقابل بلایای طبیعی، امنیت در مقابل عوارض و فعالیتهای انسان (انواع آلودگیهای محیطی صوتی و بصری)، امنیت در مقابل وساوس شیطانی، مصرفگرایی و رقابتهای مادی، امنیت روانی در مقابل ساخته های انسان (مقیاس انسانی در بعد روانی)، و امنیت ضعفا در برابر اقویا (فی المثل امنیت پیاده در مقابل سواره) ⁽¹⁾و بطور اجمال اینکه در مدینه منتظران زمینه آزار رساندن و آزار دیدن وجود ندارد. × مدینه منتظران مدینه صلاح و عاری از فساد است: وظیفه اصلی انسان در زمین، «اصلاح» و دوری از «فساد» است. به دنبال این وظیفه، شکل دادن به محیط مصنوع نیز باید صبغه ای از اصلاح در زمین، اصلاح در روش زندگی، اصلاح در روحیات و منش انسان، اصلاح فرد و جامعه و... را به نمایش گذاشته و از فساد در همه زمینه ها بپرهیزد. در نتیجه می توان گفت هر فعالیت و هر ساخت و سازی که در زمین انجام می پذیرد; بایستی بگونه ای در خدمت انسان و رشد کرامتهای او و حافظ و تقویت کننده عزتش باشد. به عبارت دیگر هر طرح و برنامه ای که برای ساخت و ساز و توسعه تهیه می شود، بدوا بایستی مورد ارزیابی قرار گیرد تا باعث فساد در زمین (اعم از فساد مادی و فساد معنوی) و بویژه فساد روحی برای انسان نگردد. ⁽²⁾× مدینه منتظران مدینه شهادت است: گذشته از ذکر شهیدان و فرهنگ شهادت که بحث مبسوط جداگانه ای را طلب می کند، مدینه منتظران به اصول اسلام، به اعتقادات

مردم، به استقلال مدینه، به هویت مردم، به سنتهای حسنه، و به انتظار اهلش برای ظهور شهادت می دهد و این شهادت در سیما و کالبد شهر که از تمرکز و تاکید بر جنبه مادی حیات و بالنتیجه از مصرفگرایی و مدگرایی و بطور خلاصه از دنیاگرایی عاری است; باید مشهود باشد. سیما و کالبد شهر باید از هر نشانه ای که بخواهد خود را بر انسان مسلط نشان دهد، عاری باشد. سیما و کالبد شهر منتظران، هویتی آشنا و خودی دارد و به هیچ وجه یادآور قدرت و ارزشهای بیگانه نیست و نهایتا اینکه نمادهای شهری اهل شهر را به ارزشهای فرهنگی و حیاتش متذکر می شوند. × مدینه منتظران مدینه تعادل و میانه روی است: تحت عنوان قبلی (اصول نظری)، از وحدت (به عنوان سر سلسله اصول اسلامی) ذکر مختصری به عمل آمد و همانطور از عدل نیز باجمال ذکری رفت. این فراز از مقاله (اصول عملی) را با ویژگی دیگری به پایان می بریم که خود جزیی (و یا به عبارتی عین) عدل است: یعنی تعادل، یعنی میانه روی. به تبعیت از تعالیم اسلامی، ⁽¹⁾مدینه منتظران مدینه میانه، نمایش احتزاز از لغو و بیهودگی، الگوی پرهیز از اسراف و تبذیر، و مدینه ای مخالف افراط و تفریط است. مدینه منتظران عاری از نشانه های ریا و تفاخر است، این مدینه توجه و امکانات خویش را بالسویه در اختیار همه آحاد جامعه قرار داده است. در مدینه منتظران نیازها و جنبه های مادی و یا بالعکس فقط نیازها و ابعاد معنوی مورد تاکید نیستند، و به بیان دیگر در مدینه منتظران دنیا و

آخرت مردم همسو و هماهنگ مورد توجه است که این هماهنگی نه به معنای تساوی، که به معنای وسیله ارتقا معنویت بودن دنیاست.

نظریه پردازی درباره آینده جهان و جهان آینده -3

قسمت سوم

محمدصادق امة طلب د) پال کندی از استادان مشهور انگلیسی دانشگاههای آمریکا، نظراتی واقع بینانه تر دارد که مطالعه آنها بعضا به فهم نظریه ای که در این کتاب درباره سرنوشت آینده جهان بیان خواهم کرد، کمک می کند. هرچند که برخی از آنها خصوصا درباره رابطه آمریکا و چین، مربوط به دهه هشتاد است و دیگر کهنه شده و کاربرد ندارد. البته نظریات وی جنبه پیش بینی ندارد، بلکه بررسی مشکلات واقعی است که به ترتیب ایالات متحده امریکا، غرب و بالاخره تمام انسانها با آن مواجه هستند و خواهند بود. بنابراین می توانیم نظریات او را در دو قسمت بیان کنیم: 1. افول نسبی ایالات متحده آمریکا:

که به تعبیر وی به عارضه «گستردگی بیش از اندازه امپراتوری دچار شده است. (یعنی مجموع منافع و تکالیف جهانی آن، امروزه بسیار بزرگتر از قدرت آن برای دفاع همزمان از همه آنهاست.) و همچنین با امکان نابودی هسته ای - که ماهیت سیاست قدرتمندانه بین المللی را کاملا دگرگون کرده است - روبرو است. به نظر وی به دلیل امکان نابودی کامل طرفین در یک جنگ تمام عیار هسته ای، آنها به گسترش نیروهای سنتی خود که هزینه بسیار بیشتری دارد، رو آورده اند. مجموع این خصوصیات سبب شده است که اگر روزی کشورهای مهم درگیر جنگ غیر هسته ای شوند، وضعیت استراتژیکی ایالات متحده آمریکا سبب شود مثل اسپانیای امپراتوری یا بریتانیای دوران ادوارد هفتم، مخاطراتی عظیم متوجه منافع

