مشخصات کتاب

سرشناسه:ماهنامه موعود،1378

عنوان و نام پدیدآور:شماره 14 - خرداد و تیر 1378/ ماهنامه موعود

ناشر چاپی : ماهنامه موعود

مشخصات نشر دیجیتالی:اصفهان:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان 1390.

مشخصات ظاهری:نرم افزار تلفن همراه ، رایانه و ماهنامه

سرمقاله

اسماعیل شفیعی سروستانی

اللهم انا نشکوا الیک فقد نبینا صلواتک علیه و اله و غیبة ولینا و کثرة عدونا و شدة الفتن بنا و تظاهر الزمان علینا

ای جگرگوشه جانم غم تو شادی هر دو جهانم غم تو

زمانی چند از خاموش شدن صدای توپها و خمپاره ها نمی گذرد. از شبهای بیم و روزهای هراس. از آژیر ممتد آمبولانسها در صفی به درازای ستونهای نظامی در مسیری کشیده شده از فرودگاه تا همه بیمارستانهای شهر. از لبخند زنان و مردانی که ساعتهای انتظار در کنار واحدهای انتقال خون را غنیمت عمر، واسپس نعمت های پروردگارشان می دانستند. از همه آنچه که تمامیت مردی را به مبارزه می طلبید. از صدای خمینی بزرگ و نگاه تیزش که انفعال را در پاها و سکون در قلبهای می کشت و از خیلی چیزهای دیگر. از همه ایامی که بودن یا نبودن در میدانی به فراخی کره ارض معنی می یافت و از آرزوهای بلندی که گامها را برای صعود بر بلندای قله تاریخ صلا می داد. تا ندای تاختن بر ظالم و دفاع از مظلوم به نام خدا از همه گلدسته ها و مناره ها بلند شود; واسپس صبری جمیل تا امید برافراخته شدن پرچم «البیعة لله » را بر بلندای آسمان در دلها زنده گرداند. افسوس که تا چشم گشودیم، آرزوهای خرد و همتهای حقیر

در زیر شعارهایی خردتر از آرزوها و حقیرتر از همتها سایه افکن بر رد گامهای مردان مرد شد تا خامان ره نرفته دل به بازیهای سیاسی و سیاست بازیهای دون خوش دارند. گر سنگ از این حدیث بنالد عجب مدار! به کجا می توان برد این درد بزرگ و این بازگشت رفیقان از نیمه راه را؟ هیهات که فراموشی همه بزرگیها بدل به حیثیتی حقیر شده و انکار خوبیها مدالی آویخته کنار سینه ها و عاملی برای کسب وجاهت در میان اشباح الرجال. نامردمانی که در تمامی ایام سخت بر فرش بی دردی غنودند و تماشاگر میدان شهادت مردان شدند تا شاید تایید فرزندخواندگان شیطان و اولاد یهودا متضمن زندگی حقارت بارشان شود. از کدامین درد باید نالید؟ از همه آنچه بر صفحه کاغذ آمد یا از بی مهری آنان که در وقت تاراج بقیة السیف خوبیها زبان در کام کشیده رخت اهل سلامت بر تن کردند. وه که عینک سیاه سیاست زدگی اندازه عالم را تیره می نمایاند که «سیاست » دورافتاده از عقل سیاسی. اگر گوش نیوشا و چشم بینا داشتیم، درمی یافتیم که فجر صادق دمیده. سپیده سرزده و دیری نخواهد پایید که خورشید حقیقت واسپس غیبتی دراز طلوع می کند تا جانی تازه به کالبد فسرده زمین و زمان بدهد. گوشهای بسیاری دمیدن فجر صادق را شاهد بوده اند. نفسهای بسیاری در زیر تلالؤ درخشان آن خورشید روی به زندگی و حیات دوباره آورده است. چگونه می توان چشم برهم نهاد و «خمینی » را نادیده انگاشت و «انقلابی » را که با خود خبر پایان یافتن تاریخ غرب و شروع تاریخ مردان «اهل دیانت » را داشت به فراموشی سپرد و نام و یاد مردان مرد را که سینه سپر ساختند و با بال شهادت تا آسمان انس بالا رفتند، از صفحه قلب و سینه کاغذها زدود؟ از چه زمانی به این بلای خانمانسوز گرفتار آمده ایم که ذکر بلند صیادان مرغ عشق و مرغان بی تاب قاف معرفت را نشانه آلودگی به سیاست بازی و سیاست زدگی می شناسیم؟ «الفبای سیاست » را در کدام مدرسه آموخته ایم که بی «عقل سیاسی » به تفسیر آن می نشینیم؟ هیهات که ندانستیم سیاست دورافتاده از فرهنگ آفت است و فرهنگ بی سیاست دلمشغولی آنان که سترون بر عرصه خاک می زیند. همواره بر این نکته اشاره داشته ایم که: آنکه از منظر «اهل فرهنگ و تفکر» به معاملات و مناسبات مردم می نگرد، سیاست را ذیل فرهنگ می شناسد تا مبنایی برای همه بودن و معنایی برای همه ملک داری عرضه کرده باشد. سیاستی که فرهنگ باطن آن را می نمایاند. سیاستی متکی به عقل سیاسی و نه سیاست بازی. بر اهل خرد پوشیده نیست که: آنانکه از «فرهنگ » دم می زنند با همه چیز کار دارند و برای همه چیز معنی ای می طلبند. رهنمایانی که در شب چراغی فراروی مردمان قرار می دهند تا سراب را آب مپندارند و مغیلان را مامن. وه که غفلت از «فرهنگ » بر سر همه مناسبات ما و از جمله سیاست آن آورد که همگان شاهد آنیم. و سیاست بی اتکا و مبنا بر سر ادب و فرهنگ آن آورد که همگان از آن نالانیم. در هنگامه ای چهاردهمین شماره «موعود» را به نام «چهاردهمین » ستاره آسمان امامت و ولایت تقدیم مشتاقان و منتظران می کنیم که نام و یاد محمد مصطفی، صلوات الله علیه، ما را به رجعت به آیین حقیقی آن عالی جناب، حضرت رحمة للعالمین فرا می خواند، آئینی که واسپس هزار و اندی سال دیگربار با حضور مردی از تبار محمد، هم نام محمد، با لباس محمد و با صفت ناب رحمة للعالمین آشکار می شود. «خمینی بزرگ » متذکر این نکته بود که نهضت بهمن ماه، طلایه دار حضور مهدی، علیه السلام، است و خرداد، سرآغاز فصل انتظار. همو که سروده بود: «انتظار فرج از نیمه خرداد کشم ».

والسلام

سردبیر

چشمه سار جاری امامت

ابراهیم شفیعی سروستانی اشاره: امام حسن عسکری، علیه السلام، در هشتم ربیع الاول سال 260 ق. در حالی که بیش از 28 سال از عمر شریفش نگذشته بود به شهادت رسید و جهان از فیض وجود او محروم گشت. با شهادت آن امام، فرزند برومند ایشان، حضرت مهدی، ارواحنافداه - که در آن زمان پنج سال بیشتر نداشت - عهده دار امامت شیعیان گردید. ضمن تسلیت شهادت یازدهمین امام شیعیان و بزرگداشت یک هزار و یکصد و شصتمین سال مامت حجة بن الحسن العسکری، علیهماالسلام، توجه خوانندگان عزیز موعود را به مطلبی که به همین مناسبت تهیه گردیده جلب می کنیم. دوران 250 ساله امامت شیعی که با وفات پیامبر گرامی اسلام، صلی الله علیه وآله، در سال 11 ق. آغاز گردید و با شروع غیبت صغری و قطع رابطه مستقیم امام معصوم، علیه السلام، با جامعه اسلامی در سال 260 ق. پایان پذیرفت، به مقاطع مختلف با ویژگیها و خصوصیات متفاوت قابل تقسیم است. در این میان دوران چهل ساله امامت امام هادی و امام عسکری، علیهماالسلام، که از سال 220 ق. آغاز و تا سال 260 ق. امتداد می یابد، به لحاظ واقع شدن در آستانه دوران غیبت صغری جایگاه خاصی داشته و از ویژگیهای متفاوتی برخوردار است. یکی از ویژگیهای این دوران شدت مراقبت و محدودیتهای فراوانی است که از سوی حکام جور نسبت به این دو امام بزرگوار اعمال می شد. اگرچه حاکمان ستم پیشه اموی و عباسی همواره بیشترین سختگیریها را نسبت به امامان شیعه روا می داشتند و آنها را از هر جهت در تنگنا قرار می دادند، اما در دوران امامت حضرت هادی و حضرت عسکری، علیهماالسلام، این سختگیریها شدت بیشتری گرفت و محدودیتهای بیشتری برای این دو امام ارجمند در نظر گرفته شد. تا آنجا که در سال 243 ق. به دستور متوکل عباسی

حضرت هادی، علیه السلام، به اجبار از مدینه به «سامرا» (عسکر) که در آن زمان مرکز خلافت بود، آورده شدند و تا زمان شهادت، یعنی سال 254 ق. در این شهر تحت نظر قرار داشتند. ⁽¹⁾حضرت امام حسن عسکری، علیه السلام، نیز بیش از نیمی از ایام عمر شریف خود را در سامرا گذراندند و از سال 243ق. که در سن یازده سالگی به همراه پدر به این شهر آمدند تا سال 260 ق. که چشم از جهان فرو بستند امکان خروج از این شهر را نیافتند. اما علت این همه سختگیری نسبت به این دو امام بزرگوار چه بود و چرا دشمنان اهل بیت تا به این حد این پدر و پسر را در تنگنا قرار داده بودند؟ حضرت امام حسن عسکری، علیه السلام، خود در تحلیل علل و انگیزه های بر خورد شدید حاکمان ستم پیشه با ائمه اهل بیت، علیهم السلام، می فرماید: بنی امیه و بنی عباس به دو دلیل شمشیرهایشان را بر ضد ما افراشتند: نخست اینکه، آنها می دانستند هیچ حقی در خلافت ندارند، و به همین دلیل همواره در هراس بودند که مبادا ما در پی به دست آوردن خلافت و برگرداندن آن به جایگاه اصلی اش برآییم. و دوم اینکه، آنها بر اساس روایات متواتر این موضوع را می دانستند که پادشاهی گردنکشان و ستم پیشگان به دست قائم ما از بین خواهد رفت; و تردیدی هم نداشتند که آنها از جمله گردنکشان و ستم پیشگان هستند، از همین رو برای کشتن خاندان رسول خدا، صلی الله علیه وآله، و از بین بردن نسل او به تلاش وسیعی دست زدند، بدان امید که با این کارها بتوانند جلوی تولد قائم را بگیرند و یا او را به قتل برسانند. اما، خداوند از اینکه امر خود را بر یکی از آنها آشکار سازد پرهیز داشت و می خواست نور خودش را بر خلاف میل کافران به حد تمام برساند. ⁽²⁾با توجه به شرایط و موقعیتی که حضرت امام حسن عسکری، علیه السلام، در آن قرار داشت، روشن است که موضوع تعیین و انتخاب جانشین آن حضرت، یعنی آخرین امام از نسل پیامبر اکرم، صلی الله علیه وآله، که بر اساس روایات تردید ناپذیر بنیاد ظلم و بیداد را برخواهد کند، تا چه درجه از اهمیت و حساسیت برخوردار است. اگر دشمنان اهل بیت، علیهم السلام، کوچکترین رد پایی از فرزند امام حسن عسکری، علیه السلام، و جانشین ایشان به دست می آوردند، قطعا در پی نابودی آن حضرت برمی آمدند و اجازه نمی دادند که سلسله امامت استمرار پیدا کند. بنابراین چاره ای جز مخفی نگهداشتن موضوع تولد آخرین حجت حق نبود، و این پنهان کاری تا حدی بود که تا لحظه تولد ایشان

