مشخصات کتاب

سرشناسه : صادقی اردستانی احمد، ۱۳۲۳-

عنوان و نام پدیدآور : حج از میقات تا میعاد/ تالیف احمدصادقی اردستانی

مشخصات نشر : تهران : مشعر ، ۱۳۸۵.

مشخصات ظاهری : ۳۰۴ص.

شابک : ۱۵۰۰۰ریال 9649635982

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه ص [۳۰۱] - ۳۰۴؛ همچمنین به صورت زیرنویس موضوع : حج -- احادیث موضوع : حج -- جنبه های قرآنی موضوع : حج موضوع : حج -- فلسفه رده بندی کنگره : BP۱۴۱/۵ /ح۲۷ ص۲ ۱۳۸۵

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۸

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۴-۴۵۴۳۴

اشاره

زیبایی حج

مقدمه

1- زیبایی حج، آن گاه لذّت بخش تر، پرطراوت تر و دلنشین تر می گردد، که بتوانیم علاوه بر جذّابیّت شعارها و «قالب ها» زیبایی روح و «محتوای حج» را نیز درک نماییم و از آبشخور عرفان آن، جان خسته و افسرده را با معنویت متعالی حج سرشار سازیم.

2- کتاب «حج، از میقات تا میعاد» کوشیده است تا با استفاده از حدود 70 آیه قرآن درباره حج و صدها حدیثی که در این زمینه وارد شده، علاوه بر مروری به مراحل اعمال و «مناسک حج»، بیشتر «روح حج» و اسرار و مفاهیم انسانی و متعالی این «کنگره عظیم اسلامی» را بررسی کند.

3- نکات مهمّی که در این کتاب مورد توجّه بوده، ساده نویسی، پرهیز از به کار بردن الفاظ زیاد، استفاده از متون معتبر اسلامی و فضاسازی اماکن و مشاهد، برای جذب خواننده به مراحل عرفانی حج است، تا عموم زائرینی که هر چند اطلاعات کافی نداشته

باشند، بتوانند با مطالعه دقیق آن قبل از سفر، از حجّ خود بهره زیادی دریافت دارند.

4- این کتاب، اسرار احکام و مسایل حج را از، نیّت خالص، احرام در میقات تا پایان اعمال، طیّ 15 فصل به بررسی گذاشته، تا همانگونه که امام باقر علیه السلام علت نامگذاری و معنای حج را «فلاح و رستگاری» دانسته ⁽¹⁾، مطالعه دقیق آن و به کارگیری دستورات قرآن کریم و اهل بیت علیهم السلام ما را به بهروزی و فلاح رهنمون گرداند.

از همه خوانندگان عزیز، در همه اماکن و مشاهد مقدّس امید است، این بنده را نیز در دعاهای خویش شریک نمایند.

احمد صادقی اردستانی

25 رمضان المبارک 1425

19/ 8/ 1383

1 نیّت خالص

اشاره

1 نیّت خالص

1 نیّت خالص

کاروان ها، از هر نقطه، بار بسته اند تا به مکّه بروند، این حرکت از همه کشورهای اسلامی و یا هر کشوری که مسلمانان در آن زندگی می کنند، آغاز گردیده است.

حج، به معنای «قصد» است، امّا از نظر شرع مقدّس، درباره قصد زیارت کعبه، جهت انجام اعمال و احکامی که مربوط به آنهاست و در مکان و زمان معیّنی به منظور اطاعت و تقرّب به خدا صورت می گیرد، به کار رفته است. ⁽¹⁾

درباره «حج و احکام آن» بیش از 70 آیه قرآن و همچنین روایات فراوانی وارد شده و آن را عبادت بزرگ شمرده است و هر توان مندی، آن را نادیده بگیرد یا با وجود توانایی از انجام آن شانه خالی کند، به وادی نوعی کفر و بی دینی فروغلتیده است. ⁽²⁾

بنابراین، حج، یک عبادت است و هر عبادتی به «نیّت» احتیاج دارد.

نیّت چیست؟

نیّت، به معنای: قصد، تصمیم، انگیزه درونی، اراده قلبی، عزم کار، فاصله گرفتن مسافر از وطن، برانگیخته شدن برای انجام کاری که مطابق میل است، و بالاخره، حرکت از مکانی به مکان دیگر آمده است. ⁽¹⁾

در قرآن کریم می خوانیم: خداوند، شکافنده «دانه» و «هسته» است. ⁽²⁾دانه، عموماً مربوط به گیاهان ظریف مثل: گندم، جو، ذرّت و آنچه قابل درو کردن است، گفته می شود ⁽³⁾و هسته درباره گیاهان و درختان سخت و زمخت، مثل: درخت خرما، زردآلو، هلو، قیسی و ... به کار می رود. اکنون با توجه به این که «نَوی و نیّت [ «نَوی یعنی «هسته»] از یک فعل هستند و در ادبیات عرب، وقتی می خواهند بگویند: درخت خرما هسته خود را بست، جمله «عَقَدَتْ نَواها» را به کار می برند. ملاحظه می کنیم، میان «سفت شدن و بسته شدن هسته» با نیّت، که با قلب و درون انسان وابستگی دارد، یک نوع پیوستگی و ارتباط مشترک است. یعنی، همانطور که هسته وقتی بسته شد، آماده شکفتن و باروری و میوه آوردن می گردد، نیّت هم وقتی برقرار گردید و باطن را برای انجام عملی آماده ساخت، به عنوان محصول نیّت، اعمال و عبادات شکل می گیرد و با دقّت و استحکام، رنگ و کاربُرد بیشتری پیدا می کند و نتایج بهتری هم خواهد داشت.

امام علی علیه السلام فرموده است: الْأَعْمالُ ثِمارُ النّیَّاتِ. ⁽⁴⁾

اعمال انسان، میوه های نیّت های اوست.

روی این حساب، اگر «هسته» سالم باشد، درخت و میوه های آن هم سالم خواهند بود و اگر «هسته» ناسالم باشد، درخت و میوه های آن سالم نخواهند بود.

نیّت های ناسالم

برای نیّت های ناسالم و به عبارت دیگر، نیّت های فاسد، موارد مختلفی را می توان مطرح کرد: ممکن است کسانی برای رفتن به مکّه و انجام حج، خدای ناکرده، رقابت، چشم و هم چشمی، خودنمایی و تظاهر، افزون طلبی، غلبه بر رقیب، عنوان و امتیاز گرفتن، ریاکاری و تشخّص سازی، منفعت جویی مادّی صِرف، هوا و هوس و خلاصه، چیزی غیر از عبادت خدا و رشد و تعالی انسانی را در نظر داشته باشند. این گونه افراد، در عین حالی که خرج های زیاد و زحمات فراوانی متحمّل می شوند، ولی زیان خواهند دید، که مقداری توضیح خواهیم داد:

1- نیّت فاسد، خیر و برکت را از عبادت و زندگی انسان می برد.

امام علی علیه السلام در این باره فرموده است: عِنْدَ فِسادِ النّیَّةِ، تُرْتَفَعُ البَرَکَةُ. ⁽¹⁾

2- نیّت فاسد، غیر از این که عبادت را باطل می کند و از آن جز ظاهری باقی نمی گذارد، و با توجه به این که رفتار و اعمال را فاسد می نماید، مرزهای اخلاق و مناسبات اجتماعی را هم، به هم می ریزد و موجب وقوع بلاها و گرفتاری های انسانی و اجتماعی می گردد.

امام علی علیه السلام فرموده است: إِذا فَسَدَتِ النّیَّةُ، وَقَعَتِ البَلِیَّةُ. ⁽²⁾

3- کسی که عمل و عبادتی را برای خودنمایی و غیر خدا انجام دهد، اعمال و زحمات او در قیامت، مورد توجّه و قبول درگاه خداوند، قرار نخواهد گرفت. در این باره، روایات زیادی وارد شده، که چهار نمونه از آن را مورد توجّه دقیق قرار می دهیم:

الف: امام صادق علیه السلام به «عبّاد بصری» فرمود: از ریاکاری خودداری کن، زیرا هر کس عملی را برای غیرخدا انجام دهد، خداوند پاداش او را به کسی واگذار می کند، که عمل را به خاطر او انجام داده است! ⁽¹⁾

ب: همچنین آن حضرت فرمود: هر عبادت ریاکارانه ای شرک محسوب می شود، هر کس عملی را برای جلب نظر مردم انجام دهد، پاداش او هم به عهده مردم خواهد بود و هر کس عملی را برای خدا انجام دهد، پاداش او از جانب خدا می باشد. ⁽²⁾

ج: پیامبر عالی قدر اسلام فرمود: آن گاه که روز قیامت فرارسد، مُنادی به گونه ای که همگان می شنوند، اعلام می کند: آنان که مردم را عبادت کرده اند برخیزند و پاداش خود را از کسی که به خاطر او عبادت انجام داده اند بگیرند، زیرا من عملی را که، مظاهر دنیا و جلب نظر اهل دنیا با آن آمیخته شده باشد نمی پذیرم. ⁽³⁾

د: امام صادق علیه السلام بیان داشته، که خداوند متعال فرموده: أَنَا خَیْرُ شَرِیکٍ، مَنْ أَشْرَکَ مَعِی غَیْرِی فِی عَمَلٍ عَمِلَهُ، لَمْ أقْبَلْهُ إلّا ما کانَ لِی خالِصاً. ⁽⁴⁾

من، بهترین شریک هستم، هرکس در عملی، دیگری را شریک من قرار دهد، عمل او را نمی پذیرم (و پاداش او را به آن شریک واگذار می کنم) زیرا من جز عملی را که خالص برای من باشد قبول نمی کنم.

نیّت سالم

در برابر نیّت ها و انگیزه های ناسالمی که، زیان های بزرگ دنیوی و اخروی در پی خواهد داشت، نیّت سالم قرار دارد که، به فرموده امام علی علیه السلام: اساس و شالوده عمل عبادی را تشکیل می دهد. ⁽¹⁾

نیّت سالم، که در قرآن و احادیث، به «خلوص نیّت» تعبیر شده و مورد تأکید جدّی قرار گرفته، تا انسان نماز و روزه و حج و جهاد و هر عمل عبادی خویش را، بر اساس آن و برای اطاعت، رضایت و تقرّب به خدا انجام دهد کاری ضروری است، که درباره آن، چهار توضیح مهم را باید مورد دقّت قرار دهیم:

الف: داشتن نیّت خالص و پیراسته از آلودگی های ریاکاری و هوس رانی، سرمایه معنوی بزرگی است که از روح ایمان، سلامت نفس، صفای باطن و خودساختگی انسان حکایت می کند و هیچ سرمایه ای را با آن نمی توان برابر دانست.

امام علی علیه السلام فرموده است: أفْضَلُ الذَّخائِرِ، حُسْنُ الضَّمائِرِ. ⁽²⁾

برترین ذخیره و سرمایه داشتن نیّت و باطن نیک و سالم است.

ب: برای رهاشدن از نیّت های پَست و آلوده و رسیدن به نیّت پاک و

خالص، آگاهی و دانایی، کوشش و تلاش، تمرین و ریاضت و خلاصه مجاهده سخت و هوش مندانه لازم است.

امام علی علیه السلام فرموده: تَخْلِیصُ النّیَّةِ مِنَ الفَسادِ، أَشَدُّ عَلَی الْعامِلِینَ مِنْ طُولِ الجِهادِ. ⁽¹⁾

خالص گردانیدن قصد و نیّت از فساد و آلودگی برای عمل کنندگان، سخت تر از عمل در طول جهاد است.

ج: اگر نیّت خالص و سالم در درون کسی استوار گردد، پویایی و کارآیی رفتارها و اعمال او تا آن جا غنی می گردد و اوج می گیرد، که اضافه بر پاداش معنوی بیش تر و جاویدان تر، اصولًا اعمال عبادی و غیر عبادی او نیز در زندگی، از هر گونه آلودگی پاک و پیراسته می گردد.

امام علی علیه السلام، خلاصه این مطالب را، این گونه بیان فرموده است: لَوْ خَلَصَتِ النّیَّاتُ لَزَکَتِ الْأَعْمالُ. ⁽²⁾

اگر نیّت ها خالص و پاک شوند، عمل ها هم پاکیزه و سالم می گردند.

د: به هر اندازه که دین داری انسان، بر اساس آگاهی و دانایی و بصیرت استوار باشد و با قوّت و قدرت و استحکام شکل گیرد، خلوص نیّت و روح اطاعت و معنویت و تکامل خواهی و تقرّب به مقام پروردگار عالم، قدرت و اقتدار بیشتری خواهد داشت و هر چه قدرت دین داری ضعیف تر باشد، نیّت های ضعیف و منحط نیز بر وجود انسان سلطه خواهد داشت.

امام علی علیه السلام فرموده: علی قَدْرِ قُوَّةِ الدّینِ، یَکُونُ خُلُوصُ النّیَّةِ ⁽³⁾

به اندازه قوّت و قدرت دین داری، خلوص و نیّت پاک حاصل می شود.

ارزش واقعی حج

آنچه عمل عبادی و به خصوص حج را ارزشمند، پویا، سازنده، تعالی بخش، ماندگار و مورد قبول خداوند می گرداند، انگیزه درونی و خلوص باطنی است، و این «هسته سالم»؛ درخت پرشاخ و برگ و میوه ای خواهد رویانید.

آری، با توجّه به ارزشمندی همین «خلوص نیّت» و خداخواهی و پرهیز از «ریاکاری» است که، امام صادق علیه السلام درباره حج می فرماید:

الحَجُّ، حَجَّانِ: حَجٌّ للَّهِ وَحَجٌّ لِلنَّاسِ، فَمَنْ حَجَّ للَّهِ، کانَ ثَوابُهُ عَلَی اللَّهِ الْجَنَّةَ، وَمَنْ حَجَّ لِلنَّاسِ، کانَ ثَوابُهُ عَلَی النَّاسِ یَوْمَ الْقِیامَةِ. ⁽¹⁾

حج، دو گونه است: حجّی که برای خدا انجام می شود و حجّی که به خاطر جلب نظر مردم صورت می گیرد، پس هر کس برای خدا حج انجام دهد، پاداش او از جانب خدا، بهشت می باشد، و هر کس به خاطر مردم حج انجام دهد، روز قیامت پاداش او هم برعهده مردم خواهد بود.

این معنا، که در حج و عبادت می بایست، خلوص نیّت، معرفت و خودآگاهی و شعور قلبی و اسرار باطنی مورد توجّه قرار گیرد، آن قدر لازم و دارای اهمیّت است که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرموده:

خداوند متعال، به جسم ها و حسب و نسب و دارایی شما نگاه نمی کند، ولکِنْ یَنْظُرُ الی قُلُوبِکُمْ، فَمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ صالِحٌ،

تَحَنَّنَ اللَّهُ عَلَیْهِ. ⁽¹⁾

بلکه خداوند به دل ها و (نیّت ها) ی شما نگاه می کند، پس هر کسی دارای قلبی صالح و سالم و نیّتی پاک باشد، خدا به او نظر رحمت و شفقت می نماید. و عمل او را مورد عنایت قرار می دهد.

باری، این جهت مهم که، مغز و هسته عبادت «خلوص نیّت» و روح اطاعت و بندگی و تقرّب به ذات مقدّس پروردگار عالم که موجب قبولی عمل از ناحیه حضرت حق باید باشد، هرگز نباید مورد غفلت قرار گیرد، و یا مظاهر مادّی و هوس های پست دنیایی آن را تحت الشعاع قرار دهد، بلکه برای جلب رضایت خالق خویش، پیوسته او را حاضر و ناظر و مراقب اعمال خویش بداند و بر غنی و پویایی و صحّت و کمال آن بیفزاید، زیرا حضرت امام علی علیه السلام فرموده است: إِنَّ اللَّهَ سُبْحانَهُ عِنْدَ إضْمارِ کُلّ مُضْمِرٍ، وَقَوْلِ کُلّ قائلٍ، وَعَمَلِ کُلّ عامِلٍ. ⁽²⁾

به راستی، خداوند سبحان، نزد نیّت و قصد هر صاحب نیّتی، و گفتار هر گوینده ای، و عمل هر عمل کننده ای، حاضر و ناظر است.

آری، با توجّه به ضرورت چنین مسئولیت حسّاس و سنگینی است که امام صادق علیه السلام فرموده است: هرگاه برای انجام حج تصمیم گرفتی، نیّت خود را برای خداوند متعال خالص گردان، و هر چیزی که تو را به خود مشغول می کند و حجاب و مانع ارتباط تو با خدا می گردد، از خویش دور کن، و در همه حرکات و سکنات خود را به خدا واگذار کن ... ⁽³⁾

معیار ارزش و بی ارزشی

نیّت مخلصانه بامعرفت، برای اطاعت و رسیدن به مقام رضایت خداوند، معیار ارزش واقعی و موجب قبول درگاه خداوند است و عملی که بر اساس چنین انگیزه پاکی استوار باشد، رنگ و بوی الهی به خود گرفته، رشد و ترقّی معنوی انسان و الگوی جاودانه عمل عبادی خواهد بود.