این کشور در خارج از آن شود و این کشور هم به تنهایی قادر به دفاع همزمان از آنها نخواهد بود و ترک هر یک از آنها هم خطرات بزرگ دیگری دارد. او سپس وضعیت بسیار بغرنج و خطرآفرین خاورمیانه و شمال آفریقا را تشریح می کند که ایالات متحده را در اتخاذ سیاستی درازمدت و یکپارچه در آن دچار دشواری فوق العاده ای کرده است. همچنین وضعیت آمریکای لاتین را ذکر می کند که نظام مالی و اعتباری آمریکا را بشدت مورد تهدید قرار می دهد. او بدترین بحران را در جنوب ایالات متحده در مکزیک جستجو می کند که بحران اقتصادی آن سبب مهاجرت غیر قانونی سالانه صدها هزار نفر به آمریکا و قاچاق پررونق مواد مخدر به آمریکا شده است. علاوه بر این درباره خاور دور که موقعیت صنعت و تجارت آمریکا را بشدت متزلزل کرده است و ضمنا از نظر نظامی هم تعهدات و تهدیدهای وسیع نظامی سنگینی را متوجه آن نموده است، توضیح می دهد. ایالات متحده امروز نیز در سراسر جهان همان تعهدات وسیع نظامی بیست و پنج سال پیش را دارد، ولی سهمش از تولید ناخالص ملی، مصنوعات ماشینی، هزینه های نظامی و کارکنان نیروهای مسلح جهان، از آن زمان خیلی کمتر شده است. محدودیتهای بودجه، انتخاب فرض درست از بین فرضهای مختلف درباره نوع جنگی که احتمالا در یک درگیری باید برگزیند، نامناسب بودن ساختار ناهمگن و متشتت تصمیم گیری کنونی در آمریکا، برای اجرای استراتژی مناسب و بالاخره رابطه مناسب بین «وسیله و هدف در امر دفاع از منافع جهانی آمریکا، از مهمترین مشکلات این کشور

خواهد بود. به عقیده پال کندی برخی از عرصه های افول آمریکا عبارتند از: 1-1. افول نسبی صنعتی آن در مقایسه با تولید جهانی (انقباض صنعتی). 1-2. بحران و افول در کشاورزی که بر اثر افزایش تولید، تنزل قیمت و بیکاری عده زیادی از کشاورزان را موجب شده است. 1-3. پدیده «روی گرداندن سیر سرمایه بین المللی از بازرگانی کالا و خدمات بر اثر کسر موازنه بازرگانی آمریکا و کسر بودجه های دولت فدرال. 1-4. تاثیر منفی رشد آهسته صنعتی این کشور بر هماوایی اجتماعی - سیاسی آمریکاییان. 1-5. رابطه دقیق بین رشد آهسته اقتصادی و هزینه کلان دفاعی. ⁽¹⁾البته نویسندگان دیگری هم این افول آمریکا (وحتی زوال و انحطاط آن را) به طرق و علل دیگری مورد توجه قرار داده اند. به عنوان مثال «اکتاویوپاز»، معتقد است که آثار انحطاط در سراسر آمریکا به چشم می خورد. از جمله تضادهای آمریکا به نظر او عبارتند از: تضاد بین فردگرایی و دموکراسی، عدالت و آزادی، اختیارات محلی و تمرکز حکومتی، ثروت انبوه و محرومیت فوق العاده، بهترین زیباییها و زننده ترین ابتذالها، حرص ماده پرستانه و حالت وارستگی (بی نیازی)، پشتکار و خمودگی معتادان و شرابخواران، دقت وسواس گونه علمی و جنون آمار زندگی، زیاده روی در عفاف و افراط در بی حیایی، و بالاخره آزادی و سرافرازی از یک سو و تمکین و تقلید گله وار از سوی دیگر، مقاصد عالی مثل رستگاری اخروی، نیکوکاری، رسیدن به حقیقت و خردمندی و محبت در افق دید آمریکاییان وجود ندارد و جزء مسائل شخصی افراد شده است. تزلزل اعتماد آنها به نهادهای سیاسی کشورشان در آینده

خیلی خطرناک است. وضع آمریکا در حال حاضر از وضعیت روم در پایان عصر جمهوری بدتر است. در سطح نهادهای سیاسی این کشور وحدت و انسجام و کفایت لازم وجود ندارد. مدینه فاضله آمریکاییها مخلوطی از سه رؤیا است: رؤیای زهد و انزوا، رؤیای سوداگری و رؤیای کشف جهان. این هر سه تصوراتی انفرادی است، لذا آنها از برخورد با دنیای خارج اکراه دارند، از درک آن عاجزند و فاقد صلاحیت اداره آن هستند. بسط نفوذ آن هم معلول پیشرفت و رشد اقتصادی و اجتماعی و دست نخوردگی نهادهای مختلف آنها بر خلاف دیگر ملل بوده است. سیاست خارجی اش پراعوجاج و بلاتکلیف و اکثرا ضد و نقیض و گاه ناهنجار و دستخوش حساسیت در برابر واکنشهای داخلی است تا توجه به واکنشهای خارجی و پاسخ مناسب و منطقی به آنها. آمریکاییها بر اثر عدم ثبات روحی، دائما یا دچار افراطند یا تفریط، حس خویشتنداریشان را از دست داده اند، دانایی لازم را ندارند، بین سیاست خارجی و اقتدار آمریکا از یک سو و محاسن نظام داخلی و اقدامات بین المللی آن از سوی دیگر مباینت به چشم می خورد. آمریکاییان (هم ملت و هم زمامداران) حس ششمی را که تقریبا همه ملل بزرگ و مقتدر داشته اند (حس جهت گیری مناسب در جریان تاریخ) ندارند. این همان «احتیاط است که به معنای سیاسی، ترکیبی از دانایی و پایداری و جسارت و ملایمت و حسن تشخیص و پافشاری در اجرای تصمیمات اتخاذ شده می باشد. در آمریکا نفاق، مباحثات کم اهمیت، شکاکیت، کامجویی از لذات مادی تا سرحد خودکشی، تضاد بین منافع شرکتهای بزرگ و

