مشخصات کتاب

سرشناسه : همتیان، علی اصغر

عنوان قراردادی : دعای ندبه .شرح

عنوان و نام پدیدآور : شرح فراق: شرحی نو بر دعای ندبه/ علی اصغر همتیان ؛ با مقدمه محمدجعفر امامی.

مشخصات نشر : تهران: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود: مرکزتخصصی مهدویت، ۱۳۸۷.

مشخصات ظاهری : ۲۸۰ص.

شابک : ۲۵۰۰۰ ریال 978-964-7428-52-1 :

وضعیت فهرست نویسی : برون سپاری

یادداشت : پشت جلد لاتینی شده: .A.A. Hemmatiyan.Sharh-e fragh a commentary on nodbeh prayer

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : دعای ندبه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده : امامی، محمدجعفر، ۱۳۲۲ - ۱۳۸۷.، مقدمه نویس

رده بندی کنگره : BP۲۶۹/۷۰۲/ھ۸ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۷۷۴

شماره کتابشناسی ملی : ۲۰۱۶۲۰۵

اشاره

شرح فراق شرحی نو بر دعای ندبه

با مقدّمه مرحوم حجت الاسلام و المسلمین

حاج شیخ محمّد جعفر امامی «ره»

علی اصغر همتیان

شرح فراق

مؤلف/ علی اصغر همتیان

ناشر/ بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف

نوبت چاپ/ اول، پاییز 87

تیراژ/ دو هزار نسخه

صفحه آرا: عباس فریدی

قیمت/ 2500 تومان

مراکز پخش:

قم: مرکز تخصصی مهدویّت/خیابان شهداء (صفائیه)/ کوچه آمار(22)/ بن بست شهید علیان

ص.پ119-37135 - تلفن: 7737160 - فاکس: 7737801

تهران: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف - تلفن: 88959049 - فاکس: 88981389 -ص.پ355-15655

WWW.IMAMMAHDI-S.COM

info@imammahdi-s.com

فهرست مطالب

مکتب زنده! 10

پیشگفتار. 14

بررسی سند دعای ندبه. 16

ناقلین دعای ندبه و منابع آن.. 16

کدام امام معصوم علیه السلام؟. 17

بخش اول:  فلسفه بعثت پیامبران علیهم السلام. 19

سپاس و ستایش مخصوص خداست.... 21

شرایط پذیرفته شده! 29

2 - مقرّب ساختن آنها 35

انبیا بزرگ، در آیینة دعا 40

نکته ها 49

بخش دوم:  پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم  جایگاه و رسالت ایشان.. 51

آخرین پیامبر الهی.. 52

معراج پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  و سفینه فضایی.. 59

معراج پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم.. 64

موانع این سفر. 65

ویژگی های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم.. 67

جایگاه راستین خاندان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم.. 70

یادآوری دو نکته. 74

عصمت و طهارت اهل بیت علیهم السلام. 76

آیة تطهیر درباره چه کسانی است؟. 79

آیة تطهیر، برهان روشن عصمت.... 82

ارادة تکوینی یا تشریعی؟. 83

بخش سوم:  امیر مؤمنان علیه السلام جانشین پیامبر  و…... 87

امیر مؤمنان، جانشین پیامبر. 89

علم و حکمت امیرمؤمنان.. 97

ساقی کوثر. 100

علی، معیار شناختن مؤمنان.. 103

شجاعتها و دلاوری ها 112

نبرد با ناکثین.. 120

نبرد با قاسطین.. 121

نبرد با مارقین.. 121

بخش چهارم:  امت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم.. 125

سفارش های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  و عملکرد امت.... 126

قلم قضای الهی.. 132

بخش پنجم:  معرفی اهل بیت علیهم السلام. 137

بر چه کسی باید گریست؟. 139

الف) صالح... 142

ب) صادق.. 143

ج) السَبیل.. 143

د) الْخِیَرَة. 144

خورشیدهای تابان.. 144

بخش ششم:  در جستجوی امام عصر علیه السلام  و برنامه های ایشان هنگام ظهور  147

بقیة الله کجاست؟. 149

درهم کوبنده بناهای شرک و نفاق.. 155

برنامه های امام زمان علیه السلام پس از ظهور. 160

الف: برنامه های تخریبی و براندازی... 161

ب: برنامه های سازندگی.. 162

پرچمدار هدایت.... 165

نکته ها 171

صدرنشین خلایق.. 175

بخش هفتم:  حسب و نسب امام عصر علیه السلام. 185

کجاست فرزند رهبران هدایت؟. 187

ای فرزند نشانه های به یادگار مانده! 197

ای زادة صراط مستقیم.. 202

ای فرزند آیه ها و نشانه ها 206

ای زادة کسی که به معراج رفته. 210

یک نکته ادبی.. 214

بخش هشتم:  درد دلی عاشقانه. 215

کاش می دانستم کجایی! 216

نکته ها 220

دلیل اول: 220

دلیل دوم: 220

دلیل سوم: 221

دلیل چهارم: 221

پاسخ: 223

چرا بلا شما را احاطه کند؟، امّا من... 229

سوختن در غم هجران تا کی؟. 235

فراخوانی مشتاقان امام زمان علیه السلام. 240

سوز عطش و چشمة آب! 245

پیشوای همه جهانیان! 250

ای برطرف کنندة اندوه ها و مصیبت ها! 254

بندگان مشتاق! 260

درود و صلوات بر پیامبر و اهلبیت ایشان علیهم السلام. 265

درخواست پیوندی استوار. 272

دست ما را بگیر. 275

کَرَمت را از ما برمگردان! 278

سخن ناشر

بسم الله الرحمن الرحیم

امام دوازدهم حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در میان امامان شیعه از ویژگی ها و امتیازهای خاصی برخوردار است. او تنها کسی است که همه جهان را از عدل و داد، سرشار خواهد ساخت؛ همان گونه که از ظلم و بیداد پر شده است.

«مهدویت» در اندیشه اسلام و ادیان آسمانی، اندیشه ای فراگیر و پیشینه دار و نقطه اوج و کمال تاریخ بشری است. آموزه مهدویّت، برنامه ای جامع و کامل برای تشکیل جامعه ای مطلوب و تفسیری راهبردی از حوزه های مختلف زندگی انسان است. این آموزه، تصویر و طراحی کامل و فراگیر جامعه برتر دینی و بیان راه کارها و برنامه های دستیابی به «حیات متعالی» است و می تواند در همه شؤون زندگی معاصر، تأثیرگذار و راهگشا باشد. از طرف دیگر توجه جهان به این موضوع مهم در عصر حاضر و مطرح شدن اندیشه های موازی و انحرافی در این زمینه، از سوی قدرت های جهانی و اندیشمندان بشری و برداشت های غیر کارشناسانه از آن، ضرورت پاسداری از این اندیشه بنیادین اسلام را چند برابر کرده است.

در این راستا بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف و مرکز آموزشی تخصصی مهدویت، به منظور ترویج و معرفی بیشتر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و شناساندن فرهنگ مهدویت و آشنا ساختن جامعه ـ مخصوصاً نسل نو ـ با نقش آن امام عزیز در عصر غیبت و حکومت واحد جهانی و تحکیم پایه های امامت و ولایت، تأسیس شده و اهداف مختلفی را پیگیری کرده است.

یکی از برنامه های مهم این بنیاد، تألیف و نشر کتاب و نشریه و تدوین آثار فرهنگی، علمی و ادبی درباره شخصیت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است که تا کنون بیش از ده هاعنوان کتاب، تدوین و چاپ کرده است.

اکنون نیز کتاب شرح فراق شرحی نو بر دعای ندبه که در واقع دائرة المعارف اعتقادات شیعی است، در اختیار دوستداران و عاشقان آن امام عارفان و ذخیره پیامبران قرار می گیرد، باشد که قبول اهل نظر افتد.

در پایان ضمن تشکر از زحمات مؤلف محترم، امیدواریم خوانندگان گرامی با ارائه دیدگاه ها و انتقادهای خود، ما را در پربارتر شدن این گونه آثار، یاری نمایند.

قم ـ مرکز تخصصی مهدویت

مجتبی کلباسی

مقدمه استاد محمد جعفر امامی

مکتب زنده!

از میان سوره های قرآن، روایات، دعاها، زیارات و خطبه های رسیده از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و پیشوایان معصوم علیهم السلام، برخی به طور ویژه، سفارش به حفظ و یا تدبر شده اند.

به عنوان نمونه از میان سوره های قرآن، فاتحة الکتاب، توحید، یس و...، از میان آیات آیة الکرسی و... از میان احادیث حدیث غدیر و...، از میان دعاها دعای عرفة امام حسین علیه السلام، کمیل، جوشن و...، از میان زیارات زیارت امین الله و جامعه کبیره و...، از میان خطبه ها خطبة شقشقیه، خطبة حضرت زهراء علیها السلام، خطبه های امام حسین در کربلا، خطبة حضرت زینب علیها السلام در کوفه و خطبة امام سجاد علیه السلام در شام و در مجلس یزید.

دقت در تمام اینها واگوکنندة یک مطلب است و آن تضمین محتوای اصیل دین، خط سیر اعتقادات، احکام و اخلاق در آنهاست؛ تا هر مسلمان و شیعه در هر روز و یا هفته، در هر ماه و یا سال آنها را مرور کند و سیر فکری و عملی خویش را با مفاهیم آنها تنظیم نماید.

از جمله دعاهای مورد سفارش «دعای ندبه» است که سفارش شده در اعیاد و در روزهای جمعه خوانده شود. این دعا خط سیر انتخاب حرکت هدایت کنندگان و راهبران الهی را از آغاز خلقت به طور فشرده برمی

شمارد تا خواننده واقف گردد که این مسیر به وسیله چه کسانی و چگونه ادامه یافته و به کجا خواهد انجامید؟

از میان هادیان و راهبران یکصد و بیست و چهار هزارنفر (طبق نقل معروف)، چند نفر از زبدگان را معرفی و تصریح نموده که با آنان شرط شده، در لذت و ذخائر این جهان زاهد باشند و آنها نیز پذیرفته اند؛ لذا به آنها آن مقام را عطا فرموده است. نخست آدم علیه السلام سرسلسله این نسل بشر را نام برده که او را در بهشت سکونت بخشیده، پس از او نوح علیه السلام که در حقیقت در دوران دوم تحول مهم در نسل بشر بوده است، آنگاه به ابراهیم خلیل علیه السلام درهم شکننده بتها و برهم زننده آیین شرک و جهت دهندة انسانها به سمت توحید، با یک انقلاب سخت و تحمل رنجهای فراوان اشاره شده، بعد به موسای کلیم علیه السلام برهم زنندة نظام استبدادی فرعونیت در سرزمین مصر و سامان دادن بنی اسرائیل برای تشکیل یک جمع مذهبی حاکم در زمین، سپس مسیح علیه السلام برای درهم ریختن نظام تفکر سودجوئی و گردآوری ثروت و بازگرداندن مردم به توحید، زهد و آخرت گرائی.

و هدف از انتخاب همه اینها را در یک جمع بندی اقامه دین، اتمام حجّت، برقراری حق، عدم انحراف کامل آن و عدم غلبه تام باطل بر حقّ، إِقَامَةً لِدِینِکَ وَ حُجَّةً عَلَی عِبَادِکَ وَلِئَلَّا یَزُولَ الْحَقُّ عَنْ مَقَرِّهِ وَ یَغْلِبَ الْبَاطِلُ عَلَی أَهْلِهِ⁽¹⁾و سرانجام محمّد صلی الله علیه و آله و سلم خاتم انبیاء را با ویژگی هائی از قبیل افضل انبیاء، مقدم بر همه آنان، مبعوث به ثقلین، عروج به آسمانها، سیر در مشارق و مغارب زمین، علم به ما کان و ما یکون، نصرت با رعب، وعده غلبه دینش بر تمام مکتبها و در دوران آیین خاتم پس از

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، علی علیه السلام به عنوان جانشین او با اشاره به ادله انتخاب این جانشنی و اشاره به مجاهدت ها و تلاش های وی در تثبیت آئین اسلام و بازگرداندن مقررات آئین رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پس از تحریف های دوران خلفاء، اعلام شده است.

از آن پس به عکس العملهای نادرست امت اسلام نسبت به توصیه ها و سفارش های رسول اسلام صلی الله علیه و آله و سلم پرداخته؛ سپس ائمه و پیشوایان علیها السلام پس از امیر مؤمنان علیه السلام را برخی با نام و بعضی با توصیف معرفی کرده است: أیْنَ الْحَسَنُ أیْنَ الْحُسَیْنُ أیْنَ أَبْنَاءُ الْحُسَیْنِ صَالِحٌ بَعْدَ صَالِح... و در نهایت به معرفی گسترده تر آخرین حجت الهی به عنوان بقیّة الله پرداخته تا روشن سازد سرنوشت این امت در پایان این دوران از زمان، چه خواهد شد.

در بخشی از این معرفی، به برنامه های عملی این آخرین هادی که تخریب و درهم شکستن پایگاه های رژیم ها و مؤسسات است، اشاره می کند.

در بخشی دیگر به احیاء سازندگی های این دوران، از قبیل تجدید فرائض، اعاده شریعت و مقرّرات الهی به جامعه، احیاء کتاب، عزت بخشی به اولیاء خدا و در یک کلمه جَامِعُ الْکَلِمَةِ عَلَی التَّقْوَی یعنی تنظیم برنامه فکری و عملی مردم بر اساس تقوا و بس، اشاره دارد.

و در بخش سوم به معرفی القاب معنوی آن حضرت، حسب و نسب ایشان می پردازد، از قبیل: باب وسیله ارتباط با اولیاء الهی، فرمانده پیروز، برافرازندة پرچم عدالت، مصلح جوامع، طالب خون انبیاء و شهدا، فرزند مصطفی، فرزند علی مرتضی، فرزند فاطمه و فرزند خدیجه.

پس از آن شکایت از عدم امکان حضور و پی نبردن به جایگاه او و عدم امکان ارتباط را سر می دهد، سپس درخواست بقاء و دوام عمر تا زمان

ظهور آن حضرت و کمک در پیشبرد برنامه های وی و بالاخره توفیق ارتباط کامل با او را.

و در پایان درخواست رحمت، برکت، قبولی اعمال به خاطر او را از پروردگار مسألت داشته است.

چنانکه اشاره شده این دعا، دعایی است ویژه با محتوای خاص که در هر هفته و اعیاد، بخشی از امور فکری بشر را سامان می دهد، تا انسانها در یک افق روشن آینده زندگی خود را ببینند و بتوانند موضع درستی را برای خود انتخاب کنند.

کتاب حاضر شرحی است فشرده بر این دعای پرمحتوا که توسط برادر گرامی و پرتلاش حجة الاسلام جناب آقای علی اصغر همتیان تهیه شده که توضیح بیشتر را در مقدمه خودشان می خوانید.

این نوشته در جلساتی که بنده نیز حضور داشتم، قرائت گردیده و نکته های لازم به تذکر را یادآور شده ام و پس از پایان یک بار از اول تا آخر آن را خواندم؛ کتابی مفید به نظرم رسید، امید است برای دیگران نیز مفید فایده باشد و زمینه ای برای شرحهای گسترده تر، دقیق تر و پرمحتواتر، و ذخیره ای گردد برای پدیدآورنده آن در روز واپسین، یومٌ لاینفع مالٌ ولا بنون.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

محمّد جعفر امامی

3/10/86

پیشگفتار

کتابی پیش روی شما شرحی نو بر دعای شریف «ندبه» است که برای تدوین سیر زیر را از سرگذرانده است.

در ابتدای کار تمامی فرازهای دعای ندبه برای تجزیه و تحلیل بین اینجانب و جناب آقایان: حجة الاسلام «علی یار اسماعیلی»؛ و فاضل ارجمند «سلمان روحی» تقسیم گردید و به صورت جداگانه روی فرازها مطالعه و بررسی صورت می گرفت و در جلسات هفتگی - که بیش از دو سال به طول انجامید - در محضر استاد گرانقدر مرحوم حجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمّد جعفر امامی«ره» از نویسندگان محترم تفسیر نمونه، نتیجة مطالعات بازخوانی شده و ضمن بحث و گفت گو، نکته ها و تذکرات ایشان مطرح و ثبت می گردید. حاصل جلسات توسط اینجانب بازنویسی می شد زیرا سعی بر این بود که مطالب با متد و سبک یک نواختی تدوین گردد. مطالب پس از بازنویسی، مورد مطالعه استاد ارجمند قرار می گرفت و ایشان مطالب اصلاحی را مطرح می کردند که همة آنها در کار اعمال می گردید. پس از اتمام کار بار دیگر از ایشان تقاضا کردیم نتیجه کار را ملاحظه فرمایند که با بزرگواری پذیرفته و پس از ملاحظه نکاتی را یادآوری نمودند و آنچه اکنون به طبع رسیده است نتیجة اعمال نظرات نهایی ایشان است.

