مشخصات کتاب
سرشناسه:ماهنامه موعود،1379
عنوان و نام پدیدآور:شماره 21 - مرداد و شهریور 1379/ ماهنامه موعود
ناشر چاپی : ماهنامه موعود
مشخصات نشر دیجیتالی:اصفهان:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان 1390.
مشخصات ظاهری:نرم افزار تلفن همراه ، رایانه و ماهنامه
هشدار! چشمی نگران ماست
اسماعیل شفیعی سروستانی
وقتی تبلیغات سیاست بازی و تقلید جای تفکر، تدبر و برنامه ریزی را گرفت بسیاری از سازمانها و مراکز فرهنگی و حتی بسیاری از اهل علم خود را با انجام پژوهشهای بی خاصیت چاپ انواع نشریات و تولید نرم افزارهای مختلف علوم اسلامی و... مشغول کردند و هر یک نیز با استفاده از بیت المال و حتی وجوهات شرعیه انواع سازمانهای مدرن و انباشته از اقسام کامپیوترها و میزها را بنا نمودند، بی آنکه پیش از اقدام دربارة ضرورت ایجاد آنها و یا حتی جلب آگاهی دربارة آنچه که توسط دیگران در حال انجام است کسب اطلاع کنند، بگونه ای که امروزه انواع آثار مشابه مثل داروهای ژنریک در بازار فراوان است در هنگامه ای که سرزمین فراخ اسلامی ما و مردم سایر کشورهای مسلمان نشین چشم براه طلیعه آثار و اقدامات مردانی هستند که آنها را از فراز و نشیبهای فرهنگ غالب غربی و انواع اندیشه های فلسفی وارداتی و ایدئولوژیهای سیاسی و اجتماعی عبور دهد، متدولوژی غربی و پژوهشهایی به سبک شرق شناسان خودبنیاد در حوزه های علوم اسلامی رسمی و غیررسمی وارد شده است و حاصل اینهمه بی شک چیزی جز دور ماندن نسل جوان از آبشخور زلال تعالیم دینی و ابتلاء آنان به انواع ایدئولوژیهای ممسوخ و منسوخ دو سه قرن گذشته نیست انجام کارهای موازی و مشابه موجب به هدر رفتن سرمایه های مادی اشتغال تعداد اندک پژوهشگران در پروژه های مشابه افت خلاقیتها
و رها شدن طرحهای بنیادین در جامعه شده است چرا آنان که قدرت مالی و امضاء را در اختیار گرفته اند وقتی از تکراری بودن پروژه ای مطلع می شوند حاضر به ترک آن نمی شوند؟ چرا وقتی طرحی مهم و نو در میانة راه رها شده و مجریانش به دلیل نداشتن امکانات مادی و انسانی با چنگ و دندان و آه حسرت به پیش می روند به جای یاری جوانمردانة آنان همه را نادیده گرفته و برای تکرار همان پروژه و کسب شهرت و مقبولیت از صفر آغاز می کنیم چگونه است که برخی از متولیان سازمانهای فرهنگی علی رغم داشتن امکانات و وظیفه تعریف شده در سخنرانیهای خود از کمبود مبلغین مذهبی گلایه سر می دهند اما برای نجات مسجدها و کانونهای فرهنگی پراکنده در اقصی نقاط ایران اسلامی و تربیت و اعزام روحانیون آستین همت بالا نمی زنند و میدان جهاد فرهنگی را تنها با شعار و تراکت تبلیغاتی انباشته می سازند؟ و گزارش سالانه را با آمار برگزاری مسابقات رنگارنگ پر می کنند؟ چرا وقتی می توان با هزینه هشتاد تا یکصد میلیون تومانی یک سمینار آنهم در سالهایی که به نام مبارک امام خمینی قدّس سرّه و علی بن ابی طالب علیه السلام مزین شده اقدام به ترجمة هزاران صفحه متون علمای مسلمان تربیت و بکارگیری صدها محقق و پژوهشگر حوزة علوم دینی و صدها طرح دیگر نمود خود را دلخوش به گردآوری 50 مقاله دست دوم و چند تراکت و تیزر تلویزیونی می سازیم حال اگر این هزینه را تا سقف دو یا چند میلیارد تومان در سال بالا ببریم تو خود حدیث مفصل بخوان از... چرا وقتی می توان با 15 این مبالغ دهها مؤسسه غیردولتی را با دهها پژوهشگر مورد حمایت قرار داد و صدها برابر آنچه را که حاصل می آوریم فراروی نسل تشنه و منتظر جوان و مسلمان قرار داد با هزاران اما و اگر و شاید تضمین کننده نام و مقام و منزلت اجتماعی (و زودگذر) خود می شویم چه کسی می تواند ادعا کند که وابستگی ما و طرحهای ما به ادارات و سازمانهای رسمی و دولتی اثبات کنندة صحت سلامت دقت و کارایی عمل ماست گذر انقلاب و نظام اسلامی از فراز و نشیبهای 20 ساله عموماً مرهون مردان و زنانی است که خارج از نظام رسمی و اداری در همة جبهه ها حاضر شدند و امروزه نیز حاضرند. ورنه آنانکه در عین برخورداری و در امان بودن از گرفتاریهای اقتصادی اجتماعی سیاسی این عصر با بودجه های کلان قدمهایی متوسط آشفته و گاه ناقص برمی دارند هنری نکرده اند. ما نیازمند تجدیدنظر در سیاست اجرایی امور فرهنگی در همة ساحات هستیم
ما نیازمند استفاده دقیق و حسابگرانه از فرصتهای باقی مانده ایم
ما نیازمند درک این مهم هستیم که همواره چشمی ما را می نگرد. والسلام
سردبیر
درآمدی بر استراتژی انتظار-3
اسماعیل شفیعی سروستانی 3- آرمان جایگزین
در بررسی هفت غفلت بزرگی که موجب بروز ناهنجاریهای بسیار در گستره حیات فرهنگی و مادی مردم این سرزمین بزرگ اسلامی شده، غفلت از موضوع »مهدویت و امام عصر، علیه السلام« در شکل خاص (ونه عام و کلی) به عنوان آخرین و یا در واقع هفتمین غفلت ذکر شد. این امر به جایگاه بارز این باور و نقش آن در زمینه سازی وضع مطلوب باز می گردد.