پیشوایان بزرگ دین، خود چنین می کردند، ریاکاری و هیاهوی تظاهرآمیز که «قالب اعمال را از محتوا» تهی و پوک می کرد، مورد نکوهش قرار می دادند و معیار ارزش عبادت و مقبولیت آن را در پیشگاه خدا و رسول صلی الله علیه و آله، نیّت خالصانه پیراسته از هر گونه هوا و هوس و غرض نفسانی و دنیایی معرّفی می کردند.

در این باره، داستان های تکان دهنده و آموزنده ای آمده، که خلاصه چند نمونه آن قابل دقّت است:

1- در صدر اسلام و در روزگار سخت ناامنی برای دین داری، هجرت از مکه به مدینه، یک عمل مخاطره آمیز، فداکارانه، شجاعانه، پراجر و ثواب و سرنوشت ساز محسوب می گردید و نخست افراد اندکی هم این خطر را به جان پذیرفتند و با ایمان استوار و عشق به اسلام و گسترش آن، از مکّه به مدینه هجرت کردند. در آن میان، مردی که سودای ازدواج با زن زیبایی به نام «امّ قِیس» را در سر داشت، بدین منظور به مدینه مهاجرت کرد. امّا، وقتی از نیّت آن مرد مطّلع شدند، به جای «مهاجر فی سبیل اللَّه» از او «مهاجر امّ قیس»، کسی که به خاطر ازدواج با زن ذکر شده هجرت

نموده، یاد می کردند. ⁽¹⁾

2- افراد دیگری، غیر از انگیزه مقدّس «هجرت فی سبیل اللَّه» با غرض های تجارت و کسب درآمد عالی هجرت می کردند و این موضوع به گوش پیامبر صلی الله علیه و آله رسید. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: فقط اعمالی که بر پایه نیّت های خالصانه صورت می گیرد، ارزش دارد و هر کس نتیجه نیّت خویش را دریافت می دارد. هر کس هجرت او برای خدا و رسول صلی الله علیه و آله باشد، از سوی آنان پاداش می گیرد، و هر کس هجرت او برای رسیدن به مال دنیا، یا برای ازدواج با زنی باشد، هجرت او همین گونه محسوب خواهد شد و پاداش او هم از همین ناحیه است. ⁽²⁾

3- در یکی از جنگ ها، فردی ابتدا به منظور جهاد در راه خدا شرکت کرد، امّا پس از پایان جنگ، وی برای به دست آوردن و تصرّف نمودن وسایل و چهارپایی به عنوان غنیمت به میدان جنگ رفت و از جانب صاحب آن «مرکب سواری» مورد هجوم قرار گرفت و کشته شد و «قتیل الحمار» لقب گرفت، یعنی کشته شده در راه چهارپا.⁽³⁾

4- ابوبصیر، که از بینایی چشم محروم بود ولی سروصدا را می شنید، یک سال در مکه، در حالی که امام باقر علیه السلام هم حضور داشت، به آن حضرت عرض کرد: چقدر حاجیان زیاد هستند! و چقدر ضجّه و ناله و راز و نیاز آنان فراوان است! امام علیه السلام، (با توجّه به چشم بصیرت خویش) در پاسخ ابوبصیر فرمود: بَلْ ما اکثَرَ الضَّجِیجَ واقَلَّ الحَجِیجَ ... ⁽⁴⁾

آری، ضجّه و سروصدا خیلی زیاد است، ولی حاجیان واقعی (که نیّت های خالص و عمل سالم داشته باشند) بسیار اندک هستند!

5- پدر حنظله غسیل الملائکه به نام ابوعامر راهب، رئیس قبیله أوس، به عنوان راهب، سمت پیشوای دینی مردم را به عهده داشت و وعده ظهور پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله را به مردم داده بود، وقتی با گسترش اسلام موقعیت خود را متزلزل دید به مکه مهاجرت کرد و با پیوستن به کافران از تکمیل کنندگان جبهه کفر و تشکیل دهندگان جنگ احد و از شرکت کنندگان فعال در آن جنگ بر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله گردید، که در نتیجه رسول خدا صلی الله علیه و آله او را فاسق نامید. ⁽¹⁾

همچنین عبداللَّه بن ابیّ بن سلول که پدر و یا برادر جمیله، همسر حنظله می باشد از مخالفین رسول اللَّه صلی الله علیه و آله بوده که جبهه مخالف علیه رسول اللَّه صلی الله علیه و آله را تشکیل داده بود و با دشمنان پیامبر صلی الله علیه و آله همکاری می کرد، اما حنظله با توجه به انگیزه الهی و همّت جوانمردانه، به مصداق آیه یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیّتِ ⁽²⁾

در سال سوم هجرت هنگام برپایی جنگ احد برای انجام مراسم شب عروسی خود، که آیه قرآن هم در این باره نازل شده بود ⁽³⁾از رسول خدا صلی الله علیه و آله برای تأخیر چند ساعت از حضور در جبهه اذن گرفت و سپس در حالی که فرصت انجام غسل جنابت هم نیافته بود، در جنگ احد شرکت کرد و شهید شد و پیامبر صلی الله علیه و آله مشاهده کرد، فرشتگان

میان آسمان و زمین، با آب باران بر روی تختی از نقره او را غسل می دهند، وی از آن زمان «حنظله غسیل الملائکة» نامیده شد. ⁽¹⁾

جوانی که از لحاظ خانوادگی در راه تکامل انسانی خویش از نداشتن زمینه مساعد، با موانع سختی هم مواجه بود، به خاطر نیّت و انگیزه معنوی و روح جهاد و فداکاری، بدان مقام بلند دست یافت.

آری، نیّت خالصانه برای انجام عبادت، آن قدر سرنوشت ساز است که برای دست یابی به این مرحله نورانی باید ریاضت فراوان کشید.

امام زین العابدین علیه السلام وقتی ماه مبارک رمضان فرا می رسید، دعا می کرد:

خدایا! همه اعمالم را از ریاکاری و شهرت طلبی خالص گردان، تا در انجام وظیفه بندگی تو چیزی را شریک قرار ندهم و در عبادتت، جز رضای تو را نخواهم. ⁽²⁾

2 به کجا می رویم؟

اشاره

2 به کجا می رویم؟

2 به کجا می رویم؟

ابراهیم خلیل، جدّ اعلای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و نسل هشتم از ذریّه «سام بن نوح علیه السلام» حدود 2 هزار سال قبل از میلاد، در قریه «اوِر» از توابع «کَلدِه» در شرق «بابِل» که بین دجله و فرات قرار داشت و به «سزواد» موسوم گردیده، به دنیا آمد و در آن جا رشد و نمو کرد، و چنانکه در روایت آمده 175 سال زندگی نمود. ⁽¹⁾

قرآن کریم فرموده: نخستین خانه ای که، برای پرستش خداوند متعال ساخته شد، در سرزمین مکّه قرار داشت. ⁽²⁾

امیرالمؤمنین علیه السلام فرموده است: آیا نمی بینید خداوند متعال، مردم جهان را از زمان آدم علیه السلام تا به امروز به وسیله قطعه سنگ هایی امتحان کرده است؟ و آن را خانه محترم خود قرارداده، سپس به آدم و فرزندان او دستور داد که، به دور آن طواف کنند؟ ⁽³⁾

بنابراین، بر مبنای قرآن کریم، کعبه نخستین خانه مردم و معبد آنان بوده و بنا به فرموده امام علی علیه السلام تاریخ آن هم به زمان حضرت آدم علیه السلام می رسد و همچنین طبق بیان امام باقر علیه السلام بازسازی کعبه به هبوط آدم علیه السلام بر می گردد. ⁽¹⁾که به حسب معروف، تاریخ آن به حدود 6 هزار سال قبل می رسد. ⁽²⁾

درباره اهمیت این خانه محترم که در سرزمین مقدّس قرار دارد و از روزگار آدم علیه السلام تاکنون، یعنی حدود 6 هزار سال، مرکز طواف و عبادت انسان های فراوانی بوده است، باید این جهات را مورد توجّه جدّی قرار دهیم:

معبد پیامبران و امامان علیهم السلام

1- دعوت کننده زائران برای اعمال حج، حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام است، که خداوند به او دستور داده از مردم برای برگزاری اعمال حج دعوت عمومی به عمل بیاور، تا (حتّی) پیاده و سواره بر مرکب های لاغر، از هر نقطه دوردست (به سوی خانه خدا) بیایند. ⁽³⁾

امام باقر و امام صادق علیهما السلام فرموده اند: وقتی خداوند متعال به ابراهیم علیه السلام دستور داد، خانه کعبه را بناکند و ستون های آن را بالا ببرد، و مناسک حج را برای مردم به نمایش گذارد، ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام هر روز یک ردیف از دیوار کعبه را بالا می بردند، تا به محلّ حجرالأسود

رسید ... پس از نصب حجرالأسود، اعلام کرد: ای مردم! من ابراهیم خلیل اللَّه هستم، خداوند به شما دستور می دهد حج خانه او انجام دهید، همه مردم تا روز قیامت دعوت ابراهیم را پذیرفتند، اوّلین گروهی که این دعوت را پاسخ دادند، از اهل «یمن» بودند و نیز خود حضرت ابراهیم علیه السلام با همسر و فرزندش حج انجام دادند. ⁽¹⁾

در بیان دیگری از امام صادق علیه السلام وارد شده: وقتی ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام دستور بنای خانه خدا را دریافت کردند و آن را به پایان رساندند، ابراهیم روی «رُکن» نشست و اعلام کرد، هَلُمُّوا إِلیَ الْحَجّ ...

ای مردم! برای انجام حج بشتابید، آن گاه خداوند صدای او را به گوش همه مردم رسانید و حتّی انسان هایی هم که در پشت پدران و رحم مادران بودند، این ندا را شنیدند و لبیک گفتند. ⁽²⁾

2- امام باقر علیه السلام فرموده است: سلیمان بن داود، در حالی که جنّ و انس و پرندگان و باد او را همراهی می کردند و لباس خانه کعبه، پارچه «قِبطی» مصری بود، حج خانه خدا را انجام داد. ⁽³⁾

3- همچنین آن حضرت فرمود: موسی بن عمران، از «رَوحاء» که درّه ای بود و سی یا چهل میل تا مدینه فاصله داشت، در حالی که هفتاد پیامبر همراه او بودند و هریک دو قطعه پارچه بافت کوفه (احرام) به تن داشتند، لبّیک می گفتند و به مکه رسیدند و عمل حج را انجام دادند. ⁽⁴⁾

4- امام صادق علیه السلام از حجّ یونس بن متّی و حضرت عیسی بن مریم علیه السلام

سخن به میان آورده است. ⁽¹⁾

5- و نیز فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله ده بار، مخفیانه حج انجام داد، و در روایت دیگری مجموع حج های آن حضرت را بیست بار شمرده است. ⁽²⁾مرحوم فیض کاشانی قدس سره برای جمع بین این دو روایت، ده مورد آن را (به اضافه یک حج پس از هجرت) مربوط به بعد از بعثت دانسته و الباقی را مربوط به قبل از بعثت ⁽³⁾، چنانکه فیض و علّامه مجلسی، با توجّه به اشاره قرآن (إِنَّمَا النَّسِی ءُ زِیادَةٌ فِی الْکُفْرِ ...)، ⁽⁴⁾

علت آن را این جهت دانسته، که اعراب جاهلیت به خاطر گرمای هوا یا خستگی از پی درپی بودن سه ماه از ماه های حرام، آن ها را جابجا می کردند و انجام علنی حج در ماه های حرام از سوی آن حضرت با مخالفت و آزار آنان مواجه می شد و بدین جهت آن حضرت مخفیانه حج انجام می داد. ⁽⁵⁾

همچنین طبق روایت امام صادق علیه السلام پیامبر صلی الله علیه و آله پس از هجرت و ده سال اقامت در مدینه، که دستور وجوب حج برای مسلمانان رسید، آماده انجام «حجّ وداع» شد، به مؤذنان دستور داد به اهالی محل های بالا و پایین مدینه اعلام کنند، برای انجام حج آماده شوند و هیچ مسلمانی در مدینه نماند جز این که آماده حج گردید، آنگاه حضرت، روز 24 ذی قعده در حالی که همه مسلمانان همراه او بودند، به «ذو حُلَیفه» رسید، بعدازظهر غسل کرد و احرام بست، همسران آن حضرت نیز همراه بودند و در حالی

که احکام حج را به همگان می آموخت روانه مکّه شدند. ⁽¹⁾

6- امام علی علیه السلام در سال دهم هجرت، که در سفر مأموریت تبلیغی در «یمن» به سر می برد، خود را به مکه رسانید و همراه پیامبر صلی الله علیه و آله حج انجام داد ⁽²⁾و در مجموع آن حضرت همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله ده حج انجام داده است. ⁽³⁾

7- امام صادق علیه السلام فرموده است: امام حسن مجتبی علیه السلام 25 بار حج، با پای پیاده و بدون مرکب انجام داد. ⁽⁴⁾

8- امام حسین علیه السلام 25 بار حج با پای پیاده انجام داده و افراد برگزیده ای هم آن حضرت را همراهی می کردند. ⁽⁵⁾

9- امام صادق علیه السلام فرمود: حضرت زین العابدین علیه السلام 20 بار حج انجام داد و با مرکبی که سفر حج می کرد، حتّی یک شلّاق هم به آن حیوان نزد. ⁽⁶⁾

در روایت دیگری از آن حضرت وارد شده، امام زین العابدین علیه السلام بر آن شتری که سوار شده بود، چهل حج با آن انجام داده بود. ⁽⁷⁾

10- حمّاد بن عیسی که یکی از اصحاب امام صادق علیه السلام است، از حضرت درخواست می کند تا برای وی دعا کند که دارای خانه و زن شایسته و فرزندان صالح و خدمتگزار گردد و نیز 50 حج بتواند انجام دهد،

امام علیه السلام برای او دعا می کند و حمّاد به خواسته های خود می رسد و به انجام 50 مرتبه حج هم موفق می گردد. ⁽¹⁾

سراسر قداست و شرافت

از بیان آنچه گذشت نتیجه می گیریم که سفری را آغاز می کنیم، و به سرزمینی قدم می گذاریم و به طواف و انجام مناسکی می پردازیم، که حدّاقل از 6 هزار سال پیش تاکنون، حضرت آدم، ابراهیم خلیل، سلیمان بن داوود، موسی بن عمران، یونس، عیسی بن مریم علیهما السلام، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، امام علی علیه السلام، امام حسن مجتبی علیه السلام، امام حسین علیه السلام، امام زین العابدین علیه السلام، سایر امامان علیهم السلام و خلاصه، میلیون ها مؤمن و عابد و زاهد و صالح، بارها در آن مکان مقدّس به عبادت و اطاعت و راز و نیاز با خدا پرداخته اند و به مقام های بلندی از عبودیّت و بندگی و سرانجام رشد و تکامل انسانی دست یافته اند.

اکنون برای این که، موقعیّت خویش و قداست و شرافت سرزمینی را، که بدان وارد می شویم، به منظور بهره مندی معنوی بیشتر مورد توجّه داشته باشیم، نام های پرمحتوا و معناداری را که، خداوند متعال برای خانه خویش و خانه ما انتخاب کرده مرور می کنیم و مورد دقّت قرار می دهیم:

1- مکّه را خداوند «خانه مردم» ⁽²⁾یعنی، خانه خود ما قرار داده، تا بدون تشریفات و زرق و برق، به صورت خودمانی وارد آن شویم و بدون هرگونه تکلّفی بیاساییم و حدّاکثر بهره برداری معنوی را از آن ببریم.

2- آن جا، مسجدالحرام ⁽¹⁾است و باید احکامی را که در مورد آن ذکر شده رعایت کنیم.

3- آن جا، بلدالأمین⁽²⁾

و شهرِ دارای امنیّت برای انسان ها و سایر مخلوقات است، تا در پرتو آن، بهتر بتوان اخلاق و رعایت حقوق اجتماعی را آموخت و برای معاشرت با دیگران خود را پرورش داد.

