مشخصات کتاب

سرشناسه :شعبانی، علی، 1363-

عنوان و نام پدیدآور :فیزیولوژی حافظه/ علی شعبانی.

مشخصات نشر :قم: انتشارات سبط اکبر(علیه السلام)، 1401.

مشخصات ظاهری :144 ص.: مصور (بخشی رنگی)؛ 5/14×5/21 س م.

شابک :978-600-7248-84-3

وضعیت فهرست نویسی :فیپا

یادداشت :کتابنامه: ص.[135] - 144.؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع :مغز -- فیزیولوژی Brain -- Physiology حافظه Memory

رده بندی کنگره :QP376

رده بندی دیویی :612/82

شماره کتابشناسی ملی :8814503

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

فیزیولوژی حافظه

دکتر علی شعبانی

سرشناسه :شعبانی، علی، 1363-

عنوان و نام پدیدآور :فیزیولوژی حافظه/ علی شعبانی.

مشخصات نشر :قم: انتشارات سبط اکبر(علیه السلام)، 1401.

مشخصات ظاهری :144 ص.: مصور (بخشی رنگی)؛ 5/14×5/21 س م.

شابک :978-600-7248-84-3

وضعیت فهرست نویسی :فیپا

یادداشت :کتابنامه: ص.[135] - 144.؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع :مغز -- فیزیولوژی Brain -- Physiology حافظه Memory

رده بندی کنگره :QP376

رده بندی دیویی :612/82

شماره کتابشناسی ملی :8814503

اطلاعات رکورد کتابشناسی :فیپا

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

تألیف: دکتر علی شعبانی

انتشارات سبط اکبر

چاپ اول: 1401 تعداد 500 نسخه

طراح جلد: ابوالفضل حیدری

شابک: 6-83-7248-600-978

تماس با نویسنده : 09371426057

دفتر مرکزی ناشر:قم خیابان معلم کوچه 12 نشر سبط اکبر ما

تلفن و دورنگار: 02537737306

هر گونه تکثیر کامل یا قسمتی از کتاب بدون اجازه پدیدآورنده یا ناشر خلاف قانون شرع و اخلاق است.

موارد تخلف را به دفتر مرکزی «سبط اکبر» گزارش فرمایید.

حق چاپ محفوظ و منحصر «نشر سبط اکبر» است.

فهرست اجمالی مطالب

مقدمه مؤلف.......... 7

بخش اول: مفاهیم.......... 11

۱. فیزیولوژی.......... 13

۲. حافظه.......... 13

بخش دوم: مرکز و محل استقرار حافظه.......... 17

۱. جسمانی یا روحانی بودن حافظه.......... 19

بخش سوّم: فیزیولوژی مغز.......... 21

3- مغز پیشین و میانی و پسین.......... 62

4- مناطق مختلف مغز از لحاظ کارکرد و کُنش.......... 71

منابع.......... 135

مقدمه مؤلف

حافظه انسان از شگفت آورترین پدیده های عالم آفرینش و یکی از بزرگترین نعمت های الهی است. حافظه مکانیسم پیچیده ای است که بر کلیّه رفتارهای ارادی انسان اثر می گذارد، و در همه جنبه های زندگی بشر لازم و ضروری است، در علم آموزی، پیشرفت، اختراع و اکتشاف، حتی صحبت کردن، شناختن اقوام و خویشان، سخنرانی، و... خلاصه در همه ابعاد زندگی لازم و ضروری است.

دنیای حافظه بسیار وسیع و گسترده و پیچیده ، و همراه با اسرار کشف نشده می باشد، و هر چقدر علم و دانش بشری بیشتر می شود به وسعت و گسترده فراوان دنیای حافظه پی می برد، دنیایی پر از شگفتی ها و عجایب و مرموزات و کشف نشدنی ها. درمورد حافظه باید اعتراف کرد که بشر جز اندکی درباره حافظه (اعم از ساختار حافظه، فرایند حافظه، شیوه عملکرد آن) نمی داند.

(وَ ما أُوتیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلیلاً)⁽¹⁾و جز اندکی از دانش، به شما داده نشده است!

متخصّصین حافظه و روانشناسان اعتراف به کمبود دانش بشری نسبت به حافظه دارند، به عنوان نمونه «زیگموند فروید» می نویسد: «ما درباره کارکرد حافظه هنوز در نادانی و جهالت به سر می بریم.»⁽¹⁾روانشناس غربی «بدلی» بیان می کند: «ما به نحو شگفت آوری اطلاع کمی در مورد اساسی ترین جنبه حافظه انسان داریم».⁽²⁾همچنین «پروفسور آ. ل. شاباداش»، شیمی دان بافت شناسی، در آثار خود تأکید می کند که حافظه، روندی بسیار پیچیده و پر پیچ و خم دارد و نباید گمان کرد که با یک یا چند حقیقت، بتوان ماهیت تمام این پدیده را روشن کرد.⁽³⁾در کتاب «پرورش حافظه» هم بر این نکته تأکید شده است که: «اگرچه دانش عصر نوین از چند و چون حفظ دانسته ها به خوبی آگاهی دارد؛ اما در مورد حافظه چیز زیادی نمی داند.»⁽⁴⁾

یکی از نیازها و پرسش های جامعه بشری بحث از مسأله «حافظه» است. حافظه را از ابعاد مختلفی می توان مورد بررسی قرار داد، مثلاً: عوامل تقویت حافظه، عوامل تضعیف حافظه، تست های حافظه، روش های بهره گیری از حافظه، و غیره. در این پژوهش «فیزیولوژی مغز و حافظه» مورد بررسی قرار می گیرد، چرا که فهم کامل حافظه بدون آگاهی از فرایندهای زیستی و فیزیولوژی مغز و حافظه امکان پذیر نیست.

نکته: ممکن است به خاطر وجود اصطلاحات و واژه های جدید، با یک بار خواندن، کل مطالب این کتاب برای شما قابل حل نباشد، ولی اگر چندین آن را مورد مطالعه قرار دهید، اکثر مطالب آن قابل هضم خواهد بود.