در این اثر پس از بحث مختصر پیرامون سند دعای ندبه، متن دعا در 8 بخش - که هر بخش حاوی چند فراز می باشد ـ آمده است که پس از ترجمه و شرح مختصر نکته های هر فراز از دعا مورد بررسی قرار گرفته است.

این کتاب زمانی به چاپ می رسد که استاد ارجمند حجت الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمدجعفر امامی دار فانی را واع گفته و به ملکوت اعلی پیوسته⁽¹⁾و ما از فیض حضور ایشان محروم شده ایم، آن مرحوم هم پیشنهاد نوشتن این شرح را مطرح و هم در طول تدوین آن ضمن اختصاص وقت لازم از رهنمودهای شان بهره مند می شدیم. خداوند او را با انبیا و اولیای خود به ویژه مولایش امام رئوف امام رضا علیه السلام محشور بگرداند.

همچنین از دوستان گرامی جناب حجة الإسلام آقای «علی یار اسماعیلی» و آقای «سلمان روحی» و سایر دوستانی که در مراحل مختلف تدوین این اثر، حقیر را یاری کردند، تشکر می نمایم.

در پایان خداوند متعال را به خاطر همة نعمتهایش می ستایم و آرزو می کنم به ویژه نعمت حضور در بین سربازان حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف، را از من دریغ نفرماید و دوام این توفیق را برای خود و عاقبت به خیری را برای پدر و مادرم از درگاه خداوند متعال در خواست می نمایم.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

علی اصغر همتیان

حوزه علمیه قم

20/8/87

بررسی سند دعای ندبه

ناقلین دعای ندبه و منابع آن

در منابع فوق، مصنّفین محترم، دعا را از کتاب «محمّد بن علی بن ابی قرة» اخذ کرده و او نیز آن را از کتاب دعای «ابی جعفر محمّد بن حسین بن سفیان بزوفری» نقل نموده است.

«نجاشی»، رجال شناس معروف، از شیخ و استاد خویش، «محمّد بن علی بن ابی قرة»، به عنوان «ثقة» یاد می کند⁽³⁾و «علاّمه حلی» نیز، «ابن ابی قرة» را ثقه می داند.

«ابو جعفر محمد بن حسین بن سفیان بَزَوْفَری» که از مشایخ «شیخ مفید» و در نیمه دوم قرن چهارم زندگی می کرده، فردی صاحب جلالت است؛ زیرا علاوه بر نقل حدیث مکرر شیخ مفید از وی. ابن ایوب قمی صاحب «کفایة الاثر» نیز احادیثی را از او روایت کرده است. بنابراین به دلیل مشیخه بودن وی نسبت به شیخ مفید و ابن ایوب قمی، باید او را واجد وثاقت عام و به لحاظ شهادت «ابن مشهدی»، مبنی بر التزامش در نقل مزارات به نقل از ثقات، باید او را موثق به توثیق خاص دانست.

کدام امام معصوم علیه السلام؟

آخرین حلقه ناقل دعای ندبه «ابی جعفر محمّد ابن حسین ابن سفیان بزوفری» به صراحت بیان می دارد که این دعا از بقیة الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف است برخی از بزرگان از این تعبیر استفاده کرده آند که؛ این دعا از ناحیة مقدسه و از جانب حضرت بقیة الله عجل الله تعالی فرجه الشریف ارواحنا فداه صادر شده است.

امّا بیان «علاّمه مجلسی» در کتاب «زاد المعاد» روشن می سازد این دعا از امام صادق علیه السلام صادر شده است.⁽¹⁾

با این حال به نظر می رسد:

اوّلا: نقل چندباره زیارات از امام صادق علیه السلام و از حضرت بقیة الله عجل الله تعالی فرجه الشریف مانعة الجمع نیست؛ زیرا احتمال دارد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف آن چیزی را بیان فرموده باشند که پیشتر توسط امام صادق علیه السلام انشاء گردیده است. بنابراین هر دو بیان می تواند درست و مطابق با واقع باشد.

ثانیاً: میان مروی عنه بودن امام صادق علیه السلام یا حضرت بقیة الله عجل الله تعالی فرجه الشریف تفاوتی وجود ندارد؛ زیرا در اینکه اصل صدور به معصوم علیه السلام ختم می شود وجه جمع دارند ولو در مروی عنه دو یا چند نفر باشند و همین مقدار برای تثبیت مأثوره بودن زیارت فوق، کافی است.

لازم به ذکر است این مطلب که دعای ندبه از منشأت علمای شیعه است، سخنی ناروا است، زیرا:

اوّلا: دانشمندان شیعه چنین عملی را انجام نمی دهند.

ثانیاً: سیرة علمای شیعه نسبت به دعاهای خود ساخته، اینگونه بوده که به انشایی بودن آن از ناحیه خود تصریح می کردند، چنان که مرحوم «شیخ صدوق» در «من لایحضره الفقیه» خود برای حضرت زهرا علیها السلام سه زیارت انشاء نموده و به انشایی بودن آن از سوی خویش نیز تصریح کرده است.⁽¹⁾

«سید بن طاووس» نیز دعایی را برای رؤیت ماه هلال در ذی قعده و شوّال و به هنگام غذا خوردن انشاء، و به صراحت آن را از خود معرفی می کند.⁽²⁾

ثالثاً: مضامین و مفاد دعای ندبه به اندازه ای بلند است؛ که نمی توان آن را از غیر معصوم علیه السلام دانست، به عبارت دیگر، یکی از راه های احراز حجّیت خبر، اطمینان به صدور آن از راه نوع بیان و وسعت معانی غیر معارض با سایر منابع دینی می باشد به طوری که متن حدیث مصحح سند محسوب می شود. و از نوع بیان این دعا و معانی آن می توان ماثوره بودن آن را احراز نمود.

بخش اول: فلسفه بعثت پیامبران علیهم السلام

اشاره

اشاره ای کوتاه به تاریخچه و مقامات آنان

«اَلحَمدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِین»

وَصَلَّی اللَّـهُ عَلی سَیِّدِنَا مُحَمّد نَبیِّه وآلِه وسَلَّمَ تَسلِیماً.

اَللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ عَلَی مَا جَری بهِ قضائک فی اَولیائک

الّذین اِستَخْلَصْتَهُم لِنَفْسِکَ ودِینِکَ إذْ اِخْتَرتَ لَهُمْ جَزیلَ ما عِنْدَکَ مِنَ النَّعِیمِ الْمُقِیمِ الَّذی لاَ زَوالَ لَهُ وَ لاَ إضْمِحْلالَ.

ترجمه

ستایش مخصوص خدایی است که مالک و پروردگار جهانیان است.

و خداوند بر سیّد و سرور ما محمّد، پیامبر او و خاندان پاکش درود فرستاده و بر او و خاندانش سلام داده سلامی مخصوص.!

بارالها! ستایش مخصوص توست نسبت به آنچه ]از بلا و نعمت، رنج و آسایش[ در مورد اولیاء و دوستانت مقدّر فرموده ای و بر آنها جریان یافته است.

بر آنان که وجودشان را برای خویش و برای ]تبلیغ[ دینت، خالص ساخته ای؛

زیرا برترین نعمتهای نزد خود را برایشان اختیار فرمودی، نعمتهای دائم که نه زوال و دگرگونی در آنها راه دارد و نه از بین رفتنی و فاسدشدنی است.

سپاس و ستایش مخصوص خداست

دعای پر فیض ندبه، همانند بسیاری از دعاهای دیگر، با حمد و ستایش خداوند متعال شروع شده و به دنبال آن درود و سلام بر پیامبر و آل او آمده است، امام علیه السلام در آغاز عرض می کند: «ستایش مخصوص خدایی است که مالک و پروردگار جهانیان است و خداوند بر سیّد و سرور ما محمّد پیامبر او و خاندان پاکش درود فرستاده و بر او و خاندانش سلام داده سلامی مخصوص.!» اَلحَمدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِین وصَلَّی اللَّـهُ عَلی سَیِّدِنَا مُحَمّد نَبیِّه وآلِه سَلَّمَ تَسلِیماً.

«حمد» در زبان عربی به معنی ستایش کردن در برابر کار یا صفت نیکی است که صاحب آن با اختیار خود چنین کاری را انجام داده و یا چنین صفتی را کسب کرده است. «الف» و «لام» الحمد یا برای جنس است یا برای استغراق، یعنی جنس حمد و یا همة اقسام آن مخصوص خداوندی است که پروردگار جهانیان است؛ حتی حمد و ستایش دیگران نیز به خداوند باز می گردد؛ زیرا آنچه موجب حمد شده از ناحیة خداست یا حمدی که از ناحیة دیگران صادر شود، حمد خداست.

توصیف «الله» در اینجا به «ربّ العالمین» در حقیقت ذکر دلیل بعد از مدّعاست، گویی کسی می پرسد: چرا همة حمدها مخصوص خداست؟ در پاسخ گفته می شود: چون مالک و پروردگار جهانیان است.

طبق حدیثی از امام علیه السلام پرسیدند: معنی صلوات خدا، صلوات فرشتگان و صلوات مؤمنان چیست؟ فرمود: صَلَاةُ اللَّهِ رَحْمَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ صَلَاةُ مَلَائِکَتِهِ تَزْکِیَةٌ مِنْهُمْ لَهُ وَ صَلَاةُ الْمُؤْمِنِینَ دُعَاءٌ مِنْهُمْ لَه؛ «صلوات خدا

رحمت است و صلوات فرشتگان تزکیه و تنزیه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است و صلوات مؤمنان طلب رحمت و دعا برای اوست.»⁽¹⁾

پس از حمد و ستایش خداوند به صورت کلی، امام علیه السلام بار دیگر خداوند را بخاطر نعمت مخصوصی ستایش کرده است و آن آفرینش و انتخاب افرادی ویژه و ممتاز برای هدایت بشریت است. این گونه عرض می کند: «بارالها ستایش مخصوص توست نسبت به آنچه (از بلا و نعمت، رنج و آسایش) در مورد اولیاء، و دوستدارانت مقدّر فرموده ای و بر آنها جریان یافته است.» اَللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ عَلَی مَا جَری بهِ قضائک فی اَولیائک.⁽²⁾

از اینکه امام علیه السلام پس از حمد و ستایش، به طور مستقیم به موضوع انتخاب افراد ویژه برای هدایت بشر پرداخته و همچنین - بخصوص - به این خاطر، خدا را ستایش نموده استفاده می شود موضوع رهبری و هدایت جامعه، لطفی بزرگ از جانب خداوند متعال است و از آغاز خلقت جزء برنامه بوده است.

در ادامه این فراز امام علیه السلام به معرفی و بیان ویژگی ها و مشخصات اولیاء خدا پرداخته و بیان می دارد: «بر آنان که وجودشان را برای خویش و برای (تبلیغ) دینت خالص ساخته ای.»؛ الّذین اِستَخْلَصْتَهُم لِنَفْسِکَ ودِینِکَ.

اینکه خداوند برای خود و دینش افرادی را خالص و آماده ساخته

باشد، و دیگران به این مقام راه نیافته اند ویژگی است و از این جمله می توان دریافت که اولیاء خدا همة وجود، هستی، جان و مال و آبرویشان را وقف خدا و دین او کرده اند و خداوند نیز آنها را برای خودش برگزیده است. دایره این انتخاب نیز، وسیع است یعنی کسانی که برخی از ویژگی های این منتخبین را داشته باشند، می توانند به همان اندازه از اولیاءالله باشند.

امام علیه السلام در بیان مقام و جایگاه آنان به اجر و پاداش آنها اشاره کرده و بزرگی پاداش، جایگاه عظیم و رسالت خطیرشان را چنین برمی شمرد: «زیرا برترین نعمتهای نزد خود را برایشان اختیار فرمودی»؛ إذْ اِخْتَرتَ لَهُمْ جَزیلَ ما عِنْدَکَ.

در ادامه ویژگی های پاداش خداوند را با چند وصف پی درپی چنین بیان می کند: «نعمتهای دائمی که نه زوال و دگرگونی در آنها راه دارد، و نه از بین رفتنی و فاسدشدنی است.» مِنَ النَّعِیمِ الْمُقِیمِ الَّذی لاَ زَوالَ لَهُ وَ لاَ إضْمِحْلالَ.

این عبارت نشان می دهد پاداش اولیاء خدا خصوصیاتی همچون: «ثابت و ماندنی»، «زوال ناپذیری» و «تبدیل نشدنی» را با خود دارند.

آری!، اگر نعمت جاودانه و همیشگی نباشد، تغییر و تبدیل در آن رخ می دهد. اگرچه آن نعمت مفید است؛ ولی به طور قطع ویژه نیست و از آنجا که اولیاء خدا، انتخاب شان ویژه است، پاداش عمل آنها نیز باید ویژه و ممتاز باشد؛ در غیر این صورت همه انسانها به نحوی از نعمتهای خدا بهره مند می شوند و این نعمت های زودگذر به

همه عطا می شود؛ امّا نعمت های ویژه که به افراد خاص وعده داده شده از کدام دسته اند؟

بی تردید نعمت های معنوی در جهان آخرت به هیچ وجه زوال ندارند، اما نعمت های مادی طبق تجربیات امروز بشر نیز باید بسیار خالص باشد تا بقاء و دوام یابند؛ آن جا که به نعمتهای بهشتی چنین اشاره شده است: که لا مقطوعة ولا ممنوعة».

همه این توصیف ها نشان می دهد پاداشی که مخصوص اولیاء خدا و محبّان اوست؛ بسیار بزرگ و با عظمت است.

نکته ها

نثر زیبای سعدی در ابتدای «گلستان سعدی» نمونه ای معروف و زبانزد در این زمینه است:

«منّت خدای را، عزّوجل، که طاعتش موجب قربت است

و به شکر اندرش مزید نعمت. هر نفسی که فرو می رود ممدّ حیات است و چون بر می آید مفرّح ذات. پس در هر نفس دو نعمت موجود است و بر هر نعمتی شکری واجب.

از دست و زبان که بر آید

 کز عهده شکرش به در آید؟».

بجاست بخشی از ابتدای جلد سوم «تاریخ جهانگشای جوینی» که در آن «عطاملک جوینی»⁽¹⁾با نثری شیوا به ستایش پروردگار عالم و رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم پرداخته را، به عنوان نمونه دیگری از آثار گذشتگان ذکر کنیم:

«سپاس و آفرین ایزد جهان آفرین راست. آنکه اختران رخشان، به پرتو روشنی و پاکی او تابنده اند و چرخ گردان به خواست او پاینده؛ آفریننده ای که پرستیدن اوست سزاوار؛ دهنده ای که خواستن جز از او نیست خوش گوار؛ هست کننده از نیستی؛ نیست کننده از هستی...

جهان را بلندی و پستی تویی

 ندانم چه ای؟ هر چه هستی تویی!

و درود بر پیمبر باز پسین، پیشرو پیمبران پیشین، گره گشای هر بندی؛ آموزنده هر پندی؛ گمراهان را راه نماینده؛ جهانیان را به نیک و بد آگاهاننده؛ به همه زبانی

نام او ستوده و گوش پندنیوشان آواز او شنوده و همچنین درود بر یاران گزیده و خویشان پسندیدة او باد تا باد و آب و آتش و خاک در آفرینش برکار است و گل بر شاخسار هم بستر خار».

امّا متأسفانه اخیراً عدّه ای این سنّت پسندیده، یعنی آغاز نگارش را با نام و ستایش خدا و درود بر پیامبر و خاندان او، فراموش کرده اند و نوشته های خود را بدون این امر مهم آغاز می کنند که امید است در یک حرکت فرهنگی جدّی در زمان استقرار حکومت جمهوری اسلامی در ایران، این سنّت پسندیده بار دیگر احیا شود.

2 ـ بر اساس ارزش و اهمیت نعمت های مختلف خداوند، میزان و ترتیب ستایش ها تنظیم شده اند لذا امام علیه السلام در این دعا ـ و ائمه دیگر علیهم السلام در سایر ادعیه و بیانات خود ـ ابتدا به ستایش خداوند، سپس سلام و صلوات بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  و خاندان او پرداخته و بعد مطالب مورد نظر خود را می آوردند.

تُقْبَلُ صَلَاةٌ إِلَّا بِطَهُور وَ بِالصَّلَاةِ عَلَیَّ از رسول خدا شنیدم که فرمود: نماز بدون طهارت و درود بر من، قبول نخواهد شد⁽¹⁾». در مذهب شافعی نیز صلوات بعد از تشهّد رکن مستقلّی از ارکان نمازبه حساب می آید.⁽²⁾

امام صادق علیه السلام می فرماید: «هرکس از خداوند متعال حاجتی داشته باشد باید اول بر پیامبر و آل او صلوات فرستد و بعد از آن دعا کرده و طلب حاجت نماید و با صلوات بر محمّد و آل او ]کلام[ را پایان بخشد. زیرا خداوند متعال کریم تر است که هر دو طرف را قبول کند و میان آن را واگذارد⁽³⁾».