4- شاید تاکنون، به بسیاری از شهرها و سرزمین ها مسافرت کرده باشیم، امّا این بار به «امّ القری ⁽³⁾یعنی، مادر شهرها سفر می کنیم، همچون فرزندان به آغوش مادر پناه می بریم، مادر شهرها، جایگاه مقدّس، صمیمی و گرم و مهربانی است، که توحید ناب، دلدادگی پاک، صفای عمیق، معرفت نورانی و خلاصه دانش و تمدنی را، که همه شهرها و همه انسان ها از آن آموخته اند، به ما می آموزد و ما با دریافت چشم انداز عالمانه و متمدّنانه ای، به مرحله بلندی از ایمان و تعالی انسانی قرار می گیریم.

5- خانه کعبه «بیت عتیق» است ⁽⁴⁾یعنی، خانه کهن و قدیمی، امّا با توجّه به این که «عتیق» از مادّه «عِتق» یعنی «آزاد» است، طبق بیان امام صادق علیه السلام این نامگذاری بدین جهت بوده، که خانه کعبه از غرق شدن مصون مانده است ⁽⁵⁾یا طبق بیان امام باقر علیه السلام کعبه بیت عتیق نامیده شده، چون کسی حقّ سکونت یا مالکیت آن را ندارد. ⁽⁶⁾

آری، حال که به «خانه آزاد» قدم می گذاریم، باید درس آزادی و آزادگی بیاموزیم و طبیعی است برای دست یافتن به آزادی واقعی، شرط نخست این است، که جان و روح خویش را از قید و بند گناهان ویرانگر و اوهام و خیالات و آلودگی های فکری و اخلاقی منحط آزاد گردانیم و به مرحله بالاتر از تعالی و انسانیّت قرار گیریم، تا تأثیر سازندگی حج، در فکر و اندیشه و اخلاق و رفتار ما، تحقّق عینی یابد.

به هر حال، اکنون که به سوی «خانه خدا» و خانه خود» رهسپار می شویم، باید دو موضوع مهمّ را نیز پیوسته مدّنظر داشته باشیم.

الف: به مکان مقدّسی می رویم، که نقطه نقطه آن شاهد سیزده سال رنج ها و تلاش ها و سختی ها و تحمّل شکنجه های پیامبر صلی الله علیه و آله و اصحاب و یاران باوفایش از سوی دشمنان برای جلوگیری از گسترش آئین مقدّس اسلام بوده و بالاخره، از 114 سوره قرآن کریم، 88 سوره آن در مکّه نازل شده است.

ب: امام صادق علیه السلام فرموده: الْحاجُّ والمُعْتَمِرُ وَفْدُ اللَّهِ، انْ سَأَلُوهُ أعْطاهُمْ، وَانْ دَعَوُوهُ اجابَهُمْ وَإنْ شَفَعُوا شَفَّعُهُم ... ⁽¹⁾

حج و عمره کنندگان، میهمان خداوند هستند، اگر چیزی درخواست کنند خداوند به آنان عطا می نماید و اگر دعا کنند، دعای آنان را مستجاب می گرداند و اگر از ذات حق شفاعت جویند، خداوند شفاعت آنان را می نماید.

بنابراین، ما زائران خانه خدا باید توجّه داشته باشیم، که به میهمانی خدا می رویم و میهمان ذات مقدّس پروردگار عالم، درحرم او و در خانه

او هستیم، آن جا، خانه خود ماست، چون بدون تشریفات معمول متظاهرانه بدان وارد می شویم. و خانه خداست، بدین لحاظ که باید ادب ورود و شرط رضای حق را فراهم آوریم.

حال، چقدر برای این میهمانی مهمّ خود را آماده کرده ایم؟ با چه قلبی، با چه نیّتی، با چه حالی؟ با چه مالی؟ و با چه معرفتی؟ پیرامون آداب این میهمانی، در فصل های آتی توضیح خواهیم داد.

3 با کاروان نور

اشاره

3 با کاروان نور

1 با کاروان نور

آهنگ روح نواز لبیک زنان و مردان زائری که احرام بسته اند و در جای جای اطراف میقات به صورت گروه های متشکل، خود را آماده حرکت می کنند، فضا را عطرآگین ساخته و نغمه های پرطنین توحید، جلوه و حال و هوای ملکوتی ای به وجود آورده است.

این سرزمین، همان مکانی است، که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در آن احرام بست و برای آموزش زائران، لبّیک را با صدای بلند بیان می کرد و انبوه مؤمنینی که آن حضرت را همراهی می کردند، با صدای بلند نغمه های دل نشین لبّیک را دست جمعی و با لحن عربی هماهنگ و جذّابی تکرار می نمودند. ⁽¹⁾

کلمات لبّیک، صرفاً الفاظی نیستند، که فقط با گفتن آن به صورت عادی کافی باشد، بلکه ادای این کلمات متابعت از ابراهیم و موسی و حضرت محمد صلی الله علیه و آله و امامان علیهم السلام است، که توجّه جدّی به معنا و مفهوم و

شرایط و لوازم آنها ضروری می باشد. لبّیک، اقرار به توحید و اطاعت و عبادت و به صورت یک قرارداد و تعهّد سپاری میان بنده و خداوند است، بدین جهت، به قصد و معنای آن توجّه جدّی لازم است.

ملاحظه کنید، امام صادق علیه السلام، که ما از پیروان آن حضرت هستیم، درباره احرام و لبّیک، چگونه سخن گفته؟ و چه حال و هوا و برداشتی داشته است؟

مالک بن انس اصبحی مدنی (95- 179 ه. ق) پیشوای مذهب «مالکی» و صاحب کتاب «المؤطّأ» ⁽¹⁾که از شاگردان امام صادق علیه السلام بوده و فقیه مدینه نامیده می شده، می گوید: یک سال همراه جعفر بن محمّد حج انجام می دادم، وقتی مرکب حضرت او را به میقات رسانید از هر سو فریاد لبّیک بلند بود، چون آن حضرت خواست لبّیک بگوید، سخت منقلب شد و هر چه تلاش کرد، صدایش از گلو برای ادای لبّیک بیرون نمی آمد، تا جایی که بر اثر انقلاب روحی نزدیک بود از روی مرکب به زمین سقوط کند!

مالک می گوید: عرض کردم: ای فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله! ناچار باید تلبیه بگویی.

فرمود: یا ابنَ أبی عامِر! کَیْفَ أجْسُرُ أنْ أَقُولَ: «لَبَّیْکَ اللّهُمَّ لَبَّیْکَ» وَأَخْشی أنْ یَقُولَ عَزَّ وَجَلَّ [لی : لا لَبَّیْکَ وَلا سَعْدَیْکَ. ⁽²⁾

ای پسر «ابی عامر» به کدام جرأت بگویم: لبَّیک اللّهُمَّ لَبَّیکَ، در حالی که بیم دارم، خداوند متعال بگوید: لبّیک (واقعی) نگفته ای و سعادت مند

نشده ای! زیرا شرط «لبّیک» اطاعت پیوسته خداوند است، که به دنبال آن، سعادت جاویدان خواهد بود.

آزمون و زمینه سازی

نیّت تقرّب به ذات مقدّس خداوند و اطاعت از پروردگار عالم هستی، برای انجام حج، که با احرام و لبّیک شروع می شود، لوازم و تعهّداتی را عملًا می طلبد، که برای ورود به مراحل بعدی اعمال و مناسک حج، می توان آن را «دوران آزمونی بزرگ» دانست و در نتیجه، برای سرفراز بیرون آمدن از این آزمون، هوشیاری، مراقبت، جهاد نفس و حتّی ریاضت سختی را باید تحمّل نمود.

غیر از جهاتی که در بالا بیان شد، استمداد و مددجویی از «ربّ البیت» ضروری خواهد بود، و اگر فاصله بین میقات «محلّ مُحرم شدن» تا مکّه را شبانه طی کنند، می توانند با زمزمه های لبّیک و راز و نیاز در تاریکی شب، و فکر و اندیشه، و محاسبه نفس، و انابه و توبه، زمینه روحی و فکری را در نهاد خویش، برای لقای دوست فراهم گردانند، و آمادگی «قُرب» را تقویت نمایند.

هیچ کس نیست، که در کوی تواش کاری نیست هر کس آن جا، به طریق هوسی می آید

کس ندانست، که منزلگه معشوق کجاست؟ این قدر هست، که بانگ جَرَسی می آید ⁽¹⁾

لازم است همه خواهران و برادران و جوانان عزیز این نکات را مورد

توجّه قرار دهند و آمادگی لازم را در خود پدید آورند. این هدف متعالی و تربیتی از دو راه «زمینه سازی» و «خودداری از یک سلسله رفتارهایی» که به خاطر احرام ممنوع گردیده، به دست می آید.

درباره این زمینه سازی، که آن را مراقبت و آزمون بزرگ گفته اند و پیوسته باید مورد توجّه باشد، امام صادق علیه السلام فرموده است:

إذا أرَدْتَ الحَجَّ فَجَرّدْ قَلْبَکَ للَّهِ تَعالی مِنْ کُلّ شاغِلٍ وَحِجابٍ، وَفَوّضْ امُورَکَ إلی خالِقِها، وَتَوَکَّلْ عَلَیْهِ فِی جَمِیعِ حَرَکاتِکَ وَسَکَناتِکَ. ⁽¹⁾

هرگاه تصمیم به انجام حج گرفتی، دل خود را از هر چیز مشغول کننده و بازدارنده و از هر حجاب و پرده مانع شونده ای جدا و آزاد گردان و متوجّه و تسلیم خداوند متعال باش و همه کارهای خود را به خالق خویشتن واگذار، و در همه حرکات و سکنات خود، به خداوند توکّل و اعتماد داشته باش.

تو کز سرای طبیعت، نمی روی بیرون کجا به سوی حقیقت، گذر توانی کرد؟

جمال یار ندارد، نقاب و پرده ولی غبار رَه بنشان، تا نظر توانی کرد

دلا ز نور هدایت، گر آگهی یابی چو شمع خنده زنان، ترک سر توانی کرد ⁽²⁾

به هر حال، از فرصت شب، از چشمک ستارگان، از شعار لبّیک گویان

کاروان ها، از سکوت دیگران، از موقعیّت به دست آمده، از فکر و اندیشه، از محاسبه نفس، از استمداد از خدا، از توسّل به اولیای الهی و از دعا و تقاضا و خلاصه از هر وسیله ممکن صحیح برای تقویت ایمان و حالات معنوی، باید استفاده نمود و با بذر سالم «نیّت خالصانه» باید درخت وجود را برای پرورش و دادن میوه های شیرین معنوی، به بار نشانید.

مراقبت سخت

زائر خانه خدا، احرام بسته است تا از بعضی از لذایذ مادّی و دنیایی محروم شود و در پرتو آن بتواند با خدا مرتبط گردد و رعایت این جهت، که آن را «آزمون بزرگ» نامیدیم، مراقبت فراوانی را می طلبد، تا برای تربیت و خودسازی و درک حضور، گام های تازه برداریم.

با توجّه به این که منشأ عمده گناهان و لغزش ها، به خصوص در حال احرام و حج، می تواند «شهوت جنسی» و گناهان از سوی «زبان» باشد، قرآن کریم فرموده است: فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِی الْحَجّ. ⁽¹⁾

«کسانی که (با احرام و شروع به اعمال) حج را بر خود فرض و واجب کرده اند (باید توجّه داشته باشند)، در حج، آمیزش جنسی با همسران، و گناه و جدال نباید صورت بگیرد.»

رفتارها و اعمالی را که زائران مُحرِم باید از آن ها پرهیز کنند، عبارتند از:

1- شکار حیوان وحشی صحرایی.

2- آمیزش جنسی و هرگونه لذّت جویی در این رابطه.

3- برقرار نمودن عقد ازدواج.

4- استمناء.

5- پوشیدن لباس دوخته برای مردها.

6- استعمال عطر و بوی خوش.

7- سرمه کشیدن.

8- در آئینه نگاه کردن.

9- پوشیدن کفش و جوراب برای مردها به گونه ای که روی پا را بگیرد.

10- فسوق و فحش و فخرفروشی.

11- جدال و سوگند خوردن.

12- کشتن حیواناتی که در بدن ساکن می شوند.

13- انگشتر به دست کردن به منظور زینت.

14- پوشیدن زیور برای زن به جهت زینت.

15- روغن مالیدن به بدن.

16- زایل کردن موی بدن.

17- خودداری مرد از پوشیدن سر خود.

18- پرهیز زن از پوشانیدن صورت خود.

19- سایه قرار دادن مرد بالای سر خود.

20- بیرون آوردن خون از بدن.

21- ناخن گرفتن.

22- دندان کشیدن.

23- کندن درخت یا گیاهی که در حرم روئیده است.

24- حمل سلاح. ⁽¹⁾

درباره رمز و راز و فلسفه رفتارهایی که مُحرم باید از آن ها خودداری کند، این جهات را لازم است مورد توجّه داشته باشیم:

1- امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه فَمَنْ فَرَضَ ... فرموده: آن گاه که مُحْرم شدی، باید پیوسته خدا را در نظر داشته، پرهیزگار باشی، یاد و ذکر خدا زیاد نموده، کم سخن بگویی مگر این که سخن خیری باشد، زیرا از شرایط تکمیل حج و عمره این است، که انسان زبان خویش را از هر ناروایی حفظ گرداند، چون خداوند متعال فرموده:

فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِی الْحَجّ. ⁽²⁾

منظور از «رَفث» عمل جنسی است، و منظور از «فسوق» دروغ و دشنام است، و منظور از «جِدال» این است، که کسی «لا واللَّه» و «بلی واللَّه» یعنی، نه به خدا، آری به خدا بگوید (و این گونه سوگند بخورد) همچنین از هرگونه فخرفروشی و سخن زشت و قبیح باید پرهیز داشته باشی ... ⁽³⁾

فیّومی و دیگران درباره «فسق» می نویسند: فسق خارج شدن از اطاعت است و اصل آن، خارج شدن چیزی از جای خود است، به گونه ای که موجب فساد آن چیز گردد. گفته می شود: فَسَقَتِ الرُّطَبَةُ عَنْ قِشْرِها، یعنی، رطب از غلاف خود بیرون آمد ... ⁽⁴⁾

بنابراین، هر چیزی از جایگاه خود خارج شود، آن چیز فاسق است و انسان هم، که از حوزه اطاعت خدا و محدوده انسانیت خویش تجاوز کند، فاسق و فاسد می گردد، و طبق فرموده قرآن: قول و ادّعای او مسموع نیست ⁽¹⁾چنانکه با فسق و فساد، کیان شخصیت و انسانیت خویش را در هم شکسته است.

2- داستانی را، که سعدی شیرازی درباره نکوهش زائران محرمی که گرفتار «فسوق و جدال» شده بودند، بیان می کند، هشدار دهنده و آموزنده است. وی می نویسد: سالی، نزاعی در پیادگان حجیج (حاجیان) افتاده بود و داعی (بنده) در آن سفر هم پیاده انصاف در سر و روی هم فتادیم و دادِ فسوق و جِدال بدادیم، کجاوه نشینی را شنیدم، که با عدیل (هم کجاوه) خود می گفت: یالَلعجب! پیاده عاج (دندان فیل ساخته نشده) چون عرصه شطرنج به سر می برد، فرزین می شود، یعنی بِه از آن می گردد که بود، و پیادگان حاج بادیه (که به خاطر پیاده بیابان پیمودن باید بهتر شوند) به سر بردند و بَتَر شدند!

از من بگوی، حاجی مردم گَزای را کو پوستین خلق، به آزار می دَرد

حاجی تو نیستی، شتر است از برای آنک بیچاره خار می خورد و بار می بَرد ⁽²⁾

3- درباره رفتارهایی که زائر خانه خدا در حال احرام، برای چند ساعت یا چند روز باید مراقبت کند و گاهی هم برای برخی سخت، دست

و پاگیر و رنج آور است و می خواهند زود از قید و بند آن آزاد گردند، باید توجّه داشته باشیم، که در این پرهیزها و خودداری ها و مراقبت ها، ممکن است اسرار و فلسفه سازنده و تعالی بخشی نهفته باشد.

اگر از آمیزش جنسی و لذّت جویی طبیعی و مُجاز نهی شده، بدین خاطر است، که با تمرین خویشتن داری از لذّت حلال، به لذّت معنوی و برتر عرفانی دست یابیم.

اگر از پوشیدن لباس دوخته، کفش و جوراب و در آئینه نگاه کردن و سرمه کشیدن و روغن مالیدن به بدن جلوگیری به عمل می آید، بدین جهت است، که تا حدّ زیادی «خود را» فراموش کنیم، سادگی و بی پیرایگی را پیش گیریم و به «سیرت زیبا» نایل گردیم.