اتحادیه های کارگری و قشر کشاورزان و بانکداران و دستگاههای خبری و اقلیتهای نژادی، باعث قربانی شدن جامعه در تمام سطوح شده است. آنها به جای درک حوادث جهان، درباره آنها قضاوت می کنند. تناقضی که پایه های موجودیت ملت آمریکا را متزلزل می کند، تناقض بین ماهیت یک دموکراسی و طبیعت یک امپراتوری است. به نظر اکتاویوپاز، همه چیز رو به افول (چیزی بدتر از انحطاط) است و ما نه شاهد پایان یک امپراتوری یا زوال یک تمدن و یا حتی انهدام یک سیستم تولید اقتصادی معین، بلکه شاهد بحران تمدن در تمام قاره های جهان هستیم که شاید هم آخرالامر به نابودی نوع بشر بینجامد و مرکز ثقل این بحران عمومی، تمدن ایالات متحده آمریکا خواهد بود. ⁽¹⁾2. مشکلات آینده جهان خصوصا جهان غرب:

پاول کندی بحق برخی از مسایل را که مشکلاتی مشترک (البته از وجوه مختلف) در انتهای قرن بیستم برای بشر می آفریند، بررسی می کند: انفجار جمعیت، انقلاب بیولوژی و در نتیجه بیکاری، فقر و نگرانی میلیونها کشاورز، پیشرفت ارتباطات، انقلاب مالی و رشد شرکتهای چند ملیتی که باعث جهانی شدن اقتصادهای خاصی گشته و این موجب نگرانیهای بسیاری از بازرگانان و سیاستمداران و غیر آنها می شود، کنترل آدمکهای کامپیوتری و دستگاههای خودکار در انقلاب صنعتی جدید همراه با مازاد سرمایه سبب افزایش شکاف بین شمال و جنوب و عقب ماندگی بیشتر کشورهای در حال توسعه یا توسعه نیافته می شود، بحران محیط زیست به صورت روز افزون نگران کننده می شود (افزایش دمای زمین، کاهش جنگها، توسعه حفره ای که در لایه اوزون بر فراز قطب جنوب

تشکیل شده است، تشعشعات رادیو اکتیو و غیره). آسیب پذیری شدید جمهوریهای شوروی سابق، ظهور مجدد قومیت گرایی (ناسیونالیسم)، مشکلات ایجاد یک اروپای یکپارچه و منسجم و قدرتمند که می تواند به بحرانهای مهمی بینجامد، مشکلات روز افزون آمریکا که یا باید به سیر فزاینده افول و انحطاط ادامه دهد و یا به دکترین مونروئه (انزواگرایی پیش از 1941) برگردد که هر یک پیامدهای بسیار سنگین خاص خود را خواهد داشت و همچنین به خواسته های فراوان اصلاحگرانه داخلی باید به نحوی پاسخ داده شود، تاثیر تحولات اقتصادی و تکنولوژیکی در تغییر مکان اقتدار از «ملت - کشور» به واحدهای کوچکتر و نیز خواستهای وسیعی برای اهمیت یافتن بیشتر واحدهایی بزرگتر از کشور - ملت و بالاخره تعصبات فرقه ای و نژادی رو به تزاید. او نتایج این مشکلات و راههای مبارزه با آن یا تقویت آن را نیز بررسی می کند. ⁽¹⁾روی هم رفته کار پاول کندی عمدتا بررسی واقعیات است نه پیش بینی وسیع آینده. البته نویسندگان دیگری هم در این مورد نظراتی دارند. مثلا دکتر احمد سیف معتقد است که دموکراسیهای غربی از جهان سوم دشمنانی دیو هیبت و اهریمنی نشان می دهند (از نظر رقابت ایدئولوژیک، از نظر احتمال مهاجرت گسترده جنوب به شمال، و از نظر تهدید نظامی و غیره) تا خود موفق شوند به حالت بربریت برگردند. ⁽²⁾ه) ساموئل هانتینگتون، استاد دانشگاه هاروارد آمریکا که نظریه معروف «برخورد (رویارویی) تمدنها» را پرداخته است، خلاصه اندیشه وی از این قرار است: 1. نقطه اصلی برخورد در جهان آینده نه ایدئولوژیکی است و نه اقتصادی، بلکه فرهنگی است و بین تمدنها

صورت می گیرد، هر چند که دولت - ملتها همچنان به عنوان نیرومندترین بازیگران عرصه بین الملل در درون تمدنها باقی خواهند ماند. 2. حتی ممکن است در درون یک تمدن نزاعها و برخوردهایی هم پدید آید; ولی سرنوشت جهان را برخورد تمدنها تعیین خواهد کرد. 3. تمدن، بزرگترین واحد عرصه بین الملل است و در جهان کنونی هفت یا هشت تمدن بزرگ وجود دارد: تمدن غربی، تمدن کنفوسیوسی، تمدن ژاپنی، تمدن اسلامی، تمدن هندو، تمدن اسلاوی - ارتدوکس، تمدن آمریکای لاتین و احتمالا تمدن آفریقایی. این تمدنها وجوه اختلاف اساسی دارند: تاریخ، زبان، فرهنگ، سنت، و از همه مهمتر مذهب، البته اختلاف لزوما به معنی درگیری و درگیری مترادف با خشونت نیست. هرچند اغلب، طولانی ترین و خشونت آمیزترین برخوردها بین تمدنها بوده است. 4. جهان در حال کوچکتر شدن، کنش و واکنش بین ملتهای وابسته به تمدنهای مختلف در حال افزایش، و در نتیجه هوشیاری تمدنی و آگاهی به وجوه اختلاف بین تمدنها و وجوه اشتراک در درون هر تمدن در حال شدت یافتن است (خودآگاهی تمدنی). 5. روندهای نوسازی اقتصادی و تحول اجتماعی در سراسر جهان، انسانها و دولتها را از هویت بومی شان جدا کرده است. امروزه در تمام ادیان حرکتهایی در جهت پر کردن خلا هویت صورت گرفته که «بنیاد گرایی نام گرفته اند و بیشتر اعضای فعال آنها را افراد جوان، تحصیلکرده، کارشناسان فنی از طبقه متوسط، و صنعتگران و تاجران تشکیل می دهند. (تجدید حیات دین که ملتها را به هم می پیوندد.) 6. نقش دوگانه غرب، آگاهی تمدنی را شدت می بخشد. از یک سو غرب در