نزدیکترین خویشاوندان حضرت عسکری، علیه السلام، نیز هیچ اطلاعی از این موضوع نداشتند. ⁽¹⁾پنهان کاری شدیدی که در موضوع تولد حضرت مهدی، علیه السلام، اعمال می شد اگرچه برای حفظ جان آن حضرت لازم بود، امااز سویی دیگر ممکن بود که باعث سرگردانی و حیرت شیعیان پس از درگذشت حضرت عسکری، علیه السلام، بشود، لذا امام یازدهم از همان لحظه تولد، یاران خاص خود را در جریان قرار داده و به آنها اطمینان دادند که در موضوع جانشینی ایشان هیچ مشکلی پیش نخواهد آمد. بااین تدبیر حضرت عسکری، اگرچه تا مدت کوتاهی پس از وفات ایشان، شیعیان دچار حیرت شده و در میان آنها اختلاف به وجود آمد، اما پس از آن همه کسانی که در پیروی از اهل بیت، علیهم السلام، اخلاص داشته و در قلبشان مرض و نفاقی وجود نداشت آخرین، حجت حق را شناختند و از طریق نواب خاص با ایشان ارتباط برقرار کردند. با همه تفاصیلی که گذشت عده ای از مخالفان شیعه در پی این هستند که با طرح شبهاتی در اصل تولد امام عصر، علیه السلام، ایجاد تردید کنند و چنین القا نمایند که از نظر تاریخی نمی توان تولد آن حضرت را اثبات کرد. در حالی که اگر این به اصطلاح پژوهشگران تاریخی خالی از هرگونه غرض سیاسی و تنها به انگیزه دستیابی به حقیقت به منابع و کتابهایی که در دورانی نزدیک به دوران غیبت صغری تالیف شده اند مراجعه می کردند; در می یافتند که هیچ جای تردیدی در موضوع تولد امام دوازدهم وجود ندارد. چنانکه شیخ مفید (336-413 ق.) در این باره می گوید: روایاتی که در اثبات [امامت] فرزند حسن [عسکری]، علیه السلام، وارد شده اند به گونه ای هستند که با آنها راه هرگونه عذر و بهانه بسته می شود. ⁽²⁾در آستانه یک هزار و یک صد و شصتمین سال امامت امام عصر، علیه السلام، بی مناسبت ندیدیم که برای روشن شدن پاره ای اذهان مروری دوباره داشته باشیم بر مجموعه روایاتی که در زمینه اثبات امامت آن حضرت وارد شده اند. در این بررسی ابتدا به چند نمونه از روایاتی که از سالها پیش از تولد امام مهدی، علیه السلام، از پیامبر اکرم، صلی الله علیه وآله، و امامان شیعه در زمینه امامت آن حضرت وارد شده اند، اشاره کرده و بعد از آن عبارات تنی چند از کسانی را که بر تولد فرزند امام حسن عسکری، علیه السلام، شهادت داده اند، مرور می کنیم و در نهایت هم به معرفی برخی از کسانی می پردازیم که حضرت مهدی، علیه السلام، را در زمان تولد و پس از آن مشاهده کرده اند. پیش بینی تولد امام مهدی، علیه السلام چنانکه می دانیم، از همان سالهای آغازین ظهور اسلام موضوع امامان دوازده گانه از سوی پیامبر گرامی اسلام، صلی الله علیه وآله، مطرح گردید و پس از ایشان نیز هریک از ائمه، نام و مشخصات امامان پس از خود را تا آخرین امام معرفی می کردند تا جای هیچ شبهه و تردیدی برای مردم باقی نماند. در این مجال فرصت بررسی تفصیلی همه روایتهایی که در این زمینه وارد شده اند نیست و لذا تنها به ذکر برخی از آنها بسنده می کنیم:

روایت می کند که: بعد از حسین بن علی نه امام خواهند آمد که نهمین آنها قائم ایشان است. ⁽¹⁾چنین روایاتی از سایر امامان شیعه نیز نقل شده و آنچه ذکر شد تنها بخش کوچکی از روایات فراوانی است که در آنها به نقل از پیامبر اکرم، صلی الله علیه وآله، و یا ائمه اهل بیت، علیهم السلام، این موضوع که پس از نبی اکرم، صلی الله علیه وآله، دوازده امام سرپرستی امت اسلام را برعهده می گیرند پیش بینی شده و در آنها تصریح شده که آخرین این پیشوایان مهدی امت و قائم آل محمد، علیهم السلام، است. ⁽²⁾بنابراین جای هیچ تردیدی باقی نمی ماند که بر اساس پیش بینی پیامبر گرامی اسلام و ائمه معصومین، علیهم السلام، می بایست یازده امام از نسل امیرالمؤمنین، علیه السلام، یکی پس از دیگری امامت مسلمانان را بر عهده گیرند. اما اینجا این پرسش مطرح می شود که شما به چه دلیل معتقدید که این پیش بینی به تمام و کمال محقق شده و آخرین امام از سلسله امامان دوازده گانه نیز به دنیاآمده و به امامت رسیده است؟ چراکه بسیاری از مردم نه تولد او را دیده اند و نه دوران رشد و بالندگی او را مشاهده کرده اند؟ در پاسخ این پرسش باید گفت که: اولا، ما روایات معتبری از عصر امام عسکری، علیه السلام، در دست داریم که در آنها افرادی جلیل القدر به تولد امام دوازدهم شهادت داده و اظهار داشته اند که جانشین امام دوازدهم بر ما معلوم گشته است و ثانیا عده زیادی از بزرگان شیعه حضرت را در زمان تولد و در اوان کودکی دیده و بر این موضوع گواهی داده اند و لذا شبهه در تولد حضرت مهدی، علیه السلام، به عنوان دوازدهمین امام، هیچ جایی نمی تواند داشته باشد. در اینجا برای روشن شدن بیشتر موضوع به پاره ای از دلایلی که در بالا از آنها یاد شد اشاره می کنیم: کسانی که بر تولد امام مهدی، علیه السلام، گواهی داده اند 1. «محمد بن علی بن بلال » که از یاران امام حسن عسکری، علیه السلام، بوده و شیخ طوسی او را ثقه و مورد اعتماد دانسته است ⁽³⁾نقل می کند که: دو سال پس از وفات ابو محمد [امام حسن عسکری، علیه السلام] نامه ای از ایشان به دست من رسید که در آن مرا از جانشین خود آگاه کرده بود. همچنین سه روز پیش از وفات ابو محمد نامه دیگری از ایشان دریافت داشتم که در آن مشخص شده بود آن حضرت چه کسی را جانشین خود ساخته است. ⁽⁴⁾2. از «احمد بن محمد بن عبدالله » یکی از یاران امام حسن عسکری، علیه السلام، چنین روایت شده است: هنگامی که «زبیری » ⁽⁵⁾که لعنت خدابر او باد، کشته شد نامه ای از ابو محمد [امام حسن عسکری، علیه السلام] به من رسید، که در آن آمده بود: «این جزای کسی است که حریم خدا را نگه نداشته و در حق اولیای او گستاخی می کند. او می پنداشت که مرا به قتل می رساند، در حالی که در پی من فرزندی وجود ندارد، اما [دیدی] خداوند قدرت خود را چگونه به او نشان داد!؟» در پی این ماجرا در سال 256 ق. فرزندی برای آن حضرت متولد شد که او را «م ح م د» نامید. ⁽⁶⁾3. «احمد بن اسحاق القمی » از جمله معدود افرادی است که حضرت امام حسن عسکری، علیه السلام، او را در جریان تولد فرزند خویش

قرار داده است. پیش از آنکه روایتی را که در این زمینه از ایشان نقل شده مرور کنیم، بجاست که برای درک جایگاه و موقعیت نامبرده در جامعه شیعی عصر خود توصیفی را که شیخ طوسی از ایشان نموده، نقل کنیم. شیخ طوسی در کتاب «الفهرست » در این باره می گوید: احمد بن اسحاق بن عبدالله بن سعد... بزرگ مرتبه، از یاران خاص ابو محمد [امام حسن عسکری] علیه السلام، است. او صاحب الزمان، علیه السلام، را مشاهده کرد. او شیخ قمیین و پیک و فرستاده آنها [در نزد امامان شیعه] بوده است. ⁽¹⁾اما روایتی که مرحوم شیخ صدوق از «احمد بن اسحاق » نقل کرده و در آن نحوه آگاه شدن ایشان از تولد آخرین جت حق بیان شده به قرار زیر است: برای ما فرزندی متولد شد. لازم است خبر تولد او را پنهان بداری و به هیچ کس از مردم بازگو نکنی; ما کسی را بر این تولد آگاه نمی کنیم جز خویشاوند نزدیک را به جهت خویشاوندی و دوست را به جهت ولایتش. دوست داشتیم خبر این تولد را به تو اعلام کنیم تا خداوند به جهت آن تو را مسرور سازد، همچنانکه مرا مسرور ساخت. والسلام. ⁽²⁾4. احمد بن اسحاق در روایت دیگری می گوید: از ابا محمد حسن بن علی عسکری، علیه السلام، شنیدم که فرمود: سپاس خدای را که مرا از دنیا نبرد تا جانشینم را به من نشان دهد. همو که آفرینش و خلق و خویش از همه مردم به رسول خدا، صلی الله علیه وآله، شبیه تر است... ⁽³⁾5. ابو هاشم جعفری (داود بن قاسم) که محضر چهار تن از ائمه، یعنی امام رضا، امام جواد، امام هادی و امام عصر، علیهم السلام، را درک کرده و به گفته نجاشی و شیخ طوسی در نزد ائمه «عظیم المنزله » و «جلیل القدر» بوده است، ⁽⁴⁾چنین نقل می کند: به ابا محمد [امام حسن عسکری]، علیه السلام، عرض کردم، جلالت شما مانع از این می شود که پرسشی را با شما در میان بگذارم، آیا اجازه می دهید پرسشی از شما داشته باشم؟ فرمود: بپرس. گفتم: آقای من! آیا شما فرزندی دارید؟ فرمود: آری. گفتم: اگر اتفاقی برای شما افتاد سراغ او را در کجا بگیریم؟ فرمود: در مدینه. ⁽⁵⁾7. «حمدان بن احمد القلانسی » که از فقهای کوفه بود و «کشی » او را توثیق نموده، ⁽⁶⁾نقل می کند که: ] به عمری (عثمان بن سعید) گفتم: آیا ابو محمد [امام حسن عسکری، علیه السلام] از دنیا رفت؟ گفت: آری او از دنیا رفت اما کسی را در میان شما جانشین خود قرار داد که گردن او اینچنین است; در این حال با دستان خود [به گردنش] اشاره ⁽⁷⁾می کرد. ⁽⁸⁾کسانی که امام مهدی، علیه السلام، را دیده اند

آنچه گذشت نمونه هایی از کلمات افراد معتمد و صاحب نام شیعه در زمان امام حسن عسکری، علیه السلام، بود که در آنها به طرق مختلف بر تولد فرزندامام یازدهم و آخرین حجت حق گواهی داده شده بود. حال به بررسی کلمات کسانی می پردازیم که خود حضرت مهدی، علیه السلام، را به هنگام تولد و یا پس از آن مشاهده کرده اند: 1. اولین شاهد تولد امام عصر، علیه السلام، «حکیمه » دختر بزرگوار امام جواد، علیه السلام، و عمه امام حسن عسکری، علیه السلام، است. ⁽¹⁾شیخ صدوق (م 381 ق.) در کتاب «کمال الدین و تمام النعمة » جریان تولد امام مهدی، علیه السلام، را به نقل از بانو حکیمه بتفصیل بیان کرده است. ⁽²⁾اما ما در اینجا به روایتی که] در «الکافی » در همین زمینه نقل شده بسنده می کنیم. «محمد بن القاسم بن حمزة بن موسی بن جعفر» یکی از نوادگان امام موسی کاظم، علیه السلام، که از اصحاب امام هادی، علیه السلام، به شمار می آید ⁽³⁾چنین روایت کرده است: حکیمه دختر محمد بن علی، که عمه پدر او [مهدی] نیز هست، برای من نقل کرد که: او [فرزند امام حسن عسکری، علیه السلام] را در شب تولد و بعد از آن دیده است. ⁽⁴⁾2. محمد بن یعقوب کلینی به سند خود از «محمد بن اسماعیل بن موسی بن جعفر»، از نوادگان امام هفتم شیعیان که در زمان خود سالخورده ترین نواده رسول خدا، صلی الله علیه وآله، در عراق به شمار می آمده، ⁽⁵⁾چنین نقل می کند: من [فرزند امام حسن عسکری، علیه السلام] در حالی که جوان نو رسی بود در بین دو مسجد مشاهده کردم. ⁽⁶⁾3. «عمرو الاهوازی » نیز از جمله کسانی است که حضرت صاحب، علیه السلام، را در کودکی دیده است. روایتی که مرحوم کلینی در این زمینه از ایشان نقل کرده، به شرح زیر است: ابو محمد [امام حسن عسکری]، علیه السلام، او را به من نشان داد و گفت: این صاحب شماست. ⁽⁷⁾

یا ابن رسول الله فمن الامام و الخلیفة بعدک؟ فنهض علیه السلام، مسرعا فدخل البیت، ثم خرج و علی عاتقه غلام کان وجهه القمر لیلة البدر من ابناء الثلاث سنین، فقال: یا احمد بن اسحاق لولا کرامتک علی الله عز و جل و علی حججه ما عرضت علیک ابنی هذا، انه سمی رسول الله، صلی الله علیه وآله، و کنیته، الذی یملاء الارض قسطا و عدلا ملئت جورا و ظلما...». الشیخ الصدوق، همان، ج 2، ص 384-385، ح 1.