اگر از شکار و کشتن حیوانات و حتّی کشتن جانوران و حشرات کوچک، منع شده ایم، باید این درس را بیاموزیم، که خشونت بی جا و حتّی ستم به حیوانات بی گناه و بی دفاع، نه تنها در آن زمان، بلکه در سایر مراحل زندگی هم کار نامناسبی است و بالاخره؛ به قول فردوسی:

میازار موری، که دانه کش است که جان دارد و جان شیرین خوش است

اگر از فسوق و دروغ و فحش و فخرفروشی و نارواگویی در حال احرام، نهی به عمل آمده، این کار یک دوران تمرینی است تا پس از آن هم در طول زندگی، مهار زبان و عفّت کلام و پرهیز از سوگند ناروا و خودداری از لغزش های دیگر را شیوه گفتاری خویش قرار دهیم، با زبان، آتش افروز و نیش زن نبوده و به قول سعدی «مردم گَزای» نباشیم.

ملاحظه کردیم، زائر مُحرم، حقّ کندن گیاهی را که در حرم روییده

ندارد و حتی استمرار حیات گیاهان هم باید از طرف زائر خانه خدا مصونیت داشته و از این ناحیه مرتکب جفا و تجاوزی نگردد.

بنابراین «تروک احرام» یک دوره تمرین های جدّی است و برای پرهیز از خودآزاری با کشیدن دندان و زایل کردن موی از بدن، تمرین خودسازی برای مهار زبان از ستم در حقّ انسان ها، و خودداری از ستم در حقّ حیوانات و حشرات و رعایت حقّ حیات گیاهان و نباتات.

زائران احرام بسته، در آن حال چنان غرق در ایمان و عبادت و حالات معنوی و عرفانی و صعود به مراحل بلند ایمان و اطاعت می شوند که هم زنان مُحرم نباید «گردی صورت» خود را بپوشانند، و هم مردان وظیفه دارند، به زنان نگاه شهوت آلود نکنند و از این ناحیه نیز به تمرین ترک گناه، مهار شهوت و خودداری از چشم چرانی اقدام کنند.

4- آیه: فَفِرُّوا إِلَی اللَّهِ ⁽¹⁾

یعنی، پس به سوی خدا بگریزید، به انجام حج برای خدا تفسیر شده ⁽²⁾و زائرانی، که شهر و دیار و زندگی خویش را رها کرده و اکنون نیز با «احرام»، از انجام اموری محروم شده اند، با رهایی و فرار از گناهان و ناامنی ها، به وادی امن و آستان قرب الهی می گریزند، یعنی «فرار از همه» و «فرار به سوی خداوند» با آن همه فکر و اندیشه، تدارک دیدن، مُحرم شدن، تمرین، مراقبت دست و پا و چشم و گوش و زبان و قلب، همه به سوی خدا و تقرّب به ذات حق.

و این بود گوشه ای از اسرار «احرام» که باید سختی آن را تحمّل نمود و آداب آن را به جای آورد و با همه حال و هوای معنوی و با همه اعضای

برون و درون، زمزمه نمود:

ما بدین در، نه پی حشمت و جاه آمده ایم از بد حادثه، این جا به پناه آمده ایم

رهرو منزل عشقیم وز سرحدّ عدم تا به اقلیم وجود، این همه راه آمده ایم

خطّه سبز تو دیدیم وز بستان بهشت به طلب کاری این مِهر گیاه آمده ایم

با چنین گنج، که شد خازن او روح امین به گدایی به درِ خانه شاه آمده ایم

لنگر حکم تو، ای کشتی توفیق کجاست؟ که در این بحرِ کرم، غرق گناه آمده ایم

آبرو می رود، ای ابر خطا شوی ببار که به دیوان عمل، نامه سیاه آمده ایم ⁽¹⁾

همچنین، با اشک چشم، توبه و انابه، دل شکسته و ناله مشتاقانه، در حالی که احرام به تن داریم و کاروان به سوی حرم راه می پیماید، زمزمه کنیم:

من بنده حضرت کریمم پرورده نعمت قدیمم

گر بی هنرم و گر هنرمند لطف است امیدم، از خداوند

با آنکه، بضاعتی ندارم سرمایه طاعتی ندارم

او چاره کار بنده داند چون هیچ وسیلتش نماند

ای بار خدای عالم آرای! بر بنده پیر خود ببخشای

سعدی! رهِ کعبه رضا گیر ای مرد خدای! درِ خدا گیر

بدبخت کسی که، سر بتابد زین در، که دری دگر بیاید ⁽¹⁾

4 احرام در میقات

اشاره

4 احرام در میقات

4 احرام در میقات

مژده رفتن به «میقات» در شجره یا جُحفه یا جاهای دیگر، و بستن «احرام» در آن، زائران دلداده خانه خدا را، به شوق و شیدایی وصف ناپذیری می رساند.

آرزوهای طلایی، به هدف نزدیک می شود و موج شادی چهره های پیر و جوان را به طراوت و شادابی معناداری تبدیل می کند.

همه، به میقات می روند، آنان که از مدینه بار بسته اند، به «ذوالحُلَیْفه» در «مسجد شجره» و آنهایی که از «جدّه» می آیند، در سرزمین «جُحْفَه» و مسجدی که در آن جا تأسیس شده و افرادی که از سایر جاها به مکّه می شتابند، در میقات های دیگر، برای شروع اوّلین عمل، از اعمال پنج گانه عمره، که بخشی از حج تمتّع است، یعنی «احرام» اقدام می کنند. ⁽¹⁾

محاذات میقات: میقات کسانی که از راهی عبور می کنند، که نمی توانند به یکی از میقات ها بروند.

أدنی الحل: میقات عمره مفرده، که بعد از حج افراد و قِران یا با وجود سایر شرایط، بعد از عمره مفرده یا حجّ تمتّع انجام می شود،

میقات فخّ: که فی الجمله میقات کودکان می باشد.

مستند الشیعه، ج 11، ص 190- 166، و کافی، ج 4، ص 319.

میقات، واژه قرآنی و حدیثی است، خداوند می فرماید: یَسْئَلُونَکَ عَنِ اْلأَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَواقِیتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجّ ... ⁽¹⁾.

درباره هلال های ماه از تو سؤال می کنند، بگو آن ها بیان اوقات برای نظام زندگی مردم و تعیین وقت حج است.

وقت، بخشی از زمان است، امّا در مورد مکانی، که عملی در آن انجام می شود، به کار گرفته شده است.

امام صادق علیه السلام فرمود: وَمِنْ تَمامِ الحَجّ وَالْعُمْرَةِ أنْ تَحْرِمَ مِنَ الْمَواقِیتِ الَّتِی وَقَّتَها رَسُولُ اللَّه صلی الله علیه و آله ⁽²⁾.

از جمله شرایط تکمیل حج و عمره آن است، که از مکان هایی که رسول خدا صلی الله علیه و آله تعیین کرده، احرام ببندی.

فیّومی، می نویسد: وقت، مقداری از زمان می باشد، که برای کاری تعیین شده و میقات، که جمع آن «مواقیت» است، به معنای وقت، برای مکان استعاره گرفته شده است، مثل «مواقیت حج» برای مکانی که در آن احرام بسته می شود. ⁽³⁾

همچنین در قرآن کریم، محلّ وعده و قرارگاه حضرت موسی علیه السلام

با خدا میقاتُ رَبّهِ ... ⁽¹⁾

و روز ملاقات موسی علیه السلام با جادوگرانی که از سوی فرعون با آن حضرت به مناظره آمده بودند لِمِیقاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ ⁽²⁾

یعنی، وعده گاه و وقت ملاقات یا «میعاد» مطرح شده است.

علّامه، مولی احمد نراقی، «متوفای 1245 هجری قمری» می نویسد:

مواقیت، جمع میقات است و منظور از میقات، مکان هایی است، که شرع مقدّس برای احرام تعیین کرده و احرام هم، اوّلین عمل از اعمال حج و عمره می باشد، که واجب است در مکان های معیّنی که شرع برای هر گروه و طایفه ای مقرّر داشته، تا در آن جا محرم شوند انجام می گیرد و به اعتبار این که، طوایف و گروه ها مختلفند، این میقات ها هم متعدّد و مختلف است. ⁽³⁾

به هر حال، زائران، برای رسیدن به میقات لحظه شماری می کنند، گروه های مختلف، از نقاط مختلف جهان، با رنگ ها، چهره ها، زبان ها و لهجه های متفاوت، امواج چشم نواز و لذّت بخش انسان ها را به وجود آورده و لذّت و شیدایی غروب و شب میقات را، با حضور چشم و دل هم نمی توان توصیف نمود. امّا به طور کلّی، نسبت به آن موج عظیم انسانی، تقسیم بندی زیر را می توان در نظر گرفت:

1- افرادی، که برای اوّلین بار به آن نقطه رسیده اند و آگاهی لازم ندارند و فقط از جلوه های ظاهری آن بهره مند می گردند؛

2- اشخاصی که، سفر اوّل را تجربه می کنند، امّا در پرتو مطالعه و معلومات تاریخی و دینی و آمادگی های معرفتی قبلی، غیر از بهره مندی از

جلوه های دلنواز ظاهری، از لذّت های معنوی نیز سیراب می شوند؛

3- گروهی که، برای بار دوّم و یا بیشتر شرف حضور یافته معارف مختلف اندوخته، آگاهی و دانایی لازم کسب نموده و غیر از درک لذّت جلوه های ظاهری، به دور از هر گونه ریا و ظاهر سازی، با کمال خضوع و تعبّد، در بحر عبودیّت حق غوطه ور می شوند و بیش از پیش مورد عنایت پروردگار عالم قرار می گیرند.

ما از کدام گروه هستیم؟ در آستانه میهمانی حق چه احساسی داریم؟

چقدر خود را در پرتو عنایت معبود می دانیم؟

به هر حال، باید احرام ببندیم، پروانگان سپیدپوش، لباس های رنگارنگ را از تن بیرون می آورند تا رنگ ها را از تن بشویند و زنگ ها را از دل بزدایند و چون تن پوش سفید، دل را به نورانیّت بیارایند. سروصدا زیاد است و نوای زیبای لبیک فضا را انباشته و عطرآگین ساخته است، امّا با این همه نباید غافل باشیم، تا ندای جان فزای هستی را به گوش جان بشنویم و ادب حضور معمول داریم که:

ما، برون را ننگریم و قال را ما، درون را بنگریم و حال را

ناظر قلبیم، اگر خاشع شود گرچه گفتِ لفظ، ناخاضع بود

زانکه دل جوهر بود، گفتن عَرَض پس طفیل آمد عَرَض، جوهر غَرَض

آتشی از عشق، در خود برفروز سر به سر، فکر و عبادت را بسوز ⁽¹⁾

آری، برای احرام بستن، که با پوشیدن دو قطعه لباس ساده برای مردها و لباس های سفید معمولی برای زن ها، نیّت خالصانه و لبیک گفتن صورت می گیرد، دو موضوع مهم را باید تدارک دید و پیوسته آن ها را مراعات نمود:

1- عرفان احرام

گرچه عرفان میقات و احرام را تا حدّی توضیح دادیم و اهل دل، برای دست یابی و دریافت آن، دقّت لازم را به کار می گیرند، امّا به منظور اهمیّت این جهت، که شالوده سایر اعمال و مناسک نیز بر آن استوار می گردد، اضافه می کنیم: تا حدّ زیادی از توجّه به ظواهر، سروصداها عوامل حواس پرتی، وسوسه های غرورآمیز، خودآرایی، خودفریبی، تحکّم، سرگرمی ها، منیّت و ... باید کاست و خضوع و کوچکی در برابر ذات حق، با توبه و انابه، به زمزمه های عابدانه باید افزود.

این توصیه زیبا را ملاحظه کنید: «لباس نمایشگر، در میقات بریز، کفن بپوش، رنگ ها را همه بشوی، سپید بپوش، سپید کن، به رنگ همه شو، همه شو، همچو ماری که پوست بیندازد، از «من بودن» خویش به در آی، مردم شو. ذرّه ای شو، درآمیز با ذرّه ها، قطره ای گم، در دریا؛ نه کسی باش، که به میعاد آمده ای، خسی شو که به میقات آمده ای.» ⁽¹⁾

اطراف «مسجد شجره» که به مناسبت درختی که آن روزها در آن مکان وجود داشته، بدین نام موسوم گشته، غوغایی است و پروانگان سپیدبال برای پرواز «گِرد بام دوست» در هیجان هستند، داخل مسجد،

زائران دل باخته ای که از قبل با وضو و غُسل تن را تطهیر کرده اند، اکنون با نماز نیایش و استغفار و توبه و اشک شوق چشم، به شست و شوی جان می پردازند، تا با احرام، از همه کس و همه چیز محروم گردند و به خدا مربوط شوند.

مردم دیده ما، جز به رُخت ناظر نیست دل سرگشته ما، غیر تو را ذاکر نیست

اشکم، احرام طواف حرمَت می بندد گرچه از خون دل ریش، دمی ظاهر نیست ⁽¹⁾

2- لبّیک صحیح

اشاره

پس از پوشیدن لباس احرام، واجب است همه زائران، بدین گونه «لبّیک» بگویند: لَبَّیْکَ، اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ، لا شَرِیکَ لَکَ لَبَّیْکَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنّعْمَةَ لَکَ وَالْمُلْکُ، لا شَرِیکَ لَکَ لَبَّیْکَ ⁽²⁾.

یعنی، آری، خدایا آری، آری برای تو شریکی وجود ندارد، آری این چنین است و به راستی، حمد و ستایش بندگان به تو اختصاص دارد و همه نعمت های عالم هستی و حاکمیّت بر جهان، از آنِ توست و در آفرینش و حاکمیّت بر هستی، هیچ گونه شریک و همتایی نداری، آری حقیقت چنین است و باز هم برای اقرار و اطاعت تو، آری می گویم.

درباره این جملات، که به آن «تلبیه» گفته می شود، چند چیز باید

رعایت شود:

1- همانطور که تکبیرةالاحرام و سایر کلمات نماز باید به عربی و صحیح تلفّظ شود، در «تلبیه» هم این جهت باید رعایت گردد.

2- توجّه به ترجمه و معنای این جمله ها، برای بصیرت و معرفت نسبت به عبادت بزرگی که می خواهیم انجام دهیم، در ساماندهی فکر و اندیشه ما، نقش تعیین کننده و سازنده ای دارد.

3- اگرچه به هنگام احرام، گفتن یکبار تلبیه کافی می باشد، امّا تکرار آن مطلوب و دارای پاداش بیشتری است، چنانکه طبق فرموده پیامبر صلی الله علیه و آله:

هر کس در حال احرام، از روی ایمان و برای اطاعت خداوند، بدون ریا و اغراض نفسانی هفتاد مرتبه لبّیک بگوید، خداوند یک میلیون فرشته را بر او گواه می گیرد، که از نفاق و آتش دوزخ برائت جسته است. ⁽¹⁾

4- موضوع مهمّی که طبق روایات فراوان و فتوای مجتهدان، رعایت آن برای صحیح واقع شدن عبادات و از جمله حج، و در نتیجه مقبول واقع گردیدن آن ها، مورد تأکید جدّی قرار گرفته «تهیه لباس با مال حلال» است.

طبق حدیثی، که شیخ صدوق و دیگران نقل کرده اند، ائمّه علیهم السلام فرموده اند:

مَنْ حَجَّ بِمالٍ حَرامٍ، نُودِیَ عِنْدَ التَّلْبِیَةِ: لا لَبَّیْکَ عَبْدِی، وَلا سَعْدَیْکَ. ⁽²⁾

هر کس با مال حرام حج انجام دهد، آنگاه که (به منظور اطاعت و

پاسخ گویی به دعوت حق) لبّیک می گوید، در پاسخ او از جانب خداوند ندا می رسد: نه، بنده من، تو لبّیک واقعی نگفته ای و کامیاب و سعادت مند نگردیده ای!

آری، انجام احرام و حج با مال حلال، که حدّاقل طیّ ده حدیث از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمّه معصومین علیهم السلام و فتاوای مراجع تقلید، مورد تأکید جدّی قرار گرفته، وظیفه واجبی است، که زائر خانه خدا، قبل از آغاز سفر باید آن را مورد رسیدگی و اصلاح قرار دهد.

امام باقر علیه السلام فرموده: هر کس از چهار طریق مال و دارایی به دست آورد، در چهار عبادت، عمل او مقبول نخواهد شد: مَنْ أصابَ مالًا مِنْ غُلُولٍ، أوْ رِباً، أَوْ خِیانَةٍ، أوْ سِرْقَةٍ، لَمْ یُقْبَلْ مِنْهُ فی زَکاةٍ، وَلا صَدَقَةٍ، وَلا حَجّ، وَلا عُمْرَةٍ. ⁽¹⁾

هر کس از راه فریب کاری و اختلاس، یا رباخواری، یا خیانت در حقّ دیگران (و بیت المال) یا سرقت و دزدی، مال و دارایی ای به دست آورد (تا به اصلاح آن اقدام نکند) پرداخت زکات و صدقه و عمل حج و عمره او، مقبول درگاه خداوند نخواهد شد.