اوج قدرت است و از سوی دیگر پدیده بازگشت به اصل خود و میل و اراده و منابع بیشتری برای شکل دادن به جهان به شیوه ای غیر غربی رشد می کند. امروزه بر عکس گذشته که نخبگان جوامع غیر غربی، غربزده و عامه مردم سنتی بودند، عامه مردم غربزده و نخبگان بومی و سنتی می شوند. 7. مذهب و فرهنگ، هویت واقعی افراد را تشکیل داده می دهد و حل مسایل مربوط به آن از حل مسایل اقتصادی و سیاسی دشوارتر است و تمایزات مربوط به آن واقعی و غیر قابل تعویض یا معامله است. 8. منطقه گرایی اقتصادی در حال رشد است و خود از ریشه هایی در یک تمدن مشترک ناشی شده و باعث قویت خودآگاهی تمدنی می شود. ریشه های مشترک تمدنی در هر منطقه منجر به توسعه سریع روابط اقتصادی کشورهای آن منطقه می شود. 9. خطوط گسل میان تمدنها، ⁽¹⁾به عنوان نقاط بروز بحران و خونریزی، جانشین مرزهای سیاسی و ایدئولوژیک دوران جنگ سرد است. 10. برخورد تمدنها در دو سطح صورت می گیرد: در سطح خرد، گروههای نزدیک به هم (وابسته به تمدنهای متخالف) در امتداد خطوط گسل میان تمدنها، غالبا توسل به خشونت برای کنترل خاک و مهار یکدیگر، می جنگند. در سطح کلان، دولتهای وابسته به تمدنهای مختلف، برای کسب قدرت نسبی نظامی و اقتصادی با هم رقابت می کنند، برای کنترل نهادهای بین المللی و طرفهای ثالث دست به مبارزه می زنند، و بر اساس رقابت، ارزشهای خاص سیاسی و مذهبی خود را ترویج می کنند. این برخورد تمدنها قبلا هم وجود داشته است و

امروزه نیز در آسیا، اروپا و آفریقا جریان دارد. 11. مبنای اصلی همکاری و ائتلاف پس از جنگ سرد، مشترکات تمدنی یا «عارضه خویشاوندی کشورها» (به جای ایدئولوژی سیاسی و ملاحظات موازنه قدرت) خواهد بود. این عارضه در جنگ خلیج فارس، در جنگ قره باغ، و در جنگ بوسنی هرزگوین کاملا دیده شده است. این صف بندی تمدنی که تا کنون محدود بوده است، همچنان رو به رشد است و جنگ جهانی بعدی در صورت وقوع، جنگی بین تمدنها خواهد بود. 12. امروزه غرب، در مقایسه با سایر تمدنها در اوج قدرت است، توان نظامی و اقتصادی آن بلامنازع و درگیری نظامی در درون آن غیر محتمل است. اصطلاح «جامعه جهانی بی مفهوم شده و عبارت «جهان آزاد» یعنی آمریکا و دیگر قدرتهای غربی جایگزین آن شده است. نهادهای مهم بین المللی از جمله صندوق بین المللی پول و شورای امنیت سازمان ملل در اختیار غرب و اهرم و آلت دست آن هستند. این تفاوت در میزان قدرت و مبارزه برای کسب برتری نظامی، اقتصادی و قدرت صنعتی از عوامل و منابع نزاع و تمدنهای غیر غربی است. دومین منبع، تفاوتهای فرهنگی (باورها و ارزشهای اساسی) خواهد بود. غرب می کوشد تا مفاهیم فرهنگی خود (فرد گرایی، لیبرالیسم، مشروطیت، حقوق بشر، برابری، آزادی، حاکمیت قانون، دموکراسی، بازار آزاد اقتصادی، جدایی دولت و کلیسا - سیاست دین - و سکولاریزم) را تبلیغ کند و این موجب واکنش کشورهای غیر غربی و تاکید آنها بر فرهنگ بومی می شود. این کشورها یکی از سه نوع واکنش را بر می گزینند: 12-1. انزوا و عدم مشارکت در جامعه

جهانی تحت سلطه غرب. 12-2. الحاق به جمع و پذیرش ارزشها و نمادهای غربی. 12-3. تلاش برای حفظ ارزشها و نهادهای بومی از طرف دیگر (نوسازی ومدرن شدن،نه،غربی شدن) 13. برخی از کشورها «از درون گسیخته هستند، مثل روسیه و ترکیه و مکزیک، که یا مشتمل بر جوامعی متعلق به تمدنهای مختلف اند و طبعا در معرض تجزیه خواهند بود، و یا جامعه ای متعلق به یک تمدن ولی دارای دولتی هم پیمان با تمدن غرب هستند که مجبورند در اثر احیای تمدن خودشان، به اصل خود برگردند و این منجر به تنشهای جدی و مهم می شود. لازمه تعریف مجدد هویت تمدنی در کشورهای از درون گسیخته عبارتند از: 13-1. نخبگان اقتصادی و سیاسی آن باید به طور کلی حامی و مشتاق تعریف مجدد هویت تمدنی آن باشند. 13-2. عامه مردم باید به این روند تن دهند. 13-3. گروه حاکم در تمدن پذیرنده، باید آگاهانه خواستار چنین تغییر و تحول تمدنی باشند. 14. تمدنهای کنفوسیوسی و اسلامی در حال ارتباط و همکاری با هم در برابر تمدن غرب (برای برخورد با منافع، ارزشها و قدرت آن) هستند. موضوعات همکاری و ارتباط ایندو با هم، سلاحهای هسته ای شیمیایی و بیولوژیکی، موشکهای بالستیک و ابزار پیشرفته پرتاب آنها، قابلیتهای راهبری و اطلاعاتی و دیگر امکانات الکترونیکی در این زمینه است و غرب می کوشد در قالب «کنترل تسلیحات با آن مقابله کند. این امر احتمالا موجب درگیری بین غرب و چند کشور اسلامی - کنفوسیوسی در آینده بسیار نزدیک خواهد شد. در انتها، وی به غرب اندرزهایی از قبیل همکاری و وحدت بیشتر کشورهای غربی