بَعْدَ أَنْ شَرَطْتَ عَلَیْهِمُ الزُّهْدَ فِی دَرَجَاتِ هَذِهِ الدُّنْیَا الدَّنِیَّةِ وَ زُخْرُفِهَا وَ زِبْرِجِهَا.

فَشَرَطُوا لَکَ ذَلِکَ

وَ عَلِمْتَ مِنْهُمُ الْوَفَاءَ بِهِ فَقَبِلْتَهُمْ وَ قَرَّبْتَهُمْ

وَ قَدَّمْتَ لَهُمُ الذِّکْرَ الْعَلِیَّ وَ الثَّنَاءَ الْجَلِیَّ

وَ أَهْبَطْتَ عَلَیْهِمْ مَلَائِکَتَکَ

وَ کَرَّمْتَهُمْ بِوَحْیِکَ

وَ رَفَدْتَهُم بِعِلْمِکَ

وَ جَعَلْتَهُمُ الذَّرِیعَةَ إِلَیْکَ وَ الْوَسِیلَةَ إِلَی رِضْوَانِکَ

ترجمه

بعد از آنکه با آنها شرط کردی که نسبت به مراتب این دنیای دون و زینت و زیور آن زهد به خرج دهند؛

و آنها نیز این شرط را پذیرا گشتند.

و تو نیز چون می دانستی که به عهد و پیمان خود وفا می کنند، آنها را پذیرفتی و مقرّب شان ساختی.

و پیشاپیش نام نیکشان را بلند و ذکر خیر، تعریف و تمجیدشان را آشکار ساختی.

فرشتگانت را بر آنان فرو فرستادی؛

و با نزول وحی گرامی شان داشتی.

با اعطاء علم و دانش خود آنان را به بارگاه (قدست) راه دادی.

و آنها را وسیله ای برای رسیدن به مقام قربت (رضوان خویش) قرار دادی.

شرایط پذیرفته شده!

اشاره

در فراز پیش، به جایگاه ویژة اولیاء الهی اشاره شد، و در این فراز امام علیه السلام به این مطلب می پردازد که ویژگی ها و جایگاه خاصی که خداوند به اولیاء خود داده، بدون قید و شرط نبوده بلکه نخست پیمانی از آنها گرفته، آنگاه، آنها را اعطا کرده است؛ لذا عرض می کند: «بعد از آن که با آنها شرط کردی نسبت به مراتب این دنیای دون و زینت و زیور آن زهد به خرج دهند و آنها نیز این شرط را پذیرا گشتند.» بَعْدَ أَنْ شَرَطْتَ عَلَیْهِمُ الزُّهْدَ فِی دَرَجَاتِ هَذِهِ الدُّنْیَا الدَّنِیَّةِ وَ زُخْرُفِهَا⁽¹⁾وَ زِبْرِجِهَا⁽²⁾فَشَرَطُوا لَکَ ذَلِکَ.

این بیان نشان می دهد کسی که می خواهد به مقام قرب الهی برسد، باید خود را برای پذیرش شرایط آن آماده سازد؛ به زهد بپردازد و خود را از دلبستگی های دنیوی برهاند تا به جایگاه دریافت آن مقام برسد. خداوند، با اولیاء خود شرط کرده، نسبت به مراتب دنیا بی اعتنا باشند؛ چرا که اهل دنیا اگرچه ممکن است ظاهری آراسته و دلربا داشته باشند اما دارای باطنی مملوّ از آلودگی هستند؛ و انسان جویای قرب، باید خود را از این آلودگی ها برهاند.

حال باید درک صحیحی از مفهوم زهد داشته باشیم تا روشن شود انبیا چه شرطی را پذیرفته اند و کسانی که می خواهند راه انبیا را بپیمایند، چه راه و رسمی در پیش گیرند.

امام امیر مؤمنان علیه السلام می فرماید: «زهد بین دو کلمه از قرآن است، خدای سبحان فرموده: «لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَلاَ تَفْرَحُوا بِمَا آتاکُمْ، بر آنچه از دست داده اید، تأسف نخورید و از آنچه به شما می رسد شادمان نباشید. کسی که بر گذشته افسوس نخورد و نسبت به آنچه به دستش می رسد دلخوش نباشد، همة جوانب زهد را رعایت کرده است».⁽¹⁾

این حدیث می رساند: منظور از «زهد» نداشتن مال و مقام نیست بلکه دل نبستن و وابسته نبودن به دنیاست، آنگونه که از دست دادن و به دست آوردنش تفاوتی نکند. شخص امیر مؤمنان علیه السلام از بامداد تا شامگاه تلاش می کرد ولی نسبت به داشتن و نداشتن هیچ دلبستگی نداشت.

نکتة دیگری که در ذیل این جمله مطرح است این که، امام علیه السلام می فرماید نسبت به تمام درجات دنیا زاهد باشند. درجات جمع «درجه» است و چون بدون قید آمده، می رساند که منظور همة درجات دنیوی است لذا از این تعبیر چنین استفاده می شود:

آنکه می خواهد به مقام ویژة قرب الهی برسد، باید نسبت به تمام درجات دنیا زاهد باشد. نمی شود از میان درجات دنیا نسبت به پست و مقامش زاهد، و نسبت به جمع مال حریص بود.

در توضیح پذیرش این شرط نیز، چند نکته را باید مورد توجه قرار داد:

نخست اینکه آیا این پذیرش کار ساده ای بوده است؟ یعنی آیا ممکن است انسان به راحتی نسبت به دنیا و آنچه در دنیاست چشم پوشی کند!؟ بدون تردید پذیرش این شرط و تعهدی که در پی دارد، به خصوص با داشتن قدرت و علم در به دست آوردن امکانات، کار مشکلی است چون هر انسانی نمی تواند به راحتی بپذیرد نسبت به آنچه اکثر مردم، اهل آن هستند بی علاقه باشد.

دوم اینکه آیا پذیرش این شرط یعنی این امر مشکل به نفع آنها، یا به زیان آنها بود؟ اگر از منظر منافع مادی ـ در کوتاه مدت ـ به آن بنگریم، به زیان آنها بود، مگر می شود انسان به مال، فرزند، زر و زیور دنیا دل نبندد و علاقمند نباشد؟

اما اگر با دید وسیعتری به آن بنگریم، می توان از لذت زودگذر به راحتی دست کشید که آنچه در مقابل این چشم پوشی، به دست می آید رضای خداوندی است که همة عالم در اختیار اوست.

اولیا الهی زمانی که شرط زهد را پذیرفتند، درهای رحمت الهی و امدادهای ویژه به روی آنها گشوده شد که در فرازهای بعد به آنها اشاره خواهد شد. پس در نهایت، پذیرش به نفع آنها شد. اولیا الهی بدون توجه به منافع دنیوی این شرط را پذیرفتند. زیرا اگر در پی

منافع بودند شرط را بدون چون و چرا نمی پذیرفتند؛ بلکه از چگونگی و پی آمدهای آن سؤال می کردند.

در جمله بعدی امام علیه السلام عرض می کند: « و تو نیز چون می دانستی که به عهد و پیمان خود وفا می کنند آنها را پذیرفتی» وَ عَلِمْتَ مِنْهُمُ الْوَفَاءَ بِهِ فَقَبِلْتَهُمْ.

اسلام در مورد وفای به عهد سفارش زیادی کرده است. قرآن در سورة «رعد» یکی از خصوصیات صاحبان اندیشه را وفاداری به عهد الهی، مطرح می کند و می فرماید «تنها صاحبان اندیشه متذکر می شوند که به عهد الهی وفا می کنند و پیمان را نمی شکنند.⁽¹⁾»

آنگاه امام علیه السلام به نخستین نعمتی که خداوند ـ بعد از پذیرش شرط ـ به اولیائش داده است، اشاره کرده و عرض می نماید: «آنها را مقرّب ساختی»وَقَرَّبْتَهُمْ.

دومین عنایتی را که به آنها کرده، چنین بازگو می نماید: «و پیشاپیش نام نیکشان را بلند و ذکر خیر، تعریف و تمجیدشان را آشکار ساختی». وَقَدَّمْتَ لَهُمُ الذِّکْرَ الْعَلِیَّ وَ الثَّنَاءَ الْجَلِیَّ.

پس از آنکه خداوند اولیائش را مقرب ساخت به آنها نام نیک داد و شرایط را طوری برای آنها فراهم نمود که در بین مردم به نیکی مشهور باشند. یعنی هر پیامبری و یا هر کدام از اولیا موظف بودند نفر بعد را به مردم معرفی کنند و او را بستایند.

امام صادق علیه السلام می فرماید: ما نخستین خاندانی هستیم که خداوند

نام ما را بلندمرتبه گردانیده است. آن هنگام که آسمانها و زمین را آفرید، دستور داد منادی سه مرتبه فریاد زند: أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ عَلِیّاً أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ حَقّاً⁽¹⁾.

پرسشی که ممکن است در ذیل این جمله مطرح شود، این است که اولیا خدا چه نیازی به نام نیک، ذکر خیر، تعریف و تمجید دارند؟ در پاسخ باید گفت: کسی که می خواهد مردم را هدایت کند و در جامعه تأثیرگذاری مثبت داشته باشد، قطعاً باید با صفات نیکو به مردم معرفی شود وگرنه مردم سخنش را به راحتی نمی پذیرند.

سومین لطف و موهبت خداوند متعال به اولیای الهی، در این دعای ارزشمند چنین بازگو شده: «و فرشتگانت را بر آنها فرو فرستادی» وَأَهْبَطْتَ عَلَیْهِمْ مَلَائِکَتَکَ.

لازمة رسالت و هدایت مردم این است که به طور مرتب فرشتگان دستورات الهی را به آنها اعلام کنند.

چهارمین عنایت خداوند این است: « آنها را بوسیله وحی گرامی داشتی.» وَکَرَّمْتَهُمْ بِوَحْیِکَ.

ویژگی ارتباط با خدا بوسیله وحی و گرفتن دستورات الهی برای هدایت مردم ویژگی خاص آنهاست که دیگران از آنها بهره مند نیستند.

پنجمین عنایت از این قرار است: «و آنها را از علم خود بهره مند ساختی» وَرَفَدْتَهُم بِعِلْمِکَ.

خداوند چون می دانست که این ها اهل وفا و عملند آنها را پذیرفت و به وسیله علم و آگاهی که در اختیارشان قرار داد، آنهارا بهره مند ساخت.

ششمین عنایت، این است: آنها را وسیله ای برای رسیدن به قرب خویش قرار داد. عرض می کند: «و آنها را وسیله ای برای رسیدن به خودت قرار دادی» وَجَعَلْتَهُمُ الذَّرِیعَةَ إِلَیْکَ.

آنها را وسیله ای قرار دادی که اگر کسی بخواهد به مقام قرب تو برسد، باید از این پله ها بالا برود و اگر کسی بخواهد رضا و خشنودی تو را به دست بیاورد باید از این طریق وارد شود.

و امّا هفتمین لطف و عنایت این که: «آنها را وسیله ای برای رسیدن (بندگان) به رضوان خویش گردانیدی» وَالْوَسِیلَةَ إِلَی رِضْوَانِکَ.

اگر چه برخی رضوان را به «بهشت» ترجمه کرده اند اما رضوان، به معنی رسیدن به مقام خشنودی خداست. یعنی انسان به مقامی برسد که خداوند از او راضی باشد؛ آن گونه که در سورة «توبه» تعبیر «رِضْوانٌ مِنَ اللّهِ أَکْبَر⁽¹⁾» آمده است. مفهوم «رضوان» در سورة «فجر» نیز، این گونه بیان شده است: «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعی إِلی رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً».

نکته

ملاحظه فرمودید خداوند متعال در قبال پذیرش شرط «زهد» هشت عنایت خاص به اولیای خود نموده است؛ که با این هشت عنایت آنها شرایط و لوازم را برای یافتن عنوان سفیران الهی به سوی خلق پیدا کردند:

1. پذیرش آنها

نخستین عنایت خداوند متعال به اولیا این بود که آنهارا به عنوان سفیران الهی به سوی مردم، پذیرفت.

2. مقرّب ساختن آنها

لازمة عدم دلبستگی به دنیا و بریدن از عالم ماده، ربط و تقرب به خالق هستی است؛ بنابراین عنایت دیگری که خداوند متعال به اولیای الهی نمود رسیدن به مقام قرب الهی بود که این قرب دارای دو جهت بود:

جهت اول اینکه این عنایت پاداش خدا بود به خاطر پذیرش بی چون و چرای شرط خداوند که همان زهد نسبت به درجات دنیا است.

جهت دوم اینکه اولیای الهی در راستای انجام رسالت خود به این تقرب نیاز داشتند و در اصل بدون رسیدن به مقام قرب، نمی توانستند به عنوان اولیاءالله انجام وظیفه کنند.

3. نام نیک و ذکر خیر آشکار آنها

پس از آنکه خداوند اولیائش را مقرب ساخت به آنها نام نیک داد

و شرایط را برای آنها طوری فراهم نمود که در بین مردم به نام نیک مشهور باشند؛ البته این نام نیک گرچه بر اساس عملکرد خودشان بود اما خداوند نیز این نام نیک را با همه مقدماتش برای آنها فراهم نمود، تا هم پاداشی برای آنها باشد و هم بتوانند رسالت خود را به نحو احسن انجام دهند.

خداوند در قرآن؛ انبیا و اوصیا را معرفی و آنها را بر دیگران فضیلت می دهد برای نمونه در سورة انعام آمده است:«وَ إِسْماعیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَلُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنا عَلَی الْعالَمینَ و اسماعیل و الیسع ویونس و لوط را بر همه جهانیان برتری دادیم⁽¹⁾»

همچنین در سورة انشراح نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  اسلام آمده است:« وَرَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ: و آوازه تو را بلند ساختیم⁽²⁾»

باز در سوره «بقره» آمده است: (...فَإِمّا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدی فَمَنْ تَبِعَ هُدایَ فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ هر گاه هدایتی از طرف من برای شما آمد، کسانی که از آن پیروی کنند، نه ترسی بر آنهاست، و نه غمگین می شوند.⁽³⁾»

4. نزول فرشتگان به آنها

نخستین گروهی را که خداوند در اختیار اولیای الهی قرار داد، فرشتگان بودند فرشتگان به طور ویژه در خدمت آنها بودند تا

پیامهای الهی را دریافت و به انبیای الهی برساندند، در واقع فرشتگان نقش واسطه را بین خدا و انبیاء داشتند.

5. بهره مندی از وحی الهی

در قرآن آمده است: «وَ ما کانَ لِبَشَر أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّهُ إِلاّ وَحْیاً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجاب أَوْیُرْسِلَ رَسُولاً فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ ما یَشاءُ و شایستة هیچ انسانی نیست که خدا با او سخن گوید مگر از راه وحی یا از پشت حجاب یا رسولی می فرستد و به فرمان او آنچه را بخواهد وحی می کند.»⁽¹⁾

بنابراین وحی راه ارتباطی خدا با پیامبران بوده که در شکلهای مختلف تحقّق می یافت، ارتباطی که انبیا به آن نیاز داشتند و در اصل از همین راه از برنامه های الهی برای نجات بشریت اطلاع می یافتند و ابلاغ می کردند. شاید بتوان گفت از مهمترین امکاناتی که خداوند برای انبیای الهی فراهم نمود، همین وحی بود که خط ارتباطی انبیا با خداوند رحمان بود.

6. مجهز ساختن آنها به علم خود

عنایت دیگری که خداوند متعال به انبیای الهی نمود؛ این بود که آنها را از علم بهره مند ساخت؛ چرا که علم الهی نیز از لوازم و امکاناتی بود که انبیا می بایست از آن بهره مند گردند؛ تا بتوانند برنامه های تبلیغی خود را به بهترین شکل ممکن پیاده کنند. البته وجه امتیاز این علم با علوم بشری این بود که علم بشر منشأ زمینی و

تجربی دارد و از خلق سرچشمه گرفته و قطعاً با توجه به محدودیت فراوان آن، علم الهی، انبیای الهی را در جایگاه بسیار ممتازی قرار می داد و همین امر در جهت پیشبرد اهداف آنها تأثیر فراوان داشت.

7. وسیله قرار دادن آنها برای رسیدن به خدا

هنگامی که انبیای و اولیای الهی مردم را به سوی خدا دعوت می کنند و از آنها می خواهند که هر آنچه غیر خداست رها کرده و به سوی توحید قدم بردارند؛ سؤالی مطرح بود که: انبیا و اولیای الهی چه وسیله ای را برای رسیدن به خدا معرفی کنند؟ و خداوند همان انبیاء و اولیا را وسیله ای برای رسیدن به خود معرفی نمود.

8. وسیله قرار دادن آنها برای رسیدن به رضوان الهی

چه عنایتی از این بالاتر برای یک بنده که وسیله ای برای رسیدن دیگر بندگان به رضوان الهی که همان خشنودی خداست، باشد و این عنایتی بود که خداوند به انبیا نمود وآنها را وسیله ای برای رسیدن به رضوان خویش قرار داد.