امام موسی بن جعفر علیه السلام فرمود: ما خاندانی هستیم، که مخارج حج، مهریه زنان و پول کفن های خود را، از اموال پاک و پاکیزه خویش تأمین می کنیم. ⁽²⁾

با توجّه به اهمیّت حج، شرایط صحّت آن و آثار تحوّل آفرین این عبادت بزرگ در ارتباط با سایر اعمال و عبادات، موضوع «حج با مال حلال» روشن تر می گردد.

تلبیه و احرام انبیاء علیهم السلام

امام صادق علیه السلام فرمود: لبّیک، واجب است و شعار توحید می باشد، همه پیامبران الهی علیهم السلام هم لبّیک گفته اند. اوّلین کسی که لبّیک گفت، حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام بود.

آنگاه که خداوند او را به انجام حج و اعلام آن به مردم، برای انجام حج مأمور نمود و آن حضرت این دعوت را انجام داد، هر کس در هر نقطه ای بود، در «صُلب مردان» و «در رحم زنان» این دعوت را پاسخ داد و «لبّیک» گفت. ⁽¹⁾

امام باقر و امام صادق علیهما السلام از لبّیک گفتن حضرت موسی بن عمران علیه السلام که هفتاد پیامبر آن حضرت را همراهی می کردند در حالی که آن بزرگواران، لباس احرام بر تن نموده و دعوت حق را با لبّیک پاسخ می داده اند، مطالب زیادی بیان داشته اند. ⁽²⁾

درباره تشریع احرام، امام صادق علیه السلام فرموده است: وقتی که بنی اسرائیل قربانی خود را آماده می کردند، آتشی پدیدار می شد و قربانی هر کسی را که مورد قبول واقع شده بود، می خورد، آن گاه خداوند متعال، احرام را به جای آن گونه قربانی نمودن قرار داد. ⁽³⁾

همچنین، امام صادق علیه السلام احرام پیامبر صلی الله علیه و آله را در «مسجد شجره» دلیل بر وجوب احرام و متابعت از آن حضرت معرفی کرده است. ⁽⁴⁾

درباره «فلسفه تلبیه» غیر از این که روایاتی گفتن شعار توحیدی را متابعت از حضرت ابراهیم خلیل و موسای کلیم و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله معرفی می کنند، ⁽¹⁾سلیمان بن جعفر هم می گوید:

دلیل و علّت «تلبیه» را از امام موسی بن جعفر علیهما السلام سؤال کردم، آن حضرت فرمود: إنَّ النَّاسَ إِذا أَحْرَمُوا، ناداهُمُ اللَّهُ تَعالی ذِکْرُهُ، فَقالَ:

عِبادِی وَإِمائِی! لَأَحْرِمَنَّکُم مِنَ النّارِ کَما احْرَمْتُمْ لِی، فَقَوْلِهِم: لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ، إجابَةً للَّهِ عَزَّ وَجَلَّ عَلی نِدائِهِ لَهُمْ. ⁽²⁾

وقتی مردم محرم می شوند، خداوند متعال آنان را ندا می کند و می فرماید: ای مردان و زنان از بندگان من! شما را از آتش دوزخ محفوظ داشتم، همانطور که شما برای من احرام بستید و آنگاه که آنان لبّیک می گویند، پاسخ به ندای خداوند متعال از سوی آنان صورت می گیرد.

به هر حال، آن طور که امام صادق علیه السلام درباره بیرون آوردن لباس ها و راز پوشیدن لباس احرام فرموده: وَأَلْبِسْ کَسْوَةَ الصّدْقِ، وَالصَّفا، وَالْخُضُوعِ، والخُشُوعِ ... ⁽³⁾

زائر، با پوشیدن لباس احرام، باید لباس صداقت و درستی، صفا و پاکی، خضوع و کرنش و خشوع و دلدادگی و سرانجام لباس اطاعت آگاهانه و مخلصانه را در سراسر زندگی خویش، به تن نماید، تا حج وی، همه زوایای زندگی او را نورانی و مصفّا گرداند.

5 در طواف یار

اشاره

5 در طواف یار

5 در طواف یار

کاروان هایی، که از نقاط مختلف جهان با رنگ ها و شکل ها و زبان های مختلف آهنگ حج کرده اند، به مکّه نزدیک می شوند. عموماً مردان و زنان زائر فرسنگ ها راه را پشت سر گذاشته و سختی سفر آنان را خسته کرده است، امّا وقتی به شهر مکّه نزدیک می شوند، با اوج دادن آهنگ ملکوتی لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ، فضا را از زمزمه های دل نشین و شیفتگی محبوب، که با اشک شوق در هم آمیخته، انباشته می سازند و خستگی راه را فراموش می کنند.

یک عمر آرزو، سال ها انتظار، اکنون به میهمانی خدا، در جوار حرم امن الهی، به سرزمین وحی، جایی که به قول یعقوبی: 82 سوره قرآن بر قلب نازنین رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل گردیده ⁽¹⁾چون کبوتران سبک بال و پروانگان عاشق، با لباس های ساده و سفید، که قلب را نورانیت و آرامش می بخشد و آراستگی را به اوج رسانده، به جوار رحمت، قرب، توحید،

معبد آدم، نوح، ابراهیم، محمد صلی الله علیه و آله، ائمّه علیهم السلام و اوصیا و اولیای الهی می شتابند.

آهنگ ها اوج گرفته و اشک ها از گوشه چشم ها سرازیر است و دلدادگی موجب می شود، که در حالی که از میان تخته سنگ های در هم ریخته عبور می کنند، پیوسته سر برکشند و در تکاپو باشند تا شهر و کعبه را مشاهده کنند و به آرزوی دیرینه برسند و کوی معشوق و خانه محبوب را در آغوش گیرند، که فرمان سکوت فرامی رسد!

فرمان سکوت و آرامش

در میقات، آهنگ دلنواز لبّیک همراه با ناله و نغمه شیدایی توحید، در طیّ مسیر، همیشه و همه جا ادامه داشت، امّا حال که میهمانان به بارگاه قدس میزبان نزدیک می شوند، به خاطر ادب میهمانی، در فکر و اندیشه فرو رفتن، به درون برگشتن، خویشتن را یافتن، به محاسبه پرداختن و خلاصه برای درک نزول و فیض حضور، به سکوت همراه با ذکر و زمزمه آرام و جست وجوگر، تبدیل می شود.

معاویة بن عمّار می گوید، امام صادق علیه السلام فرمود: إذا دَخَلْتَ مَکَّةَ وَأَنْتَ مُتَّمَتّعٌ، فَنَظَرْتَ إلی بُیُوتِ مَکَّةَ، فَاقْطَعِ التَّلْبِیَةَ ... ⁽¹⁾

هرگاه خواستی برای حجّ تمتّع وارد مکّه شوی و نگاه تو به خانه های مکّه افتاد، لبّیک خود را قطع کن و تا می توانی (آهسته) تکبیر و تهلیل بگو و ستایش خداوند متعال را به جای آور.

ضرورت قطع تلبیه و رعایت آرامش و اطاعت در این رابطه و نیز به

هنگامی که زائران وارد مسجدالحرام می شوند به حدّی است، که ابان بن تَغلِب می گوید:

با امام باقر علیه السلام در گوشه ای از مسجدالحرام قرار گرفته بودیم، که گروهی با صدای بلند در اطراف خانه کعبه لبّیک می گفتند، امام علیه السلام فرمود:

آیا اینان را که بلند لبّیک می گویند می بینی؟ وَاللَّهِ لَأَصْواتُهُم أَبْغَضُ الَی اللَّهِ مِنْ صَوْتِ الْحَمِیرِ. ⁽¹⁾

به هر حال، اطاعت از دستورات پیشوایان عالی مقام اسلام و ادب میهمانی رفتن، این اقتضا را دارد، که میهمانان- چنانکه بعد توضیح خواهیم داد- توصیه های دینی را آگاهانه و با دقّت مورد توجّه قرار دهند و عنایت داشته باشند، که بندگان نسبت به ذات مقدّس خداوند، یک «زمان میهمانی» دارند، که ماه مبارک رمضان است و پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده: هُوَ شَهْرٌ دُعِیتُمْ فِیهِ إلی ضِیافَةَ اللَّهِ ... ⁽²⁾

و یک «مکان میهمانی» در روایات مطرح شده، که مکّه است و امام علی علیه السلام فرموده: الْحاجُّ وَالْمُعْتَمِرُ، وَفْدُ اللَّهِ .... ⁽³⁾

کسانی که حج و عمره انجام می دهند، میهمانانی هستند، که در مکّه به پیشگاه خداوند وارد می شوند.

ورود به مسجدالحرام

میهمانان سفیدپوش، همچون کبوتران سبک بال، احساس سبکی و آرامش می کنند و در حالی که اشک شوق بر گونه ها سرازیر است، می خواهند با شتاب خود را به کعبه برسانند، امّا غیر از غسل های ورود به

حرم و به مسجدالحرام، در عین حالی که با افتادن چشم آنان به «کعبه» انقلاب بزرگ روحی و شیدایی و زمزمه مؤمنانه به آنان دست می دهد، می بایست چون امامان علیهم السلام و اولیای الهی، برای دریافت لذّت معنوی بیشتر و معرفت عمیق تر، آداب دیگری را رعایت کنند، و طبق روایت امام صادق علیه السلام از در «بنی شیبه» که بت ها عبادت می شدند و سنگی که «هُبَل» از آن تراشیده شده بود و پس از سرنگونی آن از بالای کعبه به وسیله علی علیه السلام به دستور رسول خدا صلی الله علیه و آله در آن جا مدفون شد ⁽¹⁾و اکنون مقابل «باب السّلام» است وارد شوند، ⁽²⁾و همچنین پاها را برهنه کنند، قدم ها را کوچک و کوتاه و با فاصله کم بردارند، سکینه، وقار، خضوع، خشوع، اظهار کوچکی، ناله، انابه، زمزمه، سپاس، قطره شدن در دریای انسان های رنگارنگ، که همگان به «میعاد» آمده اند، تا عمق عبودیت و اوج بندگی خویش را به نمایش گذارند.

این خانه مکعب شکل ساده، قبله است، جایی که از ولادت تا وفات به سوی آن روی می آوریم، در شبانه روز پنج بار به سوی آن نماز می خوانیم، حرکات و سکنات عبادی و دعاهای همه ما به سوی آن صورت می گیرد و اکنون در چند قدمی آن قرار داریم و اگر ازدحام جمعیّت اجازه دهد، می توانیم حجرالاسود، مقام ابراهیم، حجر اسماعیل و ... را مشاهده کنیم.

ابان بن تَغلب، که از یاران دانشمند و بزرگ امام صادق علیه السلام است، می گوید: در سفر حج، من از مدینه تا مکّه همراه امام صادق علیه السلام بودم، وقتی آن حضرت به حرم رسید، از مرکب خود پیاده شد و غسل کرد و

کفش خود را به دست گرفت و با پای برهنه وارد حرم شد و من هم مثل آن حضرت رفتار کردم، وی با دیدن وضع من فرمود: هر کس این گونه که تو رفتار کردی، به منظور تواضع و کوچکی در برابر خداوند رفتار کند، خداوند صد هزار گناه او را محو می کند و برای او صدهزار حسنه می نویسد، به او صد هزار رتبه می دهد و صد هزار حاجت او را برآورده می سازد. ⁽¹⁾

این سخن و رفتار، مربوط به ورود به «حرم» یعنی سرزمین مکّه بود، امّا با ورود به مسجدالحرام، رحمت و عنایت و نور الهی بر بندگان می بارد و همگان در دریای رحمت خداوندی شناور می گردند، این جا، همه سپیدپوشند و سراسر فضا، زیبا و نورانی است و همه احساسات و نیروهای انسانی در چشم ها متمرکز می شود، تا کعبه امیدها و آرزوها را تماشا کنند، امّا موج اشک امان نمی دهد، ولی بی اختیار چشم به کعبه نشانه می رود و باید نگاه کرد.

نگاه به کعبه

به خانه خدا آمده ایم، نگاه کن، به خانه خود آمده ایم ⁽²⁾، آرام بگیر و احساس غریبی مکن، جایی که همه پیامبران به عبادت پرداخته اند ⁽³⁾، جایی که، همه امامان ما، ناله سر داده و راز و نیاز عابدانه و عاشقانه داشته اند، بوسه زده اند و چهره بندگی و عبودیّت به زمین سائیده اند، و به قول امام باقر علیه السلام:

خداوند روی کره زمین، مکانی را محبوب تر و مقدّس تر از آن نیافریده است. ⁽¹⁾

درباره «نگاه به کعبه» روایات زیادی وارد شده، امام صادق علیه السلام فرموده:

مَنْ نَظَرَ إلیَ الْکَعْبَةِ، لَمْ یَزَلْ تَکْتُبُ لَهُ حَسَنَةٌ، و تَمْحی عَنْهُ سَیّئَةٌ حتّی یَنْصَرِفَ بِبَصَرِهِ عَنْها. ⁽²⁾

هرکس به کعبه نگاه کند، پیوسته برای او پاداش نوشته می شود و گناه او محو می گردد، تا مادامی که نگاه خود را از کعبه برگیرد.

این نگاه، غیر از این که لذّت معنوی و پاداش دارد و به معرفت و روح توحید می افزاید، باید عمیق و معنادار باشد و پیوند توحید با امامت را برقرار سازد و مکتب امامت و اطاعت از آن را تداعی و تبلور بخشد.

امام صادق علیه السلام فرمود: مَنْ نَظَرَ إلَی الْکَعْبَةِ عارِفاً، فَعَرِفَ مِنْ حَقّنا وحُرْمَتِنا، مِثْلُ الَّذِی عَرِفَ مِنْ حَقّها وَحُرْمَتِها، غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذُنُوبَهُ، وَکَفاهُ هَمَّ الدُّنْیا وَالْآخِرَةِ. ⁽³⁾

هرکس با معرفت به کعبه نگاه کند، و حقّ ما و حرمت ما را بشناسد، مثل کسی است، که حقّ و حرمت کعبه را شناخته است و خداوند گناهان او را می آمرزد و عهده دار رفع گرفتاری دنیا و آخرت او می گردد.

نگاه به کعبه، غیر از پاداش معنوی و برقراری ارتباط توحید با امامت، تداعی یک سلسله نگاه های دیگر انسانی و مردمی را می کند و پیوند عواطف انسانی، برای ادای حقوق خانوادگی، گسترش علم و دانش،

تکریم علم و دانش و پیوند با قرآن و کعبه و امامت، به عنوان عبادت بزرگ، که جنبه الهی و پیوند مردمی دارد، قلمداد شده است.

امام باقر علیه السلام فرموده است: النَّظَرُ إِلَی الْکَعْبَةِ عِبادَةٌ، والنَّظَرُ إِلَی الْوالِدَیْنِ عِبادَةٌ، وَالنَّظَرُ إِلَی الْمُصْحَفِ مِنْ غَیْرِ قِرائَةٍ عِبادَةٌ، وَالنَّظَرُ إلی وَجْهِ الْعالِمِ عِبادَةٌ، وَالنَّظَرُ إلی آلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله عِبادَةٌ. ⁽¹⁾

نگاه به کعبه عبادت است، و نگاه به پدر و مادر عبادت است، و نگاه به قرآن بدون قرائت عبادت است، و نگاه به صورت عالم عبادت است، و نگاه به آل محمد صلی الله علیه و آله عبادت است.

با نگاه به کعبه، ارتباط توحید و امامت و سایر حقوق اجتماعی در ذهن تداعی می کند، امّا کعبه و مسجدالحرام، و عبادت در آن، میراث پیامبران است و ارتباط این حرکت مقدّس با بینان گزار کعبه و پاک کننده آن از بت ها و احیاگر مناسک سالم آن نیز باید برقرار گردد، بدین لحاظ امام باقر علیه السلام فرموده است: وقتی وارد مسجدالحرام شدی، پس از خضوع و خشوع در برابر حق تعالی، بگو:

السَّلامُ عَلَیْکَ ایُّهَا النَّبِیُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَکاتُهُ، بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ وَمِنَ اللَّهِ وَما شاءَ اللَّهُ، وَالسَّلامُ عَلی أنْبِیاءِ اللَّهِ وَرُسُلِهِ، وَالسَّلامُ عَلی رَسُولِ اللَّهِ، وَالسَّلامُ عَلی إبْراهِیمَ، وَالْحَمْدُ للَّهِ رَبّ الْعالَمِینَ. ⁽²⁾

بدین ترتیب، خلاصه آداب ورود به مسجدالحرام تحقّق یافته و با ارتباط معنوی با خدای کعبه، بنیان گزار آن، مناسک پرداز آن، با قرآن، با پیامبران و امامان علیهم السلام با عالمان و با همه کسانی که ما را بدان مکان

فراخوانده، آموزش داده، راهنمایی کرده، و یاری رسانده اند، ارتباط برقرار نموده و تشکّر و سپاسگزاری می نمائیم.