با دعای ندبه در پگاه جمعه-1

قسمت اول

علی اکبر مهدی پور اشاره: در مورد دعای ندبه و استناد آن سخنهای بسیاری گفته شده و رساله ها و کتابهای متعددی نیز در این زمینه تالیف شده است. اما هنوز در گوشه و کنار کسانی هستند که نسبت به این دعا ایجاد تردید می کنند و در سند آن خدشه وارد می سازند. مقاله ای که اینک تقدیم شما خوانندگان عزیز موعود می شود، ابتدا نگاهی اجمالی دارد به تاریخ ندبه سرایی برای آخرین حجت حق، حضرت مهدی، علیه السلام، و در ادامه نیز بتفصیل سند دعای ندبه را مورد بررسی قرار می دهد. ای نور یزدان، ای مهر تابان، ای فروغ بی پایان، ای خورشید همیشه فروزان! ای پرچم نجات در آغوش، ای چشمه سار عاطفه را نوش، ای غایب ناگشته فراموش. ای هرکجا فساد، تو هادم، ای هر کجا نظام، تو ناظم، ای هر کجا قیام، تو قائم. ای همه غمها را تو پایان، ای همه دردها را تو درمان، ای همه نابسامانیها را تو سامان. هجر جانکاهت به درازا کشید، چشمها همه فرو خفتند، جز چشمان شیدای شیفتگان، که در شب یلدای غیبت، طلوع خورشید جهان آرای تو را می جویند، ای خورشید فروزان هستی! دریا طوفانی شد، زورقها همه در هم شکستند، جز زورق سرخ چشم به راهان، که بر فراز امواج فتنه ها، کرانه رهایی بخش ترا می طلبند، ای ساحل آرام بخش نجات! پهنه گیتی خشکید، گل بوته ها همه پژمردند، جز لاله زار خونرنگ دلباختگان، ای چشمه جوشان حیات! آری شب تیره غیبت به درازا کشید، دریای سیاه زندگی طوفانی شد، پهندشت انسانیت به کویر تفتان مبدل گشت و من در این شب تار وحشت زا، لحظه های ترا شماره کنم و در این غار دهشت زا، خسته و دلتنگ، انتظار ترا ستاره کنم، ای زداینده غم و موعود امم! براستی در تاریخ «وصل و هجران » و در دفتر «عشق و حرمان »محبتی چنین دیرپا، محبانی چنین پای برجا

و محبوبی چنان گریز پای، هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده است، که یکهزار و یکصد و شصت و چهار سال است که این «جذبه و ناز» و این «راز و نیاز» ادامه دارد. این تنها مردمان عصر غیبت نیستند که از گسترش جور و ستم به ستوه آمده، در انتظار ظهور واپسین محب خدا ثانیه شماری نموده، در آتش فراقش می سوزند و از طولانی شدن غیبتش خون می گریند، بلکه همه پیامبران از غیبت و ظهور یوسف زهرا سخن گفته، فضایل و مناقبش را ستوده، انتظار ظهورش را به امت خود توصیه نموده اند. این حضرت داود، علیه السلام، است که در هر فصلی از زبور از ظهور موفور السرور آن حضرت سخن گفته، از شادی آسمانها، مسرت خاکیان، غرش دریاها، به وجد آمدن صحراها و ترنم درختان جنگلها به هنگام ظهور خبر داده، آبادانی جهان، آسایش انسان و آرامش همگان را در دولت کریمه اش به نمایش گذاشته، فرمان انتظار داده است. ⁽¹⁾این حضرت دانیال، علیه السلام، است که گسترش عدل و برچشیده شدن ستم را به دست حضرت قائم، علیه السلام، خبر داده، از رجعت مردگان سخن گفته و منتظران ظهور را ستوده است. ⁽²⁾این حیقوق نبی، علیه السلام، است که نوید ظهور داده،از طول غیبتش سخن گفته، به امتش فرموده: اگرچه تاخیر نماید برایش منتظر باش، زیرا که البته خواهد آمد. ⁽³⁾این حضرت عیسی، علیه السلام، است که در بیش از پنجاه مورد از عهد جدید از ظهور ناگهانی حضرتش سخن گفته، به انتظار سازنده فرمان داده، از غفلت و بی توجهی بر حذر داشته می فرماید: کمرهای خود را بسته، چراغهای خود را افروخته بدارید... خوشا به حال آن غلامان که آقای ایشان چون آید ایشان را بیدار یابد. ⁽⁴⁾این رسول گرامی اسلام، صلی الله علیه وآله، است که در شب معراج، انوار طیبه حضرت علی و حضرت زهرا و دیگر امامان معصوم، علیهم السلام، را مشاهده می کند و نور مقدس حضرت بقیة الله، ارواحنا فداه، را می بیند که در میان آنها چون ستاره ای درخشان نورافشانی می کند. از خداوند منان می پرسد: پروردگارا اینها چه کسانی هستند، خطاب می شود: اینها امامان هستند و این همان «قائم » است که حلال مرا حلال می کند و حرام مرا حرام می نماید، به دست او از دشمنان خود انتقام می گیرم، او وسیله آرامش دوستان من و آرام بخش دلهای شیعیان تو، از ستمگران، منکران و کافران است. همو لات و عزی (دو بت بزرگ قریش) را به صورت تر و تازه از دل خاک بیرون می آورد و آنها را طعمه آتش می سازد.. ⁽⁵⁾. آنگاه در ضمن یک حدیث بسیار طولانی می فرماید: طوبی لمن لقیه و طوبی لمن احبه و طوبی لمن قال به: خوشا به حال کسی که او را ملاقات کند، خوشا به حال کسی که او را دوست بدارد و خوشا به حال کسی که به او معتقد باشد. ⁽⁶⁾و اینگونه بود که اشرف کائنات نیز به خیل منتظران پیوست و منطق وحی از این انتظار و سوز و گداز پرده برداشت، آنجا که فرمود: قل، انما الغیب لله، فانتظروا انی معکم من المنتظرین بگو براستی غیب از آن خداست، پس منتظر باشید که من نیز به همراه شما از منتظرانم. ⁽⁷⁾الکلینی، محمدبن یعقوب، الکافی، ج 1، ص 270.⁽⁸⁾امام به حق ناطق حضرت صادق، علیه السلام، فرمود:

منظور از «غیب » در این آیه حجت غایب حضرت «قائم »، علیه السلام، است. ⁽¹⁾و این امیرمؤمنان، علیه السلام، است که در یک خطبه پرشور از حضرت مهدی، علیه السلام، به عنوان: برترین قله شرف، دریای بیکران فضیلت، پناه بی پناهان، پیکارگر همیشه پیروز، شیر بیشه شجاعت، قهرمان دشمن شکن، ویرانگر کاخهای ستم، شمشیر برنده خداوند و...» یاد می کند، دست روی سینه می گذارد و آهی از دل برمی کشد می فرماید: هاه، شوقا الی رؤیته آه، چقدر مشتاق دیدار اویم. ⁽²⁾و در حدیث دیگری از سیصد و سیزده فرمانده لشکری و کشوری حضرتش گفته، از اعماق دل می فرماید: و یا شوقاه الی رؤیتهم فی حال ظهور دولتهم. آه، چقدر مشتاقم که آنها را در حال ظهور دولتشان دیدار نمایم. (10) اصبغ بن نباته گوید: روزی محضر مقدس امیر مؤمنان شرفیاب شدم، دیدم که در دریای فکر غوطه ور است و با انگشت مبارکش بر زمین می زند. عرض کردم: ای امیر مؤمنان! چه شده؟ شما را اندیشناک می بینم؟ با انگشت مبارکتان بر زمین می زنید، مگر به آب و گل علاقه مند شده اید؟ فرمود: نه، هرگز، به خدا سوگند حتی یک روز هم به این خاک و گل علاقه مند نشدم، ولی داشتم فکر می کردم درباره مولودی که از نسل من به دنیا خواهد آمد. او یازدهمین فرزند من است. او همان مهدی است که زمین را پر از عدل و داد کند، آن چنانکه پر از جور و ستم شده است. برای او دوران غیبت و سرگردانی هست. در آن ایام اقوامی از راه حق منحرف می شوند و اقوام دیگری به راه راست هدایت می گردند. ⁽³⁾این سوز و گداز و اظهار اشتیاق منحصر به امیر مؤمنان، علیه السلام، نیست که همه امامان از سویدای دل آرزوی دیدار آن خورشید جهان افروز را داشتند و هر کدام به تعبیری از این عشق درونی پرده برداشتند. این سبط اکبر امام حسن مجتبی، علیه السلام، است که پس از تشریح حکومت شکوهمند آن حضرت می فرماید: فطوبی لمن ادرک ایامه و سمع کلامه. خوشا به حال آنانکه روزگار همایونش را درک کنند و از اوامرش اطاعت نمایند. ⁽⁴⁾و این سالار شهیدان حضرت حسین، علیه السلام، است که همواره به یاد منتقم خون خود و خون دیگر مظلومان در راستای تاریخ بود و به هنگام ترسیم قیام جهانی آن حضرت، از او به عنوان «الموتور بابیه » تعبیر می کرد. ⁽⁵⁾«موتور» به معنای «صاحب خون » و «منتقم » است. ⁽⁶⁾در تفسیر آیه شریفه: و من قتل مظلوما فقد جعلنا لولیه سلطانا، فلا یسرف فی القتل، انه کان منصورا. کسی که مظلومانه کشته شود، برای صاحب خون او فرمانروایی مقدر کرده ایم، در کشتار زیاده روی نکند که او پیروزست. ⁽⁷⁾قمی، شیخ عباس، نفس المهموم، ص 285.⁽⁸⁾امام صادق، علیه السلام،

فرمود: این آیه در حق قائم آل محمد، صلی الله علیه وآله، می باشد که ظهور کرده، انتقام خون امام حسین، علیه السلام، را می گیرد. ⁽¹⁾و این امام سجاد، علیه السلام، است که در خطبه معروف خود در مجلس یزید ویژگیهای خاندان عصمت و طهارت را می شمارد و می فرماید: خداوند به ما علم، حلم، سخاوت، شجاعت و محبت در دل مؤمنان عطا کرده، رسول خدا از ماست، وصی او از ماست، سرور شهیدان (جناب حمزه) جعفر طیار و دو سبط امت از ماست و آن مهدی که دجال را می کشد از ماست. (17) و این امام باقر، علیه السلام، است که در مقام ابراز اشتیاق به دیدار آن حضرت می فرماید: و یا طوبی من ادرکه. خوشا به حال آنکه او را درک کند. ⁽²⁾و خطاب به «ام هانی » فرمود: فان ادرکت زمانه قرت عینک. اگر زمان او را درک کنی، دیدگانت روشن گردد. ⁽³⁾و این امام صادق، علیه السلام، است که در همین رابطه می فرماید: فطوبی لمن ادرک ذلک الزمان. خوشا به حال کسی که آن زمان را درک کند. ⁽⁴⁾آنگاه تعبیر بسیار بلندی دارد، که از طرفی حاکی از عظمت فوق العاده حضرت بقیة الله، ارواحنا فداه، و از طرف دیگر بیانگر نهایت عشق و علاقه امام صادق، علیه السلام، به ششمین فرزند دلبند خویش است: و لو ادرکته، لخدمته ایام حیاتی. اگر من زمان او را درک می کردم، همه عمر دامن خدمت به کمر می بستم. ⁽⁵⁾آنگاه گرفتاری شیعیان را در عصر غیبت بازگو کرده، می فرماید: و لقد لتدمعن علیه عیون المؤمنین. از چشم مؤمنان سیل اشک برای آن حضرت سرازیر خواهد شد. ⁽⁶⁾اما شخص حضرت صادق، علیه السلام، چقدر در فراق حضرت بقیة الله، ارواحنا فداه، اشک ریخته، جز خدا نمی داند. «سدیر صیرفی » می گوید: با همراهی «مفضل »، «ابوبصیر» و «ابان » به محضر مقدس امام صادق، علیه السلام، شرفیاب شدیم، او را مشاهده کردیم که بر روی خاکها نشسته، یک جامه خیبری، بی یقه و آستین کوتاه بر تن دارد، همانند مادر فرزند مرده گریه می کند، سراسر وجود مقدس آقا را حزن و اندوه فرا گرفته، آثار غم و اندوه در وجنات صورت ظاهر گشته، رنگ چهره بکلی دگرگون شده، سیل اشک از دلی پر خون و قلبی پر التهاب برخاسته، بر گونه های مبارکش فرومی ریخت و اینگونه زمزمه می کرد: سیدی غیبتک نفت رقادی، و ضیقت علی مهادی، و ابتزت منی راحة فؤادی... ای سید و سرور من! غیبت تو خواب از دیدگانم ربوده، عرصه را بر من تنگ نموده، آسایش و آرامش را از دلم سلب کرده است... سدیر می گوید: هنگامی که امام صادق، علیه السلام، را اینچنین پریشان دیدیم، دلهایمان آتش گرفت و هوش از سرمان پرید،