با هم، افزایش قدرت خود و سازش با تمدنهای دیگر و ادامه رابطه با روسیه و ژاپن، استفاده از تعارضهای درون تمدنهای دیگر و حمایت از گروههای غربگرا در تمدنهای دیگر و درک عمیقتر از ارزشهای و باورهای تمدنهای دیگر و شناخت عناصر مشترک بین تمدن غربی و سایر تمدنها و نیز تقویت نهادهای بین المللی تحت سلطه اش می نماید. ⁽¹⁾15. از نظر هانتینگتون، همچنانکه موفقیتهای اقتصادی منجر به گسترش فرهنگ غربی (خصوصا سکولاریزم یا دنیاگرایی) در سراسر جهان شد، کاهش قدرت غرب هم سبب عقب نشینی فرهنگ غربی خواهد شد و اشتباه محض است اگر تصور کنیم که چون کمونیسم شوروی سقوط کرد، پس غرب برای همیشه پیروز شده است. همچنین داد و ستد زیاد (ارتباطات و حمل و نقل بیشتر) نه تنها موجب ایجاد فرهنگ مشترک نمی شود، بلکه سبب پدید آمدن مقاومت، عکس العمل و درگیری می شود. همچنین نوگرایی و پیشرفت اقتصادی در نقاط مختلف سبب ایجاد آثاری همگون و فرهنگی مشترک نمی شود. خلاصه اینکه تقدم بخشیدن سنتهای یهود - نصاری و قانون طبیعت توسط بسیاری از کشورها، بر اثر رونق شدید اقتصادی ایجاد شده است و زودگذر خواهد بود. ⁽²⁾16. از نظر هانتینگتون جهان معاصر پس از جنگ سرد دو خصیصه دارد: 16-1. در گذشته یک نظام بین المللی چند قطبی (پس از شکست ناپلئون) مبتنی بر چارچوب غرب و اروپا وجود داشت، اکنون برای اولین بار در تاریخ، سیاستهای جهانی هم چند قطبی است و هم چند تمدنی (هر یک یا چند قدرت بزرگ متعلق به یک تمدن هستند). 16-2. در جهان چند قطبی - چند تمدنی،

بی تردید غرب همچنان به صورت فائقه خواهد ماند، ولی قدرت و جذابیت تمدنهای دیگر در حال افزایش و عکس العمل بر ضد غرب هم در حال شکل گیری است. ولی در دراز مدت قدرت غرب نسبت به دیگر تمدنها در حال کاهش است. 17. مهمترین منابع بی ثباتی در جهان معاصر عبارتند از: 17-1. در جهان چند ملیتی - چند تمدنی، بروز درگیریهای قومی و قبیله ای در درون کشورها و جوامع امری کاملا بدیهی است. 17-2. پویایی موجود در جهان اسلام در زمینه تجدید حیات اسلام که بنیاد گرایی اسلامی صرفا بخش کوچکی از آن است. احیای اسلام واکنشی است به مشکلات ناشی از نوسازی و تحول اجتماعی، افزایش جمعیت، شهری شدن مردم و از خود بیگانگی (گسستن از سنتهای بومی) و نیز واکنشی است علیه قدرت غرب. دولتهای جوامع اسلامی اغلب دیکتاتور، ظالم، فاسد و غیر مشروع هستند، غرب باید به صورت هماهنگ از عرضه دموکراسی در جوامع اسلامی حمایت کند، دموکراسی می تواند تاثیر مهار کننده ای داشته باشد. 17-3. تحولات ژرف جاری در آسیای شرقی که پویاترین منطقه اقتصادی جهان است و چرخش قدرت از غرب به سمت کشورهای آسیایی بسیار بدیهی است و چین بازیگر اصلی در آسیاست و در آینده این کشور (پس از رشد اقتصادی سریع) گستاختر و توسعه طلبتر و مهاجمتر و امپریالیست تر خواهد شد. ⁽¹⁾18. همچنین هانتینگتون جریانهای دموکراسی شدن در جهان معاصر و آخرین مراحل آن و تغییر ساختارهای حکومتی مختلف در نقاط متفاوت جهان و همچنین تغییرات نهادها و سازمانهای تشکیل دهنده هر یک و میزان سازگاری آیین کنفوسیوس و اسلام با

دموکراسی را بررسی می کند و رهنمودهایی را نیز برای دموکرات شدن ذکر می کند و علل میزان پیشرفت دموکراسی در جوامع را مورد تحقیق قرار می دهد ⁽¹⁾که فعلا به بحث ما مربوط نیست.