با دقت در این هشت عنایت، روشن می شود: نعمتها و امکاناتی که خداوند به انبیا و اولیا خود عنایت فرموده، در اصل برای بندگان است تا بتوانند به کمک هدایتها و راهنمایی های انبیا و اولیا، به خدا و رضوان الهی برسند.

فَبَعْضٌ أَسْکَنْتَهُ جَنَّتَکَ إِلَی أَنْ أَخْرَجْتَهُ مِنْهَا

وَ بَعْضٌ حَمَلْتَهُ فِی فُلْکِکَ وَ نَجَّیْتَهُ مَعَ مَنْ آمَنَ مَعَهُ مِنَ الْهَلَکَةِ بِرَحْمَتِکَ

وَ بَعْضٌ اتَّخَذْتَهُ لِنَفْسِکَ خَلِیلًا وَ سَأَلَکَ لِسَانَ صِدْق فِی الآْخِرینَ فَأَجَبْتَهُ وَ جَعَلْتَ ذَلِکَ عَلِیّاً

وَ بَعْضٌ کَلَّمْتَهُ مِنْ شَجَرَة تَکْلِیماً وَ جَعَلْتَ لَهُ مِنْ أَخِیهِ رِدْءاً وَ وَزِیراً

وَ بَعْضٌ أَوْلَدْتَهُ مِنْ غَیْرِ أَب وَ آتَیْتَهُ الْبَیِّنَاتِ وَ أَیَّدْتَهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ

وَ کُلٌّ شَرَعْتَ لَهُ شَرِیعَةً وَ نَهَجْتَ لَهُ مِنْهَاجاً

وَ تَخَیَّرْتَ لَهُ أَوْصِیَاءَ مُسْتَحْفِظاً بَعْدَ مُسْتَحْفِظ مِنْ مُدَّة إِلَی مُدَّة إِقَامَةً لِدِینِکَ وَ حُجَّةً عَلَی عِبَادِکَ

وَ لِئَلَّا یَزُولَ الْحَقُّ عَنْ مَقَرِّهِ وَ یَغْلِبَ الْبَاطِلُ عَلَی أَهْلِهِ

وَ لا یَقُولَ أَحَدٌ لَوْ لا أَرْسَلْتَ إِلَیْنا رَسُولًا مُنْذِراً وَ أَقَمْتَ لَنَا عَلَماً هَادِیاً فَنَتَّبِعَ آیاتِکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَ نَخْزی.

ترجمه

بعضی از آنها (آدم) را در بهشتت اسکان دادی تا هنگامی که او را از آن خارج ساختی.

و برخی (نوح) را در کشتی خویش نشاندی و او را و هر کسی را که با او ایمان آورده بود، با رحمت خود از

هلاکت و غرق شدن نجات بخشیدی.

بعضی (ابراهیم) را به مقام خُلّت و دوستی خود برگزیدی و درخواستش را که به عنوان لسان صدق و نام نیکو در امّتهای دیگر مطرح باشد، اجابت کرده و او را بلندآوازه گردانیدی.

بعضی (موسی) را از طریق شجرة طیّبه (درختی در وادی ایمن) با او سخن گفتی و برادرش را (به درخواست او) پشتیبان، وزیر و معین او قرار دادی.

و برخی (عیسی روح الله) را بدون پدر، (تنها از مادر) به وجود آوردی، به او معجزات و ادلّة روشن عطا فرمودی و او را به وسیلة روح القدس مؤیّد ساختی.

و برای هر یک از آنان شریعت و آئین خاصّ و راه و رسم رسیدن به مقصد ارائه فرمودی

و برای هر کدام وصی و جانشینی برگزیدی تا یکی پس از دیگری حافظ این شریعت، نگهبان و برپادارندة دین و حجت بر بندگانت باشند، نکند حقّ از قرارگاه خود خارج و اهل باطل بر حقّ غلبه کنند.

و تا کسی نگوید ای خدا! چرا رسولی به سوی ما نفرستادی که ما را از جانب تو انذار کند؟ و چرا نشانه ای هدایتگر، پیشوا و رهبری نگماشتی که ما از آیاتت - قبل از آنکه به گمراهی و خذلان درافتیم - پیروی کنیم؟

انبیا بزرگ، در آیینة دعا

امام علیه السلام پس از ترسیم یک جهان بینی از عالم خلقت و آماده کردن زمینه و بستر مناسب، برای تشریح و چگونگی زندگی

برگزیدگان؛ جلوه ای کوتاه و تصویری اجمالی از برگزیدگان امّتها، مقرّبان و اولیای خود را، نشان داده و به سرگذشت و ویژگی های برخی از آنان به طور بسیار فشرده، اشاره می کند.

هرچند در این فراز از دعا اسامی این برگزیدگان با صراحت نیامده ولی از مضمون و محتوای آن روشن می شود که اینان همان پیامبران اولوالعزم الهی اند.

در اولین مورد، عرضه می دارد: «برخی از آنها را در بهشتت اسکان دادی تا هنگامی که او را از آن خارج ساختی. فَبَعْضٌ أَسْکَنْتَهُ جَنَّتَکَ إِلَی أَنْ أَخْرَجْتَهُ مِنْهَا.

بدون تردید جملة فوق اشاره به حضرت آدم علیه السلام است.

قرآن در سورة «بقره» می فرماید: «گفتیم: ای آدم! تو با همسرت در بهشت سکونت کن و از نعمت های آن، از هر جا می خواهید گوارا بخورید اما به این درخت نزدیک نشوید که از ستمگران خواهید شد».⁽¹⁾

آدم و حوا پس از خلقت، در بهشت به زندگی پرداختند و اجازه داشتند از هر نعمتی که در آنجا موجود بود استفاده کنند. خداوند تنها یک مورد را برای آزمایش آنها معین فرمود؛ که استفاده نکنند، اما با وسوسة شیطان از آن استفاده کردند و در این امتحان الهی مردود شدند.⁽²⁾

البته باید توجه داشته باشیم طبق آیه 30 سورة «بقره»، خداوند آدم را برای خلافت در زمین آفریده بود و او حتماً باید این هدف الهی را تحقق می بخشید و برای انجام وظائف خلافت؛ عمران و آبادی به روی زمین می آمد. لذا این که گفته می شود: اگر آن «ترک اولی» را انجام نمی داد، برای همیشه در بهشت می ماند، چندان درست به نظر نمی رسد. شاید بتوان گفت قرار گرفتن در بهشت و در معرض اوامر، نواهی، ترک اولی، توبه و مورد پذیرش قرار گرفتن همه، در حقیقت یک دوره کارآموزی بوده که می بایست آدم علیه السلام قبل از شروع ماموریت به پایان برد، تا بداند به هنگام زندگی در کرة خاکی کارهایی است که باید انجام دهد و کارهایی است که نباید مرتکب شود آن یکی پاداش دارد و این کیفر؛ ولی اگر مرتکب کار خلافی شد نباید مایوس گردد، باید توبه کند و خداوند توبه پذیر است.

در ادامة دعا به دومین برگزیده اشاره می شود: «و برخی (نوح) را در کشتی خویش نشاندی و او را و هر کسی را که با او ایمان آورده بود، با رحمت خود از هلاکت و غرق شدن نجات بخشیدی.» وَ بَعْضٌ حَمَلْتَهُ فِی فُلْکِکَ وَ نَجَّیْتَهُ مَعَ مَنْ آمَنَ مَعَهُ مِنَ الْهَلَکَةِ بِرَحْمَتِکَ.

در قرآن مجید آمده: «به نوح وحی شد جز آنها که ایمان آورده اند هیچ کس دیگر از قوم تو ایمان نخواهد آورد پس، از کارهایی که کردند غمگین مباش و (اکنون) در حضور ما و طبق وحی ما، کشتی بساز و دربارة آنها که ستم کردند شفاعت مکن که آنها غرق شدنی

هستند⁽¹⁾». بنابراین با استفاده از آیات قرآن و روایات مشخص می شود شخص مورد نظر در دعا «حضرت نوح علیه السلام » است.

سومین برگزیده خدا را امام علیه السلام چنین معرفی می کند: «بعضی (ابراهیم) را به مقام خُلّت و دوستی خود برگزیدی و درخواستش را که به عنوان لسان صدق و نام نیکو در امّتهای دیگر مطرح باشد، اجابت کرده و او را بلندآوازه گردانیدی» وَ بَعْضٌ اتَّخَذْتَهُ لِنَفْسِکَ خَلِیلًا وَ سَأَلَکَ لِسَانَ صِدْق فِی الآْخِرینَ فَأَجَبْتَهُ وَ جَعَلْتَ ذَلِکَ عَلِیّاً.

خداوند در سورة «نساء» می فرماید: «خداوند ابراهیم علیه السلام را به دوستی خود انتخاب کرد» ....وَ اتَّخَذَ اللّهُ إِبْراهیمَ خَلیلاً⁽²⁾در سورة «شعراء»⁽³⁾نیز آمده است: ابراهیم به خداوند عرض کرد: «و برای من در میان امتهای آینده، زبان صدق (و ذکر خیری) قرار ده»! و در سوره «مریم» در مورد اجابت این در خواست آمده است: «از رحمت خود به آنان عطا کردیم و برای آنها نام نیک و مقام برجسته ای (در میان امتها) قرار دادیم.»⁽⁴⁾ابراهیم از خدا درخواست کرد این مقام (نبوّت و ولایت) را در خاندان او تا قیامت باقی بگذارد، خداوند نیز (با استثنا اینکه این مقام به ستمگران نخواهد رسید) درخواستش را اجابت کرده و چنین مقام بلندی را به او عطا فرمود.

با این توصیف انسان اگر به خدا تقرّب جوید و آن طور که او

می خواهد رفتار کند، خداوند درخواست او را اجابت می کند همان طور که ابراهیم علیه السلام عمل کرد و «خلیل الله» شد و سپس خداوند هم درخواست، او را اجابت فرمود.

جملة بعدی چهارمین برگزیده را معرفی می کند: «برخی (موسی) را از طریق شجرة طیّبه با او سخن گفتی و برادرش را به درخواست او وزیر و معین او گردانیدی وَ بَعْضٌ کَلَّمْتَهُ مِنْ شَجَرَة تَکْلِیماً وَ جَعَلْتَ لَهُ مِنْ أَخِیهِ رِدْءاً وَ وَزِیراً.

قرآن مجید در سورة بقره می فرماید: «برخی از آن رسولان را بر برخی برتری دادیم، از جمله خداوند با برخی از آنان سخن می گفت.»⁽¹⁾طبق تفسیر این آیه و آیات و روایات مختلف این شخصیت ممتاز که خداوند با او تکلّم فرمود، حضرت موسی علیه السلام است. در سورة «نساء» می خوانیم: «و خداوند با موسی سخن گفت و این امتیاز از آنِ او بود.⁽²⁾» در سورة «قصص» نیز آمده است: «فلمّا اَتیها نودی... هنگامی که (موسی) به سراغ آتش آمد، از کرانة راست دره، در آن سرزمین پربرکت، از میان شاخه های یک درخت ندا داده شد: ای موسی! منم خداوند، پروردگار جهانیان».⁽³⁾

خداوند درخواست موسی را که «وَاجْعَل لی وَزیراً مِنْ أهْلی، هَارونَ

أخی»⁽¹⁾اجابت کرد و برادرش را وصی و جانشین وی گردانید.

این آیات و فراز دعا نشان می دهد انسان در انجام امور مهم احتیاج به یک دستیار، وزیر و مشاور دارد و در بررسی تاریخ انبیا و اولیا نیز به خوبی مشهود است که همواره کسانی به عنوان جانشین در خدمت انبیا و اولیا بوده تا در انجام رسالت، یار و مددکار آنها باشند.

از این که بگذریم در دنیای امروزی نیز سیاستمداران و زمامداران از این روش استفاده می کنند و برای خود معاون اول، نخست وزیر، یا مشاور عالی انتخاب می نمایند و حتی در امور خانه نیز برخی افراد با یکی از اهل خانه مشورت و هم فکری بیشتری دارند و بخشی از امور را به او وا می گذارند.

در ادامة بیان ویژگی ها و امتیازات برگزیدگان، امام علیه السلام، به پنجمین شخصیت ممتاز اشاره کرده و عرضه می دارد: «برخی (عیسی روح الله) را بدون پدر، و (تنها از مادر) به وجود آوردی، به او معجزات و ادلة روشن⁽²⁾عطا فرمودی و او را به وسیله روح القدس مؤید ساختی.» وَبَعْضٌ أَوْلَدْتَهُ مِنْ غَیْرِ أَب وَ آتَیْتَهُ الْبَیِّنَاتِ وَ أَیَّدْتَهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ.

بر اساس آیات و روایات این عبارت به شخصیت ممتاز و الهی «حضرت مسیح علیه السلام » اشاره دارد که دارای سه ویژگی ذیل است:

نخست این که فرزند «مریم» بود، و بدون پدر آفریده شده است.⁽³⁾

در قرآن مجید در سوره «مریم» آمده است: «…ما روح خود را به سوی او فرستادیم و او در شکل انسانی بی عیب و نقص، بر مریم ظاهر شد او (سخت ترسید و) گفت: من از تو به خدا پناه می برم اگر پرهیزگاری! گفت: من فرستاده پروردگار توام (آمده ام) تا پسر پاکیزه ای به تو ببخشم! گفت: چگونه ممکن است فرزندی برای من باشد؟! در حالی که تاکنون انسانی با من تماس نداشته، و زن آلوده ای هم نبوده ام. گفت: مطلب همین است پروردگارت فرموده این کار بر من آسان است و او را برای مردم نشانه ای قرار دهیم و رحمتی باشد از سوی ما و این امری است پایان یافته (و جای گفتگو ندارد)».⁽¹⁾

دومین ویژگی که به او عطا شده معجزاتی بود که توانست در راه هدایت و رسالت خویش از آن بهره گیرد. در سورة «مائده» آمده است: «(به خاطر بیاور) هنگامی را که خداوند به عیسی بن مریم گفت: یاد کن نعمتی را که به تو و مادرت بخشیدم زمانی که تو را به روح القدس تقویت کردم که در گهواره بودی و به هنگام بزرگی، با مردم سخن می گفتی وهنگامی که کتاب و حکمت وتورات و انجیل را به تو آموختم وهنگامی که به فرمان من از گل چیزی به صورت پرنده می ساختی و در آن می دمیدی وبه فرمان من پرنده ای می شد وکور مادر زاد و مبتلی به پیسی را به فرمان من شفا می دادی و مردگان را (نیز) به فرمان من زنده می کردی…»⁽²⁾

سومین ویژگی؛ تأیید و تقویت نبوّت او از طرف خداوند توسط روح القدس، فرشته ای از فرشتگان مقرّب خداوند، است. این تأیید وتقویت نیز در سوره مائده ذکر گردیده است.⁽¹⁾

پس از ذکر این ویژگی ها و صفات مخصوص و این که هر پیامبری به شکلی خاص معرفی شده، امام علیه السلام در جملة بعدی به دو نکته مهم و چند هدف عمده اشاره کرده، عرضه می دارد: « و برای هر یک از آنان شریعت و آیین خاص و راه و رسم رسیدن به مقصد ارائه فرمودی.» وَکُلٌّ شَرَعْتَ لَهُ شَرِیعَةً وَنَهَجْتَ لَهُ مِنْهَاجاً⁽²⁾

این عبارت نشان می دهد: آیین و شریعت هر پیامبری مطابق با اوضاع و احوال و نیازهای آن زمان بوده است. اصول شرایع مانند: خالق، صفات خالق، معاد و… در هیچ کدام از شرایع الهی تغییرپذیر نیستند؛ اما احکام و تکالیف در هر عصری به وسیلة پیامبر آن عصر ابلاغ شده است.سؤالی که مطرح می شود این است که: چرا شریعتها مخصوص هر زمانی هستند؟ چرا شریعت کامل و جامعی از همان ابتدا برای بشر نیامده است؟

در پاسخ این سؤال ها باید گفت: تکامل، امری تدریجی است، امکان ندارد تکامل مطلوب، ـ جز به صورت استثنا ـ به صورت دفعی ایجاد شود و چون شریعت از اموری است که برای رساندن انسان به کمال است باید با توجه به رشد انسان طرح شود، لذا شرایع، خاص

هر زمان، هر کدام با توجه به ظرفیت انسانهای آن عصر ابلاغ شده تا زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم  که شریعت های سابق نسخ، و «اسلام» به عنوان خاتم ادیان اعلام و شریعت، کامل، جامع و عام شد.

در ادامه امام علیه السلام عرض می کند: «و برای هر کدام وصی و جانشینی برگزیدی تا یکی پس از دیگری حافظ این شریعت، نگهبان و برپادارندة دین و حجت بر بندگانت باشند، نکند حقّ از قرارگاه خود خارج و اهل باطل بر حقّ غلبه کنند»؛ وَ تَخَیَّرْتَ لَهُ أَوْصِیَاءَ مُسْتَحْفِظاً بَعْدَ مُسْتَحْفِظ مِنْ مُدَّة إِلَی مُدَّة إِقَامَةً لِدِینِکَ وَ حُجَّةً عَلَی عِبَادِکَ.