(وَ السَّلامُ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی) (طه/47)

بخش اول: مفاهیم

اشاره

1. فیزیولوژی

فیزیولوژی شاخه ای از علم زیست شناسی است که درباره طرز کار اعضاء و دستگاه های بدن جانوران و گیاهان و ارتباط اعضاء و دستگاه ها با یکدیگر و پایداری های فیزیکی و شیمیایی آنها بحث می کند. به عبارت دیگر فیزیولوژی علم «زیست شناسی عضوی» و «کار اندام شناسی» است.⁽¹⁾

2. حافظه

ارباب لغات ماده «ح ف ظ» را به معنای «حراست»، «مراعات کردن»، «نگهداری»، «مراقبت»، «مواظبت»، «محافظت»، «جلوگیری و ممانعت از تلف شدن»، «نگهداشتن»، «حیاطه»، «وقایه»، «صیانت»، «بازداشتن از زیان و هلاک» می دانند.⁽²⁾

ص: 87 - لغت نامه دهخدا ذیل واژه «حِفظ»

حافظه از منظرهای مختلف مورد توضیح و تعریف قرار گرفته است:

تعریف لغوی حافظه: نگاه لغویان به تعریف حافظه، نگاه شرح الاسمی و معادله لغوی است، نه نگاه دقیق علمی. یک نمونه از تعاریف لغوی: حافظه یکی از قوای باطنی انسان و حیوانات است که حوادث و مطالب و فنون مختلف را نگهداری و یادآوری می کند.⁽¹⁾

تعریف حافظه از دیدگاه فلاسفه: نگاه فلاسفه به حافظه بیشتر نگاه کارکردیِ حافظه و مشابه نگاه روانشناسان است. یک نمونه از تعاریف فیلسوفان: حافظه نیروئی است که اطلاعات درک شده توسّط قوه وهم و خیال، را حفظ و بازیابی می کند. بنابراین قوه حافظه، همانند مخزنی است که صورت های محسوس ها در آن نگهداری می شوند تا هنگام نیاز، احضار شوند. ⁽²⁾

ص: 610 - الشفاء (الطبیعیات)، ج 2، ص: 148و 149 - علم النفس، ص69 و 85 و 178، به نقل از: الدعاوی القلبیّه، ص9و10 و معارج القدس فی مدارج معرفة النفس، ص47- فصوص الحکم، ص79. (البته در تعاریف ابن سینا، غزالی، فارابی، کندی، ابن مسکویه تفاوت هایی دیده می شود.)

تعریف حافظه از دیدگاه روانشناسی: در علم روانشناسی غالباً حافظه بر مبنای فرایند و مراحل سه گانه خود مورد تعریف قرار می گیرد. به عنوان نمونه: حافظه، یادداری اطلاعات، با رمزگردانی، اندوزش و بازیابی آنهاست.⁽³⁾

تعریف حافظه از دیدگاه پزشکی: نگاه پزشکان غالباً به بُعد جسمانی و همچنین کارکردی حافظه بوده و به عنوان نمونه در تعریف حافظه آمده است: حافظه نگهدارنده معانی درک شده توسط قوه وهم است، و نوعی فعالیت ذهنی است که به ما امکان می دهد حالات خودآگاهی را در ابتدا مانند: لذات، دردها، تمایلات، خواسته ها، احساسات، دریافت ها و در ضمن آنها اندیشه ها و قضاوت ها را حفظ کرده و آنها را در مکانیسم آن به راه اندازیم و جایگاه حافظه بطن آخر از بطن های مغز است. ⁽¹⁾

ص: 103 - دائرة المعارف بزرگ طب اسلامی؛ ج 10؛ ص24 - علم الأبدان؛ ص48 - تعاریف دیگر رجوع شود: فرهنگ بزرگ سخن، ج3، ص2450 - دائرة المعارف نو، ج2، ص1638 - دائرة المعارف فارسی، ج1، ص826 و 827 - یادگیری خلاق، ص230 - چگونه حافظه برتر داشته باشیم، ص13 - رسائل اخوان الصفاء و خلان الوفاء، ج2، ص414 و 472

بخش دوم: مرکز و محل استقرار حافظه

اشاره

1. جسمانی یا روحانی بودن حافظه

انسان معجونی مرکّب از دو بُعد «جسم» و «روح» است. هر فعالیت انسان به بخش یا مجموعه از بخش هایی بدن یا تمام قسمت های جسمی و روحی مربوط می شود. در مورد حافظه لازم است بدانیم که، اولاً: حافظه فعالیتی است مربوط به جسم یا روح یا هردو؟ به عبارت دیگر آیا حفظ کردن مطالب وظیفه روح است یا جسم یا هر دو؟ مرحوم فلسفی در گفتار خود، دو نظریه مادیون و روحانیون را مورد بررسی قرار می دهند و می فرمایند:

«به نظر مادیون مرکز اصلی حافظه سلول های مغز است، ولی روحانیون عقیده دارند کانون اصلی حافظه روح مجرد است و در نظر آنها سلول های مغزی رابطی بیش نیستند.»⁽¹⁾

برخی حافظه را فقط کار مغز می دانند، و برخی حافظه را کار روح و بدون دخالت جسم می دانند. چنانچه به نظر سهرودی حافظه محل جسمانی در بدن ندارد، زیرا اگر ادراکات در یکی از قواهای جسمانی ذخیره شود هرگز غایب نمی شود.⁽²⁾

اما واقع مطلب این است که حفظ مطالب و حافظه، فعالیتی برخواسته از روح است، ولی به وسیله جسم انجام می پذیرد. به عبارت دیگر این روح است که به وسیله جسم حفظ می کند. این نکته را با تشبیه کردن مغز به تلسکوپ یا دوربین و تشبیه کردن روح به شخص بیننده با تلسکوپ، می توان توضیح داد. فرض کنید با تلسکوب در حال دیدن ستارگان هستید. آیا بیننده اصلی، شما هستید یا دوربین است؟! آیا دوربین و تلسکوپ ابزار کار شما است که بوسیله آن می بینید و یا فاعلِ کار و بیننده واقعی است؟! در مورد مغز نیز هیچکس انکار نمی کند که بدون سلول های مغزی انجام تفکّر و مانند آن ممکن نیست ولی آیا مغز ابزار کار روح است؟ یا خود روح؟! کوتاهسخن آنکه: تمام دلائلی که مادی ها در این مورد آورده اند فقط ثابت می کند که میان سلول های مغزی و ادراکات ما (مثل حافظه)، ارتباط وجود دارد، ولی هیچکدام از آنها اثبات نمی کند که مغز انجام دهنده ادراکات است نه ابزار ادراک (دقّت شود).⁽¹⁾