ربیع الانام

سید حسین نوع پسند اصیل هندوان عمر یک دوره انسانی (Monvantare) را به چهار عصر تقسیم می کنند که آغازش عصر «کریتا»، ⁽²⁾«دوپارا»، ⁽³⁾«ترتا»، ⁽⁴⁾«با کالی یوگا» ⁽⁵⁾به اتمام می رسد. این اعصار مظهر مراحل غروب و افول تدریجی معنویت اولیه است، که با تحقق هر دوره یک چهارم از ناموس ایزدی کاسته می شود که در عصر «کالی یوگا» فقط یک چهارم از کل ناموس الهی باقی می ماند که یونانیان آن اعصار را طلا و نقره و مفرغ و آهن نام نهاده اند. تعبیر دیگر این ادوار کیهانی هندوان تفسیر زند آگاهانه (هرمنوتیکی) ⁽⁶⁾از سیر تاریخی و تنزیلی انسان و انطباق آن اعصار با چهار فصل سال و ارتباط آن با قصه «پرسفونه الهه بهار یونانیان است. بشنوید ای دوستان این داستان خود حقیقت نقد حال ماست آن ⁽⁷⁾رب النوع کشاورزی است که «هادس ⁽⁸⁾(پلوتون) رب النوع حاکم بر جهان زیر زمین، او را می رباید و با خود به زیر زمین می برد و همسر خود می گرداند، اما «دمتر» به کمک «هرمس (Hermes) پیام آور «زئوس دختر خود را باز می گرداند و سرانجام توافق می کنند که فصل بهار و تابستان دختر بر روی زمین نزد مادر و در پاییز و زمستان در زیر زمین نزد هادس به سر برد. «دمتر» (سیریز) شش ماه هر سال با دختر خود شادمان است. هنگام آمدن «پرسفونه گلها شکفته می شود و پرندگان می سرایند و همه زمین با لبخند به شاهزاده خانم خوشامد می گویند. پاره ای از مردم می گویند «پرسفونه براستی موسم بهار است و تا زمانی که با ما می زید سراسر زمین زیبا و پسندیده می نماید، اما چون هنگام پیوستن «پرسفونه به «پلوتو» شاه در خانه تاریکش در زیر زمین فرا می رسد دمتر خود را پنهان می کند و تا بازگشت دخترش آن ماههای خسته کننده را در غم به سر می برد. در آن مدت زمین نیز افسرده و

غمگین است، برگها به زمین می ریزد و چنان می نماید که درختان بر دور شدن آن شاهزاده خانم زیبا اشک می ریزند و گلهای زیر زمین پنهان می شوند تا آواز پای آن دوشیزه هنگامی که مشتاقانه به روی زمین باز می گردد، سراسر طبیعت را از خواب زمستانی بیدار کند. ⁽¹⁾درخت حیات انسان چهار دوره تاریخی هزاران ساله را پشت سر گذاشته است که با بارانهای بهار احدیت و آفتابهای تابستان اساطیری و بادهای خزانی عصر متافیزیک و برفهای انباشته زمستان اومانیست و فسردگی و انجماد روح این ادوار را سپری کرده است که اینک به شرح و تفصیل هرکدام از آنها می پردازیم. درین نوبتکده صورت پرستی زند هر کس به نوبت کوس هستی حقیقت را به هر دوری ظهوریست ز اسمی بر جهان افتاده نوریست اگر عالم به یک منوال ماندی بسا انوارکان مستور ماندی گر از گردون نگردد نور خور گم نگیرد رونقی بازار انجم زمستان از چمن بار ار نبندد ز تاثیر بهاران گل نخندد عصر اول «کریتا»، در عصر طلایی مردمان در علم شهودی و معرفت حضوری به سر می بردند و حقایق عالم علوی را از راه مکاشفه و شهود ادراک می کردند. در حماسه بزرگ «مهابهارتا» این عصر را چنین شرح داده اند: در این عصر نه خدایان وجود داشتند و نه اهریمنان، معامله و خرید و فروش هرگز انجام نمی پذیرفت، ضعف و بیماری وجود نداشت، اشک و خون دل و کبر و ترس و آز و طمع و ظلم و بخل موجود نبود. در آن زمان نظام طبقاتی و ناموس ایزدی (dharma) استوار و همه خدای یکتا را می پرستیدند و به «ریگ ودا» معتقد و مؤمن بودند.

عصر «کریتا»، فصل بهار عمر و خلیفه الهی بشر و تاج عزت و کرامت بر سر و ظهور تجلیات الهی که همه چیز صبغه برهمایی و الهی دارد و بشر همچون عندلیب در باغ عدن برای بهار زندگی اش «پرسفونه نغمه سرایی و تسبیح خوانی می کند سرسبزی و طراوت و شمیم بهاری در وجود عالم و آدم مظهر ظهور احدیت و التفات بشر به حق تعالی و شهود آن می باشد. الهی چون در تو نگرم از جمله تا جدا رانم و تاج بر سر و چون بر خود می نگرم از جمله خاکسارانم. ⁽¹⁾بهار عمر خواه ای دل وگرنه این چمن هرسال چونسرین صد گل آرد بار و چون بلبل هزار آرد و یا گر بهار عمر باشد باز بر طرف چمن چترگل برسرکشی ای مرغ خوشخوان غم مخور ⁽²⁾در سرود بیست و هشتم کتاب برزخ، «دانته در سفر به چکاد کوه به جویباری می رسد که آن سوی آن باغ عدن قرار دارد و بانوی زیبایی در آنجا نغمه سرایی می کند. به او می گوید: لطف کن و بدین جویبار نزدیک تر آی تا آن نغمه ای را که می خوانی بهتر توانم شنید. تو مرا به یاد «پروسرپاین و جایگاه وی می افکنی، در آن هنگام - که مادرش او را از کف بداد و او بهار را «ماتلدا» ( Matelda) آن بانوی زیبا کنار رود «لته (Lete) خطاب به «دانته می گوید: آنان که در دوران کهن درباره عصر طلایی بشر و سعادتمندی آن نغمه سرایی کرده اند شاید که در «پارناسو» در اندیشه این مکان بوده اند. در اینجا ریشه بشریت با بی گناهی آبیاری شده بود، اینجا منزلگه بهار جاودانی است و جمله میوه ها و این آب همان اکسیری هستند که اینان