که چه مصیبت جانکاهی بر حجت خدا روی داده؟ چه فاجعه اسفباری بر او وارد شده است؟! عرض کردیم: ای فرزند بهترین خلایق! چه حادثه ای بر شما روی آورده که این چنین سیل اشک از دیدگانتان فرو می ریزد؟! و اشک مبارکتان چون ابر بهاری بر چهره تان سرازیر شده است؟! چه فاجعه ای شما را این چنین بر سوک نشانده است؟! وجود مقدس حضرت صادق، علیه السلام، چون بید لرزید و نفسهای مبارکشان به شماره افتاد، آنگاه آهی عمیق به پهنای قفسه سینه از اعماق دل برکشید و به ما روی کرد و فرمود: صبح امروز کتاب «جفر» را نگاه می کردم و آن کتابی است که همه مسایل مربوطه به مرگ و میرها، بلایا و حوادث را تا پایان جهان در بر دارد. این کتاب را خداوند به پیامبر خویش و پیشوایان معصوم از تبار او اختصاص داده است. در این کتاب، تولد، غیبت، درازی غیبت و دیرزیستی قائم ما و گرفتاری و باورداران در آن زمان، راه یافتن شک و تردید بر دل مردم در اثر طول غیبت و مرتد شدن مردم از آیین مقدس اسلام را خواندم و دیدم که چگونه رشته ولایت را که خداوند در گردن هر انسانی قرار داده، می گسلند و از زمره اسلام بیرون می روند، دلم به حال مردم آن زمان سوخت و امواج غم و اندوه بر پیکرم فرو ریخت. ⁽¹⁾مطالعه احوال شیعیان این زمان، این چنین امام صادق، علیه السلام، را دگرگون کرده، سیل اشک بر چهره مبارکشان روان ساخته، ولی ما که آن صلابت و مقاومت امام، علیه السلام، را نداریم، و سنگینی حوادث تلخ زمان را بر شانه های خود لمس می کنیم، چه حالی خواهیم داشت؟ اینکه سراسیمه سر به بیابان نمی گذاریم، و آتش دلمان جهان هستی را طعمه حریق نمی سازد، به این دلیل است که عظمت فاجعه و عمق مصیبت را آنچنان که باید درک نمی کنیم. و این امام کاظم، علیه السلام، است که از غیبت امام عصر، علیه السلام، سخن می گوید و خطاب به برادر بزرگوارش «علی بن جعفر» می فرماید: انما هی محنة من الله عز و جل امتحن بها خلقه. آن یک آزمون الهی است که خداوند متعال بندگانش را به این وسیله آزموده است. و هنگامی که علی بن جعفر، علیه السلام، توضیح بیشتری می خواهد، می فرماید: یا بنی عقولکم تضعف عن هذا و احلامکم تضیق عن حمله و لکم ان تعیشوا فسوف تدرکونه. پسر جان! عقلهای شما از درک آن ناتوان است و استعدادهای شما از حمل آن عاجز است، اگر زنده بمانید آن را در می یابید. ⁽²⁾و این حضرت رضا، علیه السلام، است که از طول غیبت آن حضرت یاد کرده می فرماید: یبکی علیه اهل السماء و الارض و کل حری و حران و کل حزین و لهفان. همه اهل آسمان و زمین، همه عاشقان و دلباختگان، و همه دردمندان و دلسوختگان برای او گریه می کنند. ⁽³⁾هنگامی که «دعبل خزاعی » اشعار مشهورش را در محضر امام هشتم خواند، چون از بقیة الله و قیام شکوهمند آن حضرت یاد کرد، امام رضا، علیه السلام، از جای برخاست و دست مبارکش را بر سر نهاد و در برابر نام حضرت ولی عصر، علیه السلام، تواضع نمود و برای فرجش دعا کرد. ⁽⁴⁾از امام صادق، علیه السلام، سؤال شد: چرا به هنگام شنیدن نام «قائم » لازم است برخیزیم؟ فرمود: برای آن حضرت غیبت طولانی هست و این لقب یادآور دولت

حقه آن حضرت و ابراز تاسف بر غربت اوست، و لذا آن حضرت از شدت محبت و مرحمتی که به دوستانش دارد، به هر کسی که حضرتش را با این لقب یاد کند نگاه محبت آمیزی می کند. از تجلیل و تعظیم آن حضرت است که هر بنده خاضعی در مقابل صاحب (عصر) خود، هنگامی که مولای بزرگوارش به سوی او بنگرد از جای برخیزد.پس باید برخیزد و تعجیل در امر فرج مولایش را از خداوند منان سالت بنماید». ⁽¹⁾و این حضرت جواد، علیه السلام، است که در چهارسالگی بشدت در غم و اندوه غوطه ور شده، پدر بزرگوارش از سبب هم و غمش می پرسد، از مصیبتهای مادرش حضرت زهرا، علیهاالسلام، و انتقام خون محسن زهرا در عصر ظهور یاد می کند. ⁽²⁾و در حدیث دیگری قیام شکوهمند امام عصر، علیه السلام، را ترسیم می کند و در پایان می فرماید: فاذا دخل المدینة اخرج اللات و العزی فاحرقهما. چون وارد مدینه منوره بشود، آن دو بت پلید قریش را از خاک بیرون می آورد و طعمه حریق می سازد. ⁽³⁾و این امام هادی، علیه السلام، که در زندان سامرا به یاد یوسف زهراست و به «صقر بن ابی دلف » می فرماید: روز سه شنبه به رسول خدا اختصاص دارد... روز پنجشنبه به پسرم حسن (امام حسن عسکری) و روز جمعه به فرزند پسرم (حضرت مهدی، علیه السلام) اختصاص دارد. ⁽⁴⁾و این امام حسن عسکری، علیه السلام، است که در زندان سامرا به یاد فرزند دلبندش نغمه سرایی می کند و این بیت را زمزمه می کند: من کان ذا عضد یدرک ضلامته ان الذلیل الذی لیست له عضد هم سنگرش می پرسد: «آیا شما فرزندی دارید؟» می فرماید: ای و الله سیکون لی ولد یملا الارض قسطا، فاما الان فلا. آری سوگند به خدا، برای من فرزندی خواهد بود که روی زمین را پر از عدل و داد کند، اما در حال حاضر فرزندی ندارم. آنگاه به شعر زیر تمثل جست: لعلک یوما ان ترانی کانما بنی حوالی الاسود اللوابد تو شاید روزی مرا ببینی که فرزندانم همانند شیرهای ژیانی که یالشان روی هم ریخته است، در اطراف من گرد آمده باشند. ⁽⁵⁾و چون خورشید امامت از افق سامرا طالع گردید، به احمد بن اسحاق فرمود: سپاس خداوندی را که مرا از دنیا بیرون نبرد تا دیدار فرزندم را که جانشین من است و شبیه ترین مردم از جهت خلقت و سیرت به رسول خدا می باشد به من ارزانی فرمود. ⁽⁶⁾در دومین روز ولادت که حکیمه خاتون گهواره را خالی دید، پرسید: سرور و مولایم چه شد؟ فرمود: یا عمة استود عناه الذی استودعت ام موسی. عمه جان! او را به خداوندی سپردیم که مادر حضرت موسی، علیه السلام، فرزندش را به او سپرد. ⁽⁷⁾و این حضرت بقیة الله است که همواره از طولانی شدن دوران غیبت در سوز و گداز و در غالب تشرفات فرمان دعا برای تعجیل در امر فرج صادر می کند و در توقیع شریف می فرماید: و اکثروا الدعاء بتعجیل الفرج، فان ذلک فرجکم: برای تعجیل در امر فرج فراوان دعا کنید که فرج شما نیز در آن است. ⁽⁸⁾«محمد بن عثمان » دومین نائب خاص، آن حضرت را در «باب المستجار» می بیند که از استار کعبه آویخته، عرض می کند: اللهم انتقم من اعدائی. بار خدایا انتقام مرا از دشمنانم بگیر. ⁽⁹⁾و آخرین بار که خدمت آن حضرت می رسد، وجود اقدس حضرتش را در کنار خانه خدا می بیند که دست به سوی پروردگار برافراشته، عرضه می دارد: اللهم انجزلی ما وعدتنی: بار الها! آنچه به من وعده فرمودی، امضا بفرما. ⁽¹⁰⁾ادامه دارد

جاری چون فرات جاوید چون عاشورا

جواد محدثی اشاره: سالگرد ارتحال امام راحل، قدس سره، فرصت مناسبی برای بزرگداشت یاد و نام آن فرزانه دوران و تجلیل از بزرگ احیاگر اسلام در آغاز سده پانزدهم است. نهضتی که امام خمینی برای احیای فرهنگ و اندیشه اسلامی آغاز کرد، عرصه های مختلف اجتماعی - سیاسی فرهنگی مسلمانان ایران و جهان را در نوردید و در مدت کوتاهی آثار آن را متجلی ساخت. همچنانکه به مدد دم مسیحایی آن پیامبر انقلاب، فرهنگ جهاد و انتظار فرج جانی دوباره گرفت، فرهنگ عاشورا نیز پس از هزار و چهارصد پویاتر از همیشه و در گستره ای وسیعتر از پیش، جلوه گر شد. در ایام سوگواری حضرت اباعبدالله الحسین، علیه السلام، و در آستانه دهمین سال ارتحال امام خمینی، قدس سره، بجاست که مروری دوباره داشته باشیم بر حرکتی که ایشان برای احیای خط عاشورا و نهضت خونبار سید الشهدا، علیه السلام، آغاز نمود. خط احیاگری ائمه، علیهم السلام آنچه در کربلا، در عاشورای سال 61 ق. اتفاق افتاد، گرچه بظاهر یک حادثه می نمود، اما حماسه ای عظیم و تکان دهنده بود که وجدانهای خفته را بیدار کرد و خون رشادت و آگاهی و حماسه، در رگهای امت اسلامی دوانید. عاشورای حسینی، به مکتبی تبدیل شد که ستمدیدگان را بر ضد ظلم، می شوراند و پیروان مکتب شهادت را به مقابله با سلطه های غیر دینی و ضد دینی بر می انگیخت. از این رو، امامان شیعه، به عنوان یک «خط احیاگر»و برنامه ای بسیج کننده، روی حادثه کربلا تاکید داشتند و همواره می کوشیدند که آن را زنده و سازنده نگه دارند. این خط مشی، هم یک برنامه مستقل الهام دهنده و تربیتی بود، هم نوعی مقابله با «سیاست سکوت » و «خط منزوی سازی » که از سوی قدرتهای حاکم اعمال می شد. برنامه احیاگری و ذکر، از سوی ائمه، علیهم السلام، و سیاست به فراموشی سپردن و بی اثر ساختن و پرده پوشی بر آنچه در عاشورا گذشت، از سوی حکومتهای جور، در تقابل شدید قرار داشت، همین، سبب شد تا پیرامون محور عاشورا و کربلا،

یک فرهنگ پدید آید، فرهنگی حماسی و سیاسی، بر مبنای عشق به اهل بیت، علیهم السلام، که تجلی عشق به حق و آرمانهای والای مکتب بود و سبب می شد «خط ائمه » از آن انزوای تحمیلی به در آید. این فرهنگ و حماسه، در برخی سنتها، مراسم، عکس العملها، ابزار و وسائل، روزها و اماکن و... نمود و تجلی یافت. برخی از این نمودها از این قرار بود: - گریه بر امام حسین، علیه السلام، - زیارت کربلا، - عزاداری محرم و سینه زنی و زنجیرزنی و قمه زنی، - مجالس سوگواری بر حسین، علیه السلام، در طول سال، - تشکیل و تاسیس هیئتهای عزاداری و توسل، - ساختن تکیه ها و حسینیه ها و عزاخانه ها، - نذر و وقف برای اباعبدالله الحسین، علیه السلام، و عزاداری، - نوحه خوانی و مرثیه سرایی و پرده خوانی، - وعظ و خطابه در محافل حسینی و روضه خوانی - توسل به شهدای کربلا، - برپایی و اجرای تعزیه و شبیه خوانی، - سقایی و یاد تشنگی حسین، علیه السلام، - نامگذاری اماکن، مساجد، تکیه ها و هیئتهای متوسلین به نام شهدای کربلا، - قداست تربت امام حسین، علیه السلام، و مهر کربلا، - لقب «کربلایی » برای زائر سیدالشهداء و چاووش خوانی، - الهام بخشی فرات، قبر شش گوشه و گودال قتلگاه و قنداق اصغر، علیه السلام، - مقتل نویسی، - گرامیداشت اربعین، - علمات و پرچم و توق و کتل، - و... بسیاری از اینگونه محورها و موضوعات، که شرح و بسط تاریخی همه اینها و تحلیل و نقش آنها در زنده نگه داشتن حماسه عاشورا و شکل دادن به «فرهنگ عاشورا» کتابی عظیم خواهد شد. در این نوشته، تنها به توضیحی درباره برخی روشها که در فرهنگ اسلامی در راستای پاسداری از مکتب خون و حماسه حسینی نقش داشته و دارد، می پردازیم . مدایح و مراثی در روزگاری که شعر و ادب، در اختیار حکام جور بود و شاعران اجیر، چه برای مدح امیران و سلاطین و چه گستاخانه برای بدگویی از خاندان عصمت و طهارت، علیهم السلام، پول می گرفتند و شعر می سرودند، امامان می کوشیدند تا از شعر، به عنوان سلاحی در دفاع از حق و مبارزه با ستم و افشای چهره تزویر استفاده شود. بخصوص شاعران شیعه درباره مظلومیت شهدای کربلا و کشتگان وادی عشق در عاشورا، با جانسوزترین تعبیرات، شعر می سرودند و «جهاد فرهنگی » آنان مورد تایید و حمایت ائمه بود. سروده های موضعدار شاعران متعهد، در دو محور «مدایح » و «مراثی » بود و هر دو قالب در راستای تبیین «خط حق » به شمار می رفت. امام صادق، علیه السلام، فرمود: من قال فینا بیت شعر بنی الله له بیتا فی الجنة ⁽¹⁾هر کس درباره ما خاندان، یک بیت شعر بسراید، خداوند برایش خانه ای در بهشت بنا می کند. شاعرانی همچون دعبل، کمیت، عبدالله بن کثیر، سید حمیری و... در این خط عمل می کردند.