روایاتی هم وجود دارند که ظهور در این دارند که حفظ کردن و فراموش کردن کار روح است. مثلاً: امام صادق (علیه السلام) در بیانی صریحاً «حافظه» را از قواهای «نفسانی و روحانی» معرفی فرموده و چنین بیان می فرمایند:

«تَأَمَّلْ یَا مُفَضَّلُ هَذِهِ الْقُوَی الَّتِی فِی النَّفْسِ وَ مَوْقِعَهَا مِنَ الْإِنْسَانِ، أَعْنِی الْفِکْرَ وَ الْوَهْمَ وَ الْعَقْلَ وَ الْحِفْظَ وَ غَیْرَ ذَلِکَ»⁽²⁾

«ای مفضّل! (بعد از تفکر در قوای ظاهری، اکنون) در این نیروهایی که در نفس است و موقعیّتی که در آدمی دارند، تأمل کن؛ مقصودم اندیشه و خیال و عقل و حافظه و غیر اینها است».

از این رو به نظر ملاصدرا، حافظه مجرد (و مربوط به روح) است گرچه با عضو خاصی از بدن مرتبط است.⁽¹⁾اندیشمندان هم به این نکته اعتراف کرده اند که حافظه کار روح است ولی مجرایش جسم است. چنانکه گفته شده است: «عقل و وهم و فکر و خیال و حافظه و یادآور، همه این ها تحت تصرّف روح انسانی هستند، و همه این ها مظاهری از صفات روح هستند و منشأ و مجاری همه این ها مغز است».⁽²⁾

2. ارتباط حافظه با بدن

حافظه فعالیت روح است، اما روح این کار را به وسیله جسم انجام می دهد، همچنان که باغبان است که زمین را شخم می زند ولی به وسیله بیل. حال سؤال دوّمی مطرح می شود و آن اینکه روح به وسیله کدام قسمت از بدن مطالب را حفظ می کند یا به عبارت ساده ابزار حافظه در کجای بدن قرار دارد؟

در این باره سه نظریه عمده وجود دارد:

به اعتقاد برخی، حافظه در سلسله اعصاب کل بدن قرار دارد، چنانچه «شهید پاک نژاد» در این باره می نویسد:

«بنابر نظر برخی حافظه در سراسر اعصاب بدن وجود دارد، و این نظریه بر گرفته از آزمایشی است که دانشمندی روی کرم هایی انجام داد که یک رشته عصب از سر تا دمشان کشیده شده بود، آنها را در ظرف آبی ریخت، نوری شدید وصدائی ایجاد می کرد و شرائط انعکاس برایشان به وجود می آورد و آنها را عادت داد که با تابش نور فرار کنند و به صدا عکس العملی نشان دهند، بعد کرم ها را نصف می کرد و کرم های جدید که باز هر کدام کرم تازه و کاملی بودند در برابر انعکاس های مذکور عکس العمل نشان می دادند».⁽¹⁾

در آزمایشی چند کرم تخت را در یک آکواریوم گذارده و آنها را به دفعات زیر نور یک فلاش قرار می دهند و به دنبال آن یک تخلیه الکتریکی انجام می شود و بر اثر آن کرم ها خود را منقبض می سازند. پس از 120 تا 150 بار فلاش زدن و تخلیه الکتریکی، کرم ها پس از زده شدن فلاش، بدون آنکه منتظر تخلیه الکتریکی باشند خود را منقبض می کنند. در این مرحله یک واکنش مشروط ایجاد شده است. به دنبال این مرحله، کرم ها را چرخ کرده و آنها را به عنوان مواد غذایی به کرم های که تا کنون تحت

آزمایش قرار نگرفته اند، می خورانند. در این حالت مشاهده می شود که کرم های جدید نیز به سرعت واکنش کرم های قبلی را کسب می کنند و پس از انجام تعداد کمی آزمایش، بدون هیچگونه تخلیه الکتریکی نسبت به نور فلاش واکنش نشان می دهند، وضعیت طوری است که گویی این کرم ها از تجربه آزمایش کرم های اولیه برخوردار شده و واکنش مشروط گروه اول از طریق تغذیه به آنها منتقل شده است.⁽¹⁾البته این نظریه، نظریه پذیرفته شده ای نیست، گرچه در مورد کرم و امثال آنها ممکن است صادق باشد، اما درباره انسان نمی تواند صادق باشد.

گروهی بر این باورند که حافظه انسان در قلب و به فرمان قلب می باشد. به همین دلیل است که مطالب و موضوعات اگر دل پذیر باشد و نوآموز را به شگفت آورد و حس کنجکاوی او را تحریک کند بهتر در حافظه نقش می بندد.⁽²⁾

ص: 440 - فن تقویت حافظه و درمان فراموشی، ص79

و از همین رو است که ریوارول (Riuarol) گفته است:

«حافظه پیوسته در فرمان قلب است».⁽⁴⁾یا گفته:

«حافظه همواره تابع دستورات قلب است».⁽¹⁾و در برخی از روایات نیز ظاهراً قلب به عنوان جایگاه حافظه و فراموشی، مطرح شده است:

«إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی خَلَقَ ابْنَ آدَمَ وَ جَعَلَ لِقَلْبِهِ غَاشِیَةً فَمَهْمَا مَرَّ بِالْقَلْبِ وَ الْغَاشِیَةُ مُنْفَتِحَةٌ حَفِظَ وَ أَحْصَی، وَ مَهْمَا مَرَّ بِالْقَلْبِ وَ الْغَاشِیَةُ مُنْطَبِقَةٌ لَمْ یَحْفَظْ وَ لَمْ یُحْص».⁽²⁾

«همانا خدای متعال، انسان را آفرید و بر قلبش پوششی گذاشت، گاه چیزی بر قلب می گذرد و این پوشش باز است، حفظ می کند و به یاد می آورد و گاه چیزی به قلب می رسد و پوشش روی قلب است، حفظ نمی کند و به یاد نمی آورد».