برای اینکه هر شریعتی در جوامع و نسلهای بعدی، از خطرات احتمالی، تحریف و انحراف محفوظ بماند خداوند، در هر محدودة زمانی، وصی و جانشینی برای پیامبر خویش تعیین فرموده است؛ بنابراین هیچ عصری جامعه بشری از حجت خالی نبوده است؛ یا رسول بوده و یا جانشینان آنان بوده اند.

آری، تمام انبیا و اولیا خدا برای اقامة دین حق آمده اند دینی نجات بخش، دینی که سعادت انسان را تضمین کند، چرا که دین برنامة زندگی است. برنامه ای که طراح آن خالق همة مخلوقات است. خالقی که از همة امور بندگان، پستی ها و بلندی ها، بایدها و نبایدها و پیچ و خمهای امور آگاه است و برنامة او بر اساس حکمت است. از تعبیر پایانی این بخش، دو مطلب به دست می آید:

امام علیه السلام انگیزة بعدی ترسیم این برنامه را، تثبیت جایگاه حقیقت، راستی و درستی عنوان و عرض می کند: «نکند حقّ از قرارگاه خود خارج و اهل باطل بر حقّ غلبه کنند»؛ وَلِئَلَّا یَزُولَ الْحَقُّ عَنْ مَقَرِّهِ وَیَغْلِبَ الْبَاطِلُ عَلَی أَهْلِهِ.

امام علیه السلام هدف سوم راکه اتمام حجت بر بندگان و مهمتر از دو هدف پیشین است، چنین برمی شمرد: «تا کسی (در مقام اعتراض) برنیاید و نگوید: چرا برای ما رسول و راهنمایی بیم دهنده نفرستادی؟ و چرا نشانه ای هدایت گر نصب نفرمودی که ما از آیات و نشانه های تو را پیروی کرده پیش از آنکه ذلیل و خوار شویم»؛ وَ لا یَقُولَ أَحَدٌ لَوْ لا أَرْسَلْتَ إِلَیْنا رَسُولًا مُنْذِراً وَ أَقَمْتَ لَنَا عَلَماً هَادِیاً فَنَتَّبِعَ آیاتِکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَ نَخْزی⁽¹⁾

نکته ها

و آل عمران را بر جهانیان برتری داد.»⁽¹⁾

دین یعنی مجموعة برنامه ها و قوانینی که خداوند متعال برای رسیدن انسان به کمال قرار داده است. پس انبیا آمده اند تا راه صحیح زندگی را به وسیلة وحی از خداوند گرفته و به مردم منتقل کنند.

بخش دوم: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم جایگاه و رسالت ایشان

اشاره

إِلَی أَنِ انْتَهَیْتَ بِالْأَمْرِ إِلَی حَبِیبِکَ وَ نَجِیبِکَ مُحَمَّد صَلَّی اللَّـهُ عَلیهِ وآلِه

فَکَانَ کَمَا انْتَجَبْتَهُ سَیِّدَ مَنْ خَلَقْتَهُ وَ صَفْوَةَ مَنِ اصْطَفَیْتَهُ وَ أَفْضَلَ مَنِ اجْتَبَیْتَهُ وَ أَکْرَمَ مَنِ اعْتَمَدْتَهُ

قَدَّمْتَهُ عَلَی أَنْبِیَائِکَ

وَ بَعَثْتَهُ إِلَی الثَّقَلَیْنِ مِنْ عِبَادِکَ

ترجمه

تا آنکه امر رسالت (و هدایت) را به حبیب و نجیب خود محمّد - که درود خدا بر او و خاندانش باد - رساندی.

پس او همان گونه بود که می خواستی، آقا و سرور آفریدگان خود، برگزیده از میان برگزیدگانت و برتر و بالاتر از همة آنان که برای رساندن پیام خود انتخاب فرمودی.

و گرامی ترین کسی که مورد اعتمادش قرار دادی

و او را بر تمام پیغمبرانت مقدّم داشتی

و به سوی بندگانت از جن و انس مبعوث ساختی

آخرین پیامبر الهی

امام علیه السلام در فرازهای قبلی دعا با اشاره به ذکر خصوصیات پیامبران

اولوالعزم (بدون ذکر نام) پرداخت. در این فراز، صراحتاً با ذکر نام، به معرفی آخرین پیامبر الهی و خاتم رسولان، حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم پرداخته، عرض می کند: «تا آنکه امر رسالت (و هدایت) را به حبیب و برگزیدة خود محمّد - که درود خدا بر او و خاندانش باد - رساندی.» إِلَی أَنِ انْتَهَیْتَ بِالْأَمْرِ إِلَی حَبِیبِکَ وَ نَجِیبِکَ مُحَمَّد صَلَّی اللَّـهُ عَلیهِ وآلِه.

خاتمیت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم  از ضروریات اسلام و مورد اتفاق همة مسلمانان است. به این معنا که سلسلة پیامبران با بعثت پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم  ختم شده و بعد از او پیامبری نخواهد آمد و این موضوع بر کسی پوشیده نیست. آیات قرآن کریم و روایات متواتر بر این مطلب صحه گذاشته اند.

قرآن کریم در این باره می فرماید: ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَد مِنْ رِجالِکُمْ وَ لکِنْ رَسُولَ اللّهِ وَ خاتَمَ النَّبِیِّینَ وَ کانَ اللّهُ بِکُلِّ شَیْء عَلیماً: «محمّد پدر احدی از مردان شما نیست، بلکه فرستادة خدا و ختم کننده و آخرین پیامبران است و خدا به هر چیزی داناست».⁽¹⁾

این آیه با صراحت آن حضرت را خاتم همة پیامبران معرفی کرده است. موضوع خاتمیت پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم  در روایات نیز، تصریح و مورد تأکید قرار گرفته است. از جمله در حدیث «منزلت» که شیعه و سنی آن را از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل کرده اند، در یکی از طرق این حدیث چنین آمده: «هنگامی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم عازم جنگ تبوک

بود، امیر مؤمنان علی علیه السلام را برای رسیدگی به کارهای مسلمانان و اداره و حفاظت شهر مدینه به جای خود گماشتند. کسانی که همواره درصدد بودند از اعتبار و شأن امام علیه السلام بکاهند تا زمینة خلافت او، پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  کمرنگ گردد، شایع کردند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  به علی علیه السلام علاقة چندانی ندارد، لذا او را همراه خود به جهاد نمی برد و او را بین زنان و کودکان در مدینه باقی می گذارد. علی علیه السلام از این شایعات و از این که از فیض شرکت در میدان جهاد محروم می شود غمگین شد و در حالی که اشک از چشمان مبارکشان جاری بود، به خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم  رسید و عرض کرد: آیا مرا در مدینه بین کودکان و زنان می گذاری و از جهاد محروم می سازی؟

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم  فرمود: «أَ مَا تَرْضَی أَنْ تَکُونَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی؛ آیا راضی نیستی تو نسبت به من همانند هارون نسبت به موسی باشی؟» و بلافاصله این جمله را اضافه کرد: «إلاّ أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی؛ با این تفاوت که بعد از من پیامبری نیست.»⁽¹⁾پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم این جملة پایانی را اضافه کردند تا جای هیچ گونه توهّمی باقی نماند.

دومین ویژگی از ویژگیهای رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم  که امام علیه السلام به ذکر آن پرداخته این است که پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله و سلم  برترین مخلوقات جهان و محبوب ترین آنها در نزد خدای متعال است. لذا عرض می کند: «او همان گونه بود که می خواستی، آقا و سرور آفریدگان

خود، برگزیده از میان برگزیدگانت و برتر و بالاتر از همة آنان که برای رساندن پیام خود انتخاب فرمودی و گرامی ترین کسی که مورد اعتماد خویش قرار دادی.» فَکَانَ کَمَا انْتَجَبْتَهُ سَیِّدَ مَنْ خَلَقْتَهُ وَ صَفْوَةَ مَنِ اصْطَفَیْتَهُ وَ أَفْضَلَ مَنِ اجْتَبَیْتَهُ وَ أَکْرَمَ مَنِ اعْتَمَدْتَهُ.

چرا پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم  بر دیگر پیامبران فضیلت و برتری دارد؟ ـ گرچه امتیازات مربوط به آن حضرت در جملات بعدی دعا آمده است؛ اما چند نکته ذیل دلیل برتری پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم را روشن تر می کند:

الف) گسترة فعالیت و محدودة رسالت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم  نسبت به سائر انبیا بیشتر بوده است؛ یعنی هم از زمان حیات خود تا دامنة قیامت و هم مجموعة ساکنان زمین را در برمی گرفته است.

ب) آیین او از همه نظر دارای کمال است.

ج) مکمل شریعتهای گذشته بوده است.

ویژگی سوم و چهارم که امام علیه السلام به آن اشاره می کند این است که: او از نظر مقام، شرافت و رتبه بر همة پیامبران مقدم است و او به سوی دو گروه جنّ و انس مبعوث شده است؛ « (خداوندا) او را بر تمام پیغمبرانت مقدم داشتیو به سوی بندگانت از جن و انس مبعوث ساختی.» قَدَّمْتَهُ عَلَی أَنْبِیَائِکَ وَ بَعَثْتَهُ إِلَی الثَّقَلَیْنِ مِنْ عِبَادِکَ.

آری رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم  در شرافت رتبه و مقام، بر همة انبیاء مقدّم بود، هیچکدام از انبیاء از حیث مقام و موقعیت نزد خداوند به مقام و منزلت او نمی رسند. او حبل المتقین و عروة الوثقی همة انبیا بوده و پیامبران عظام برای قبول تقاضا و حل مشکلات او را که هنوز قدم به

عرصة جهان نگذاشته بود، نزد خدای تعالی شفیع و واسطه قرار می دادند و با توسل به نام مبارک او و عترت طاهرش به مقصود خود نائل می شدند.⁽¹⁾

در روایتی از امام صادق علیه السلام نقل شده: مردی یهودی نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم  آمده پرسید: «أَنْتَ أَفْضَلُ أَمْ مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ النَّبِیُّ الَّذِی کَلَّمَهُ اللَّهُ وَ أَنْزَلَ عَلَیْهِ التَّوْرَاةَ وَ الْعَصَا وَ فَلَقَ لَهُ الْبَحْرَ وَ أَظَلَّهُ بِالْغَمَامِ؛ آیا مقام تو بالاتر است یا مقام موسی ابن عمران؟ کسی که خدا با او سخن گفت؛ «تورات» را بر او نازل نمود؛ عصا و شکافته شدن دریا را معجزه اش و ابر را سایبان او قرار داد؟» رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم  فرمود: برای شخص خوب نیست از خودش تعریف کند، ولی چون پرسیدی و باید پاسخ گفت، می گویم: آدم وقتی آن ترک اولی (خطا) را انجام داد، این گونه توبه نمود: اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِّ مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد لَمَّا غَفَرْتَ لِی فَغَفَرَهَا اللَّهُ لَهُ (سپس سایر انبیاء را ذکر فرمود) تا به اینجا رسید: موسی وقتی عصا را انداخت و در دلش ترسی حاصل گشت (وَ أَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً) عرض کرد: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِّ مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد لَمَّا أَمَّنْتَنِی: بار خداوندا به حق محمّد و آل محمّد از تو درخواست می کنم در این موضع خطرناک مرا ایمن داری و به خوبی مرا از آن رهایی بخشی»⁽²⁾

موضوع مهم دیگری که در جریان بعثت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم  بسیار حایز اهمیت است، این که: آن حضرت بر هر دو گروه عظیم انس

(انسانها) و جنّ مبعوث شده است.⁽¹⁾

در مورد کلمة «ثقلین» که در قرآن، روایات و دعای ندبه آمده، باید گفت: این واژه از مادة «ثقل» گرفته شده و به معنی چیز سنگین است و اطلاق آن به دو گروه جن و انس به خاطر سنگینی بار مسئولیت آنها یا به خاطر جمعیت زیاد و یا به خاطر اینکه مهمترین مخلوقند می باشد. چرا که خدای تعالی از نظر عقل، شعور، علم و آگاهی، امتیاز و ارزش خاصی به آنها داده است.

وَ أَوْطَأْتَهُ مَشَارِقَکَ وَ مَغَارِبَکَ

وَ سَخَّرْتَ لَهُ الْبُرَاقَ وَ عَرَجْتَ بِهِ إِلَی سَمَائِکَ

وَ أَوْدَعْتَهُ عِلْمَ مَا کَانَ وَ مَا یَکُونُ إِلَی انْقِضَاءِ خَلْقِکَ

ثُمَّ نَصَرْتَهُ بِالرُّعْبِ وَ حَفَفْتَهُ بِجَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ وَ الْمُسَوِّمِینَ مِنْ مَلَائِکَتِکَ

وَ وَعَدْتَهُ أَنْ تُظْهِرَ دِینَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ

ترجمه

او را در شرق و غرب عالم سیر دادی.

براق را مسخّر (رام) او نمودی و او را به همة آسمانهای خود به بالا بردی.

و دانش گذشته و آینده تا پایان آفرینشت را نزد او به ودیعه نهادی.

سپس او را با رعب و وحشتی که در دل دشمنانش افکندی یاری نمودی و او را (در میان جمعی از ملائکه یعنی) جبرئیل، میکائیل و نشانداران از فرشتگانت محفوف و نگاهداری کردی.

و به او وعده دادی که دینش (دین اسلام) را بر همة ادیان غالب سازی اگر چه مشرکان کراهت داشته باشند.

معراج پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  و سفینه فضایی

اشاره

امام علیه السلام در این فقره از دعا به آیات و بیّناتی اشاره دارد که از معجزات پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و سلم  و بالاتر از معجزات تمام انبیا است. از جمله «معراج» آن حضرت به سوی آسمانها که در این دعا به بیان اجمالی این واقعه پرداخته نخست به مقدمه این سفر فضایی در روی زمین اشاره کرده عرض می کند: «مشرقها و مغربهای خویش را زیر قدم او قرار دادی» وَأَوْطَأْتَهُ مَشَارِقَکَ وَ مَغَارِبَکَ. سپس به وسیله سفر فضایی او اشاره می کند: «براق را مسخّر او ساختی و او را به همة آسمانهای خود عروج دادی.» وَسَخَّرْتَ لَهُ الْبُرَاقَ وَعَرَجْتَ بهِ إِلَی سَمَائِکَ.

«براق» از مادة «برق»، نام مرکب رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم  در این سفر فضایی است، چه وسیلة سریع و پیچیده ای که آن بزرگوار را از پایگاه مسجدالحرام به سوی مسجد الاقصی و سپس برای سیر در مشارق و مغارب زمین و آسمانها و تا سرحدّ نهایی مقام قرب، پیش برده است.

نکات و پرسشهایی در مورد مرکب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  در این سفر فضایی (معراج)، قابل دقت است که در انتهای این فراز در بخش نکته ها به آن اشاره خواهیم کرد.

امتیاز دیگری که امام علیه السلام در این دعا برای رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم  برمی شمرد این است: «علم گذشته و آینده عالم را تا پایان آفرینشت به او عطا فرمودی.» وَأَوْدَعْتَهُ عِلْمَ مَا کَانَ وَ مَا یَکُونُ إِلَی انْقِضَاءِ خَلْقِکَ.

با این که در آیات قران کریم خدای سبحان بعضی از علوم را ویژة خود اعلام نموده و کسی جز ساحت مقدسش بر آن آگاه نیست؛ ولی

از این عبارت استفاده می شود تمام علومی که اختصاص تام به خالق نداشته و بشر خاکی می تواند به آن برسد، در اختیار رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم  قرار گرفته است.

خداوند اکثر علومی را که به انبیا و سایر مخلوقات در ماموریتهای گوناگون افاضه فرموده خود نوعی از دانش غیبی است. همچنان که آیات قران نیز دلیل بر همین مدعاست. آنجا که می فرماید: «دانای غیب اوست و هیچ کس را بر اسرار غیبش آگاه نمی سازد. مگر رسولانی که آنان را برگزیده و مراقبینی از پیش رو و پشت سر برای آنها قرار می دهد.»⁽¹⁾

در جملة بعدی دعا امام علیه السلام به امتیاز دیگری از امتیازات حضرت اشاره می کند و از بعد دیگر به معرفی آن حضرت می پردازد. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم علاوه بر اینکه از تمام اسرار و رموز در مرتبة رسالت آگاهی داشته و عالِم به ما کان و ما یکون بوده است؛ در برنامة عملی نیز از تأییدات الهی برخوردار بوده است. عرض می کند:« سپس او را بوسیلة رعب و وحشتی که در دل دشمنانش انداختی یاری نمودی و او را (در میان جمعی از ملائکه یعنی) جبرئیل، میکائیل و نشان داران از فرشتگانت محفوظ و نگاهداری کردی.» ثُمَّ نَصَرْتَهُ بِالرُّعْبِ وَ حَفَفْتَهُ بِجَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ وَ الْمُسَوِّمِینَ مِنْ مَلَائِکَتِکَ.