علامه امینی درباره سید حمیری که یکی از وارسته مردان مخلص اهل بیت و شاعران توانمند ولایت و عاشورا و یکی از مرثیه سرایان بلند پایه حماسه کربلا بود، می گوید: حضور در هر مجلسی که در آن آل محمد، صلی الله علیه وآله، یاد نمی شد، او را ملول و خسته می کرد و هرگز به محفلی که خالی از آنان بود، انس و الفت نداشت ⁽¹⁾. «دعبل » نیز در قصیده معروف «مدارس آیات »، در بخشی عمده، به سوگ شهدای آل محمد، صلی الله علیه وآله، و به خون خفتگان دشت کربلا و مرثیه اباعبدالله الحسین، علیه السلام، پرداخته است. ⁽²⁾امام صادق، علیه السلام، به یکی از شاعران خط خون، «جعفر بن عفان طائی » فرمود: به من خبر رسیده که درباره امام حسین، علیه السلام، شعر می گویی و خوب هم شعر می گویی؟ گفت: آری. آنگاه بخشی از شعرها و مرثیه هایش را در محضر امام صادق، علیه السلام، خواند. امام و اطرافیان بشدت گریستند، تا آنجا که سیلاب اشک بر صورت و محاسن امام جاری شد، سپس امام فرمود: - ای جعفر! به خدا سوگند، در این لحظه که سوگنامه حسین (ع را می خواندی، فرشتگان مقرب پروردگار، شاهد و شنوای سخنت بودند و چون ما و بیش از ما گریستند، خداوند، بهشت را بر تو لازم کرد و تو را آمرزید. سپس افزود: ما من احد قال فی الحسین، علیه السلام، شعرا فبکی و ابکی به الا اوجب الله له الجنة و غفر له. ⁽³⁾هیچ کس درباره حسین، علیه السلام، شعری نگفت که بگرید و بگرایاند، جز آنکه خداوند، او را بخشوده و بهشت را بر او واجب گرداند. به کارگرفتن عنصر شعر، به لحاظ «تاثیر عاطفی » و «گسترش سریع »، گامی اساسی در ثبت حماسه های عاشورا در دفتر تاریخ بوده است. مردم نیز، اشعار مدح و مرثیه را می خواندند، حفظ می کردند، حتی به فرزندان خود می آموختند. تعالیم عاشورا، در خلال همین سروده ها نسل به نسل، زنده می ماند و خوگرفتگان به مدایح و مراثی، در سایه محتوای این اشعار، با فرهنگ اهل بیت می زیستند. امام امت، قدس سره، فرموده است: با این هیاهو، با این گریه، با این نوحه خوانی، با این شعرخوانی، با این نثرخوانی، ما می خواهیم این مکتب را حفظ کنیم، چنانچه تا حالا هم حفظ شده. ⁽⁴⁾عزاداری بر پاکردن شعائر سوگواری بر شهیدان مظلوم، ضمن مقابله نمودن با فراموش شدن یادشان، تعلیم دهنده ارزشهای متعالی حماسه کربلاست. مراسمی که همه ساله و همه جا به یاد کربلا و عاشورا بر پا می شود، مایه بقای مکتب و گسترش تعالیم وحی و اهل بیت است. رساندن صدای شهادت عاشورائیان به گوش تاریخ، در هیاهوی پر فریب اغواگران برای پوشاندن حقایق و لوث کردن خون شهدا، رسالتی عظیم بوده و هست. شدت علاقه ائمه به مجالس عزاداری سیدالشهداء و نیز، میزان خصومت و ناراحتی دشمنان از برپایی آنگونه محافل و اجتماعات، گویای این حقیقت است که حیات حماسه عاشورا در گرو این شعائر است، وگرنه به فراموشی سپرده می شود. امام صادق، علیه السلام، به عبدالله بن حماد فرمود: به من خبر رسیده که جمعیتی از اطراف کوفه و جاهای دیگر

از زن و مرد، در نیمه شعبان به زیارت حسین، علیه السلام، می آیند و سخنها و داستانها و ندبه ها و سوگواری و مرثیه دارند. گفت: «آری چنین است، خود من نیز شاهد برخی از اینها بوده ام.» حضرت فرمود: «سپاس خدایی را که در میان مردم، کسانی را قرار داده، تا به سوی ما آیند و ما را بستایند و برای ما مرثیه سرایند...» ⁽¹⁾در حدیث دیگری امام باقر، علیه السلام، اینگونه به پیروان خویش، دستور می دهد: بر حسین، علیه السلام، ندبه و گریه کنند، و به اهل خانه دستور داده شود که بر حسین بگریند و در خانه ها، مراسم گریه و عزاداری و ناله سر دادن در غم حسین، علیه السلام، باشد و اهل خانه و شیعیان، به یکدیگر تعزیت و تسلیت گویند... ⁽²⁾اینها، سبب «احیاء امر» و زنده نگه داشتن «خط اهل بیت » می شود و در نتیجه، تضمینی بر بقای مکتب است. امام خمینی،قدس سره، می فرماید: این مجالسی که در طول تاریخ بر پا بوده و با دستور ائمه، علیهم السلام، این مجالس بوده است... ائمه اینقدر اصرار کردند به اینکه مجمع داشته باشید، گریه بکنید، چه بکنید، برای اینکه این حفظ می کند کیان مذهب ما را... ⁽³⁾برپایی اینگونه مجالس، هر چند مخفیانه و درون خانه ها باشد، صدای اعتراضی است بر ضد دشمنان و استغاثه مظلومیتی است، علیه ظالمان و هر خانه علوی که داغدار و شهید داده است، وقتی در سوگ سالار شهیدان اشک می ریزد، حس عدالت خواهی و انتقامجویی از ستمگران در جانش شعله می کشد. این، خاصیت هر گریه و عزاداری در عصر خفقان است، که تبدیل به کانونی برای افشاگری، الهام گیری، خط دهی، تجمع نیروها، شناخت افراد و شناساندن چهره های پاک است. امام خمینی، قدس سره، می فرماید: مساله، مساله گریه نیست، مساله، مساله تباکی نیست، مساله، مساله سیاسی است که ائمه با همان دید الهی که داشتند، می خواستند که این ملتها را با هم بسیج کنند و یکپارچه کنند، از راههای مختلف، اینها را یکپارچه کنند تا آسیب پذیر نباشند. ⁽⁴⁾و می فرماید: گریه کردن بر شهید، زنده نگه داشتن نهضت است. ⁽⁵⁾آنچه که به عنوان «بعد سیاسی » در عزاداری و گریه مطرح است، همان زنده نگه داشتن روحیه مبارزه با ستم و تشکل انقلابیون با محوریت کربلاست، آن همه ثواب و اجر هم، علاوه بر جهات تربیتی و اخروی، به لحاظ آثار و برکات اجتماعی نیز می باشد. حضرت امام، درباره ثوابهای فراوانی که برای عزاداری سیدالشهداء وارد شده می فرماید: این که برای عزاداری، برای مجالس عزا، برای نوحه خوانی، برای اینها این همه ثواب داده شده است، علاوه بر آن امور عبادیش و روحانیش، یک مساله مهم سیاسی در کار بوده است. آن روز که این روایات، صادر شده است، روزی بوده است که این فرقه ناجیه، مبتلا بودند به حکومت اموی و بیشتر عباسی و یک جمعیت بسیار کمی در مقابل قدرتهای بزرگ. در آن وقت برای سازمان دادن، به فعالیت سیاسی

این اقلیت، یک راهی درست کردند که این راه، خودش سازمان ده است... شیعیان با اقلیت آن وقت، اجتماع می کردند و شاید بسیاری از آنها هم نمی دانستند مطلب چه هست، ولی مطلب، سازماندهی به یک گروه اقلیت در مقابل آن اکثریتها و در طول تاریخ، این مجالس عزا که یک سازماندهی سرتاسری کشورهاست، کشورهای اسلامی هست، و در این ایران که مهد تشیع و اسلام و شیعه است، در مقابل حکومتهایی که پیش می آمدند و بنای بر این داشتند که اساس اسلام را از بین ببرند، اساس روحانیت را از بین ببرند، آن چیزی که در مقابل آنها، آنها را می ترساند، این مجالس عزا و این دستجات بود. ⁽¹⁾آنچه به این برنامه غنا و تاثیر می بخشد، گذر از جنبه شکلی آن و پرداختن و رسیدن به محتوا و جهت و حقیقت آن است، اولیای دین نیز پیوسته با هشدارهایشان در این راه، ارشاد کرده اند، تا عزاداری و سوگواری، الهام بخش «فرهنگ جهاد و شهادت » باشد و به صورت یک موج تبلیغی، و مبارزاتی و حماسی درآید و در عزاداری، «احساس » به کمک «شعور» آید و شعور، پشتوانه احساس عاطفی گردد، تا اینگونه مجالس و شعائر و سنتها از محتوا تهی نشده و به تشریفاتی کم اثر، یا بی اثر تبدیل نگردد. عزاداری مفهومی گسترده دارد، هم برنامه های وسیع شیفتگان سیدالشهداء را در دو ماه محرم و صفر در همه قلمرو کشورهای اسلامی شامل می شود، هم آنچه را که محدود و ساده، هر روز، در هر گوشه ای، خانه ای، مسجدی، برگزار می شود و یاد «اهل بیت » زنده نگه داشته می شود. «اشک »، پاسدار «خون » عزاداری (که از آن سخن می رفت) مفهومی گسترده تر از گریستن دارد. «گریه » و اشک ریختن در سوگ سالار شهیدان، نشانه عشق به دودمان پاکی و فضیلت است. اشک شاهد شوق و دلیل و نشانه پیوند است، اشک زبان دل و ترجمان محبت است، تا نسوزد دل، نریزد اشک و خون از دیده ها آتشی باید که خوناب کباب آید برون آنکه در سوگ عاشورائیان می گرید، با پای دل در کاروان حسینی گام برمی دارد و اهل همین قافله است. از این رو، هم اشکهایی که در ماتم حسین، علیه السلام، ریخته شود، مقدس شمرده شده، هم گریستن و گریاندن ثواب دارد و هم پیشوایان دین، خودشان پیوسته چشمانی اشکبار به یاد «عاشورا» داشته اند. اینگونه بوده است که اشکهای داغداران و دیده های گریان، پاسدار پیام خون شهیدان بوده است، چونکه گریستن بر شهادت حسین، علیه السلام، و یارانش، امضای راه خونین آنان و تجدید بیعت با «کربلا» و فرهنگ شهادت است و اشک، خون می پرورد و گریستن، حماسه می آفریند. ائمه شیعه، شهادت و گواهی اشک را بر صداقت عشق، پذیرفته و از آن ستایش و نسبت به آن تشویق کرده اند. در این زمینه، روایات بسیاری است که نقل آنها در این نوشته نمی گنجد.