همه از آن سخن گفتند. ⁽¹⁾عصر دوم «دوپارا»، کشمکش اضداد ظاهر می گردد و جنگ اساطیری میان نیک و بد، خدایان و اهریمنان به وقوع می پیوندد و طبقه «کشاتریاها»، مظهر آرمانهای طبقه جنگاوران جایگزین «برهمن های دین «هندو» می شوند و آدمیان یک چهارم معرفت فطری خویش را از کف می دهند. این دوره مظهر تابستان حقیقت عمر انسان است که تنزل از بهار احدیت به تابستان واحدیت که ثمره آن تجلی اسماء و صفات حسنی در کسوت خدایان نیک (اسوره برهمن یا اهوره زردشت) و اسما و صفات قهر در کسوت اهریمنان ⁽²⁾(اساطیراولین کشورهای بین النهرین و مصر و یونان و روم باستان) دیو و دیوه هند اوستایی که دائما با هم به صورت قهرمانان در نزاع و ستیزند که نهایتا غلبه با این لطف الهی می باشند. بهار و تابستان بشر ایام اقامت «پرسفونه بر روی زمین کنار مادرش «دمتر» و همچنین دمیدن روح عطرآگین بهاری در شکوفایی موجودات که موجب وجد و سرور و پایکوبی آدمیان در چمنزار عالم وجود است به همراه الهه بهار، جشن و اعیاد «کریبانته ⁽³⁾ملازمین «دیونیزوس (الهه شراب) ⁽⁴⁾و «آپولون ⁽⁵⁾(الهه شعر و موسیقی) در ستایش آنها برپا می شده است. غیر بهار جهان هست بهاری نهان ماهرخ و خوش دهان باده بده ساقیا ⁽⁶⁾عصر سوم «ترتایوگا»، بر اثر گردش گردونه زمان نیمی از ناموس ایزدی (دارما) به فراموشی سپرده می شود و نظام طبقاتی متزلزل می گردد و طبقه «برهمن و «کشاتریاها» که طبقات ممتاز دین هندو را تشکیل می دهند وظایف خود را چنان که باید عمل نمی کنند. این عصر مظهر حکومت طبقه سوم «ویشاها» است. مرغ زیرک نزند در چمن پرده سرای هر بهاری که به دنبال خزانی

دارد این عصر منطبق با فصل خزان حقیقت عمر آدمی و غیبت «پرسفونه است که آغازش ظهور متافیزیک یونانی و بانیان آن «سقراط و «افلاطون هستند با تفسیری که از عالم و آدم و مبدا آن دو دارند اصالت به «هادس رهزن «پرسفونه می دهند. در اشعار شاعران تراژیک حضور پرسفونه بر روی زمین ممدوح است و سرای دیگر، یعنی جهان زیر زمین «هادس (پلوتو) مذموم است. برای سقراط و افلاطون، هادس و سرای دیگر ممدوح است و بشدت شاعران را نکوهش می کنند و مورد انتقاد قرار می دهند و در کتاب سوم جمهوری اشعار شاعران را که در مذمت عالم دیگر است حذف می کنند. آخرت نگری سقراط و افلاطون و شتافتن به سرای دیگر منعکس در محاورات «آپولوژی و «کریتون و «فایدون ناشی از عقیده تمیزگی روح از آلودگی اجسام کثیف و دیدار با صور مثالی و معقول در آن عالم است. سقراط گفت: پس «سیمیاس ⁽¹⁾عزیز، فیلسوفان حقیقی در تلاش رسیدن به مرگند و کمتر از همه انسانهای دیگر از مرگ می ترسند. بنابراین اگر اینان که از هر لحاظ از قید بدن و جدایی گرفته اند و می خواهند که روحشان آزاد و فارغ از بدن بماند، در هر لحظه ای که این آرزو به مرحله عمل می رسد بترسند و برآشفته شوند و میل و اشتیاقی به رسیدن به آنچه در زندگی عاشقش بودند، یعنی شناسایی حقیقت و به رهایی از آنچه پیوسته منفورش می داشتند نشان ندهند، آیا این رفتار اینها بزرگترین ابلهی و دیوانگی تلقی نخواهد شد؟ آیا این قابل قبول است که کسانی که معشوق یا زن یا فرزندشان می میرد داوطلبانه حاضر باشند به دنیای اموات بروند، به این امید که گمشده خود را در آنجا پیدا کنند. ولی کسی که حقیقتا عاشق معرفت است و پیوسته به این امید زنده است که روزی به دنیای اموات راه یافته و شاهد مقصود را در آغوش گیرد، از مردن بترسد و اشتیاقی به رفتن به دنیای مردگان نشان ندهد؟ دوست من کسی که عاشق قیقت باشد شدیدا «معتقد خواهد بود که حقیقت پاک را جز در آنجا نمی توان پیدا کرد، بنابراین آیا دیوانگی نخواهد بود اگر چنین کسی از مرگ بترسد؟» ⁽²⁾سقراط در محاوره «فایدون ، زیستن در جهان خاکی را مدت زمان طولانی بیمار بودن می داند و در نظر او رهایی از دنیا به مهمی خلاصی از بستر بیماری ⁽³⁾و محشور شدن با «اودیسه و خردمندان و پهلوانان یونان باستان و ملاقات و دیدار به فیلسوف کامل «هادس می باشد. سقراط: پس بگذار بگوییم هیچ ذاتی، حتی «سیرن ها ⁽⁴⁾نمی خواهند از نزد «هادس دور شوند و به این جهان بازگردند بلکه هادس آنان را با چنان سخنانی زیبا سرگرم می کند که همه مجذوب او هستند و میل ندارند از او جدا شوند. خلاصه، هادس سوفیستی کامل و برای همنشینان خود ولی نعمت بزرگ است، حتی به آدمیانی که در این جهان به سر می برند خرسندی و نیک بختی می فرستد و چون ثروتی بیکران دارد او را به نام «پلوتون نیز می خواند. گذشته از این، مادام که روح کسی اسیر تن است، هادس میل به همنشینی او ندارد، بلکه پس از آنکه روح از زندان تن آزاد