این جمله اشاره به آیاتی است که می گوید در نبردهای اسلامی فرشتگان و عامل رعب به یاری رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم  می شتافتند.

می دانیم در غزوة «بدر» تعداد سپاهیان اسلام 313 نفر و عدّة کفار قریب 1000 نفر بودند، خداوند متعال در مورد این جنگ می فرماید: «و به (یاد آر) موقعی را که پروردگارت به فرشتگان وحی کرد: من با شما هستم! کسانی را که ایمان آورده اند ثابت قدم دارید بزودی در دل دشمنان ترس و وحشت می افکنم»⁽¹⁾

قرآن کریم به غزوة «بنی قریظه» نیز اشاره می کند و در مورد ایجاد رعب و وحشت در دل دشمنان می فرماید: «و در دلهایشان رعب افکند ( و کارشان به جایی رسید که) گروهی را به قتل می رساندید و گروهی را اسیر می کردید»⁽²⁾این معنی با کمی تفاوت، در جای دیگری از قرآن نیز آمده است.⁽³⁾

جنگ و مبارزه به ابزار و لوازم گوناگونی نیاز دارد: برخی از این ابزار و ادوات جنگی مانند نیزه، شمشیر، سپر و زره در گذشته استفاده می شدند و برخی مانند گلوله، تفنگ، خمپاره و بمب افکن در حال حاضر مورد استفاده می باشند. اما جدای از این ابزار فیزیکی، نبرد و کسب پیروزی لوازم دیگری نیز لازم دارد. از جمله روحیة قوی سربازان و رعب و وحشت در دل دشمنان ـ که امروزه نیز در جنگها با تعبیراتی همانند «جنگ روانی» و «تقویت روحیه نظامیان» از آنها استفاده می کنند ـ می باشند که در بسیاری موارد کارایی آنها از

بسیاری از سلاحهای نظامی نیز بیشتر است.

در مورد لشگریان حضرت مهدی«عج» نیز می خوانیم: سه لشگر او را یاری می کنند: «فرشتگان، مؤمنان و ترس و وحشت» و اضافه می کند: شاید اثر ترس، رعب و وحشت که از درون، دشمنان را متلاشی می کند از ضربه های دیگر بیشتر باشد که ضربة درون جانکاه تر و جبران ناپذیرتر است؛ چرا که اگر تمام سلاحها و ارتشهای دنیا در اختیار کسی باشد ولی روحیة نبرد نداشته باشد و ترس و وحشت او را فرا گرفته باشد محکوم به نابودی است.

بعد از آنکه امام علیه السلام به قدرت و پیشرفت دین از طرف پیغمبر خاتم صلی الله علیه و آله و سلم  به کمک حمایتهای همه جانبة الهی اشاره نمود، به این نکته می پردازد که آن پیروزی ها در پیشبرد اهداف اسلامی مخصوص یک منطقه و یا یک قاره زمین نبوده، بلکه این پیروزی سرتاسر جهان را فرا خواهد گرفت، عرض می کند: « به او وعده دادی که دینش را بر همه ادیان غلبه دهی اگر چه مشرکان کراهت داشته باشند.» وَوَعَدْتَهُ أَنْ تُظْهِرَ دِینَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ.

قرآن کریم در سه مورد به این معنی اشاره می فرماید: «او کسی است که رسولش را با هدایت و آیین حق فرستاد، تا آن را بر همة آیین ها غالب گرداند، هرچند مشرکان کراهت داشته باشند».⁽¹⁾

هیچ شکی نیست که تا کنون پیروزی همه جانبة اسلام بر تمام

ادیان جهان تحقق نیافته است، گرچه در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم  اسلام پیشرفت چشم گیری پیدا کرده ولی غلبة همه جانبة اسلام بر تمام ادیان هنوز محقق نشده است. روشن است خدای تعالی هیچ گاه خلف وعده نمی کند. طبق روایاتی که در منابع اسلامی آمده، کمال این برنامه هنگامی خواهد بود که حضرت مهدی«عج» ظهور کند و مأموریت خود را برای جهانی شدن اسلام، به مرحلة عمل درآورد.

مرحوم «طبرسی» در کتاب «مجمع البیان» از امام باقر علیه السلام در تفسیر آیة مذکور⁽¹⁾نقل کرده که آن حضرت فرمود: «وعده ای که در این آیه است، به هنگام ظهور مهدی از آل محمّد صورت می پذیرد. در آن روز هیچ کس در روی زمین نخواهد بود مگر آنکه اقرار به حقانیت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم می کند.»

امام صادق علیه السلام در تفسیر همین آیه فرمود: «به خدا سوگند هنوز محتوای این آیه تحقق نیافته است و تنها زمانی تحقق می پذیرد که قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف خروج کند و هنگامی که او قیام کند در تمام جهان کسی که خدا را انکار نماید، باقی نخواهد ماند.»⁽²⁾

دو نکته

معراج پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم

در دو سوره از قرآن مجید به اجمال دربارة معراج پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  مطالبی آمده است:

الف) سوره « بنی اسرائیل» در آیه اول آن چنین می خوانیم: ((سبحان الّذی أسری بِعَبدِهِ…)) «پاک و منزه است خدایی که بنده اش را در یک شب، از مسجدالحرام به مسجدالاقصی - که گرداگردش را پربرکت ساخته ایم - برد، تا برخی از آیات خود را به او نشان دهیم؛ چرا که او شنوا و بیناست».

در این آیه تنها به مقدمة معراج یعنی از سرزمین مکه به بیت المقدس اشاره شده و درباره سیر آسمانها بحثی به میان نیامده است.

ب) در سوره «نجم» می فرماید: « و بار دیگر نیز او را مشاهده کرد نزد سدرة المنتهی که جنت المأوی در آنجاست در آن هنگام که چیزی (نور خیره کننده ای) سدرة المنتهی را پوشانده بود»⁽¹⁾

این نشان می دهد: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  دو بار فرشته وحی (جبرئیل) را به صورت اصلی مشاهده و ملاقات کرد؛ مرتبه اول در آغاز نزول وحی در کوه حرا بود و دومین بار در نزد بهشت جاویدان صورت گرفته و چشم پیغمبر در مشاهدة این منظره دچار خطا و اشتباه نشده، و

آیات و نشانه های بزرگی از عظمت خدا را مشاهده نمود.

اکثر مفسران شیعه و سنی آیات فوق را مربوط به معراج پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دانسته و شرح جریان معراج را در ذیل این آیات بیان کرده اند.

موانع این سفر

با توجه به امکان معراج سؤال این است موانع این سفر چیست؟ و چگونه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم  آن را بر طرف ساخته است؟

نخستین مانع بر سر راه مسافرتهای فضایی نیروی جاذبه زمین است که باید با وسائلی بر آن غلبه کرد. دانشمندان با یک محاسبه دقیق ثابت کرده اند برای شکافتن زره جاذبه و خروج از حوزة جاذبه زمین سفینه ای لازم است که سرعت آن حداقل چهل هزار کیلومتر در ساعت و به عبارت دیگر حدود 2/11 کیلومتر در ثانیه باشد. اگر چنین سرعتی به ناو فضا پیما داده شود زره جاذبه را شکافته و به سوی سیارات منظومه شمسی حرکت خواهد نمود.

مانع دیگر فقدان هوا در محیط خارج جوّ است. جو زمین که قطر آن حدود یکصد کیلومتر است، قطع نظر از وجود اکسیژن و تراکم در چند کیلومتر هوای مجاور زمین بقیه محیط جو به واسطه رقیق بودن قابل تنفس نیست و اگر انسان از آن بالاتر برود بر اثر کمبود اکسیژن به زودی دچار خفگی می گردد.

مانع سوم موضوع گرمای سوزان و سرمای کشنده ای است که در فضا وجود دارد به این معنی آن قسمتی از جسم که آفتاب بر آن

می تابد فوق العاده داغ و سوزان و آن قسمتی که آفتاب بر آن نمی تابد بی اندازه سرد خواهد بود.

مانع چهارم پرتوها و اشعه های خطرناکی است که در بالای جو وجود دارد مانند: «اشعة ماوراء بنفش»، «اشعة ایکس» و سایر «اشعة کیهانی».

مانع پنجم اجسام فراوان شهابی است که با سرعت های مختلف و بعضی بسیار شدید در فضای بی کران در حرکتند و ممکن است به سفینه اصابت کنند.

بالاخره ششمین مانع که در این راه وجود دارد مسألة بی وزنی است.

با توجه به موانع فوق سؤالی که مطرح است اینکه آیا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم وسائل مورد نیاز این سفر را برای غالب آمدن بر موانع، در اختیار داشت؟

در پاسخ باید گفت: اگر منظور وسائلی است که فضانوردان امروزی برای سفر فضایی و برخورد با موانع در اختیار دارند جواب منفی است؛ چون این وسائل برای مسافرتهای فضایی با فاصله کم تهیه شده است و هرگز قدرت آن چنان مسافرت دامنه دار و عجیب را ندارد؛ برای چنین مسیری، وسائلی به مراتب مجهزتر و کامل تر لازم است؛ لذا خداوند وسیلة ویژه ای برای این سفر خلق کرده و در اختیارش گذاشت تا همة این موانع را پشت سر گذارده به سلامت به مقصد برسد.

در روایات از جمله در دعای ندبه می خوانیم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  این سفر

حیرت انگیز را با مرکب مرموزی به نام «بُراق» طی کرد - توجه داشته باشید براق از ماده برق است و به همین جهت بعضی مفسران حدیث گفته اند این مرکب سرعتی مانند سرعت برق داشته است - مسلماً در این مرکب ناشناخته همة مشکلات سفر فضایی نیز حل شده بوده است ولی - چنانکه اشاره شد - باید توجه داشت این مرکب ساختة دست و فکر انسان نبوده و از نیروی لایزال الهی و قدرت بی پایان او سرچشمه گرفته است. در مجموع پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  با نیروی یک بشر عادی این راه را نپیموده بلکه با نیروی عظیمی که از جهان ماوراء طبیعت در اختیار داشت و با وسیلة کاملا مجهزی این راه را طی کرد و در این قسمت هیچ مشکل لاینحلی به چشم نمی خورد.⁽¹⁾

ویژگی های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم

اشاره

در این فراز و فراز قبلی به برخی ویژگی های دیگر و خصوصیات منحصر به فرد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم  اشاره شده که در اینجا به اختصار آنها را ذکر می کنیم:

1. خاتمیت

جهانیان بدانند بعد از او پیامبری از جانب خداوند نخواهد آمد. إِلَی أَنِ انْتَهَیْتَ بِالْأَمْرِ إِلَی حَبِیبِکَ وَ نَجِیبِکَ.

2. برترین مخلوقات

پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله و سلم  برترین مخلوقات جهان و محبوب ترین آنها در نزد خدای متعال است. سَیِّدَ مَنْ خَلَقْتَهُ وَ صَفْوَةَ مَنِ اصْطَفَیْتَهُ وَ أَفْضَلَ مَنِ اجْتَبَیْتَهُ وَ أَکْرَمَ مَنِ اعْتَمَدْتَهُ.

3. تقدم بر همة انبیاء

تقدم رتبی و شرافتی بر همة انبیا حتی پیامبران اولوالعزم که برای رفع مشکلات خود او را شفیع دربار الهی قرار می دادند. قَدَّمْتَهُ عَلَی أَنْبِیَائِکَ.

4. پیامبر انس و جنّ

بعثت او بر انس و جنّ تا روز قیامت. پس او پیامبر انسانها و جنیان است. وَبَعَثْتَهُ إِلَی الثَّقَلَیْنِ مِنْ عِبَادِکَ.

5. شرق و غرب عالم را قدم زد

خداوند، عالم را با همة عظمتش از مغرب تا مشرق زیر قدمهای او قرارداد شاید مفهوم آن این باشد یعنی عالم همه را به طفیل وجود او خلق کرد. و همه عالم در محضر عظمت او تواضع و احساس کوچکی نمود. وَأَوْطَأْتَهُ مَشَارِقَکَ وَمَغَارِبَکَ.

6. ضیافت خاص

ضیافت خاص و میهمانی مخصوص حضرت حق فقط از آن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می باشد. آن هم در مکانی خاص. وَعَرَجْتَ بهِ إِلَی سَمَائِکَ.

7. عالم به علم گذشته و آینده

علم گذشته و آینده عالم فقط در نزد او به ودیعه گذاشته شد. وَأَوْدَعْتَهُ عِلْمَ مَا کَانَ وَمَا یَکُونُ إِلَی انْقِضَاءِ خَلْقِکَ.

8. یاری شده الهی

حمایت و یاری او به وسیلة ترس در دل دشمنان و فرشتگان درگاه الهی ثُمَّ نَصَرْتَهُ بِالرُّعْبِ وَ حَفَفْتَهُ بِجَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ وَ الْمُسَوِّمِینَ مِنْ مَلَائِکَتِکَ.

9. جهانی بودن دینش

هم خود او خاتم پیامبران است و هم دین او خاتم ادیان. و دین او جهانی و عالم گیر خواهد شد و روزی در هر محفل و مجلسی و در هر خانه و مسکنی از او و از دین او سخن به میان خواهد آمد و تمام موحدین عالم یک سخن خواهند گفت: أشهد انّ محمّداً رسول الله. وَوَعَدْتَهُ أَنْ تُظْهِرَ دِینَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ.

وَذَلِکَ بَعْدَ أَنْ بَوَّأْتَهُ مُبَوَّأَ صِدْق مِنْ أَهْلِهِ

وَجَعَلْتَ لَهُ وَ لَهُمْ ((أَوَّلَ بَیْت وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً وَ هُدی لِلْعالَمِینَ

فِیهِ آیاتٌ بَیِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً))

ترجمه

و آن ویژگیها بعد از آن بود که پیامبر را در جایگاه راستین خاندانش در «مکه» جای دادی.

و نخستین خانه ای را که برای مردم ( و نیایش خداوند) ساخته شده - خانه ای که در بکه (مکه) است - و مایه برکت و منشأ هدایت جهانیان است برای او و خاندانش قرار دادی.

در آن خانه آیات و نشانه های روشنی مانند مقام ابراهیم وجود دارد و هرکس داخل آن خانه شود در امان است.

جایگاه راستین خاندان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم

اشاره

در فرازهای قبلی دعا، بعد از اشاره به امکانات ویژه ای که خداوند در اختیار پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  قرار داده به وعدة پیروزی دین او بر همة ادیان اشاره می کند.

در جملة حاضر به زمان اعطا این امتیازات و ویژگیها پرداخته

عرض می کند: «و آن ویژگیها بعد از آن بود که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  را در جایگاه راستین خاندانش در «مکه» جای دادی.» وَذَلِکَ بَعْدَ أَنْ بَوَّأْتَهُ مُبَوَّأَ صِدْق مِنْ أَهْلِهِ.

با توجه به جملات بعدی دعا و مطالبی که مفسرین قرآن در ذیل آیة ((إنّ أوّلَ بیت وُضع للنّاس…))⁽¹⁾مطرح کرده اند - که اشاره خواهد شد - می توان دریافت منظور از جایگاه راستین خاندانش موقعیت و شخصیت او در سرزمین «مکه» باشد.

پس از آنکه «مکه» را به عنوان جایگاه خاندان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم  معرفی نموده، عرض می کند: «و نخستین خانه ای را که برای مردم (و نیایش خداوند) ساخته شده - خانه ای که در بکه (مکه) است - و مایة برکت و منشأ هدایت جهانیان است برای او و خاندانش قرار دادی » وَجَعَلْتَ لَهُ وَ لَهُمْ أَوَّلَ بَیْت وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاًوَ هُدی لِلْعالَمِینَ.

برای روشن شدن منظور از «اوّل بیت وضع للناس»، به قرآن مجید، سورة مبارکة آل عمران آیة 96 مراجعه می کنیم، در آن جا عبارت: ((إنّ أول بیت وُضع للنّاس…)) آمده است مفسّرین از ادامة آیه استفاده کرده اند که منظور از اوّل بیت کعبه است که در مکه واقع است و در ادامه توضیح داده اند که منظور از اولین خانه برای مردم، اولین خانه برای عبادت مردم است. و این خانه (کعبه) را اولین بار آدم علیه السلام بنا گذاشت و در زمانهای بعد توسط برخی از انبیا همچون

ابراهیم و اسماعیل (علیهما السلام) بازسازی و مرمّت شد. لذا منظور این نیست که کعبه اولین خانه ساخته شده روی زمین باشد بلکه اولین خانة ساخته شده برای عبادت بر روی زمین بوده است.

واژة «بکّه» در اصل از ماده «بَکّ» (بر وزن فَکّ) به معنی ازدحام و اجتماع است و این که به خانه کعبه یا زمینی که خانه کعبه در آن ساخته شده است، بکّه گفته اند؛ به خاطر ازدحام و اجتماع مردم در آنجا بوده است.⁽¹⁾

نکتة دیگری که در این فراز وجود دارد تعبیر «مبارکاً» است. مبارک یعنی پربرکت، اما اینکه مکه از چه جهت سرزمین پربرکتی است، باید گفت: بررسی تاریخ و موقعیت مکه آشکار می سازد که براستی مکه هم از بعد مادی و از بعد معنوی، سرزمین بابرکتی است.