امام رضا، علیه السلام، فرموده است: من تذکر مصابنا فبکی و ابکی، لم تبک عینه یوم تبکی العیون و من جلس مجلسا یحیی فیه امرنا لم یمت قلبه یوم یموت القلوب ⁽¹⁾هر کس مصیبتهای ما را به یاد آورد و بگرید و بگریاند، هرگز چشمانش در روزی که دیده ها گریان است، نمی گرید و هر که در مجلسی نشیند که امر ما در آن احیا و زنده می شود، در روز مرگ دلها، دلش نمی میرد. در سلسله اشک بود گوهر مقصود گر هست ز یوسف خبر، این قافله دارد در سخن مفصلی که امام رضا، علیه السلام، درباره فضیلت و ارزش و آثار گریستن بر امام حسین، علیه السلام، به «ریان بن شبیب » فرموده است، این احیاگری و یادآوری نسبت به حادثه جانگداز کربلا به چشم می خورد. حضرت به او فرمود: ای پسر شبیب! اگر بر چیزی گریه می کنی، بر حسین، علیه السلام، گریه کن، که او را همچون گوسفند سر بریدند، همراه هجده نفر از دودمانش که همه از کسانی بودند که روی زمین بی نظیر بودند، آسمانها و زمینها در شهادت او گریستند... ⁽²⁾حضرت رضا، علیه السلام، شاید به اقتضای شرایط روزگار، تاکید بیشتری نسبت به مساله دارد. از جمله در روایتی بلند، می فرماید: در این ماه (محرم) دشمنان، خون ما را به ناحق ریختند و هتک حرمت ما نمودند و فرزندان و بانوان ما را به اسارت گرفتند و خیمه های ما را به آتش کشیدند و غارت کردند... عاشورا، روز حسین، علیه السلام، پلکهای ما را مجروح و اشکهایمان را جاری ساخت و ما از سرزمین کربلا، گرفتاری و رنج به میراث بردیم. پس باید بر کسی همچون حسین علیه السلام گریه کنندگان بگریند، که گریه بر او، گناهان بزرگ را فرو می ریزد... ⁽³⁾این گریستن که «شرکت در حماسه او و هماهنگی با روح او موافقت با نشاط و حرکت اوست » ⁽⁴⁾و این نثار اشکها بر دامن احساس و در راه حق، مورد قدردانی و رحمت خواهی از سوی امامان قرار گرفت و به نوعی نصرت جبهه حق و تقویت خط امامان محسوب می شد. امام امت، قدس سره، در تحلیل اجتماعی مساله گریه و عزاداری برای امام حسین، علیه السلام، بیانات بلند و ارزشمندی دارد از جمله می فرماید: ثوابهای بسیار برای عزاداران او مقرر کردند، تا مردم را بیدار نگه دارند و نگذارند اساس کربلا که پایه اش بر بنیان کردن پایه های ظلم و جور، و سوق مردم به «توحید» و «معدلت » بود، کهنه شود، با این حال، لازم است که برای عزاداری که شالوده اش بر این اساس ریخته شده، چنین ثوابهایی مقرر شود که مردم با هر فشار و سختی هم که هست، از آن ست برندارند، و گر نه با سرعت برق، زحمتهای امام حسین، علیه السلام، را

پایمال می کردند، که با پایمال کردن آن زحمتهای پیغمبر اسلام و کوششهایی که برای تاسیس اساس تشیع کرده بود، بکلی پایمال می شد... ⁽¹⁾همچنین درباره نقش گریه و عزاداری در حفظ مکتب عاشورا می فرماید: سیدالشهداء را این گریه ها حفظ کرده است. مکتبش را، این مصیبتها و داد و قالها حفظ کرده، این سینه زنی ها و این دستجات حفظ کرده،... هر مکتبی هیاهو می خواهد. باید پایش سینه بزنند. هر مکتبی تا پایش سینه زن نباشد، تا پایش گریه کن نباشد، تا پایش توی سر و سینه زن نباشد، حفظ نمی شود... ما باید برای یک شهیدی که از دستمان می رود، علم بپا کنیم، نوحه خوانی کنیم، گریه کنیم، فریاد کنیم... ⁽²⁾به یاد کربلا دلها غمین است دلا خون گریه کن، چون اربعین است مرام شیعه در خون ریشه دارد نگهبانی ز خط خون چنین، است ⁽³⁾حضرت امام در سخنرانی دیگری فرموده است: گریه کردن بر عزای امام حسین، زنده نگه داشتن نهضت و زنده نگه داشتن همین معنی است که یک جمعیت کمی در مقابل یک امپراطوری بزرگ، ایستاد و «نه » گفت. هر روز باید در هر جا این «نه » محفوظ بماند و این مجالس که هست، مجالسی که دنبال همین است که این «نه » را محفوظ بدارد... آنها از همین گریه ها می ترسند، برای اینکه گریه ای که گریه بر مظلوم است، فریاد مقابل ظالم است. ⁽⁴⁾و فرموده است: همین گریه ها نگه داشته ما را... همین ها هست که مملکت را حفظ کرده... تا ابد هم اگر برای سیدالشهداء گریه کنیم، برای سیدالشهداء نفعی ندارد، برای ما نفع دارد... ما این سنگر را نباید از دست بدهیم. ائمه همواره از گریه، به عنوان سند افشاگر و فریادی علیه ظلم، استفاده کرده اند، تا مظلومیت حسین و راه عاشورا فراموش نشود. هرچند نیست درد دل ما نوشتنی از اشک خود، دو سطر به ایما نوشته ایم ⁽⁵⁾مجالس وعظ و روضه هر تجمعی بهانه و محور می خواهد، هر چه محور گردهمایی، مقدستر و ژرفتر باشد، آن تجمعات هم دیرپاتر و پربارتر خواهد بود. پیروان اهل بیت، علیهم السلام، با عشق و محبتی که به آنان داشتند و با سوز و گدازی که در شهادتشان داشتند، بهترین گزینه را برای جمع شدن، دیدار کردن، گفتگو کردن، پیرامون خط فکری و سیاسی عاشورا و عترت داشتند. این برنامه ها توصیه خود پیشوایان دین بود و در این دیدارها، گفتگوها، «احیای امر و زنده نگه داشتن خط ائمه بود و اگر به یاد و نام حسین، علیه السلام، و کربلا بود، حیات فلسفه عاشورا در آن نهفته بود. امام صادق، علیه السلام،

به «فضیل » فرمود: آیا می نشینید و با هم حرف و حدیث می گویید؟ پاسخ داد: آری، جانم به فدایت، حضرت فرمود: اینگونه مجالس را دوست دارم. ای فضیل! «امر» ما را زنده نگه دارید. خدای رحمت کند کسی را که امر ما را احیا کند. ⁽¹⁾در حدیث دیگری امام صادق، علیه السلام، به اصحاب خود فرمود: از خدا پروا کنید، با هم برادر و نسبت به هم نیک رفتار باشید، به خاطر خدا با هم دوستی کنید، با یکدیگر پیوند و رفت و آمد و ترحم داشته باشید، همدیگر را زیارت و ملاقات کنید، مذاکره کنید و «امر» ما را زنده بدارید. ⁽²⁾همین توصیه ها، بخصوص بر محور نقل فضائل اهل بیت و گریستن بر شهید عاشورا، زمینه و بستر مناسبی برای تشکیل مجالس و محافلی شده است که عده ای با عنوان «خطیب » و «واعظ » و جمعی با عنوان «مداح » و «مرثیه خوان » و «روضه خوان » و «ذاکر» به خطابه، وعظ، ذکر مصیبت و نقل سخنان و بیان شخصیت ائمه و شهدا بپردازند. برکات اینگونه مجالس همواره شامل امت شده است و اینگونه محافل، همچون شبکه ای گسترده، بخصوص در ایام و مناسبتهایی خاص، دلها و اندیشه ها و تجمعها و تنها را به هم پیوند داده است و خود، نوعی مبارزه با دشمن و انسجام یافتن نیروهای خودی و تقویت کننده روح جمعی بوده است. به قول شهیدپاک نژاد: ... با نیم متر چوب و نیم متر پارچه سیاه، می توان موجی از احساسات بی دریغ درباره بزرگسالار شهیدان مشاهده کرد که در هیچ جا نمونه ای از آن دیده نمی شود. در حالی که برای تشکیل اجتماع حتی کوچکی باید متحمل زحمات زیادی گردید، صرف نظر از املاک موقوفه حسینی، ساختمان حسینیه ها، اطعام و اکرامها، نذرها و زیارت رفتنها و اجتماعات مذهبی و کلیه مخارجی که طی ده ماه سال، به عناوین مختلف در راه این سرباز فداکار به مصرف می رسد. ⁽³⁾منابر حسینی و جلسات وعظ دینی، همه به ذکر مصیبت و یادی از عاشورا ختم می شود و با گریستن چشمها و سوختن دلها، تعالیم مکتب در دلها بیشتر رسوخ می یابد و این سبب ریشه دواندن حماسه کربلا در عمق جانها و ژرفای تاریخ می گردد. امام امت ،قدس سره، در زمینه نقش این مجالس و منابر و مواعظ نیز، تعابیر ارزنده ای دارد که تنها به چند نمونه اکتفا می شود: الآن هزار و چهار صد سال است که با این منبرها، با این مصیبتها و با این سینه زنی ها ما را حفظ کرده اند، تا حالا آوردند اسلام را. ⁽⁴⁾و در جای دیگر می فرماید: ... قدرتهای بزرگ، از این سازمانی که بدون اینکه دست واحدی در کار باشد که آنها را مجتمع کند، خود به خود ملت را به هم جوشانده اند، در سراسر یک کشور... و اگر یک مطلبی بخواهد برای اسلام خدمتی بکند و شخصی بخواهد که مطلبی را بگوید، سرتاسر کشور به واسطه همین گویندگان و خطبا و ائمه جمعه و جماعت یکدفعه منتشر می شود و اجتماع مردم در تحت این بیرق الهی، این بیرق حسینی، اسباب این می شود که سازمان داده شده باشد. ⁽⁵⁾

تا کنم جان از سر غبت فدای نام دوست

در روایت آمده که وقتی با کسی برای نخستین بار برخورد می کنید، اولین سخن شما بعد از سلام این باشد که اسم او را بپرسید. ⁽¹⁾فرض کنیم که تازه با این آقای بزرگوار برخورد کرده ایم. ابتدا به ساحت مقدسش عرض سلام می کنیم. سلام ما عرض ارادت است. عرضه می داریم: السلام علیک یا بقیة الله فی ارضه و حجته علی عباده. حالا ببینیم اسم مبارک ایشان چیست؟ حضرت، اسمهای مختلفی دارند که در احادیث و روایات آمده است. در ضمن تفاسیر آیات کریمه هم آمده است. از جابر جعفی - که از اصحاب عالیقدر ائمه طاهرین است ⁽²⁾- نقل شده که می گوید: اقبل رجل الی ابی علیه السلام و انا حاضر. مردی خدمت حضرت باقر، علیه السلام، آمد و من حضور داشتم آن شخص به امام عرض کرد. رحمک الله; اقبض هذه الخمسمائة درهم فضعها فی مواضعها. فانه زکاة مالی. رحمت خدا بر تو باد; این پانصد درهم را بگیر و در راهش خرج کن. این، زکات من است. فقال له ابو جعفر علیه السلام: بل خذها انت فضعها فی جیرانک والایتام و المساکین و فی اخوانک من المسلمین. حضرت ابو جعفر، امام باقر، علیه السلام، فرمود: زکاتت را بردار و به مصرف برسان و بده به همسایگانی که داری، ایتامی که می شناسی، مساکینی که می شناسی، و برادران مسلمانت. یعنی در این دوران، شما شیعیان با اجازه ما می توانید زکات مالتان را خودتان در موارد مناسب مصرف کنید. بعد از آن امام می فرمایند: انما یکون هذا اذا قام قائمنا. یعنی اینکه باید حتما زکات را بدهید به دست امام و امام مستقیما مصرف کند، زمانی است که قائم ما قیام کند و ظاهر شود. فانه یقسم بالسویة. حضرت قائم بالسویه و به صورت مساوی اموال را تقسیم می کنند. و یعدل فی خلق الرحمان البر منهم و الفاجر. فمن اطاعه فقد اطاع الله و من عصاه فقد عصی الله. و در میان خلق خدا، عدالت به خرج می دهد; چه

نیکوکار باشد و چه گناهکار. کسی که اطاعت کند از او، خدا را اطاعت کرده و کسی که عصیان کند او را، خدا را عصیان نموده است. تااین قسمت حدیث به عنوان مقدمه بود، از اینجا به بعد شاهد ماست. نخستین نام: «مهدی

بخشی از کتاب «بحارالانوار» که علامه مجلسی این حدیث را در آن روایت کرده چنین عنوانی دارد: «باب اسمائه علیه السلام و القابه و کناه و عللها». یعنی باب اسامی آن حضرت، علیه السلام، و کنیه هایش و علل اینکه وی را به آنها نامیده اند. یکی از اسماء مبارکه ایشان که در بعضی از روایات این باب آمده، نام مقدس «مهدی است که در ادامه این حدیث شریف علت تسمیه آن نیز بیان شده است. چرا به حضرت می گویند «مهدی ؟ این کلمه اسم مفعول است از ماده هدی، یهدی. «هدی یعنی هدایت کرد و «هدی مصدر آن است; یعنی: هدایت. در قرآن کریم، در اول سوره بقره می فرماید: الم × ذلک الکتاب لا ریب فیه هدی للمتقین. هادی یعنی: هدایت کننده; و مهدی یعنی: هدایت شده. حضرت باقرالعلوم، سلام الله علیه، می فرماید: انما سمی المهدی لانه یهدی لامر خفی. یستخرج التوراة و سائر کتب الله من غار بانطاکیة. آن حضرت به این جهت «مهدی نامیده شد که هدایت می کند به سوی کاری که پوشیده شده است و تورات اصلی و سایر کتب الهی را از غاری که در انطاکیه هست [که شهری در ترکیه فعلی است] در می آورد. چرا به ایشان می گویند «مهدی ؟ مهدی یعنی هدایت شده، کسی که می خواهد هدایت کند، حتما خودش باید قبلا راهنمایی شده باشد. کسی که راهی می خواهد نشان بدهد، قبلا راهنمایی شده باشد. کسی که راهی را می خواهد نشان بدهد، قبلا باید راه را خودش بلد باشد. بعد از آن، حضرت می فرماید: فیحکم بین اهل التوراة بالتوراة. آنگاه بین اهل تورات بر اساس تورات حکم می کند. و بین اهل الانجیل بالانجیل. و میان اهل انجیل بر مبنای انجیل. و بین اهل الزبور بالزبور و بین اهل الفرقان بالفرقان. و بین اهل زبور به زبور و بین اهل فرقان بر پایه فرقان. یعنی از خصوصیات حضرت مهدی این است که هدایت می شود به امور پنهانی و سپس هدایت می کند به آنها. امور پنهانی به دست آوردن کتابهای اصلی خدا و پیغمبران است; تورات و انجیل و زبور و فرقان و... و تجمع الیه اموال الدنیا کلها. همه اموال از همه نقاط جهان پیش او جمع می شود. ما فی بطن الارض و ظهرها. آنچه که در ظاهر زمین و در باطن زمین است. باطن زمین یعنی گنجها و پنهان شده ها. و یقول للناس تعالوا الی ما قطعتم فیه الارحام. آنوقت به مردم می فرماید: بیایید و بگیرید مادیات را; آنچه را که به خاطر آن قطع ارحام می کردید!... چون بیشتر اختلافات و قطع رحمها به خاطر پول است; به خاطر معنویت نیست! من خیلی کم افرادی را می شناسم که به خاطر مسایل روحی و معنوی با هم اختلاف داشته باشند.