طواف کعبه

اشاره

نوبت به طواف رسیده است، رکن عمره و حج، دوّمین عمل عمره و اوّلین عمل در مسجدالحرام، جایی که خداوند به ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام دستور داده: آن را از شرک و آلودگی ها برای طواف کنندگان و معتکفین و قیام کنندگان و سجده کنندگان پاک و پاکیزه گردانند ⁽¹⁾و نیز فرمان داده:

وَلْیَطَّوَّفُوا بِالبَیْتِ الْعَتِیقِ ⁽²⁾

این جا، مسجدالحرام است، جایی که خداوند فرموده: آن را برای مردم، مساوی قرار دادیم، چه آن هایی که در آن جا زندگی می کنند و چه آن هایی که از نقاط دور و اطراف، وارد می شوند ⁽³⁾، همه در آن مکان مساوی هستند، هیچ کس امتیازی بر دیگری ندارد و هیچ کس نباید برای دیگری مزاحمت و ممانعت ایجاد کند، همه سفیدپوشان مؤمن، که با رنگ یک سان لباسِ خویش، مساوات و یک رنگی و یگانگی دینی را به نمایش گذاشته اند، همراه و هم رنگ باید دور کعبه طواف کنند، به یک طرف، به یک جهت، با یک هدف، اطاعت و عبودیّت، آن هم در اوج خضوع و نهایت فداکاری، یعنی خدایا! به گِرد کویت، به دور خانه ات می گردم و فدایی ات هستم، پروانه شمع وجودت شده ام.

از آن پروانه بر فانوس، هر دم می زند خود را که خواهد با عزیز خویش در یک پیرهن باشد

به هر حال، باید طواف انجام داد، امّا برای توجّه بیشتر به این رکن مهم و بهره برداری بهتر از آن، توجّه به این جهات لازم است:

1- طواف قبل از اسلام

قبل از اسلام کفّار و مشرکین به دور خانه کعبه، به روش خاصّی طواف می کردند، امام صادق علیه السلام فرموده است: قبیله قریش، بت هایی را که دور کعبه قرار داشتند، با مِشک و عنبر تزیین و خوش بو کرده بودند، «یَغُوث» مقابل در کعبه قرار داشت، «یَعُوق» در جانب راست و «نَسْر» در طرف چپ، هرگاه افراد وارد می شدند، در برابر «یَغُوث» به سجده می افتادند، سپس در حالی که نیم خیز بودند، دور «یَعوق» می گردیدند و آنگاه، دور «نَسْر» می چرخیدند و لبّیک می گفتند ... ⁽¹⁾

هم چنین امام باقر علیه السلام فرموده: آنان با بدن عریان و برهنه طواف می کردند. ⁽²⁾و به بیان قرآن کریم، نماز مشرکان زمان جاهلیت صوت کشیدن و کف زدن بود. ⁽³⁾و برخی هم گاهی برای این که نماز رسول خدا صلی الله علیه و آله را به هم بزنند، به صوت کشیدن و کف زدن اقدام می کردند. ⁽⁴⁾

هشام بن محمّدبن سائب، معروف به ابن کلبی «متوفای 204 هجری» می نویسد:

علت رواج بت پرستی در میان «اولاد اسماعیل» و تمایل آن ها به بت پرستی این بوده است، که هر مسافری که از مکّه به اطراف سفر می کرد، از سنگ هایی که در اطراف کعبه بود، به عنوان تبرّک به همراه خود برمی داشت، تا آن ها را به خاطر انتساب و مجاورت با کعبه، در سفر تعظیم و تقدیس کند.

آن مسافران، در هر منزلگاه که فرود می آمدند، سنگ هایی را که همراه داشتند، به زمین می نهادند و برای این که به وسیله تقدیس آن ها، خانه کعبه را تعظیم کرده باشند، آن سنگ ها را مانند کعبه می پرستیدند و به دور آن ها طواف می کردند و دست و صورت خود را به آن ها می مالیدند! ⁽¹⁾

استاد، علّامه شیخ محمود شَلتوت، «متولد 23 آوریل 1893 و متوفّای 12 دسامبر 1963 میلادی مطابق 26 رجب 1383 هجری و رئیس دانشگاه الأزهر مصر در سال 1958 میلادی» می نویسد: عرب، به شرک و بت پرستی گرایید، بت ها را بر فراز خانه توحید افراشتند، آنگاه از هر سو بدانجا روی آورده و به عنوان میانجی خداوند به پرستش آن ها پرداختند، از آن ها یاری می طلبیدند و به نام آن ها قربانی می کردند.

مراسم حج، این گونه دستخوش بدعت های آشکار گردید، اعراب به پیروی از امیال خویش، گاهی لخت به طواف کعبه می رفتند، گاهی بر خویشتن چربی و خوراکی ها را تحریم می کردند، برخی از رفتن به عرفات با سایر مردم خودداری می کردند، زیرا خویشتن را برتر دانسته، برای خود سزاوار نمی دیدند، که با آنان در یک جایگاه مشترک قرار بگیرند! ⁽²⁾

2- هفت دور طواف

دستور انجام طواف را خداوند، با عبارت: وَلْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ العَتِیقِ ⁽¹⁾یعنی، حتماً باید دور خانه کهن (یا آزاد، یا آزاد کننده) طواف کنید، داده است. امّا جزئیات آن در روایات معتبر بیان گردیده است.

امام صادق علیه السلام روایت کرده، که رسول خدا صلی الله علیه و آله ضمن وصیّتی به علی علیه السلام فرمود: ای علی! عبدالمطّلب، در زمان جاهلیت پنج سنّت برقرار کرد و خداوند متعال هم آن ها را در اسلام استمرار بخشید ... لَمْ یَکُنْ لِلطَّوافِ عَدَدٌ عِنْدَ قُرَیْشٍ، فَسَنَّ لَهُمْ عَبْدُ الْمُطَّلِب سَبْعَةُ أشْواطٍ، فَأَجْرَی اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ذلِکَ فِی الْاسْلامِ. ⁽²⁾

طواف، نزد قریش تعداد مشخّصی نداشت، امّا عبدالمطّلب تعداد طواف را هفت دور قرار داد و خداوند متعال هم، این تعداد دور زدن را در اسلام به اجرا درآورد.

درباره این که، هفت دور باید دور خانه کعبه طواف کرد، روایات معتبر فراوانی در کتاب های حدیثی و فقهی وارد شده، از جمله امام صادق علیه السلام به معاویة بن عمّار فرمود: طُفْ بِالْبَیْتِ سَبْعَةُ أشْواطٍ ... ⁽³⁾

امّا، نکته ای که غیر از دلیل و دستور، باید بدان بیندیشیم و برای آن جوابی پیدا کنیم، راز و رمز «عدد هفت» است، زیرا طواف هفت دور

است، هفت دور میان صفا و مروه باید سعی نمود، به هر جمره ای هفت سنگ باید زد، اگر کسی گرفتار اخلال در حج شود، پس از بازگشت به وطن، هفت روز باید، روزه بگیرد. ⁽¹⁾

اضافه بر این، آسمان ها، هفت گانه هستند ⁽²⁾زمین هم هفت طبقه است ⁽³⁾دوزخ نیز هفت در دارد ⁽⁴⁾ارکان حج هم هفت چیز معرفی شده و نیز تروک و چیزهای ممنوع برای محرم هم، به طور کلّی هفت مورد شمرده شده است. ⁽⁵⁾

ولی، درباره تعداد دورهای هفتگانه طواف، اگرچه تعداد دیگری هم بود، باز جای این سؤال باقی می ماند، که مثلًا چرا شش یا هشت دور طواف؟ در عین حال، این سؤال طبق روایاتی که وارد شده، در قرن اوّل تاریخ اسلام هم مطرح بوده و به آن جواب همراه با حکمتی هم داده شده است.

در روایتی می خوانیم: ابوحمزه ثمالی از امام زین العابدین علیه السلام سؤال می کند، علت این که طواف هفت دور تعیین شده چیست؟

امام علیه السلام فرمود: خداوند به فرشتگان گفت: من در روی زمین جانشین و حاکمی قرار خواهم داد، آنان گفتند: آیا کسی را در زمین قرار می دهی، که فساد و خون ریزی می کند؟ پروردگار فرمود: من حقایقی را می دانم. که شما نمی دانید ⁽⁶⁾آنگاه خداوند که هیچ گاه فرشتگان را از نور خود محروم نمی کرد، هفت هزار سال از نور خویش محروم کرد، فرشتگان هفت هزار

سال به عرش خداوند پناه بردند و خداوند آنان را مورد رحمت قرار داد و توبه آنان را پذیرفت و برای آنان در آسمان چهارم «بیت المعمور» را برای عبادت و پاداش تعیین کرد و «بیت الحرام» را زیر «بیت المعمور» قرار داد، تا محلّ امن و عبادت و پاداش فرزندان آدم باشد، فَصارَ الطَّوافُ سَبْعَةُ أشْواطٍ واجِباً عَلَی الْعِبادِ، لِکُلّ أَلْفِ سَنَةٍ شَوْطاً واحِداً. ⁽¹⁾

آنگاه هفت دور طواف برای بندگان واجب گردید و برای هر هزار سال، یک دور طواف تعیین شد.

شاید اسرار دیگری هم در این «اعداد» وجود داشته باشد، که ما نمی دانیم، باید آن ها را به کار گیریم و در صدد کشف اسرار و رموز آن نیز تلاش مبذول داریم.

3- طواف دل

هفت دور طواف، قربةً إلَی اللَّه، در حالی که با طهارت و پاکی لباس و بدن از مقابل حجرالاسود شروع می شود و در همه حال، سمت چپ بدن به طرف کعبه قرار دارد و حجر اسماعیل، آن دیواره به شکل نیم دایره، داخل طواف واقع می شود و سرانجام طواف، هفت مرتبه دور زدن بیضی شکل در مقابل حجرالاسود، به پایان می رسد.

این طواف است، که اگر ازدحام انسان ها اجازه دهد، خیلی ساده و طبیعی انجام می گیرد، امّا ازدحام جمعیت، ناآگاهی ها، راهنمایی های نامناسب، ذوق زدگی ها، خستگی ها، اضطراب کاذب، وسواس، افراطکاری، و

ترس از ناقص انجام شدن طواف، موجب می گردد، که زائران برای خود تردید و دلهره و برای دیگران آزار و اذیّت فراهم کنند و بیشتر گرفتار «قالب» و صورت عمل گردند، در حالی که علاوه بر تصحیح صورت طواف، که لازم است و «رکن» عمره و حج می باشد، معنا و معرفت و عرفان طواف را باید مورد توجّه قرار داد.

در طواف، حتّی الامکان باید چشم سر را فروپوشاند و چشم دل را گشود، از توجّه به سروصداها و مناظر و صحنه ها و رویدادها وارهید و به درون خزید و موقعیت خویش و قداست مکان را ادراک نمود.

منگر اندر نقش او و رنگ او بنگر اندر عزم و در آهنگ او

گر سیاه است و هم آهنگ تو است تو سپیدش دان، که هم رنگ تو است ⁽¹⁾

آری، آنگاه که ابراهیم علیه السلام همسر و کودک خویش اسماعیل علیه السلام را در کنار این سنگ می گذاشت، از خداوند تقاضا می کرد که: دل های برخی از مردم را متوجّه آنان گرداند ⁽²⁾و اکنون «دل ها» ی انسان های انبوهی را به این مکان کشانده است و طبق بیان پیامبر صلی الله علیه و آله: خداوند، دل ها را در زمین ظرف های محبت و معرفت خویش قرار داده ⁽³⁾تا جایی که: قَلْبُ الْمُؤمِنِ عَرْشُ الرَّحْمانِ، معرفی شده است. ⁽⁴⁾

به هر حال، دل را باید از وابستگی ها، سرگرمی ها و بازدارندگی ها رهانید و توجّه داشت، که رسول خدا صلی الله علیه و آله به أبی ذر فرموده است: إنَّ اللَّهَ تَبارَکَ وَتَعالی لا یَنْظُرُ إلی صُوَرِکُمْ وَلا إلی أمْوالِکُمْ، وَلکِنْ یَنْظُرُ إلی قُلُوبِکُم وَأعْمالِکُم. ⁽¹⁾

خداوند متعال، به صورت ها و اموال (یا گفتار) شما نگاه نمی کند، بلکه به دل ها و اعمال شما نگاه می کند.

همچنین، پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده، لَولا أنَّ الشَّیاطِینَ یَحُومُونَ علی قُلُوبِ بَنی آدَمَ، لَنَظَرُوا إلی الْمَلَکُوتِ. ⁽²⁾

اگر این جهت نبود، که شیطان ها به دل های فرزندان آدم، وسوسه و الهام های ناروا می کردند، انسان ها می توانستند به ملکوت بنگرند.

قبله عارف بود، نور وِصال قبله عقل مُفَلِفْ شد خیال

قبله زاهد بود، یزدان بَرّ قبله طامع، بود همیان زَر

قبله معناوَران، صبر و درنگ قبله صورت پرستان، نقش سنگ

قبله عاشق، حق آمد ای پسر قبله باطن، بَلیس است ای پدر ⁽³⁾

خلاصه، در طواف باید به درون رفت، کوچک شد، قطره شد، تا بتوان به دریای بزرگ بندگی پیوست.

به چشم کسان، در نیاید کسی که از خود بزرگی نماید بسی

مگو، تا بگویند شکرت هزار چو خود گفتی، از کس توقّع مدار

بزرگان نکردند در خود، نگاه خدا بینی از خویشتن بین، مخواه

پیاز آمد آن بی هنر، جمله پوست که پیداست چون پسته، مغزی در اوست ⁽¹⁾

6 این چنین باید بود

اشاره

6 این چنین باید بود

6 این چنین باید بود

ابراهیم خلیل و فرزندش، در حالی که پایه های خانه کعبه را به عنوان اولین خانه به منظور پرستش خداوند برای مردم بالا می بردند، عرضه داشتند: پروردگارا! ازما بپذیر، توشنواو دانایی. ⁽¹⁾

آنگاه، پنج تقاضای مهم و سرنوشت ساز کردند:

1- پروردگارا! ما را تسلیم دستورهای خود قرار بده؛

2- از دودمان ما نیز، امّتی مسلمان و تسلیم در برابر فرمان خویش قرار بده؛

3- وَأَرِنا مَناسِکَنا، شیوه پرستش و عبادت خود را به ما نشان بده؛

4- توبه ما را بپذیر و رحمت خود را متوجّه ما گردان؛

5- پروردگارا! از میان فرزندان ما، پیامبری مبعوث گردان، تا آیات ترا بر آن ها بخواند وحکمت به آنان بیاموزد وپاکیزه گرداند، زیرا توتوانایی و بر همه این امور قدرت داری. ⁽²⁾

درمیان عبادات، فقط درباره حج، از عنوان «مناسک» استفاده شده و این، واژه قرآنی است که به صورت های: نُسُک ⁽¹⁾مَنْسَک ⁽²⁾و مَناسک ⁽³⁾در هفت جای قرآن آمده است.

امّا، معنای این واژه چیست؟ پرستش، پارسایی و زهد ورزیدن، رضایت، خشوع در برابر خدا، شستن و پاک کردن جامه «غَسَّلَهُ بالماءِ وَطَهَّرَهُ»، آنچه انسان را به خدا نزدیک می کند، رسیدن به خانه، به راه درست و مذهب زیبا گراییدن، جَعَلْنا لِکُلّ أمّةٍ مَنْسَکاً، ⁽⁴⁾

ذبح گوسفند برای خدا، هر حقّی که از آن خداست، آنچه به خدا تقدیم می شود، أرضُ النّاسِکِ. زمین سرسبز و خرّمی که باران تازه بر آن باریده، سرزمین آشنا و مأنوس، دیاری که دل به آن انس و پیوند دارد، مذهب و راه درستی که خداوند پیش پای هر امّتی نهاده است، تا در مقام جست وجوی حق بر آن راه قدم گذارد و یا کلّیه اعمال و رفتار حج ⁽⁵⁾، که در آن، سه نقطه مشترک، حرکت، قصد قربت و صرف مال و جان قرار دارد.