«وَ أَمَّا الرَّجُلُ الَّذِی یَنْسَی الشَّیْ ءَ ثُمَّ یَذْکُرُهُ فَمَا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا عَلَی رَأْسِ فُؤَادِهِ حُقَّةٌ مَفْتُوحَةُ الرَّأْسِ، فَإِذَا سَمِعَ الشَّیْ ءَ وَقَعَ فِیهَا، فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یَنْسَاهَا طَبَّقَ عَلَیْهَا وَ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَذْکُرَهُ فَتَحَهَا وَ هَذَا دَلِیلُ الْإِلَهِیَّةِ».⁽³⁾

ص: 44 و 45 ذیل سوره الکهف - بحارالأنوار ج: 58 ب42

ص: 39 ح9

«اما اینکه شخصی چیزی را فراموش می کند سپس (بعد از

مدتی) به یاد می آورد، هیچ کس نیست مگر اینکه بر سر قلبش روپوشی باز قرار دارد، وقتی انسان چیزی بشنود در قلبش قرا می گیرد، پس وقتی خدا خواست که آن مطالب را از ذهن شخص ببرد روپوش را روی دل قرار می دهد، و اگر اراده کرد که به یاد بیاورد روپوش را باز می کند، و این نشانه خدایی است».

اما نکته ای که تذکرش اینجا ضروری است، این است که روایات مذکور از لحاظ بیان جایگاه حافظه اجمال دارند، چون در لسان روایات مثل تعابیر اهل لغت⁽¹⁾

ص:687 - لغت نامه دهخدا، واژه «قلب» و کتب لغت دیگر

آزمایش های مربوط به مغز و مخ انسان نشان داده ضایعاتی که در مخ پیدا می شود، همواره با نقصان هوش و حافظه همراه بوده، پس در نتیجه مخ مرکز هوش، اراده، شعور و حافظه است.⁽²⁾از این رو روانشناسان و همچنین اکثر اندیشمندان اسلامی و تقریباً بدون استثناء تمام فیزیولوژیست ها و متفکران این حوزه می پذیرند که حافظه در مخ قرار دارد.⁽³⁾

مغز انسان وظائف متعددی به عهده دارد، که یکی از آن وظائف متعدّد، ثبت و ضبط وقائع گوناگون است که مسأله حافظه را تشکیل می دهد، پس حافظه انسانی فقط به قسمت کوچکی از مغز ارتباط دارد بدین معنی که تنها محیط کوچکی از مغز انسان مسئول ضبط وقائع گوناگون می باشد.⁽¹⁾با این وجود آیا حافظه انسان به همه مغز انسان ارتباط دارد، یعنی بخش کوچکی از همه قسمت های مغز (مثل ملک مشاعی) یا فقط به قسمتی از مغز ارتباط دارد (مثل ملک شخصی)؟ و اگر حافظه به قسمتی از مغز ارتباط دارد در کجای مغز و مخ قرار دارد، اختلاف نظر است و اندیشمندان و متفکران سه نظریه مطرح می کنند.

گروهی از اندیشمندان متعقدند که حافظه در انتهای مخ قرار دارد؛ «بوعلی سینا» از جمله اندیشمندانی است که نظر به این دارد که حافظه در انتهای مغز قرار دارد، وی می نویسد:

«موضعها البطن المؤخر من بطون الدماغ⁽²⁾» جای حافظه بطن انتهای از بطن های مغز است. یعنی حافظه، نیرویی است که در قسمت میان تهی آخر مغز (یعنی قسمت انتهایی مغز) قرار دارد. ⁽³⁾

ص: 38 - رسائل ابن سینا،

ص: 52 - الشفاء، الطبیعیات، ج 2 النفس،

ص: 149 - النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، ص: 329

همچنین «جالینوس⁽¹⁾

ص: 214 و 215 واژه «عشق» و ج 5،

ص: 9 واژه «دمغ»

ص: 18 و 30 و ج2،

ص: 390 و 471 و 472 و ج 3،

ص: 242 و 404 و 407 و 421

ص: 235 و 236 و 759

ص: 53 - خلاصة الحکمة؛ ج 1؛ ص112 - شرح المصطلحات الفلسفیة، ص: 311

ص: 335 - المقتصر من شرح المختصر؛ ص: 16

حافظه دارای سه مرحله مختلف (یادگیری، ذخیره سازی، بازیابی) است،

و همچنین انواع مختلفی برای حافظه ذکر شده است (حسی، کوتاه مدت، بلند مدت،...)، و نوع اطلاعات دریافتی هم ممکن است بسیار متفاوت باشد (کلمات، چهره، مفاهیم، موسیقی،...)، و حس دریافت کننده اطلاعات هم مختلفند (بینایی یا شنوایی یا...). از این رو برخی از روانشناسان معتقدند قشر فعّال مغز طبق چهار فاکتور (مراحل حافظه، نوع حافظه، نوع اطلاعات، نوع حس) متغیر است. یعنی هر مرحله یا بخشی از هر مرحله و هر نوع حافظه به عهده یک قسمت یا چند بخش از مغز است، و بسته به نوع اطلاعات و حس فعّال، قشرهای مختلفی از مغز همزمان یا مستقلاً فعّال خواهند بود.