اگر هم ظاهر را ما آنطور جلوه دهیم، باطنش چیز دیگری است. و سفکتم فیه الدماء. بیایید بگیرید آنچه را به خاطر آن خونریزی کردید. و رکبتم فیه محارم الله و برای به دست آوردنش مرتکب محرمات شدید. فیعطی شیئا لم یعط احد کان قبله. آنوقت نوعی به مردم بخشش و عطا می کند که پیش از آن کسی آنچنان اعطا ننموده است. در اینجا امام باقر، علیه السلام، از پیغمبر اکرم، صلی الله علیه وآله، نقل می کند که ایشان فرمودند: هو رجل منی. مهدی مردی است از نسل من. اسمه کاسمی. نامش مثل نام من است. یعنی نام اصلی او محمد است. یحفظنی الله فیه. خداوند من را (دین مرا) در او حفظ می کند. یعنی من را به او نگه می دارد. بدین معنی که نگه داشتن من و دین من و نام من، در گرو کار او است. و یعمل بسنتی. به سنت و روش من عمل می کند. یملا الارض قسطا و عدلا و نورا. زمین را پر از قسط و عدالت و روشنایی و نور می کند. یعنی کاری می کند که عدل همه جهان را فرا می گیرد. و نور، همه دنیا را پر می کند. «قسط به معنای عدالت در خصوص مسایل مادی است و «عدل اعم از آن است. عدل، شامل عدل اجتماعی، عدل اخلاقی و عدل در خانواده هم می شود. بعد ما تمتلی ء ظلما و جورا و سوءا. یعنی قبل از اینکه او چنین کند، پر از ظلم و جور و بدی و زشتی است. این حدیث امام باقر، علیه السلام، مطالب مختلفی دارد و آنچه مستقیما به موضوع بحث ما مربوط است این است که: مهدی گفته می شود، «لانه یهدی لامر خفی.»; به این جهت که هدایت می کند به آن چیزهایی که مخفی است. بعد از آن، حضرت - چنانکه از ظاهر روایت پیداست - مثالهایی ذکر می کنند برای آن چیزهایی که مخفی است که از آن جمله تورات است که در غار انطاکیه می باشد و حضرت آن را بیرون می آورد; انجیل اصلی است که حضرت بیرون می آورد; زبور اصلی است که حضرت، آن را ظاهر می سازد. یکی از چیزهای مخفی دیگر - که به دلالت روایات حضرت مهدی، علیه السلام، مردم را به آن هدایت می کند - ذخایر زیرزمینی است ⁽¹⁾که شاید عبارت «ما فی بطن الارض در این حدیث هم به آن اشاره داشته باشد. حالا این هدایت چگونه است؟ معلوم نیست. آیا بشر طوری متکامل می شود که تمام معادن را می شناسد؟ و یا اینکه به قوه خارق العاده الهی چنین کاری را می کند؟ هر کدامش که باشد، این روایت و روایات دیگر اصل موضوع را تایید می نماید. در بعضی از احادیث داریم که امام باقر، علیه السلام، می فرماید: اذا قام قائمنا وضع الله یده علی رؤوس العباد.

فجمع بها عقولهم. هنگامی که قائم ظهور کند، خداوند دست خود را - یا دست حضرت مهدی را - بر سر مردم قرار می دهد. و با آن عقلهایشان را متمرکز می کند. شما می دانید که عقل، نور است و نور وقتی جمع می شود متمرکز می گردد. همانطور که وقتی ذره بینی را جلوی نور خورشید بگیریم، اشعه خورشید با عبور از آن، کانون می گیرد; متمرکز می شود و درخشانتر و گرمتر می گردد. حضرت، عقلهای مردم را جمع می کند; متراکم می کند; کانون می دهد; جان می دهد; از ذره بین ولایت عبور می دهد و در نتیجه، حرارتش، نورش و روشنایی اش زیاد می شود. وقتی اینطور شد، با این عقلها، مردم هدایت می شوند و آنچه را که در ذخایر زیرزمینی است استخراج می کنند; طلا، نقره، فیروزه، مس، اورانیم و... اینها را می آورند فقط؟!... نه خیر! «یهدی لامر خفی . در زمین دلها هم معدنهایی از معارف توحیدی و مبدا و معادی وجود دارد که حضرت با تربیت و تعلیماتش بیرون می آورد. در کتاب شریف بحارالانوار ⁽¹⁾از خرائج راوندی نقل کرده که یکی از خصوصیات حضرت مهدی این است که وقتی می آید27 حرف علم - یعنی 27 باب علم،27 زمینه علم - را کامل می کند و این در حالی است که: فجمیع ما جاءت به الرسل حرفان. یعنی همه علومی که پیامبران از ابتدای آدم تا خاتم و از خاتم تا امام حسن عسکری، علیه السلام، آورده اند و به بشر عرضه کرده اند مجموعا فقط دو حرف از آن 27 حرف علم است و امام زمان وقتی می آید 25 باب دیگر علم را اضافه می کند و علم به 27 باب کامل می شود. پس، امر پنهان فقط در زمینه های مادی و ظاهری نیست. نه! مهمتر از اینها هم هست و آن معارف مبدایی و معادی و مسایل توحیدی، مسایل اخلاقی و مسایل انسانی است که در زمین دلهاست.

پی نوشتها:

×. برگرفته شده از کتابی به نام «نام محبوب .

رشد خزنده اسلام در آلمان

اشاره: این مقاله، ترجمه ایست از مجله فیگارو چاپ آلمان، اطلاعات و اعترافات نویسنده در این مقاله حکایت از رشد و توسعه اسلام در جهان غرب دارد اگرچه در لابلای سطور رد کینه های نویسنده و عدم توانایی اش در درک مسایل اسلامی را می توان مشاهده کرد. چاپ مقالاتی از این دست، خوانندگان موعود را در کسب آگاهی از تلقی غربیان از اسلام و نحوه ظهور و رشد فرهنگ و تفکر اسلامی در غرب یاری می دهد. میزان حضور مسلمانان در مساجد و نمازخانه های وابسته به جوامع اسلامی در آلمان، آن چنان است که پاپ، تنها می تواند رؤیای یک چنین استقبالی از کلیساها را در سر بپروراند. اما با وجود چنین حضوری، بنیادگرایان مؤمن به پیامبر اسلام، جنگ فرهنگی تلخی بر سر روسری، مدارس قرآنی و ذبح شرعی به پا کرده اند. مسلمانان در آلمان تا بدان حد پیشرفت کرده اند که اکنون سوسیال دموکراتها در زمره همسایگان آنها درآمده اند. ساختمان مرکز حزب دموکرات مسیحی آلمان در مقابل آنهاست، فاصله ساختمان مجلس تا دفتر مرکزی آنها چند متری بیش نیست و حتی دفتر صدر اعظم، در دسترس آنها قرار دارد. حداقل چیزی که در مورد دفتر مرکزی مسلمانان آلمان می توان

گفت این است که جوانان محمدی گامی بلند و نیرومندانه در مسیر کسب قدرت برداشته اند. انتقال دفتر شورای اسلامی مسلمانان از خارج از پایتخت به خیابان فردریش - ابرت - اله در بن ⁽¹⁾اقدامی است غرور آمیز که می توان انعکاس این غرور را در لبخند حسن اوزدوگان مشاهده کرد. این مرد قد کوتاه با آن ریش مرتب و کوتاه کرده اش، رئیس شورای اسلامی جمهوری فدرال آلمان و رئیس مرکز گروه فشار مسلمانان در حاشیه رود راین است. او که یک شیمیدان است و از حدود 25 سال پیش از ترکیه به آلمان مهاجرت کرده است، می گوید: آدرس دفتر شورای اسلامی مسلمانان، حالتی نمادین دارد. ما می خواهیم نشان دهیم که اینجا هستیم و این اقدامی است که خداوند آن را نادیده نخواهد گرفت. مسلمانان در آلمان، دارای 2200 نمازخانه و مسجد هستند که برخی از این ساختمانها در مناطق پر رفت و آمد ساخته شده و در معرض دید قرار دارند. مسلمانان برای دادن جلوه بیشتر به اسلام و برای پاک کردن تصور خارجی بودن اسلام در اذهان مردم آلمان، همواره در پی یافتن قطعه زمینهای مرغوب و پر دید برای ساختن بناهای خود بوده اند. زیباترین و غرورآمیزترین این بناها در شهر مانهایم قرار دارد، ساختمانی گنبدی شکل و با شکوه که ظرفیت پذیرش 2500 نفر را دارد. علاوه بر آن، این مجموعه دارای مناره، نمازخانه، یک حمام برای برگزاری مراسم مذهبی و وضو گرفتن و چند سالن اجتماعات است. به این مجموعه باید چند واحد مسکونی و چند مغازه را نیز اضافه نمود. اما مسلمانان برلینی می خواهند قدری بیش از این داشته باشند، مناره های مسجد آنها که قرار است در نزدیکی فرودگاه تمپل هوف، فرودگاه مرکزی برلین، ساخته شود، با43 متر ارتفاع حدود یازده متر بلندتر از مناره های مسجد مانهایم خواهند بود. در حالیکه کشیشان مسیحی از تعداد کم اعضای کلیساها و پایبندی اندک مسیحیان به تکالیف دینی شان گله و شکایت دارند، مساجد و نمازخانه های اسلامی با آن چنان حجمی از مراجعین مؤمن مواجه اند که پاپ، تنها می تواند رؤیای یک چنین استقبالی را در سر داشته باشد. مساجد و نمازخانه های با شکوه مسلمین تنها برای برگزاری نماز جمعه

نیست که مملو از جمعیت می شوند، بلکه مسلمانان برای برپایی نمازهای یومیه نیز در این مساجد و نمازخانه های کوچک، و یا انبارهای قبلی سوپرمارکتها و یا اماکنی از این دست گردهم می آیند. چیزی که می تواند حسادت کشیشهای مسیحی را برانگیزد. در آلمان، سرزمین مهاجران پنهان، بیش از 5/2 میلیون نفر از چهل ملیت مختلف وجود دارند که قرآن را کتاب مقدس خود می دانند. برخی از الجزایریها، مصریها، عراقیها، همینطور اندونزیاییها و پاکستانیهای مقیم آلمان حتی روزی پنج نوبت رو به سوی مکه کرده و در برابر خداوند یکتا تعظیم می کنندو جمله لا اله الاالله همانگونه که از زبان سومالیاییها شنیده می شود، از زبان فراریان جنگ داخلی بوسنی نیز به گوش می رسد. حتی اخیرا حدود یازده هزار آلمانی مسیحی تحت تاثیر آموزه های محمد، صلی الله علیه وآله، به اسلام گرویده اند. بسیاری از آنها نسبت به قرآن حتی از سعودیهای متعصب نیز متعصب ترند. بزرگترین گروه از شاخه های گوناگون مسلمانان آلمان را ترکها تشکیل می دهند که تعدادشان در این کشور به دو میلیون نفر می رسد. آنها اسلام را تنها از زاویه دید قطب و بزرگ جامعه مذهبی خود ننگریسته و تنها از این طریق اسلام را نمی شناسند بلکه رنسانس اسلامی در وطنشان - وطنی که در آن با ظهور نجم الدین اربکان می رفت که برای اولین بار دارای یک نخست وزیر پایدار اسلامگرا شود - تاثیر بسزایی در خودآگاهی آنها داشته است. همانگونه که اخیرا غرور و سرافرازی مسلمانان همگام با مناره های مساجدشان سر به آسمان برداشته است، به همان نسبت نیز احساس ترس و ناامنی ساکنان مغرب زمین به دلیل هجوم عقاید جدید مشرق زمینی افزایش یافته و مشاجرات بر سر تعیین حد و مرز نهایی برای تساهل و مدارا در غرب شدت گرفته است. برای یافتن پاسخ مناسب در این زمینه باید در ابتدا به دو سؤال بسیار مهم زیر پاسخ داد: جامعه آلمان، جامعه ای که در آن، آزادی مذهب یکی از حقوق بنیادین بشری محسوب می شود، تاکجا و تا چه حد باید در برابر عقاید و ارزشهای اسلامی گذشت کرده و به این عقاید و ارزشها میدان بدهد؟ حداقل میزان آمادگی مسلمانان متعصب، برای وفق دادن خود با جامعه آلمان، آن هم با توجه به اصول و قواعد بنیادینی که لازمه زندگی مشترک در آلمان است تا چه حد باید باشد؟ اکثریت بزرگ مسلمانان آلمان، تدین و ایمان خود را در نمازهای آرام، در امتناع از خوردن کتلتهای گوشت خوک و در امساک از خوردن در ماه رمضان، به فعلیت می رسانند. اما گذشته از این مسایل باید گفت که فرهنگ اسلامی، فرهنگی که برای آلمانیها غریبه و ناآشناست،