عنوان «مناسک حج» که شامل مجموعه احکام و اعمال حج می گردد، در احادیث فراوانی آمده، که یک مورد از آن را مطرح می کنیم:

امام صادق علیه السلام ضمن حدیثی، که پایه ها و اساس اسلام را می شمارد، درباره موقعیت و خدمات پدر خود، امام باقر علیه السلام می فرماید: فَفَتَحَ لَهُم وَبَیَّنَ لَهُم مَناسِکَ حَجّهِم، وَحَلالِهِم وَحرامِهِم. ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام راه شناخت را برای آنان بازگشود و مناسک حج و احکام حلال و حرام را برای آنان تبیین نمود.

نکته مهم دیگر، درباره عبادات به خصوص نماز و حج، به منظور پرهیز از افراط و تفریط، خودسرانه عمل کردن، دنبال هوای نفس رفتن، اسیر وسواس و انحراف شدن و احیاناً کم و زیاد کردن احکام و اعمال، این است، که پیامبر صلی الله علیه و آله راهنمایی لازم را به صورت دستور بیان فرموده است.

درباره نماز فرمود: صَلُّوا کَما رَأیْتُمُونِی اصَلّی. ⁽²⁾

همانگونه که من نماز می خوانم، شما هم همانگونه نماز بخوانید.

درباره رمی جمره، جابر بن عبداللَّه انصاری می گوید: روز عید قربان مشاهده کردم، رسول خدا صلی الله علیه و آله در حالی که بر مرکب خویش سوار بود، سنگ به جمره می انداخت و فرمود: وَلِتَأْخُذُوا عَنّی مَناسِکَکُمْ ... ⁽³⁾

این گونه من رفتار کردم، تا شما هم مناسک خود را از من بیاموزید، چون من نمی دانم پس از این، حجّی انجام خواهم داد یا نه؟ که این ارائه طریق، شامل سایر مناسک نیز می شود و لازم خواهد بود، از پیامبر صلی الله علیه و آله و سایر پیشوایان معصوم، متابعت شود.

در برابر عظمت خدا

اشاره

آنچه را در بالا، تحت عنوان «این چنین باید بود» آوردیم، در زمینه مناسک و اعمال ظاهری حجّ است، که رعایت دقیق آن واجب می باشد، امّا آنچه را به منظور دریافت اسرار و فلسفه عملی حج باید بیشتر مورد توجّه قرار دهیم و این فصل هم بدین خاطر نوشته شده، به کارگیری سفارشات ائمّه علیهم السلام و اموری است، که آن بزرگواران، در سیره عملی خود، آن را به ما آموزش داده اند.

امام صادق علیه السلام فرمود: وَادْخُلْ فی أَمانِ اللَّهِ وَکَنَفِهِ وَسَتْرِهِ وَکَلاءَتِهِ مِنْ مُتابَعَةِ مُرادِکَ بِدُخُول الحَرَمِ ...

وقتی داخل حرم (مسجدالحرام) می شوی، خود را در سایه امان خدا، پناه حق، پوشش الهی و آمرزش خداوند قرار بده، از هوای نفس بپرهیز و راه اطاعت خدا را پیوسته پیش گیر و به هنگام داخل شدن به بیت، عظمت وجلال وقدرت وحاکمیت او را برجهان هستی، مدّنظر داشته باش.

وَطُفْ بَقَلْبِکَ مَعَ الْمَلائِکَةِ حَوْلَ الْعَرْشِ، لِطَوافِکَ مَعَ الْمُسْلِمِینَ بِنَفْسِکَ حَوْلَ الْبَیْتِ. ⁽¹⁾

قلب خود را به همراه فرشتگان اطراف عرش الهی طواف بده، همانطور که جسم خود را به همراه مسلمانان به گرد خانه کعبه طواف می دهی.

آینه ات دانی چرا غمّاز ⁽²⁾نیست؟ زان که، زنگار از رخش ممتاز نیست

آینه، کز زنگ آلایش جداست پرشعاع نور خورشید خداست

رو تو زنگار از رخ او پاک کن بعد از آن، آن نور را ادراک کن

این حقیقت را، شِنو از گوش دل تا برون آیی، به کلّی ز آب و گِل

فهم اگر دارید، جان را رَه دهید بعد از آن، از شوق، پا در رَه نهید ⁽¹⁾

اکنون که سفارشات را به گوش جان شنیدیم، ببینیم زائران واقعی، یعنی ائمّه علیهم السلام و اولیا و افرادی که به روح و معنای عرفانی حج توجّه داشته اند، خود آن را چگونه به کار می گرفته اند و آثار عملی آن را به منظور دریافت مقام بلند انسانی و نیز آموزش به دیگران، چگونه به نمایش می گذاشته اند؟

1- راز و نیاز امام حسن علیه السلام

امام حسن مجتبی علیه السلام، در حالی که محمل ها و افراد پیاده دیگر همراه او بودند، بیست بار با پای پیاده (از مدینه به مکه رفته و برای درک ثواب بیشتر و جهات دیگر) حج انجام داده است. ⁽²⁾

در روایتی هم می خوانیم: آن حضرت در کنار خانه کعبه در حالی که خود را به رکن یمانی چسبانیده بود، با خدا این گونه راز و نیاز می کرد:

خدایا! به من نعمت زیاد عطا فرمودی و مرا شکرگزار آن نیافتی، مرا مبتلا کردی و صابر و شکیبا نیافتی، امّا به خاطر ناسپاسی، از من سلب نعمت نکردی و چون شکیبایی لازم را نکردم، به شدّت ابتلا و گرفتاری من نیفزودی، خدایا! از کریم جز کرامت و بزرگواری سزاوار نیست. ⁽¹⁾

2- گریه امام سجّاد علیه السلام

داستان مناجات و گریه و زاری امام زین العابدین علیه السلام در کنار کعبه و در «حجر اسماعیل» تکان دهنده و آموزنده است.

طاووس یمانی می گوید: امام زین العابدین علیه السلام را دیدم، که از اواخر شب تا سحر طواف و نماز انجام می داد و در حالی که همه به خواب رفته بودند، او با خدا راز و نیاز دردمندانه ای و گریه و ناله سوزناکی داشت و به سجده می رفت، طوری که من گمان کردم بی هوش شده است، کنارش رفتم و آهسته سرش را از زمین بلند کردم و روی دامن خود گذاشتم و آن قدر گریه کردم که اشک های من به صورت آن حضرت ریخته شد، بلند شد و نشست و گفت: کیست که مرا از یاد پروردگارم باز داشته است؟

گفتم: من طاووس هستم، ای فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله، این همه ضجّه و بی تابی برای چیست؟ سزاوار است ما که گنه کاریم، این گونه گریه و زاری کنیم، آخر پدر تو حسین بن علی علیهما السلام، مادرت فاطمه زهرا علیها السلام و جدّ تو رسول خدا صلی الله علیه و آله است. یاوران برای شفاعت داری.

امام علیه السلام متوجّه من شد و گفت: ای وای، ای وای، ای طاووس (درباره حساب و کتاب روز قیامت) سخن از پدر و مادر و جدّ من به میان نیاور،

خَلَقَ اللَّهُ الجَنَّةَ لِمَنْ أَطاعَهُ وَأَحْسَنَ وَلَوْ کانَ عَبْداً حَبَشِیّاً، وَخَلَقَ النَّارَ لِمَنْ عَصاهُ وَلَوْ کانَ وَلَداً قُرَشِیّاً ...

خداوند، بهشت را آفریده، برای هر کسی که او را اطاعت کند و نیکویی نماید، اگرچه برده سیاه پوست حبشی باشد و دوزخ را آفریده، برای هر کسی که نافرمانی و عصیان خدا را کند، اگرچه فرزند قریشی (رسول خدا صلی الله علیه و آله) باشد.

ای طاووس! مگر سخن خدا را نشنیده ای که فرموده: وقتی در «صور» دمیده شود، هیچ گونه نسبی میان آن ها نخواهد بود، و از یکدیگر تقاضای کمک نمی کنند. ⁽¹⁾

ای طاووس! به خدا سوگند، فردای قیامت فقط عمل صالحی که پیش فرستاده ای به حال تو نفع خواهد داشت. ⁽²⁾

3- اشک امام باقر علیه السلام

افلح، خدمتگزار امام باقر علیه السلام می گوید: برای انجام حج همراه آن حضرت حضور داشتم، وقتی وارد مسجدالحرام شد و چشم او به خانه کعبه افتاد، با صدای بلند شروع به گریه نمود.

عرض کردم: ای مولای من! پدر و مادرم به قربانت، مردم دارند به شما نگاه می کنند، آهسته تر گریه کن.

امام علیه السلام فرمود: وای به حال تو، چرا بلند گریه نکنم؟ شاید خداوند بدین وسیله، به من نظر رحمت کند و فردای قیامت نزد او رستگار گردم.

سپس امام علیه السلام طواف کعبه را انجام داد، آن گاه نزد مقام ابراهیم علیه السلام آمد و نماز خواند، چون سر از سجده برداشت، مشاهده کردم جای سجده از اشک های چشمش خیس و مرطوب شده است. ⁽¹⁾

4- نیایش امام جواد علیه السلام

علی بن مهزیار، می گوید: امام جواد علیه السلام (سال 215 هجری)، برای انجام حج به مکّه آمد، صبحگاهان پس از بالا آمدن آفتاب طواف کرد، و در هر طوافی رکن یمانی را لمس نمود، وقتی دور هفتم طواف تمام شد، حجرالاسود را لمس نمود و دست خود را به صورت کشید، آنگاه نزد مقام ابراهیم علیه السلام آمد و دو رکعت نماز خواند، سپس نزد کعبه رفت و در حالی که لباس خود را کنار زده بود، شکمش را به دیوار کعبه چسبانید و مدّت طولانی ایستاده بود و به دعا و نیایش ادامه می داد ... ⁽²⁾

آری، زیارت آگاهانه و مؤمنانه، از حج و طواف و حضور در خانه خدا و درک موقعیت بندگی خالصانه و معنوی و بهره گیری عرفانی تعالی بخش، فقط به امامان علیهم السلام اختصاص نداشته، بلکه افراد زیادی در این رهگذر به مدارج عالی و نتیجه معنوی تأثیرگزار رسیده اند، که دو نمونه از آن را ذکر می کنیم:

الف: زیارت محبوب

ابوالقاسم، بشر بن محمد بن یاسر می گوید: در حال طواف پیرمردی را دیدم در نهایت ضعف و ناتوانی، که آثار خستگی و رنج سفر، در چهره

او نمایان بود و عصا به دست، طواف می کرد، نزدیک او رفتم و پرسیدم:

از کجا آمده ای؟

گفت: از نقطه ای بسیار دوردست، پنج سال است که راه پیموده ام تا به این جا رسیده ام! از رنج سفر پیر و ناتوان شده ام!

گفتم: به خدا سوگند، مشقّت زیادی را تحمّل کرده ای، ولی اطاعتی بزرگ و زیبا، محبّتی صادقانه در پیشگاه خدا انجام داده ای.

پیرمرد، از شنیدن این سخن خیلی شاد و خرّم شد، لبخندی به روی من زد و این دو بیت را قرائت کرد:

زُرْ مَنْ هَوَیْتَ وإنْ شَطَتَ بِکَ الدّار وَحالَ مِن دُونِهِ حُجْبٌ وأسْقارٌ

لا یَمْنَعَکَ بُعْدٌ مِنْ زِیارَتِهِ إنَّ المُحِبَّ لِمَنْ یَهواهُ زُوّارٌ ⁽¹⁾

«آن کس را، که دل به او بسته ای، زیارت کن، هرچند میان خانه تو و او، حجاب ها و پرده ها، فاصله دور انداخته باشد».

«دوری راه، هرگز نباید مانع زیارت تو و محبوب گردد، زیرا دوست و عاشق به هر حال، باید به زیارت محبوب خود برود.»

آری، عظمت و جاذبه خانه خدا آن قدر زیاد است، که دل های انباشته از ایمان را از تمام نقاط دور و نزدیک به سوی خود جذب می کند، پیر و جوان و بزرگ و کوچک، از هر نژاد و قبیله از راه دور و نزدیک، لبّیک گویان، عاشقانه به سوی آن می شتابند، تا جلوه ها و جاذبه های مقام

ذات خداوند را در آن مکان مقدّس با چشم دل تماشا کنند و رحمت بی دریغ حق را در جان و روح خویش لمس نمایند.

ب: هر کس از دل به کعبه رود

داستان آموزنده و تأثیرگذاری را هم از «رسائل سعدی» بدین ترتیب آورده اند:

ابراهیم خواص (ابواسحاق بغدادی و متوفای 291 ه. ق) می گوید:

در سفر بازگشت از مکّه، در دیار کفر گذرم بر قصری افتاد، که سرهای بریده زیب کنگره قصر بود، پرسیدم: این قصر از آن کیست؟ و این ها بهر چیست؟

دربان گفت: پادشاه، صاحب این قصر دختر بیماری دارد و هرکس به معالجه او آید و نتواند علاج کند، سر او را زیب کنگره قصر قرار می دهند، و تاکنون بیش از سیصد کس به عیادت و معالجه او آمده اند و نتوانسته اند او را علاج نمایند، مُلْهِم شدم، که از این عیادتی کنم، داخل باغ شدم، در ایوان قصر، کسی بر من نهیب زد:

ای مرد! نگاه به کنگره قصر کردی و وارد شدی؟ گفتم: آری.

گفت: داخل شو، که به زودی سر تو هم زیب کنگره قصر خواهد شد، وارد عمارت قصر شدم، گفتم: آمده ام از دختر پادشاه عیادتی کنم، مرا به اتاق مریض راه دادند، چون وارد شدم سلام کردم، گفت: وعلیک السّلام، ای پسر خواص، و صدا کرد برای او مَعجر و چادر بیاورند، پدرش گفت:

ای نور دیده! تاکنون سیصد طبیب برای علاج تو آمده اند، برای هیچ کدام روسری و چادر نخواستی، گفت: آن ها مرد نبودند و این مردی است از مردان خدا!

من گفتم: ای دختر! اسم مرا از کجا دانستی؟ گفت: آن کس که تو را به عیادت ما فرستاد، نام تو را به ما آموخت.

گفت: آیا دارویی داری که درد مرا دوا کنی؟ گفتم: ألا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ. ⁽¹⁾

این آیه را شنید و صیحه زده غش کرد، پس از مدّتی او را به هوش آوردند، گفتم: به دین اسلام مشرّف شو، گفت: در اسلام چه دارید؟ گفتم:

کعبه، که آمال همه مسلمانان است.

گفت: اگر کعبه را ببینی می شناسی؟ گفتم: آری، از سوی آن بر می گردم، گفت: گِرد سر من نگاه کن، آنگاه دیدم، کعبه گِرد سر آن دختر دور می زند و طواف می کند. سپس گفت: هر کس از پای به کعبه رود، او کعبه را طواف کرده و هر کس از دل به کعبه رود، کعبه او را طواف می کند، آری؛

قومی به گِرد کعبه بنازند در طواف نازم من آن سری، که بود کعبه را مَطاف ⁽²⁾

7 اماکن مقدّس مسجدالحرام

اشاره

7 اماکن مقدّس مسجدالحرام

7 اماکن مقدّس مسجدالحرام

به دریای نور، وارد می شویم، علامت هایی، که برای هر شخص و گروهی چشم گیر باشد و او را به مقصد زیارت ناب توحیدی و قیام و حرکت الهی رهنمون گرداند، مختلف و متعدّد است. خانه کعبه با وضع ساده و بی آلایش، ارکان کعبه، حجرالاسود، حجر اسماعیل و مقام ابراهیم و ... این علامت ها و حتّی خود کعبه، با آداب و احکامی که برای آن بیان شده، غیر از قداست ذاتی و ارزش و عظمت خاصّ خود، ابزارهای هدایت و راهنمایی به هدف های متعالی، راه یابی و پیام گیری و تعالی پذیری برای لیاقت بیشتر از مزایای میهمانی و ظرفیت بالاتر، جهت لقای معبود و درک حضور عابدانه آگاهانه نیز خواهد بود. این شعر ساده، امّا پرمعنا را ملاحظه کنید:

کعبه، یک سنگ نشان است، که رَه گُم نشود حاجی! احرام دگر بند، ببین یار کجاست؟

این بخش از غزل معروف خیالی بخارایی «متوفّای 850 هجری» را،

که «شیخ بهاءالدین عاملی» معروف به شیخ بهایی (953- 1031 ه.) تضمین و تخمیس کرده، دقّت کنید:

آن روز، که رفتند حریفان پیِ هر کار زاهد به سوی مسجد و من جانب خمّار

حاجی به رَهِ کعبه و من طالب دیدار «من یار طلب کردم و او، جلوه گه یار»

«او خانه همی جوید و من، صاحب خانه» ⁽¹⁾

ضمن این که در این فصل، این آثار را تا حدّی معرفی می کنیم و آداب و احکام آن ها را بیان می داریم، هرگز نباید از «مقصد عالی» و هدف بلند زیارت و توبه و انابه غفلت داشته باشیم.