طبق این نظریه اندوزش خاطرات در مغز در محل خاصی نیست و پخش است. هیپوکامپ، لوب های گیجگاهی قشر مخ و نواحی از دستگاه کناری در حافظه صریح نقش دارند. لوب پیشانی چپ در حالت رمز گردانی اطلاعات جدید فعال است. لوب پیشانی راست در حالت بازیابی اطلاعات جدید فعال است. بادامه در خاطرات هیجانی نقش دارد. حافظه ضمنی لازم برای اجرای مهارت ها در مخچه جای دارد. لوب های گیجگاهی و هیپوکامپ در به یاد افتادن دخالت دارند. دم اسبی (هیپوکامپ) و قشر مخ پیرامون آن در تثبیت خاطرات نقش دارند.⁽¹⁾همچنین مراحل مختلف حافظه با وساطت ساختمان های مختلف مغز تحقّق می یابد. مثلاً در جریان رمزگردانی، نواحی نیم کره چپ بیشتر درگیر می شود و در بازیابی نیم کره راست نقش بیشتری دارد. همچنین زایده دم اسب شکل (هیپوکامپ)، - ساختاری در زیر قشر مخ و نزدیک نزدیک به مرکز مغز است

خلاصه در این زمینه که کدام مرحله از حافظه به عهده کدام بخش از مغز است، نظرات بسیاری وجود دارد گاه یک نظریه متناقض با نظریه دیگر می باشد، و غالب این نظرات از آزمایش بر روی انسان های سالم یا بیمار و

حیوانات به روش آناتومیک (ساختار کلّی یک عضو) به دست آمده است. البته تحقیق در این مسأله نیاز به آزمایشات و تجربیات بسیار دارد.

نکته مهم: گرچه طبق این نظریه بخش های مختلف مغز در حافظه مؤثرند، ولی نواحی معیّنی از مغز در حافظه نقش مهمتری دارند، و آسیب و صدمه به این نواحی مشکلات بیشتری برای حافظه به وجود می آورد، و بیماری آمنزیا (فراموشی و یادزدودگی) را باعث می شود.⁽¹⁾

«لری اسکویر» معتقد است حافظه در سراسر مغز توزیع شده و مرکز خاصی ندارد.⁽²⁾اخیراً برخی از نظریه پردازان نظر داده اند که: ممکن است هر کدام از بخش های مغز تمام خاطرات را در بر بگیرد. این مدل بر مبنای عکس هولوگرافی است. هر بخش از صفحه ی عکاسی هولوگرافی شامل ثبت بسیار کوچکی از تصویر کلی است. «دیوید بوم» دانشمند انگلیسی، و دیگران معتقدند که مغز مشابه این صفحه عکاسی است. به بیان دیگر ممکن است هر کدام از چند میلیون سلول مغزی ما به عنوان یک مغز بسیار کوچک عمل کند.⁽³⁾درست مانند چشم مگس که متشکل از واحدهای متعدّد است و هر واحدی در برگیرنده تصویر کوچکی است، و با جمع شدن این تصاویر، صورت و تصویر بزرگی با کل چشم می بیند.

بخش سوّم: فیزیولوژی مغز

اشاره

1. مغز و رابطه آن با بدن

معنای مغز: دِماغ (به کسر دال) به معنای «مغز» می باشد که ماده ای است نرم و خاکستری رنگ که در میان جمجمه قرار دارد. مغز جزئی از دستگاه عصبی محسوب می شود. در بدن انسان دو نوع عصب⁽¹⁾(پی) وجود دارد که مجموع آن دو را «سلسله اعصاب» می نامند. دستگاه عصبی شامل دو بخش «دستگاه عصبی مرکزی⁽²⁾» و «دستگاه عصبی پیرامونی (محیطی)⁽³⁾» است.

خود دستگاه عصبی مرکزی شامل «مغز» و «نخاع» است، و دستگاه پیرامونی شامل «دستگاه تنی (بدنی، پیکری)» که به صورت اردای و آگاهانه است و «دستگاه خود مختار (غیرارادی)» است.

و دستگاه تنی از «عصب های حسی» (گیرنده اطلاعات محیطی و

پیرامون ما، از پوست و عضلات و مفصل ها) و «اعصاب حرکتی» (رساننده تحریکات برخاسته از دستگاه عصبی مرکزی به عضلات بدن) تشکیل شده است.

نقش «عصب های خود مختار» تنظیم فرایندهایی چون تنفس غیر ارادی، ضربان قلب، گوارش است. یعنی فعالیت های قلب، روده ها و اندام های درونی دیگر را کنترل می کند.

«دستگاه عصبی خودمختار» شامل دو بخش «سمپاتیک» و «پاراسمپاتیک» است.

اعصاب سمپاتیک شبکه ای از اعصاب هستند که بدن را برای فعالیت هایی که به انرژی نیاز دارد مهیا می کند. اعصاب سمپاتیک، که کارشان تند کردن حرکات بعضی از دستگاه ها و اعضای غیر ارادی بدن می باشد، که در واقع به منزله گاز اتومبیل و مأمور تشدید فعّالیّت های آنها هستند. این دسته از اعصاب به وسیله یک سرویس عصب با دستگاه مرکزی نخاع و مغز ارتباط پیدا کرده و از این راه هماهنگی کاملی در میان اعصاب برقرار می گردد.

اما دستگاه عصبی پاراسمپاتیک با پاسخ های نباتی و غیرفوری اندام ها سر و کار دارد. اعصاب پاراسمپاتیک، که درست در نقطه مقابل اعصاب سمپاتیک است و مأمور تضعیف حرکات اعضاء و دستگاه های مذکور می باشد ونقش ترمز اتومبیل را ایفا می کند. به دستگاه عصبی پاراسمپاتیک گاه «دستگاه جمجمه ای - خاجی» می گویند، زیرا این دستگاه از اعصاب جمجمه ای و خاجی نخاع تشکیل شده است.

معمولاً فعالیت های پاراسمپاتیک متضاد با عملکرد دستگاه سمپاتیک است، مثلاً دستگاه عصبی سمپاتیک، ضربان قلب را افزایش می دهد، و پاراسمپاتیک آن را کاهش می دهد. سمپاتیک فعالیت دستگاه گوارش را پایین می آورد، و پاراسمپاتیک آن را افزایش می دهد. به طور کلی اعصاب سمپاتیک بدن را برای وضعیّت های اضطراری آماده می سازد، حال آنکه اعصاب پاراسمپاتیک بدن را برای فرایندهایی از قبیل غذا و گوارش، مهیّا می کنند.