با محدودیتها و حد و مرزهایی روبروست. دورانی که در آن گوته، با تشریح و تفسیر متون اسلامی در دیوان شرقی - غربی خود، شور و شوق زاید الوصفش را نسبت به متون و فلسفه اسلامی نشان می داد، دیگر مدتهاست که سپری شده است. از زمانی که مغرب و مشرق زمین با یکدیگر همسایه شده اند دیگر کسی این چنین از فلسفه اسلامی بر سر شوق نمی آید. تقریبا نیمی از آلمانیها، فرهنگ اسلامی را تهدیدی برای فرهنگ غرب می دانند. سیاستمداران محلی و محافظه کار آلمان، آنچنان جنگی علیه مساجد جدید مسلمانان به راه انداخته اند که گویی این کارل مارتل است که در سال 732، با تمام توان خود در شهر پوایته صف آرایی کرده، تا مانع از نفوذ کامل سپاه اعراب به این منطقه شود. و در این میان اصولگرایان مسیحی حتی از اتحاد با کافران نیز رویگردان نیستند. کافرانی که با همان شدت برای قطع صدای مؤذنین مساجد مبارزه می کنند که برای قطع صدای ناقوس کلیساها و در این هنگامه برخی از شهروندان هم که تنها، خواهان آرامش بوده و یا حداقل تحمل هیچ چیز غریبه ای را در کنار گوش خود ندارند، در راه تحقق این هدف با آنها همراه می شوند. حزب سوسیال مسیحی در منطقه دینگول فینگ، منطقه ای که توسط همین حزب اداره می شود، اعلام کرده است: ما هیچ مسجد و مناره ای نمی خواهیم و در دوایسبورگ هم که توسط حزب دموکرات مسیحی اداره می شود بسیاری از مردم از شنیدن صدای مؤذن از بلندگوهای مساجد که مسلمانان را به نماز فرا می خواند، به تنگ آمده اند. اوزدوگان، رئیس شورای مسلمانان در آلمان، ضمن ابراز نارضایتی از وضع موجود گفت: پایه های اعتماد دیرینه میان آلمانیها و مسلمانان به لرزه درآمده است. آنها ما را مورد تهمت و افترا قرار داده و محدودمان خواهند کرد. او که در زمینه امور مربوط به روابط عمومی، فردی ساعی و کوشاست، اکنون دیگر از وجود دیوارهای جدید در بطن جامعه آلمان سخن می گوید. به اعتقاد وی گناه وجود چنین مشکلاتی متوجه مسیحیان متعصب و ناشکیباست. البته یک چنین تصوری غیر منصفانه و نارواست. اینکه آلمانیهاء دائما از مسلمانان دورتر شده و تصویری ستیزه جویانه از آنها در ذهن خود ترسیم می کنند، امری است که حتی موجب نگرانی و ناآرامی رومان هرتسوگ، رئیس جمهور هوشیار و محتاط آلمان، نیز شده است. هرتسوگ ضمن ابراز نگرانی از پیدایش زمینه های جدید خارجی ستیزی در آلمان، سبت به روند خطرناک کلی نگری به مسایل هشدار داده است. وی در جایی عنوان کرده: جهان اسلام یک بلوک تک بعدی و یک شکل نیست و حتی اگر هم چنین باشد این بلوک بنیادگرایی نیست. در حقیقت آنچه که ما از دیر باز آن را بنیادگرایی می نامیم، چیزی نیست مگر استفاده از احساسات مذهبی به عنوان ابزار سیاسی. نتایج تلخ این سوء

استفاده سیاسی، در کشورهای اسلامی باعث شده است که مسلمانان در دیگر نقاط جهان، انسانهایی خطرناک و تهدیدآمیز به نظر برسند. نتایجی که آثار آن از انقلاب آیة الله خمینی در ایران در سال 1979، قتل عام طرفداران دولت در الجزایر و یا حمله به تروریستهای آلمانی در مصر گرفته تا حملات لفظی نخست وزیری همچون اربکان علیه «غرب فاسد»، قابل مشاهده است. حملاتی که در طی آن رهبر اسلامگرایان در ترکیه سعی دارد توده های سرخورده و ناامید غرب را به سوی خود جذب کند. براستی آیا جهان اسلام با یک چنین تحریکاتی، هر روز اسناد و مدارک جدیدی در جهت تایید نظریه ناخوشایند و شوم رویارویی تمدنها آقای ساموئل هانتینگتون، استاد دانشگاه هاروارد آمریکا، به دست نمی دهد؟ شواهد و مدارک حاکی از آن است که در حال حاضر حداقل در کشور آلمان، یک جامعه اسلامی به موازات جامعه آلمان پدید آمده است. نتایج تحقیق به عمل آمده از 1221 جوان ترک، که طی یک نظر سنجی از سوی آقای ویلهلم هایتمایر، محقق امور اجتماعی از بیله فلد، به دست آمده است، حقیقت فوق را تایید می کند. بنابراین تحقیق که تحت عنوان اصولگرایی فریبنده صورت گرفته، جوانان مسلمانی که از سوی فرهنگ بیگانه آلمانی مورد پذیرش واقع نشده و از سوی دیگر با جامعه ترک هم قرابتی نداشته و از نظر این جامعه نیز انسانهایی بی ریشه محسوب می شوند، به امت اسلامی روی می آورند، جایی که در آن احساس امنیت می کنند. نتیجه گیری نهایی گروه تحقیق آقای هایتمایر، دقیقا حکم انتقاد از سیاست پر تردید مقامات آلمان در قبال خارجیان را دارد. در این جمع بندی آمده است: هرچه عدم همبستگی جوانان ترک با جامعه آلمان گسترده تر باشد، به همان نسبت اعتقاد آنها به برتری دین اسلام بیشتر بوده و آنها ضمن پذیرش جبر ناشی از مذهب، تمایل بیشتری به سازمانهای بنیادگرای اسلامی از خود نشان می دهند. 2/23% از جوانان ترکی که در نظرسنجی مذکور شرکت کردند، با این جمله، کسی که علیه اسلام مبارزه می کند، باید کشته شود، موافق بودند. تحقیق انجام شده از سوی انستیتوی شرق شناسی هامبورگ وابسته به وزارت کشور فدرال آلمان نیز از روند رو به رشد پیوستن جوانان به سازمانهای اسلامگرا خبر می دهد. متخصصان معتقدند که گروههای اصولگرا به بهانه انجام تکالیف مذهبی از مسلمانان کم تجربه و ساده لوح در جهت رسیدن به اهداف آلمانی ستیزی، یهودی ستیزی، ضد دموکراتیک، نژاد پرستانه، تفرقه افکنانه و اسلامگرایانه سوء استفاده می کنند. البته گروههای بنیادگرا و غالبا سازمانهای ترک،

درآمار و ارقام مربوط به سازمانهای اسلامی، جای چندانی اشغال نمی کنند. تعداد اعضای سازمانهای اسلامی که از سوی اداره فدرال حفاظت از قانون اساسی آلمان به عنوان دشمنان قانون اساسی این کشور معرفی شده اند، تنها به حدود سی هزار نفر می رسد. پر قدرت ترین این گروهها، گروهی است با نام میلی گوروش که ⁽¹⁾رهبر آن یکی از برادر زادگان نجم الدین اربکان است. البته تعداد طرفداران این سازمان اسلامگرا بخصوص در میان جوانان، به صدها هزار نفر می رسد. پتر فریش، رئیس اداره فدرال حفاظت از قانون اساسی آلمان، با ابراز نگرانی از شرایط موجود، گفته است که در قرن آینده، اسلامگرایی به بزرگترین خطر تبدیل می شود و علت آن هم در این است که اصول حکمت الهی، حکومتی که مسلمانان در تلاش برای دستیابی به آن هستند، به هیچ وجه با اصول نظامهای دموکراتیک و لیبرال همخوانی ندارد. وی چنین گفته است: هرچه که می گذرد مسلمانان بیشتر نشان می دهند که قصد هماهنگی و همخوانی با قوانین را ندارند. اینکه شعارهای مشهور اسلامگرایان با عنوان قانون اساسی ما قرآن است، حکم یک بمب اجتماعی را در غرب خواهد داشت، حقیقتی است که می توان آن را از قوانین مربوط به روسری دریافت. برای برخی از رؤسای مؤسسات آلمانی داشتن منشی که روسری سر می کند، امری غیر قابل تصور است. از سوی دیگر دانش آموزانی که خود را ملزم به عایت حجاب می دانند، از هم اکنون در سراسر اروپا، بحثها و مشاجرات داغی را بر پا کرده اند. آیا نباید استفاده از روسری، چیزی که ظاهرا سمبل یک مذهب زورگو و ظالم است و مانعی در راه پیشرفت و توسعه است، ممنوع اعلام گردد؟ یا اینکه باید استفاده از آن را به عنوان نمونه بارزی از تساهل غربی، مجاز دانست؟ در صورت مثبت بودن پاسخ پرسش اخیر باز هم این سؤال مطرح می شود که: آیا این تسامح و بزرگ منشی نباید شامل پوششهایی که کاملا چهره را می پوشانند نیز شود؟ آیا ممنوعیت گریم و تغییر چهره در مورد حجاب مصداق ندارد؟ دیوان دادرسی اداری آلمان، پیش از این مرزهای تساهل و مدارا را بسیار گسترده ترسیم کرده است. به عنوان مثال از سال 1993 نمی توان دختران مسلمان را وادار کرد که در ساعتهای ورزش با پسرها، ورزش کنند. اما آیا این بدان معناست که والدین مسلمان حق دارند فرزندان خود را وادار به تحریم کلاسهای مربوط به تدریس مسایل

جنسی کنند؟ حداقل، قضات دادگاه اداری برلین در ماه مه گذشته نشان دادند که قانون مذکور را دلیل موجهی برای عدم حضور در کلاس می دانند. اوزدوگان، در ماه سپتامبر سال 1997 نبرد جدیدی را برای دستیابی به یک حق دیگر، آغاز نمود. وی قصد دارد قانون ذبح اسلامی را در آلمان نیز به اجرا گذارد. بر طبق قانون ذبح اسلامی رگهای حلقوم حیوان را قطع کرده و می گذارند آنقدر خون از بدن حیوان برود تا سرانجام بمیرد. بردین حلقوم حیوانات در آلمان ممنوع است و اوزدوگان از اینکه می بیند، سازمانهای حمایت از حیوانات در این کشور از مسلمانان قدرتمندتر بوده و وی نمی تواند در برابر آنها حرف خود را به کرسی بنشاند، بسیار عصبانی است. اما آیا تنها به همین دلیل باید اوزدوگان رادشمن قانون اساسی خواند؟ اوزدوگان در گذشته به عنوان یکی از استراتژیستهای گروه میلی گوروش ستون پنجم الله، لقب گرفته بود که در این صورت وی به عنوان یکی از دشمنان حتمی قانون اساسی مطرح می شود; امری که باعث خشم این خدمتگزار صدیق خداوند می شود. اوزدوگان در دفاع از خود گفته است که اگر او دشمن قانون اساسی می بود، به هیچ وجه تابعیت این کشور را نمی پذیرفت. بنا به گفته اوزدوگان از وقتی که او در سال 1971، از بورسا ⁽¹⁾در ترکیه به بروهل ⁽²⁾آمده کاری به جز خدمت به آلمان نکرده است. طبعا اوزدوگان خواستار تشکیل یک حکومت الهی که از اخن شروع و ⁽³⁾به وسیتاو ختم شود، نیست. اهداف و خواستهای او نسبتا ساده و متواضعانه است و خود وی مدعی است که داشتن فرصتی برای صحبت در شبکه تلویزیونی رسمی آلمان، آن هم تنها در هر شب جمعه، برای این مبلغ خداوند کافی است. اما آیا این درخواست، شروعی برای درخواستهای دیگر او نخواهد بود؟