اما از جهت مادی، با احداث خانة خدا، شهر مکه از سرزمین خشک و بی آب و علف به یک سرزمین آباد تجاری تبدیل شد، سرزمینی که از نظر اقتصادی محل رفت و آمد کاروانـهای بزرگ شد؛ لذا یک محل مناسب تجاری محسوب می شد. از نظر معنوی، کافی است نگاهی گذرا به احکام الهی در موسم حج و اعمال مخصوص خانة خدا داشته باشیم، تا روشن شود مکه واقعاً سرزمین تجلی وحدانیت خدا و عبودیت بندگان خداست.

سؤالی که در اینجا مطرح می شود این که: چگونه یک ساختمان منشأ هدایت مردم می شود؟

پاسخ این سؤال را باید در موقعیت مکه و عبادات مخصوص آن جستجو کرد. وقتی همة مسلمانان به سوی مکه نماز می گذارند و در ایام خاص همة آنهایی که استطاعت دارند جهت انجام مراسم حجّ و عمره به سوی کعبه حرکت می کنند، و در آنجا صحنة عبودیت را با ابعاد مختلف به نمایش می گذارند؛ بدون شک این مرکز به صورت عینی به منشأ هدایت به سوی یگانه خداوند قادر متعال تبدیل می شود.

در ادامه دعا می خوانیم: «در آن خانه آیات و نشانه های روشنی مانند مقام ابراهیم علیه السلام وجود دارد و هر کس داخل آن خانه شود در امان است» فِیهِ آیاتٌ بَیِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً.

در این جمله به دو خصوصیت مکه اشاره شده است:

خصوصیت اول، مکّه حاوی آیات و نشانه های روشنی است، نشانه هایی که انسان را به وحدانیت خدا نزدیک می کند، یکی از این نشانه ها «مقام ابراهیم» است که هرکس را به یاد فداکاری های ابراهیم و هاجر و اسماعیل می اندازد که چگونه برای پیشرفت آیین حق از لذّات و علایق دنیا چشم پوشیدند و در این مکان لَمْ یُزْرَع برای اقامة دستورات خداوند ثابت و استوار ماندند.

خصوصیت دوم امنیّت این سرزمین است که هرکس پا به آنجا نهاد در واقع پا به سرزمین امن نهاده است. سرزمینی که هر موجودی در آن در امان است.

یادآوری دو نکته

نیاز به امنیت مسأله ای است که همه به حقیقت آن واقفند. لذا می بینیم در همة جوامع حتی جوامع لاییک و دولتهایی که نظام آنها دینی نیست بر مسألة امنیت پافشاری کرده و به آن توجه خاصی دارند و قوانین و برنامه های ویژه ای را برای ایجاد آن در جامعه پیش بینی می کنند، این مسأله با مقررات کشورها به قدری آمیخته شده که قبل از اجرای هر برنامه ای یکی از محورهای کلیدی که باید مورد دقت قرار گیرد، همین امنیت است.

وَقُلْتَ ((إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً))

ثُمَّ جَعَلْتَ أَجْرَ مُحَمَّد صَلَوَاتُکَ عَلَیْهِ وَ آلِهِ مَوَدَّتَهُمْ فِی کِتَابِکَ

فَقُلْتَ ((لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی))

وَ قُلْتَ ((ما سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْر فَهُوَ لَکُمْ))

وَ قُلْتَ ((ما أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْر إِلّا مَنْ شاءَ أَنْ یَتَّخِذَ إِلی رَبِّهِ سَبِیلًا))

فَکَانُوا هُمُ السَّبِیلَ إِلَیْکَ وَ الْمَسْلَکَ إِلَی رِضْوَانِکَ

ترجمه

و فرمودی: اراده خدا بر این تعلق گرفته که پلیدی وناپاکی را از شما اهل بیت بزداید و شما را کاملا پاکیزه گرداند.

آنگاه اجر و پاداش محمّد را - که درود خدا بر او و خاندانش باد ـ در کتابت دوستی آنها مقرر فرمودی.

وتو نیز (به آنها) فرمودی: من برای رسالت، پاداشی از شما نمی خواهم مگر دوستی با نزدیکانم.

و فرمودی: آنچه از شما به عنوان اجر خواستم، آن برای خود شما و به نفع شماست.

و فرمودی: من درخواست اجر و مزدی برای رسالت

نمی کنم مگر کسی که بخواهد راهی به سوی پروردگارش بیابد، بنابراین آنها راه رسیدن به تو و رضوان تو هستند.

عصمت و طهارت اهل بیت علیهم السلام

اشاره

فرازهای قبلی در توصیف مکه بود و این فراز در توصیف پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و اهل بیت اوست در اولین جمله عرض می کند: «و فرمودی: اراده خدا بر این تعلق گرفته که پلیدی وناپاکی را از شما بزداید و شما را کاملا پاکیزه گرداند.» وَقُلْتَ ((إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِب َ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً)).

جملة فوق اشاره به بخشی از آیه 33 سوره «احزاب» با عنوان «آیة تطهیر» دارد و این آیه از آیات کلیدی و صریح در اثبات مقام عصمت اهل بیت علیهم السلام می باشد، لذا نکاتی درباره آیة تطهیر در پایان همین فراز در بخش نکته ها می آوریم.

امام علیه السلام در جملة بعدی عرض می کند: «آنگاه اجر و پاداش محمّد را - که درود خدا بر او و خاندانش باد ـ در کتابت دوستی آنها مقرر فرمودی. » ثُمَّ جَعَلْتَ أَجْرَ مُحَمَّد صَلَوَاتُکَ عَلَیْهِ وَ آلِهِ مَوَدَّتَهُمْ فِی کِتَابِکَ.

سپس می افزاید: «وتو نیز (به آنها) فرمودی: من برای رسالت، پاداشی از شما نمی خواهم مگر دوستی با نزدیکانم.» فَقُلْتَ ((لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی)).

این جمله اشاره به آیة 23 سورة شورا دارد. در آنجا آمده است: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی: بگو من هیچ پاداشی از

شما برای رسالتم درخواست نمی کنم جز دوست داشتن نزدیکانم».⁽¹⁾

در عبارت بعدی عرض می کند: «و فرمودی آنچه از شما به عنوان اجر خواستم، آن برای خود شما و به نفع شماست. وَقُلْتَ ما سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْر فَهُوَ لَکُمْ.

این جمله نیز اشاره به آیة 47 سورة «سبأ» دارد که می فرماید: «بگو آنچه که به عنوان اجر از شما خواستم، برای شما و به نفع خود شماست. اجر من با خداست و اوست که بر هر چیز بینا و آگاه است.»⁽²⁾

بر اساس این جمله ثمرة دوست داشتن اهل بیت علیهم السلام و نزدیکان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  به خود مردم بازمی گردد که این دوست داشتن ثمره اش برای دوست دارندگان است. دلیل آن این است که آنها هادی و راهنما هستند، کسانی که هادیان و راهنمای خود را دوست بدارند خود از آن سود و بهره خواهند برد. همان طوری که در حدّ بالای این مطلب - بدون مقایسه! - وجود اقدس خداوند متعال است که از همة جهات صمد و بی نیاز است. عبادات مردم به نفع خود آنهاست و خداوند به این عبادات هیچ نیازی ندارد.

در جمله بعدی امام علیه السلام عرض می کند: «و فرمودی: من درخواست اجر و مزدی برای رسالت نمی کنم مگر کسی که بخواهد راهی به سوی پروردگارش بیابد.» وَقُلْتَ ما أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْر إِلّا مَنْ شاءَ أَنْ یَتَّخِذَ إِلی رَبِّهِ سَبِیلا.

این جمله نیز، اشاره به آیة 57 سورة فرقان دارد. مفهوم آن این است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  می فرماید: کسی که به طرف خدا حرکت کند و به سمت عبودیت گام بردارد، همین پاداش من است.

در این تعبیر، اجر رسالت را رفتن انسانها به سوی خدا مطرح کرده است. برای مثال وقتی شاگردی می خواهد از استاد خود تشکر کند و به او هدیه ای بدهد استاد می گوید: شما اگر درس بخوانید و علم بیاموزید از هر هدیه ای برای من ارزشمندتر است و من هیچ هدیه ای جز باسواد شدن شما از شما نمی خواهم. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  نیز می فرماید: پاداش من این است که انسانها اهل بیت را دوست داشته باشند که این سبب می شود خود هدایت شوند و راه خدا را برگزینند.

در سه جمله ای که پیرامون مزد رسالت و ابلاغ دین مطرح شده، تاکید شد که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  از مردم مزد رسالت نمی خواهد؛ اما ضمن هر کدام از این جمله ها درخواستی مطرح گردیده است؛ یکی دوست داشتن نزدیکان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، و دیگری حرکت بندگان به سوی خدا و توحید. در توجیه این مطلب باید به مطلبی که قبلا نیز بیان شد، اشاره کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  برای انجام رسالت خود هیچ مزدی درخواست نکرد و موارد مطرح شده همچون مودت اهل بیت علیهم السلام و انتخاب راه خدا به عنوان مزد رسالت؛ در حقیقت مزد نیستند، چون منفعتش به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نمی رسد بلکه عنایتی مخصوص محبّین اهل بیت علیهم السلام و انتخاب کنندگان راه خدا است و این نکته در تعبیر ((ما سئلتکم من اجر فهو لکم)) آمده است.

پس از آنکه انتخاب راه خدا به عنوان مزد رسالت تعیین گردید؛ در جملة بعدی راه رسیدن به پروردگار بیان می شود: «بنابراین آنها راه رسیدن به تو و رضوان تو هستند.» فَکَانُوا هُمُ السَّبِیلَ إِلَیْکَ وَ الْمَسْلَکَ إِلَی رِضْوَانِکَ.

در این جمله، اهل بیت علیهم السلام به عنوان راه رسیدن به خدا و رضوان الهی معرفی شده اند. اکنون این سؤال مطرح می شود که چرا در این جا دو تعبیر «رسیدن به خدا» و «رسیدن به رضوان الهی»، بیان شده است: در حالی که «رضوان الهی» در رسیدن به خداست. در پاسخ باید گفت: شکی نیست که رسیدن به خدا مقصود هر بندة مطیعی است، اما این مطلب بسیار کلی است؛ لذا در عبارت بعد این مطلب تاکید شده است که رضوان الهی همان رسیدن به خداست. یعنی همان طور که انسان به رضوان الهی می رسد، در واقع در مسیر، رسیدن به خدا حرکت می کند. دریچة رسیدن به خدا همان رضوان و خشنودی الهی است. گرچه برخی رضوان را بهشت دانسته اند اما رضوان در واقع مقام رضایت و خشنودی از انسان است و بدیهی است، وقتی خدا از انسان راضی شود بهشت متاعی حاصل، خواهد بود.

نکته ها

آیة تطهیر درباره چه کسانی است؟

گفتیم این آیه گرچه در لابلای آیات مربوط به همسران پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمده اما تغییر سیاق آن (تبدیل ضمیرهای جمع مؤنث به جمع مذکر) دلیل بر این است که این آیه محتوایی جدای از آن آیات

دارد. به همین دلیل، حتی کسانی که آیه را مخصوص پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، علی علیه السلام و فاطمه علیها السلام حسن و حسین علیهما السلام ندانسته اند؛ معنی وسیعی برای آن قائل شده اند که هم این بزرگواران و هم همسران پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را را شامل می شود. ولی روایات فراوانی در دست داریم که نشان می دهد آیه، مخصوص این بزرگواران است وهمسران آن حضرت در این حلقه جای ندارند، هرچند از احترام متناسب برخوردارند. به عنوان نمونه به بخشی از روایات اشاره می کنیم:

«ثعلبی» در تفسیر خود از «ام سلمه» نقل کرده: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  در خانه خود بود که فاطمه علیها السلام پارچة حریری نزد آن حضرت آورد، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: همسر و دو فرزندانت حسن و حسین (علیهما السلام) را صدا کن، آنها را آورد، سپس غذا خوردند بعد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  عبائی بر آنها افکنده گفت: «اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَیْتِی وَ عِتْرَتِی فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِیراً؛ خداوندا! اینها اهل بیت و عترت من هستند، پلیدی را از آنها دور کن و از هر آلودگی پاکشان گردان». در اینجا آیه إنّما یرید الله… نازل شد، ام سلمه می گوید: گفتم: آیا من هم با شما هستم ای رسول خدا؟ فرمود: «انّکِ علی خیر» تو بر خیر و نیکی هستی؛ اما در زمره این گروه نیستی».⁽¹⁾

در روایات فراوان دیگری می خوانیم: بعد از نزول آیة فوق پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  مدت شش ماه، هنگامی که برای نماز صبح از کنار خانة

فاطمه علیها السلام می گذشت، صدا می زد: الصلاة، یَا أهل بیتِ محمّد إنَّمَا یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً؛ هنگام نماز است ای اهل بیت! خداوند می خواهد پلیدی را از شما اهل بیت دور کند و شما را پاک سازد».⁽¹⁾

این حدیث را «حاکم حسکانی» از «انس بن مالک» نقل کرده است.

نکته قابل توجه این که: تکرار مداوم این عمل در مدت شش، هشت یا نه ماه در کنار خانة فاطمه علیها السلام برای این بود که مطلب را کاملا مشخص کند تا در آینده تردیدی برای هیچ کس باقی نماند که این آیه تنها در شأن این گروه نازل شده است به خصوص اینکه تنها خانه ای که دربِ ورودی آن. در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم باز می شد، خانة فاطمه علیها السلام بود و طبعاً همیشه جمعی از مردم به هنگام نماز، این سخن را در آنجا از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می شنیدند.

با این توصیف، جای بسی تعجب است که بعضی از مفسران اصرار دارند بگویند: آیة فوق مفهوم عام دارد و همسران پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  را نیز شامل می شود؛ با اینکه اکثریت علمای اسلام اعم از شیعه و سنی آن را محدود به این پنج تن می دانند.

روایات متعددی از «ابو سعید خدری» صحابی معروف نقل شده که با صراحت گواهی می دهد این آیه، درباره همان پنج تن نازل شده

است:  «نزلت فی خمسة: فی رسول الله و علی فاطمه و الحسن و الحسین».⁽¹⁾

این روایت به قدری زیاد است که بعضی از محققین آن را متواتر می دانند.

در مجموع منابع احادیثی که دلالت بر انحصار آیه به پنج تن می کند به قدری زیاد است که جای تردید در آن باقی نمی گذارد تا آنجا که در کتاب «احقاق الحق» بیش از هفتاد منبع از منابع معروف اهل سنت، برای سند این حدیث گردآوری شده است. منابع شیعه نیز در این زمینه بیش از هزار مورد است.

نویسنده کتاب «شواهد التنزیل» که از علمای معروف اهل سنت است بیش از 130 حدیث در این زمینه نقل کرده است.

آیة تطهیر، برهان روشن عصمت

با توجه به این که ارادة الهی تخلف ناپذیر است و جمله «إِنَّما یُریدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْس» دلیل بر ارادة حتمی او می باشد، به خصوص با توجه به کلمه «إنّما» که برای حصر و تاکید است، روشن می شود ارادة قطعی خداوند بر این قرار گرفته که اهل بیت از هر گونه رجس، پلیدی و گناه پاک باشند واین همان مقام عصمت است.

توجّه این نکته نیز در آیة فوق ضروری است که منظور از ارادة الهی، دستورات و احکام او، در مورد حلال وحرام نیست؛ چرا که آن

شامل همگان می شود و اختصاص به اهل بیت علیه السلام ندارد، بنا براین با مفهوم کلمة «انما» سازگار نمی باشد. این ارادة مستمر اشاره به یک نوع امداد الهی دارد که اهل بیت علیهم السلام را بر عصمت و ادامة آن یاری می دهد ودر عین حال منافات با آزادی اراده و اختیار ندارد.

در حقیقت مفهوم آیه همان چیزی است که در «زیارت جامعه» نیز آمده است: «عَصَمَکُمُ اللَّهُ مِنَ الزَّلَلِ وَ آمَنَکُمْ مِنَ الْفِتَنِ وَ طَهَّرَکُمْ مِنَ الدَّنَسِ وَ أَذْهَبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ طَهَّرَکُمْ تَطْهِیرا؛ خداوند شما را از لغزشها حفظ کرد و از فتنة انحرافات در امان داشت و از آلودگیها پاک ساخت و پلیدی را از شما دور کرد و کاملاً تطهیر نموده است.»

با این توضیح در دلالت آیة فوق بر مقام عصمت اهل بیت علیهم السلام تردیدی باقی نمی ماند.

ارادة تکوینی یا تشریعی؟

بدون تردید «اراده» در جملة «انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس»؛ ارادة تکوینی است نه تشریعی به معنی که خواهد آمد.