عکس

نخاع

نخاع بخشی از دستگاه عصبی مرکزی است که داخل ستون فقرات قرار گرفته است، و با اندام های حسی و ماهیچه هایی که در زیر سر واقع شده به تبادل اطلاعات می پردازد. اگر نخاع در مهره ای قطع شود، مغز دیگر قادر به دریافت اطلاعات حسی و انتقال عصب های حرکتی نخواهد شد، چرا که نخاع به منزله پل ارتباطی مغز با سایر اندام های بدن است.

مغز

مخ مرکز هوش، اراده، شعور و حافظه است، و بسیاری از اعمال روحی مانند: ترس، نگرانی و... با آن رابطه دارد، زیرا آزمایش هایی که بر روی حیوانات مختلف انجام گرفته، این موضوع را تأیید کرده است، به عنوان مثال در آزمایشی که بر روی کبوتری به عمل آمد، مشاهده شد که کبوتر پس از برداشتن مخ زنده مانده، ولی شعور خود را به کلّی از دست داد و چیزی از محیط خود را ادراک نکرد، به گونه ای که اگر به هوا پرتابش می کردند، می توانست پرواز کند، ولی از موانعی که در جلوی راهش قرار داشت، بی خبر بود و بدون توجّه، خود را به در، دیوار، درخت و... می زد، و اگر دانه در جلویش می ریختند متوجّه نمی شد، به همین جهت از گرسنگی و تشنگی می مرد، ولی اگر دانه را در دهانش می گذاشتند، آن را می بلعید و به این ترتیب ممکن بود که مدّتی را به زندگیخود ادامه دهد، زیرا اعصاب مربوط به حرکت و فعّالیّت دستگاه گوارشی و... خودکار بوده، و مراکز اراده و حس می توانند چرخ های دستگاه های خودکار بدن را به گردش درآورند.

همچنین در آزمایشی، مخ سگی را بیرون آوردند و مشاهده کردند که سگ تا مدّت 18 ماه زنده ماند، ولی حافظه، هوش، خشم، ترس و... را از دست داد و دوست و دشمن را از هم نمی شناخت.

آزمایش های مربوط به مغز و مخ انسان نیز نشان داده ضایعاتی که در مخ پیدا می شود، همواره با نقصان هوش و حافظه همراه بوده و چه بسا

موجب جنون می گردد، و از دست دادن این عضو حسّاس با از دست دادن درک و شعور مطلق همراه است!

مرکز پی ها و سلسله اعصاب مغز است که مانند سایر اعضای اصلی بدن در محلّ محفوظی، در وسط قلعه محکم استخوان جمجمه، به شکل عجیبی قرار گرفته است. مغز وظیفه سنگین و بسیار ارزشمندی را در زندگی انسان به عهده دارد. این عضو کوچک و بسیار لطیف، فرمانده تمامی نیروهای بدن است و تمام دستگاه های بدن در روابط دو طرفه خود، به وسیله آن اداره می شوند. علاوه بر این مغز رابط بین بدن و محیط خارج و همچنین وسیله تفکّر و فعّالیّت های روحی انسان می باشد.

مغز برای ارتباط داشتن با جهان خارج، مأمورینی در اختیار دارد که وی را در این کار خطیر یاری می کنند. کارگاه های حواسّ پنجگانه (بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی و لامسه)- یا بیشتر- هر کدام با ساختمان شگفت انگیزی که دارند با صمیمیّت تمام با مغز همکاری کرده و ارتباط انسان را با جهان خارج برقرار می نمایند. اینها در حقیقت، شبکه آگاهی و سازمان اطّلاعات مغز هستند که به وسایل گوناگونی مجهّز می باشند و هر کدام در حوزه مأموریّت خود با مهارت زیاد مشغول جمع آوری اخبار و گزارش آن به مرکز فرماندهی هستند.

به عنوان مثال چشم، منظره و اشیای خارج را به خوبی دریافت کرده، به وسیله دستگاه مجهّز مخصوصی شبیه به دستگاه عکاسی از آنها عکس برداری نموده و تصویر آنها را خیلی سریع به مغز انتقال می دهد. گوش هم صداهای گوناگون را با دستگاه مخصوص خود گرفته، به مغز گزارش

می کند. همچنین سایر حواس که ساختمان و طرز کار هر کدام به نوبه خود شرح مفصّلی دارد.

عکس

مغز انسان تقریباً 2 درصد کل وزن بدن انسان را تشکیل می دهد. حجم مغز انسان به طور متوسّط 1500 سانتیمتر مکعّب و وزن متوسّط آن نیز در حدود 1500 گرم می باشد، البته وزن مغز انسان از 250 تا 1600 گرم متغیّر است. (میانگین وزن مغز مرد حدود 1323 تا 1350 گرم و وزن مغز زن حدود 1210 تا 1250 گرم⁽¹⁾).

البتّه در زنان و بعضی از افراد، کوچک تر و سبک تر و در برخی دیگر،

بزرگ تر و سنگین تر از این میزان متوسّط دیده می شود، ولی با این کوچکی، 20 تا 25% گلوگز و اکسیژن بدن را برای تأمین انرژی مورد نیاز خود مصرف می کند، و در 24 ساعت حدود 2000 تا 2200 لیتر خون از سلول های مغزی ما عبور می کند.

انسان در مقایسه با مغز بسیاری پستانداران دیگر، مغز بزرگتری دارد. اما مغز انسان از مغز نهنگ، دلفین، فیل کوچکتر است. البته جثه این حیوانات هم از انسان بزرگتر است. در واقع در مقیاس نسبی (یعنی نسبت مغز به بدن) مغز انسان از همه حیوانات بزرگتر و پیشرفته تر است.

عکس

امنیت مغز

دستگاه عصبی مخصوصاً مغز در برابر حملات ویروسی (حملات درونی) و ضربات (حملات بیرونی) بسیار آسیب پذیر می باشد. پس خالقِ بشر که مغز انسان را از ماده آسیب پذیر و منعطفی ساخته است، برای حفاظت آن از آسیب های درونی و برونی هم باید تدبیری کرده باشد.