برای هنگام ورود به مسجدالحرام در مرحله نخست، یا پس از انجام «اعمال منا» امام صادق علیه السلام فرموده است: وَادخُلْ فِی أمانِ اللَّهِ وکَنَفِهِ وَسِتْرِهِ وَکَلاءَتِهِ، مِنْ مُتابَعَةِ مُرادِکَ بِدُخُولِ الْحَرَمِ، وَدُخُولِ الْبَیْتِ مُتِحَقّقاً لِصاحِبِهِ، وَمَعْرِفَةِ جَلالِهِ وَسُلْطانِهِ. ⁽²⁾

چون داخل حرم الهی شدی، خود را در امان و پناه و پرتو لطف و عنایت خداوند قرار ده، و از پیروی هرگونه قصد و خیال های باطل و بی اساس خود را پیراسته گردان و در برابر صاحب خانه و شناخت جلال و عظمت او، توجّه زیاد همراه با معرفت معبودانه داشته باش.

هم چنین امام زین العابدین علیه السلام برای توفیق رسیدن به این مکان

مقدّس، در دعای عرفه، از درگاه خداوند متعال تقاضا می کند: اللَّهُمَّ وَامْنُنْ عَلَیَّ بِالْحَجّ وَالْعُمْرَةِ ... ⁽¹⁾وَاجْعَلْ باقِی عُمْرِی فِی الْحَجّ وَالْعُمْرَةِ ابْتِغاءَ وَجْهِکَ یا رَبَّ الْعالَمِینَ. ⁽²⁾

خدایا! بر من منّت گذار، تا حج و عمره انجام دهم، و بقیّه عمر مرا در حج و عمره و در راه رضای خود قرار بده (تا آن را خوب به سامان رسانم) ای پروردگار جهانیان.

در کنار کعبه

در وسط مسجدالحرام، خانه مکعّب شکلی با ارتفاع حدود 15 متر قرار دارد، که با سنگ های سیاه مربّع و مستطیل شکل و بندکشی گچ مخصوص ساخته شده و کعبه نام دارد.

این خانه مقدّس، در 12 آیه قرآن با واژه «بَیْت» یعنی؛ «خانه»، و در دو آیه با واژه «کعبه» آمده، که در یک مورد آن می خوانیم: جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنَّاسِ. ⁽³⁾

یعنی خداوند، کعبه، بیت الحرام را وسیله ای برای اقامه امر (و سامان بخشیدن کار دنیا و آخرت) مردم قرار داده است.

درباره «طواف کعبه» که دوّمین واجب عمره است، در فصل پنجم سخن گفتیم، امّا باید توجّه داشته باشیم، فضای طبیعی شهر و آب و هوای آن دل پذیر و چشم نواز نیست، بلکه خانه کعبه در سرزمینی خشک وسوزان و در درّه ای که سنگ ها و کوه های خشن آن را احاطه کرده قرار گرفته است،

فقط جنبه های معنوی و عرفانی و ادای یک تکلیف بزرگ و سازنده است که هر ساله، میلیون ها انسان مؤمن و مشتاق را به سوی خود می کشاند.

امام علی علیه السلام فرموده است: آیا نمی بینید خداوند بیت الحرام خود را، که برای قیام امور مردم قرار داده ⁽¹⁾در سخت ترین نقطه زمین و بر دامنه کوتاه ترین کوه ها و میان تنگ ترین و خشک ترین درّه ها قرار داد و بر روی شن های نرم، که کِشت و زرع در آن ها دشوار است و از آب و چشمه ها بی بهره است برافراشت، شن زاری که (به خاطر بی آب و علفی) در آن، نه شتر، نه اسب، نه گاو و نه گوسفند پرورش می یابد، و نه جاندار دیگری برای زندگی بهتر بدانجا می شتابد، بنا نهاده است، و به آدم علیه السلام و فرزندان او دستور داده است، که به سوی آن روی آورند. ⁽²⁾

به هر حال، در مکانی قرار می گیریم، که خداوند دستور داده:

مشرکان به آن نزدیک نشوند. ⁽³⁾

هم چنین، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: الصَّلاةُ فِیهِ تَعْدِلُ مِأَةَ أَلْفَ صَلاةٍ. ⁽⁴⁾

یک نماز در مسجدالحرام، ارزش صد هزار نماز را دارد.

از سوی دیگر، امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی داخل مسجدالحرام شدی، رو به خانه کعبه قرار گرفته، دست های خویش را به دعا بردار و بگو: خدایا! از همین جا و در همین حال، که مناسک حجّ خود را شروع می کنم، از تو می خواهم، که توبه ام را بپذیری، از گناهانم درگذری و وزر وبالم را برطرف گردانی.

حمد و ستایش می کنم خدایی را، که مرا به خانه محترم خویش رسانید، خدایا! من شهادت می دهم که این، خانه محترم توست، که آن را برای پاداش دادن به مردم، و مایه امنیّت و برکت و هدایت جهانیان قرار دادی. ⁽¹⁾

در روایت دیگری آمده: وقتی چشم تو به خانه کعبه افتاد، بگو:

الْحَمْدُللَّهِ الَّذِی عَظَّمَکِ، وَشَرَّفَکِ، وکَرَّمَکِ، وَجَعَلَکِ مَثابَةً لِلنَّاسِ، وأَمْناً مُبارَکاً، وَهُدیً لِلْعالَمِینَ. ⁽²⁾

ستایش می کنم خدایی را، که تو را عظمت و شرافت و کرامت بخشید، و تو را موجب پاداش و امنیّت و برکت برای مردم و مایه هدایت جهانیان قرار داد.

ارکان کعبه

اشاره

شناخت ارکان و اماکن مقدّس داخل مسجدالحرام و آداب و ادعیه مربوط به آن ها، همراه با نحوه ورود به حرم و انجام اعمال آن در احادیث و کتاب ها مطرح شده است و پیغمبر صلی الله علیه و آله و امامان علیهم السلام هم به آن عمل نموده اند.

به منظور پیشگیری از اخلال در اعمال واجب، بحث «ارکان» و مقام ابراهیم علیه السلام و سایر اماکن مقدّس و آداب و دعاهای مربوط به آن ها را در فصل جداگانه ای قرار دادیم، تا پس از انجام اعمال واجب، در ضمن اعمال و طواف های مستحب و یا در فرصت های مناسب، این آداب و

دعاها انجام شود و از ثواب آن بهره مند گردیم.

رُکن به معنای پایه و ستون است و چون در داخل خانه کعبه در هریک از گوشه های چهارگانه، چهار ستون، سقف بیت را نگهداری می کند و اصولًا دسترسی به آن ها لازم نیست، قسمت بیرون هریک از ستون ها «رکن» نامیده شده، که هر کدام دارای اسمی جداگانه و آداب مخصوصی برای آن ها مقرّر شده است.

البتّه «رکن» از نظر لغت، به معنای: جانب، طرف ⁽¹⁾و اطراف هم آمده ⁽²⁾امّا آن طور که از لحن احادیث ⁽³⁾و سیره عملی پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام به دست می آید «ارکان کعبه» همان نبش گوشه های چهارگانه بیت هستند، که خصوصیّات و آداب آن ها را بیان می کنیم:

1- رکن حجرالأسود

اشاره

رکن حجرالاسود، همان گوشه پایه ای است، که «حجرالاسود» در آن نصب شده، طواف از مقابل آن شروع و به آن ختم می گردد. طرف جنوب شرقی بیت قرار دارد، و نیز روبه روی بخشی از جنوب سرزمین حجاز تا عدن، استرالیا، و جنوب هند و چین قرار دارد. ⁽⁴⁾

حجرالاسود که اکنون به رنگ قرمز است و بر اثر سائیدگی و فرسودگی کوچک شده و بازسازی گردیده و در کف یک قاب نقره ای

در نبش «رکن» قرار دارد، طبق بیان امام صادق علیه السلام، ابتدا از شیر سفیدتر بوده، امّا بر اثر تماس های مردم زمان جاهلیت بدین گونه درآمده واگر چنین نشده بود، هیچ دردمندی آن را لمس نمی کرد، جز این که شفا می یافت.⁽¹⁾

یا گناهان آدمی زادگان آن را سیاه کرده، ⁽²⁾یا بر اثر دو آتش سوزی، که یکی در زمان جاهلیت و دیگری در روزگار اسلام واقع شده، سیاه و تار شده ⁽³⁾، طبق بیان امام علی علیه السلام «نخست یک سنگ بهشتی بوده است.» ⁽⁴⁾

نصب حجرالاسود

این سنگ مقدّس در طول زمان تغییرها و تحوّلاتی را پشت سر گذاشته، که از جمله آن ها طبق روایت امام صادق علیه السلام خراب کردن خانه کعبه به وسیله قریش در روزگار جاهلیت (که شاید پس از خراب شدن به وسیله سیل در مرحله نخست بوده) است. در آن سال قریش تصمیم به تجدید بنا و توسعه کعبه گرفتند، ولی بین آنها اختلاف نظر به وجود آمد چون بعضی از آن ها معتقد بودند که باید پاکترین و حلال ترین اموال آنها صرف تعمیر و بازسازی بنای کعبه شود، بالاخره دیوارهای کعبه را بالا آوردند تا به محلّ نصب «حجرالاسود» رسید، درباره این که، چه کسی و از کدام قبیله ای به نصب حجرالاسود اقدام کند، اختلاف شدید به میان آمد، قرار گذاشتند، همه از اقدام به این کار صرف نظر کنند، تا اوّلین کسی

که از «باب بَنی شَیْبه» وارد می شود، در این باره حکم کند، در آن حال پیامبر صلی الله علیه و آله که در آن زمان او را به عنوان جوانی امین و درستکار می شناختند و هنوز به پیامبری مبعوث نشده بود وارد شد، از او راهنمایی و کمک خواستند، پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد: پارچه ای آوردند، حجرالاسود را میان آن گذاشتند و فرمود: رؤسای هریک از قبایل گوشه آن را بگیرند و بلند کنند، وقتی حجرالاسود مقابل محلّ نصب رسید، خود حضرت آن را برداشت و در محلّی که خداوند متعال تعیین کرده بود، نصب نمود. ⁽¹⁾

تاریخ این تجدید بنای کعبه و نصب حجرالاسود را، برخلاف آن چه «کلینی» سی سال قبل از بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده، سخن مسعودی، که آن را پنج سال قبل از بعثت ذکر کرده ⁽²⁾صحیح تر به نظر می رسد.

هم چنین در روایت آمده، وقتی حجاج بن یوسف ثقفی (متوفای 95 ه.) تجدیدبنای کعبه را به پایان رسانید، از حضرت علی بن الحسین علیهما السلام تقاضا کرد، حجرالاسود را در محلّ خود نصب کند و آن حضرت این عمل را انجام داد. ⁽³⁾

استلام حجرالاسود

نسبت به حجرالاسود، که سنگ بیضی شکل بهشتی معرفی شده ⁽⁴⁾غیر از این که طبق روایت، نگاه کردن به آن مورد سفارش قرار گرفته ⁽⁵⁾زائرین،

استلام، بوسیدن و اشاره به آن را نباید مورد غفلت قرار دهند. درباره وظایف سه گانه در برابر «حجرالاسود» که در این زمان هم زائران مؤمن عاشق، کوشش های فراوانی به خرج می دهند، روایات مختلف و متعدّدی وارد شده، که یکی از آن ها را ملاحظه می کنیم:

امام صادق علیه السلام فرموده: وقتی به حجرالاسود نزدیک شدی، دست خود را به دعا بردار، حمد و ثنای الهی را انجام بده، درود بر پیامبر صلی الله علیه و آله بگو و از خدا بخواه عبادت و اعمال تو را قبول گرداند، آن گاه به حجرالاسود دست بکش و آن را ببوس، و اگر نتوانستی ببوسی فقط آن را با دست لمس کن، و اگر نتوانستی با دست هم لمس کنی، با دست به آن اشاره نما و بگو: اللَّهُمَّ أمانَتِی أدَّیْتُها، وَمِیثاقِی تَعاهَدْتُهُ لِتَشْهَدَ لِی بِالْمُوافاةِ .. ⁽¹⁾

خدایا! امانت خود را ادا کردم (تکلیفی را که برای من قرار داده بودی انجام دادم) پیمان (بندگی) خود را وارسی و تجدید نمودم، تا تو شاهد وفای به عهد و انجام آن باشی.

خدایا! کتاب تو را (که در آن دستور حج داده بودی) عملًا تصدیق کردم و بر سنّت پیامبرت رفتار می کنم، شهادت می دهم، که خدایی جز خدای یکتا نیست، او یکی است و شریکی ندارد، و محمّد بنده و رسول خداست، به خداوند ایمان آوردم و از عبادت شیطان و طاغوت و بت و هر شریکی برای تو، روی گردانم.

درباره استلام حجرالاسود، همان طور که بیان کردیم، در این زمان به خاطر ازدحام جمعیّت، عملًا کار مشکلی است و گاهی می توان، از این عمل مقدّس مستحب، به خاطر اذیّت نشدن و آزار نرساندن به دیگران،

صرف نظر نمود.

حمّاد بن عثمان می گوید: مردی از مأموران «بنی امیّه» که در مکّه حضور داشت و ناظر اعمال امام صادق علیه السلام بود نزد امام علیه السلام آمد و با لحن اعتراض آمیزی عرض کرد: آیا رسول خدا صلی الله علیه و آله استلام حجر می کرد؟

امام صادق علیه السلام فرمود: آری. مرد گفت: من ندیدم، تو حجر را استلام کنی!

امام علیه السلام فرمود: أکْرَهُ أَنْ أُؤَذّیَ ضَعِیفاً، أوْ أتَأَذّی.

کراهت داشتم از این که، ضعیفی را اذیّت کنم، یا خود اذیّت شوم.

مرد ادامه داد: بالاخره، پیامبر صلی الله علیه و آله استلام انجام می داد؟

امام صادق علیه السلام فرمود: آری، ولی چون پیغمبر صلی الله علیه و آله را می شناختند، حقّ او را ادا می کردند و به او راه می دادند، امّا مرا نمی شناختند و حقّم را ادا نمی کردند! ⁽¹⁾

دست بیعت

با رعایت جهات مختلف و با توجّه به ارزش استلام حجر و فلسفه آن، در صورت امکانِ استلام، فرصت را باید غنیمت شمرد و استلام نمود.

از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده، إسْتَلِمُوا الرُّکنَ، فَإِنَّهُ یَمِینُ اللَّهِ فِی خَلْقِهِ، یُصافَحُ بِها خَلْقَهُ، مُصافَحَةَ العَبْدِ أَو الرَّجُلِ، وَیَشْهَدُ لِمَنْ وافاهُ. ⁽²⁾

رکن حجرالاسود را لمس کنید، زیرا دست راست خدا در روی زمین

میان بندگان است، که به وسیله آن با بندگان خویش مصافحه می کند، همانطور که کسی با بنده یا مردی مصافحه می کند و خداوند بر ادای این تکلیف، گواه است.

در قرآن کریم هم درباره بیعت مؤمنان با پیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم: إِنَّ الَّذِینَ یُبایِعُونَکَ، إنَّما یُبایِعُونَ اللَّهَ، یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ. ⁽¹⁾

آنان که با تو بیعت می کنند، در حقیقت با خدا بیعت می کنند و دست خدا، بالای دست آنهاست.

آیا منظور از «دست خدا» قدرت و نصرت و یاری اوست؟ یا همانطور که این گونه کنایه ها در ادبیات عرب و فارسی هم معمول است، که برای قرارداد هر معامله ای افراد به هم دست می دهند، تا اعلام وفاداری و تعهّد کنند، این جا هم از این تمثیل استفاده شده، که این تفسیر هم مطلوب به نظر می رسد.

به هر حال، بوسیدن حجرالاسود، یا اشاره کردن به سوی آن و گفتن:

بِسْمِ اللَّهِ وَاللَّهُ اکْبَر، که در بیان امام باقر علیه السلام آمده ⁽²⁾و یا عبارت: بِسْمِ اللَّهِ وَاللَّهُ کْبَرُ که اهل سنّت طبق روایت، آن را معمول می دارند. ⁽³⁾هر کدام ادای تکلیف، اظهار ارادت و بندگی و دارای پاداش است. امّا استلام حجر، که وقتی از امام رضا علیه السلام از فلسفه آن سؤال می شود، می فرماید: وقتی خداوند متعال از فرزندان آدم پیمان بندگی گرفت، حجرالاسود را فرستاد و بدین خاطر، مردم را مکلّف ساخت با آن تجدید بیعت و عهد کنند و بدین