منظور از اراده تشریعی، همان اوامر و نواهی الهی است، به عنوان مثال خداوند از ما نماز و روزه و حج و جهاد خواسته، این اراده تشریعی است.

معلوم است که ارادة تشریعی به افعال ما تعلق می گیرد نه افعال خداوند، در حالی که در آیة فوق، متعلق اراده، افعال خداست، می گوید: «خدا اراده کرده است پلیدی را از شما ببرد» بنابراین چنین اراده ای تکوینی و مربوط به خواست خداوند در عالم تکوین است.

افزون بر این «ارادة تشریعی» نسبت به پاکی و تقوا، انحصار به اهل بیت علیه السلام ندارد چرا که خدا به همه دستور داده است پاک و با تقوا باشند و این مزیتی برای آنها نخواهد بود؛ و همة مکلفان، مشمول این فرمانند.

تاکید بر ارادة تشریعی نه تنها با ظاهر آیه سازگار نیست، بلکه با احادیث گذشته نیز به هیچ وجه تناسب ندارد؛ زیرا همة احادیث مذکور از مزیّت والا و پاداش مهم سخن می گویند که به اهل بیت علیهم السلام اختصاص دارند.

همچنین مسلم است که «رجس» در اینجا به معنی پلیدی ظاهری نمی باشد، بلکه اشاره به پلیدی های باطنی است و دامنة آن شرک، کفر، نفاق و در واقع تمامی گناهان، آلودگی های عقیدتی فکری و اخلاقی و عملی را شامل می شود.

نکتة دیگری که باید به دقت توجه کرد، این است که: ارادة تکوینی که به معنی خلقت و آفرینش است؛ در اینجا به معنی مقتضی است نه علت تامه که باعث جبر و سلب اختیار شود.

مقام عصمت به معنی یک حالت تقوای الهی است که به امداد پروردگار در پیامبران و امامان ایجاد می شود اما چنان نیست که آنها نتوانند گناه کنند، بلکه قدرت این کار را دارند و با اختیار خود از گناه چشم می پوشند. درست همانند یک طبیب بسیار آگاه که هرگز یک مادة سمی را ـ که خطرات جدی آن را می داند ـ نمی خورد؛ با اینکه قدرت بر این کار دارد، اما آگاهی ها و مبادی فکری و روحی او سبب می شود که با میل و ارادة خود از این کار چشم بپوشد.

لازم به ذکر است که این تقوای الهی موهبت ویژه ای است که به پیغمبران داده شده نه به دیگران و خداوند متعال این امتیاز را به خاطر مسئولیت سنگین رهبری به آنها داده است و چون بهرة این امتیاز عاید همگان می شود؛ اختصاص آن به پیامبران عین عدالت است. درست مانند امتیاز خاصی که خداوند به پرده های ظریف و بسیار حساس چشم داده که تمام بدن از آن بهره می گیرد.

از این گذشته به همان نسبت که پیامبران امتیاز دارند و مشمول مواهب الهی هستند، مسئولیت شان نیز سنگین تر است و یک ترک اولای آنها معادل یک گناه بزرگ افراد عادی است و این مشخص کنندة خط عدالت است.

نتیجه اینکه این اراده یک ارادة تکوینی است در سر حد یک مقتضی (نه علت تامّه) و در عین حال نه موجب جبر است و نه سلب مزیت و افتخار.⁽¹⁾

بخش سوم: امیر مؤمنان علیه السلام جانشین پیامبر و…

اشاره

فَلَمَّا انْقَضَتْ أَیَّامُهُ أَقَامَ وَلِیَّهُ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِب صَلَوَاتُکَ عَلَیْهِمَا وَ عَلَی آلِهِمَا هَادِیاً

إِذْ کَانَ هُوَ الْمُنْذِرَ وَ لِکُلِّ قَوْم هاد

فَقَالَ وَ الْمَلَأُ أَمَامَهُ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ

اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ

وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ

وَ قَالَ مَنْ کُنْتُ أَنا نَبِیَّهُ فَعَلِیٌّ أَمِیرُهُ

وَ قَالَ أَنَا وَ عَلِیٌّ مِنْ شَجَرَة وَاحِدَة وَ سَائِرُ النَّاسِ مِنْ شَجَر شَتَّی

وَ أَحَلَّهُ مَحَلَّ هَارُونَ مِنْ مُوسَی فَقَالَ لَه أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی

وَ زَوَّجَهُ ابْنَتَهُ سَیِّدَةَ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ

وَ أَحَلَّ لَهُ مِنْ مَسْجِدِهِ مَا حَلَّ لَهُ وَ سَدَّ الْأَبْوَابَ إِلَّا بَابَهُ

ترجمه

و چون دوران زندگی آن حضرت ( در این دنیا) به پایان نزدیک شد، علی ابن ابی طالب را ـ که درود و سلام خدا بر آنها و بر خاندانشان باد ـ به عنوان جانشین خود (برای هدایت امت) نصب فرمود.

زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  خود بیم دهنده و انذارکننده بود و هر قومی هدایت کننده ای دارد.

و در آن هنگام که جمعیت روبروی آن حضرت اجتماع کرده بودند فرمود: هر که من مولا و پیشوای او بوده ام، علی مولا و پیشوای اوست.

بار خدایا دوست بدار کسی که علی را دوست دارد و دشمن دار کسی که او را دشمن دارد.

و هر کس او را یاری کند یاریش کن و هر کس قصد خذلان و خواری او را دارد، خوار و ذلیلش نما.

و (نیز) فرمود: هر کس من نبی و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  او هستم، پس از من علی امیر و فرمانفرمای اوست.

و فرمود: من و علی از شجرة واحدی منشعب شده ایم و بقیه مردم از درختهای مختلف اند.

و او را در جایگاه و منزلت هارون نسبت به موسی قرار داده، فرمود: تو نسبت به من همچون هارون نسبت به موسی هستی، با این تفاوت که پس از من پیامبری نیست.

و دخترش - بانو و سرور زنان جهانیان ـ رابه ازدواج او درآورد.

و آنچه از مسجدش را که برای خودش حلال ومجاز بود برای او نیز حلال کرد و درب خانه دیگران را ـ که به مسجد باز می شد ـ بست، جز درب خانه او.

امیر مؤمنان، جانشین پیامبر

امام علیه السلام در این فراز، به ماجرای امامت و نصب جانشین رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم اشاره می کند و در اولین جمله عرض می کند: «و چون دوران زندگی آن حضرت ( در این دنیا) به پایان نزدیک شد، علی ابن

ابی طالب را ـ که درود و سلام خدا بر آنها و بر خاندانشان باد ـ به عنوان جانشین خود (برای هدایت امت) نصب فرمود.» فَلَمَّا انْقَضَتْ أَیَّامُهُ أَقَامَ وَلِیَّهُ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِب صَلَوَاتُکَ اللَّهِ عَلَیْهِمَا وَ عَلَی آلِهِمَا هَادِیاً.

بی تردید از ضروریات هر جامعه ای وجود رهبر و هدایت کننده برای آن است، زیرا  رسیدن به اهداف و مقاصد اجتماعی بدون سرپرست و راهنما، - اگر محال نباشد - امری بسیار دشوار و پرزحمت است. سیره و روش انبیا گذشته نیز بر این بوده که برای ادامة راه هدایت، جانشین و وصی تعیین می نمودند تا بایدها و نبایدها را برای مردم بازگو کرده و با انذار و بشارت و در اختیار گرفتن زمام امور جامعه، مانع انحراف مردم از مسیر حقّ شوند، رسول مکرّم اسلام صلی الله علیه و آله و سلم  که برای انذار، هشدار و هدایت امتّ مبعوث گردید ادامة این امر را نیز به جانشین خود، واگذار نمود.

هیچ عقل سلیمی نمی پذیرد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  دینی را که خاتم ادیان است، ابلاغ کند و بعد امت را پس از خود به حال خود رها نماید. به همین دلیل حتی اهل تسنن که قائل به خلافت بلافصل امام علیه السلام نیستند، خلیفه  را برای بدست گرفتن زمام امور پذیرفتند. لذا در ادامة دعا امام علیه السلام به ذکر دلیل انتخاب جانشین و هدایتگر اشاره کرده عرض می کند: «زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خود بیم دهنده و انذارکننده بود و هر قومی هدایت کننده ای دارد.» إِذْ کَانَ هُوَ الْمُنْذِرَ وَ لِکُلِّ قَوْم هاد.

این جمله اشاره به آیه ای از قرآن است که خداوند می فرماید:

«إنّما أنت مُنذرٌ و لِکُلّ قوم هَاد»⁽¹⁾

در ادامه امام علیه السلام به بیانات مهم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  در روز «غدیر خم» اشاره کرده عرض می کند: «در آن هنگام که جمعیت روبروی آن حضرت اجتماع کرده بودند فرمود: هر که من مولا و پیشوای او بوده ام، علی مولا و پیشوای اوست.» فَقَالَ وَالْمَلَأُ أَمَامَهُ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاه.

این فراز از دعا اشاره به انجام مأموریت این آیه از قرآن کریم است که: ((یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ…))⁽²⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم  در راستای تحقّق این دستور الهی، جمعیت زائر بیت الله را در بیابان خُم متوقف ساخت و طی یک خطبة مفصل و گرفتن اقرار و اعتراف از مستمعان راجع به ابلاغ رسالت فرمود: «هر که من مولا و رهبر او هستم پس از من علی علیه السلام رهبر و مولای اوست».

در کتابهای معتبر تاریخی زمان و مکان این واقعة مهم را پس از بازگشت حجّاج از مراسم حجّ به سال دهم هجری در منطقه «غدیر خم»، نگاشته اند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم  با این اقدام، به دستور خداوند برای هدایت و رهبری امّت پس از خود، جانشین معرّفی کرد.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  پس از اعلام این پیام دست به دعا برداشته و فرمود: «بار خدایا دوست بدار کسی که علی را دوست دارد و دشمن دار کسی که او را دشمن دارد. و هر کس او را یاری کند یاریش کن و هر کس قصد خذلان و خواری او را دارد، خوار و ذلیلش نما.» اللَّهُمَّ وَالِ

مَنْ وَالَاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ.

مفهوم این جمله ها و درخواست، در واقع تأکید مطلب قبل، یعنی ولایت امیر مؤمنان علی علیه السلام و اتمام حجّتی بر منافقان و معاندان است که در قالب دعا بیان شده است.

امام علیه السلام در ادامه می خواهد ذهن ها را متوجه این نکته کند که جانشینی امیرمؤمنان از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم  با این جمله اعلام نشده، بلکه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم  «فرمود: هر کس من نبی و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  او هستم، پس از من علی امیر و فرمان فرمای اوست.» وَقَالَ مَنْ کُنْتُ أَنَا نَبِیَّهُ فَعَلِیٌّ أَمِیرُهُ.

به این مقدار نیز اکتفا نکردند، و برای اتمام حجّت، و اینکه نشان دهند عنصر ولایت با عنصر نبوت در یک ستون قرار دارند؛ در توصیف شخصیّت و مقام و منزلت علی علیه السلام « فرمود: من و علی از شجرة واحدی منشعب شده ایم و بقیه مردم از درختان مختلف اند.» وَقَالَ أَنَا وَعَلِیٌّ مِنْ شَجَرَة وَاحِدَة وَ سَائِرُ النَّاسِ مِنْ شَجَر شَتَّی.

در قرآن کریم نیز اشاره شده، که موسی علیه السلام به امر پروردگار، به سوی فرعون رفت تا او را انذار کند، و موسی نیز برای مشارکت در این امر سخت از خدا خواست برادرش (هارون) را نیز همراه خود به رسالت برگزیند و همراه او گسیل دارد.⁽¹⁾

در جملات بعدی دعا، به مقام و جایگاه امیر مؤمنان، علی علیه السلام نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم  و مقایسة آن با موسی و برادرش هارون، اشاره شده

است: «و او را در جایگاه و منزلت هارون نسبت به موسی قرار داده، فرمود: تو نسبت به من همچون هارون نسبت به موسی هستی، با این تفاوت که پس از من پیامبری نیست.⁽¹⁾» وَأَحَلَّهُ مَحَلَّ هَارُونَ مِنْ مُوسَی فَقَالَ لَه أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی.

در مورد جایگاه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  و علی علیه السلام نسبت به مقام موسی و هارون به ذکر دو ویژگی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  و امیر مؤمنان علیه السلام می پردازیم:

یکی دیگر از اقدامات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  در تمجید و تکریم مقام و شأن مولای متّقیان علی علیه السلام این بود که دختر خود ـ فاطمة زهرا علیها السلام که سرور زنان جهان ـ را به ازدواج او درآورد.

امام علیه السلام در متن دعا به این ازدواج چنین اشاره کرده عرض می کند: «و دخترش - بانو و سرور زنان جهان ـ را به ازدواج او درآورد.» وَزَوَّجَهُ ابْنَتَهُ سَیِّدَةَ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ.

این که پیامبر دخترش فاطمه علیها السلام را به ازدواج علی علیه السلام در آورد به

عنوان یکی از اقدامات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  برای تمجید و تکریم مقام علی علیه السلام به خاطر جایگاه ویژه فاطمه زهراست و تعبیراتی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  در مورد فاطمه علیها السلام بیان نموده اند این مطلب را به خوبی روشن می سازد.

آن گاه امام علیه السلام به امتیاز دیگر آن حضرت اشاره کرده عرض می کند: «وآنچه از مسجدش را که برای خودش حلال و مجاز بود برای او نیز حلال کرد و درب خانه دیگران را ـ که به مسجد باز می شد ـ بست، جز درب خانه او.» وَأَحَلَّ لَهُ مِنْ مَسْجِدِهِ مَا حَلَّ لَهُ وَ سَدَّ الْأَبْوَابَ إِلَّا بَابَهُ.

می دانیم در زمان حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم، اصحاب، خانه های خود را دور تا دور مسجد پیامبر ساخته بودند و هر کدام یک درب از خانة خود به مسجد باز کرده بودند، از آنجا مستقیم وارد مسجد شده، رفت و آمد می کردند و مراد از ابواب در اینجا همان درهاست.

با توجه به این که حالات جسمانی و روحانی انسان ها با هم مرتبطند سه شایستگی فوق، منحصر به علی علیه السلام بود، چون او بود که کفو فاطمه علیها السلام بود. هم طهارت کامل داشت و هم لیاقت وافر. طهارت و پاکیش از ناحیه خدا تضمین شده بود، بنابراین در هر زمان و هر وقت و در هر حال می توانست وارد و خارج مسجد شود.

نکته ها

مقام و منزلت علی علیه السلام با آن همه اوصاف و سوابق درخشان در صدر اسلام، در لحظة سرنوشت ساز شروع امر امامت و ولایت، لازم و مهمّ بود؛ چرا که ایشان سرسلسلة امامان معصوم علیها السلام و نقطة اتصال نبوّت و امامت بودند.

اگر چنین موضوعی به سادگی و بطور عادی بیان می شد، امکان داشت در دراز مدّت اثری از اسلام باقی نماند.

ـ ولایت و رهبری بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم؛

ـ خدا دوست دوستان علی و دشمن، دشمنان علی است؛

ـ خداوند کسانی که علی علیه السلام را یاری کند، یاری می کند؛

ـ کسانی که بخواهند علی علیه السلام را خوار و ذلیل کنند، خدا خودشان را خوار می کند؛

ـ پذیرفتن نبوت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم  مستلزم پذیرش ولایت علی علیه السلام است؛

ـ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  و علی از یک ریشه و اصل هستند؛

ـ جایگاه علی نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم  مثل جایگاه هارون نسبت به موسی است؛

ـ …

ثُمَّ أَوْدَعَهُ عِلْمَهُ وَ حِکْمَتَهُ

فَقَالَ أَنَا مَدِینَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِیٌّ بَابُهَا فَمَنْ أَرَادَ الْحِکْمَةَ فَلْیَأْتِهَا مِنْ بَابِهَا

ثُمَّ قَالَ أَنْتَ أَخِی وَ وَصِیِّی وَ وَارِثِی

لَحْمُکَ لَحْمِی وَ دَمُکَ دَمِی

وَ سِلْمُکَ سِلْمِی وَ حَرْبُکَ حَرْبِی

وَ الْإِیمَانُ مُخَالِطٌ لَحْمَکَ وَ دَمَکَ کَمَا خَالَطَ لَحْمِی وَ دَمِی

ترجمه

سپس (رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم) علم و حکمت خود را نزد او به ودیعه گذاشت.

و فرمود: من شهر علم هستم و علی درِ آن شهر است. پس هر کس می خواهد وارد این شهر شود باید از درِ آن وارد شود.

آنگاه فرمود: (یا علی) تو برادر، جانشین و وارث من می باشی.

گوشت تو از گوشت من و خون تو از خون من است.

آشتی (صلح) با تو آشتی (صلح) با من است. و جنگ با تو جنگ با من می باشد.

ایمان با گوشت و خون تو آمیخته شده، آنگونه که با گوشت و خون من آمیخته شده است.