اما درباره آسیب پذیری مغز در مقابل ویروس ها و باکتری ها باید گفت: ویروس ها توسط دستگاه ایمنی بدن پیدا شده، و به بیرون فرستاده می شوند و یا تجزیه و نابود می شوند. همچنین در سرتاسر رگ های خونی مغز، جداری وجود دارد که مانع ورود ویروس و باکتری و سائر مواد شیمیائی به مغز می شود که اصطلاحاً «سد خونی - مغزی⁽¹⁾» گفته می شود. این سد غشایی است در مغز مهره داران، که از ورود اغلب مواد شیمیایی به داخل مغز جلوگیری می کند. در واقع سلول های سازنده دیواره درونی مویرگ ها در بیشتر قسمت های بدن دیده می شوند، اما این سلول ها به گونه ای از هم فاصله دارند که مولکول های درشت می توانند از لابه لایآنها عبور کنند. اما این سلول ها در دیواره مویرگ های مغزی چنان به هم فشرده اند که اکثر مولکول ها نمی تواند از میان آنها بگذرد. البته «مولکول های کوچک ناقطبی» مثل اکسیژن، دی اکسید کربن، و «مولکول های قابل حل در چربی دیواره مویرگ ها» می توانند به صورت غیرفعال (بدون صرف انرژی) از این سد محکم عبور کنند. همچنین «گلوگز» (سوخت اصلی مغز) و

«آمینواسیدها» (واحدهای سازنده پروتئین) و برخی هورمون ها و ویتامین ها از طریق انتقال فعال (با صرف انرژی) وارد مغز می شوند.⁽¹⁾

عکس

توضیح تصویر: سد خونی - مغزی. بیشتر مولکول های بزرگ و مولکول هایی که از نظر الکتریکی قطبی هستند نمی توانند از راه خون وارد مغز شوند. تعداد اندکی از مولکول ها ناقطبی مثل 2O و 2CO و همچنین مولکول های حلال در چربی به مغز راه پیدا می کنند. گلوگز و اسید آمینه ها از طریق انتقال فعال از میان غشا به درون مغز پمپ می شوند.

چگونه خالق بشر به تک تک اعضاء نظر دارد، از آنجا که مغز باید جسمی لطیف و انعطاف پذیر باشد، پس در مقابل دشمنان ریز درونی بسیار آسیب پذیرتر خواهد بود، از این رو خدا مغز را علاوه بر ایمنی های عمومی بدن ایمنی خاصی و سدّی محکم داده است. البته چون مغز هم

مثل سائر اعضا نیازمند غذاست پس خدا منفذهای ریزی در این نوع سد قرار داده که آب و غذا بتواند وارد آن شود.

اما آسیب پذیری مغز نسبت به صدمات وارده از خارج، با سدی دیگر از جنس استخوان جبران شده است. چون مغز انسان عضوی ظریف است، با استخوان های محکم چند قطعه ای احاطه شده است. امام صادق (علیه السلام) در مورد علت چند تکه بودن استخوان سر به طبیب هندی می فرماید:

«کَانَ فِی الرَّأْسِ شُئُونٌ لِأَنَّ الْمُجَوَّفَ إِذَا کَانَ بِلَا فَصْلٍ أُسْرِعَ إِلَیْهِ الصُّدَاعُ فَإِذَا جُعِلَ ذَا فُصُولٍ کَانَ الصُّدَاعُ مِنْهُ أَبْعَدَ، وَ جُعِلَ الشَّعْرُ مِنْ فَوْقِهِ لِتُوصَلَ بِوَصْلِهِ الْأَدْهَانُ إِلَی الدِّمَاغِ وَ یَخْرُجَ بِأَطْرَافِهِ الْبُخَاُر مِنْهُ وَ یُرَدَّ الْحَرُّ وَ الْبَرْدُ الْوَارِدَیْنِ عَلَیْه.»⁽¹⁾«استخوان سر چند قطعه است برای اینکه جمجمه میان تهی است، و اگر چند قطعه نبود زودتر درد می کرد، و اینکه میان استخوان ها فاصله است درد از آن دور می شود، و موی در بالای آن قرار گرفته تا بوسیله آن به مغز روغن برسد».

باز امام صادق (علیه السلام) خطاب به مفضل می فرماید:

«لَوْ رَأَیْتَ الدِّمَاغَ إِذَا کُشِفَ عَنْهُ لَرَأَیْتَهُ قَدْ لُفَّ بِحُجُبٍ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ لِتَصُونَهُ مِنَ الْأَعْرَاضِ وَ تُمْسِکَهُ فَلَا یَضْطَرِبَ، وَ لَرَأَیْتَ عَلَیْهِ الْجُمْجُمَةَ بِمَنْزِلَةِ الْبَیْضَةِ کَیْمَا

یَفُتَّهُ هَدُّ الصَّدْمَةِ وَ الصَّکَّةِ الَّتِی رُبَّمَا وَقَعَتْ فِی الرَّأْسِ، ثُمَّ قَدْ جُلِّلَتِ الْجُمْجُمَةُ بِالشَّعْرِ حَتَّی صَارَ بِمَنْزِلَةِ الْفَرْوِ لِلرَّأْسِ تَسْتُرُهُ مِنْ شِدَّةِ الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ، فَمَنْ حَصَّنَ الدِّمَاغَ هَذَا التَّحْصِینَ إِلَّا الَّذِی خَلَقَهُ وَ جَعَلَهُ یَنْبُوعَ الْحِسِّ وَ الْمُسْتَحِقَّ لِلْحِیطَةِ وَ الصِّیَانَةِ لِعُلُوِّ مَنْزِلَتِهِ مِنَ الْبَدَنِ وَ ارْتِفَاعِ دَرَجَتِهِ وَ خَطَرِ مَرْتَبَتِه.»⁽¹⁾

«اگر موانع کنار می رفت و مغز را می دیدی در می یافتی که به حایل ها و لایه های مختلف پوشیده شده تا ثابت ماند و از حوادث آسیبی نبیند. جمجمه⁽²⁾نیز کلاه خودی است که مغز را از آسیب پذیری در برابر ضربه ها و صدمات نگاه می دارد. نیز سر انسان با انبوهی از مو پوشیده شده تا پوستینی برای سر باشد، و آن را از گرما و سرمای شدید حفظ کند. به راستی جز کسی که مغز را آفریده است و منشأ فرماندهی احساس قرارش داده و به خاطر بلند مرتبه بودنش در بدن و حساس و خطیر بودن موقعیت آن، آن را سزاوار حفظ و نگهداری نموده، چه کسی آن را اینگونه در دژی مستحکم قرار داده است؟»

عکس

توضیح تصویر: جمجمه سر که چند قطعه بوده و برای هر بخش اسم مخصوص نهاده شده است.