شد و از بیماری هوس و آرزو رهایی یافت «هادس به آن روی می آورد. از این رو باید گفت هادس فیلسوفی است که می داند تنها چنان روحی را می توان با بند اشتیاق به قابلیت و خردمندی بست و از گریز بازداشت حال آنکه اگر روح به بیماری هوسهای دیوانه وار بدن دچار باشد حتی «کرونوس نیز، که پدر همه خدایان است نمی تواند او را در نزد خود نگاه دارد هرچند با چنان بندی که خود نیز می گویند برپا داشته است ببندد. ⁽¹⁾اسم قهر الهی با متافیزیک غلبه پیدا می کند. افول و غروب خدایان باعث می شود که اوصاف خدا و خدایان در آدمی از سرسبزی به زردی بگراید و بادهای دیجور خزان برگ درختان انسانیت را فرو ریزد. با ظهور متافیزیک خدایان می گریزند و پرسفونه از انظار ناپدید می شوند و دوزخ دهان باز می کند تا همه چیز را ببلعد. 2500 سال حکومت فلاسفه بر روی زمین منتهی به عدم حضور پرسفونه و تجلی پلوتو بر روی زمین انجامیده است. جهان را دیدی و فصل بهارش ببین و از خزان گیر اعتبارش ببین دم سردی باد خزان را ببین رخ زردی برگ رزان را دم آن سرد از درد فراق است که یار از یار و جفت از جفت طاقست رخ این زرد از اندوه دوریست که دوری بعد نزدیکی ضروریست برفته آب و رنگ از شاهد باغ سیه پوش آمده در ماتمش زاغ ⁽²⁾عرفای اسلامی و مسیحی قرون وسطی همچون «تیرزیاس ⁽³⁾که لطف «پرسفونه شامل حالشان شده و درونشان از بارقه ها و اشعه لمعات آذرخشهای ابر بهاری روشن شده است و غلبه ظلمت عصر متافیزیک را که رهزن بهار حیات انسان است و به منظور تذکر و تفکر و بیداری از غفلت و نسیان و خواب انسان را اینگونه به تصویر می کشند: ذخیره ای بنه از رنگ و بوی فصل بهار که می رسند ز پی رهزنان بهمن و دی ⁽⁴⁾در وقت خزان بیداد، گلها ریخته، عندلیب گریخته، لاله مرده، شکوفه را باد برده، بنفشه بیمار، نیلوفر سوگوار، نرگس جان داده، سمن آواره، چمن بیچاره، ریاحین در سکرات و چشم

عبرت بین در قطرات، غنچه ها ریزیده، برگها پوسیده، جویبارها سراب، گلزارها خراب، هوا پر گرد، سبزه ها رخ زرد، نازنینان رزان، کشته تیغ خزان، و باد بی سر و پای هر یک را دفن کرده به جای، ابر پریشان و گریان و رعد در نوحه گری غران، نار در دل انار پنهان، انگور را خون از دیده روان، آسمان کبود پوشیده، زمین رخ را خراشیده، زاغ در آن مصیبت نگاه کرد و جامه بر خود سیاه کرده، طوفان از باغ برآمده و به جای بلبل زاغ درآمده، سحاب در حالت نگریسته.انا لله و انا الیه راجعون. گفته و گریسته. ⁽¹⁾عصر چهارم «کالی یوگا»، یعنی عصر تاریکی و جنگ و اختلاف در این عصر سیاه و ظلمانی فقط یک چهارم (دارما) باقی می ماند و همه چیز به انحطاط و اضمحلال می گراید و ارزشهای معنوی و اخلاقی نابود می شود. «ویشنو پورانا» می گوید: فساد بر همه چیز حکمفرما خواهد شد، دولت و ثروت تنها معیار ارزش و مقام، شهوت، یگانه پیوند میان زن و مرد، دروغ تنها راه موفقیت در امور دنیوی محسوب خواهد شد. نظام طبقاتی متلاشی شده و دستورها و احکام «ودایی را کسی دیگر رعایت نخواهد کرد. برهمنها و کشاتریاها از مقام خود سقوط خواهند کرد و پست ترین طبقه «یاشودا»ها حاکم بر زمین خواهند بود. هر فصلی ضرورتا فصل بعدی را در پی دارد; زمستان سرد و سخت «اومانیسم در عصر «رنسانس فرا می رسد و همه چیز را نیست و نابود می گرداند، زمین برهوت سترون و خورشید آن یخ زده و افق سربی و دیگر از برگهای زرد پاییزی اثری نیست، برف سفید همه جای زمین را

پوشانده است. شاعران عصر «کالی یوگا» با تفکر نیست انگارانه زمستان عمر بشر را به تصویر می کشند و سایر فصول سپری شده را نفی کرده و زمستان سرد و یخبندان و فسردگی روح بشر را اثبات می کنند و بهار انسانیت را انکار می نمایند. فغان (خدا مرده است) نیچه، ناشی از کشته شدن اوصاف الهی در وجود انسان به واسطه کشتار شاعران و فلاسفه اومانیستی بوده است. در طغیان روح «فاوست ی «گوته زمستان عمر ابنای آدم بخوبی نشان داده شده است. هم اکنون روح بهاران در جسم درختان قان تاثیر نموده و تاثیر آن در کالبد درختان صنوبر و کاج نیز آغاز شده است. آیا نباید بهار در پیکره های ما نیز تاثیری باشد؟ «راستی که، من از جوشش و نشاط بهاران هیچ احساسی نمی کنم. در پیکر من زمهریر است. من، در راه خود برف و یخ می خواهم. قرص خشن ماه سرخ فام، نور کندور خود را بسی اندوهناکانه می پراکند! چنان تیره می تابد که رونده در هر گام به درختی یا به تخته سنگی اصابت کند.» ⁽¹⁾حقیقت گمشده خود را در ادوار تاریخی نزد شاعران هر عصر یافتم. هر شاعری نغمه سرای فصل خودش است و در میان در قطعه شعر کلاغ ⁽²⁾حقیقت پاییز و زمستان و حیاتش را چنین منعکس می کند. یک بار، در نیمه شبی ظلمانی و موحش شاعر در غم فراق دختر از دست رفته اش لنور (Lenire) مشغول خواندن کتابی عجیب و مرموز درباره دانش فراموش شده می شود. ناگهان صدایی از بیرون خانه می شنود: پنجره را گشودم، ناگهان دیدم که کلاغی، که گویی از کلاغان روزگار مقدس کهن بود بال برهم سایید و به درون