امام صادق (علیه السلام) در مورد حکمت جمجمه و استخوان های محافظ مغز به مفضل می فرماید:

«فَکِّرْ یَا مُفَضَّلُ لِمَ صَارَتِ [صَارَ] الْمُخُّ الرَّقِیقُ مُحَصَّناً فِی أَنَابِیبِ الْعِظَامِ هَلْ ذَلِکَ إِلَّا لِیَحْفَظَهُ وَ یَصُونَه.»⁽¹⁾

«مفضل بیندیش چرا مغز رقیق و ظریف در درون استخوان هایلوله ای شکل قرار گرفته است؟ آیا این جز برای حفظ و نگهداری آن است؟»

پس آسیب ها و حملات مغز یا از بیرون است و به وسیله جمجمه دفع

می شود و یا حملات توسط میکروب ها و ذرات مولکولی و از درون است که به وسیله سد خونی دفع می شود.

مرحوم نراقی در حکمت مغز چنین می فرماید:

«و ساعتی تأمل کن در سر و عجایب خلقت آن، و ببین که آن را از استخوان های مختلف الشکل مرکب نموده - مانند کره - که باطن آن را مجمع حواس کرده، و کاسه سر را از شِش استخوان آفریده، دو استخوان از آن ها به جای سقف و چهار تای دیگر به منزله دیوار است، و همه آن ها را به یکدیگر وصل کرد، و در محل وصل آن ها که "شئون" نامند، درزهای بسیار قرار داد تا بخاراتی که در دِماغ بهم می رسد از آن ها بیرون رود، و در باطن سر مکث نکند تا موجب حصول امراض گردد، و چهار استخوان دیوار را چون صدمات بیشتر بر آن ها وارد می شود صلب تر⁽¹⁾ازاستخوان های سقف آفریده، و از این چهار تا یکی را که در پشت سر واقع است محکم تر از دیگران کرد. زیرا که چون از پیش نظر غایب است دیده را محافظت آن ممکن نیست، پس باید استحکام آن بیشتر باشد تا از آفات محفوظ باشد، و در آنجا دماغ را خلق کرد چرب و نرم، تا رگهائی که از آن می روید نرم باشد و نشکند و صور محسوسات در آنجا نقش شود، و مزاج آن را تر و سرد گردانید، تا به سبب حرارتی که از حرکات

فکریه حاصل می شود نسوزد، و دو پرده بر روی آن کشید: یکی نرم و نازک، که ملاصق⁽¹⁾دماغ است، و دیگری صلب و غلیظ که به کاسه سر متصل است و در آن سوراخهای بسیار است که فضلات دماغیه از آن ها بیرون می ریزد، و از برای آن شعبه های بسیار باریک است از درزهای کاسه سر بالا رفته و به آن ها پرده و کاسه به یکدیگر ملصق شده اند، و اصل دماغ را منقسم به دو قسم نمود: یکی نرم تر از دیگری، و در میان آن ها پرده نازکی آفرید که نرم از صلب متأذی نگردد، و در تحت دماغ ما بین پرده غلیظ واستخوان، صفحه فرش گردانید مشبک، که متکوّن⁽²⁾است از شرائینی که از دل و جگر به سمت دماغ صعود کرده اند، و در آن صفحه خون و روحی که به جهت غذاهای دِماغ از دل و جگر بالا می آیند نضج می یابد و برودتی هم می رساند و مناسب مزاج دماغ می گردد و به تدریج غذای آن می شود، و اگر چنین نبودی خون جگر و روح دل به جهت کثرت حرارتی که دارند صلاحیّت غذای دماغ را نداشتندی و چون منشا حس وحرکت و مبدا آن دماغ است، و سایر اعضاء را به خودی خود حسی نیست پس خدای تعالی از ماده دماغ رگ های بسیار آفرید و از آن رویانید و به سایر اعضاء متصل کرد تا به واسطه آنها اثر حس و حرکت از دماغ به سایر اعضاء برسد،

و اگر همه این رگها از اصل دماغ جدا گشتی سر سنگین شدی، بلکه از اندازه بزرگتر شدی از این جهت از ماده دماغ رگی سفید که آن را "نخاع" گویند شبیه دماغ آفرید، و آن را از سوراخی که در زیر کاسه سر خلق کرد بیرون کرده، و داخل استخوان گردن نموده تا صُلب گشتند، و بسیاری ازرگ ها که به آنها احتیاج بود از آنها جدا کرده و بهسایر اعضاء فرستاد، پس دماغ به منزله چشمه، و نخاع به جای نهر بزرگی است که از آن جاری و سایر رگ ها چون نهرهای کوچک است.»⁽¹⁾

امواج مغزی

مغز چهار نوع جریان و فعالیت الکتریکی دارد که اصطلاحاً «امواج مغزی» یا «فراکانس» نام دارند و به حسب ریتمشان «آلفا»، «بتا»، «تتا»، «دلتا» نامیده می شوند.

از بین این چهار موج مؤثرترین موج برای یادگیری و یادآوری موج «آلفا» می باشد که ما در وضعیت آلفا آرام و راحت هستیم. دانستن این نکته مهم است که این 4 موج در همه زمان ها درجاتی از فعالیت را درمغز دارا هستند، اما شدت و فرکانس فعالیت امواج سبب تفاوت کارکردهای ذهنی افراد مختلف می شود. برای مثال، افرادی که از مشکلات یادگیری رنج می برند فرکانس موج «بتا» پایین تری نسبت به افراد عادی دارند. بنابراین