به عبارت دیگر، تا کسی متذکر آن موارد شش گانه نشود؛ متوجه ضرورت پرداختن جدی و فرهنگی به این موضوع نخواهد شد. تنها با گذار از غفلتهای مذکور است که امکان خروج از وضع نامطلوب فراهم می آید. در غیر اینصورت این امر در وجه صرفاً اعتقادی با چاشنی احساس و عاطفه در صورت قرن دو و سه هجری قمری گرفتار می ماند و کارکرد اصلی خود را از دست می دهد. شاید یکی از مشکلات مسلمین و بویژه شیعیان این بوده که علی رغم در اختیار داشتن امکانات بالقوه و نیروی نهفته در باورهای خود بدلیل غفلت از وجوه فرهنگی و مدنی مورد نیاز در گستره حیات تاریخی خود قادر به بهره گیری از آنهمه امکان نبوده اند.
بی شک نمی بایست فرض را بر این گذاشت که همه کسانی که به نوعی در قالبهای گوناگون امثال تشکیل مراسم مداحی، برگزاری مجالس جشن و سرور و یا امثال اینها متذکر نام امام عصر، علیه السلام اند، متذکر همه غفلتها و راههای علاج نیز هستند. چنانکه نمی توان تصور داشت با رونق بخشیدن به جشنهای نیمه شعبان و ساختن انواع و اقسام برنامه های تلویزیونی می توان ره بجایی برد،
اینهمه در جای خود پسندیده و ضروریست اما جایگزین موضوع مورد بحث و مبتلا به در شکل کلان نمی شود.
بسیاری از مردم نیمه شعبان را با نقل و شیرینی سپری می سازند، چنانکه جمع کثیری از نویسندگان در شرح فلسفه غیبت و بیان ویژگیهای نواب خاص و عام کتاب و رساله نگاشته اند، اما باید متوجه این نکته بود که اینهمه برای خروج از بن بست و انفعال در شکل کلان و فراگیر کافی نیست، چنانکه عموم این آثار به هیچ روی قادر به هدایت خوانندگان از طریق طرح موضوع مهدویت و خارج ساختن آنها از بن بست غربزدگی و تاریخ و تمدن غربی نیستند. آیا هیچ پنداشته ایمٌ ظ×ی لا0پ10ق ی- نحوه سیر
وضع مطلوب
وضع موجود چرا بسیاری از طراحان موضوع »مهدویت« طی همه سالهای گذشته از طریق تربیت جوانان (به شیوه علم آموختگان فرنگی) خود ناخواسته مقوم نظام آموزشی و تثبیت نظام اجتماعی و فرهنگی مغرب زمین در میان کشورهای اسلامی بوده اند؟ شاید بتوان یکی از دلایل واماندگی مسلمین را (هنگامی که شدیداً نیازمند »تجدید حیات فرهنگی« بودند) در همین دانست، آنان قادر به استفاده از نیروی نهفته در میان باورها و تاریخ خود نبودند و در گیرودار با صورتها به صورت بندی مشغول آمدند چنانکه نتوانستند از طریق طرح »نظریه های کلی« افقهای دوردست را فراروی مردم بگشایند.
این سخن بازگوکننده اهمیت و ضرورت ترسیم جغرافیای مقصد و مأوایی است که می بایست به سمت آن رفت و یا جماعت بسیاری را بدان سوی رهنمون شد.
هیچ به »معنی مرگ« اندیشیده اید؟
درباره مرگ بسیار گفته و شنیده و از مناظر مختلف بدان نگریسته ایم.
»مرگ« در عبارتی لطیف »معنی بخشنده« به زندگی است. چنانکه هر کس حسب دریافت و تعبیری که از مرگ در ذهن و قلب دارد و آن را وجدان کرده به زندگی می اندیشد.
آنکه مرگ را عین سیاهی و پایان همه چیز می پندارد، به نحوی به زندگی می پرازد و آن را معنا می کند و بعکس آنکه مرگ را چون راز سربمهر می شناسد و با دریافتی ژرف از آن بعنوان پلی برای گذار و رسیدن به عالم روشنایی و حیات ابدی یاد می کند به نحو دیگری زندگی را معنا می کند. گویا »مقصد« نحوه رفتن و بودن را معلوم می سازد.
چگونه می توان جماعت مردمان را به سوی مقصدی برد اما هیچگونه تصویر و ترسیم روشنی از آن ترسیم نکرد؟ و یا چگونه می توان درباره راه رفتن و اسباب بردن اندیشید در حالی که مقصد در هاله ای از ابهام و تاریکی فرو رفته است؟ طی دو سه قرن اخیر، همه اقوامی که بدون ترسیم دقیق جغرافیای »مقصد و مأوای مطلوب« سعی در ساختن زندگی کرده اند علی رغم شعارها به سوی مقصدی شتافته اند که از آن بیزاری می جستند. این واقعه باعث بوده تا بتدریج این گمان بدل به باوری فراگیر و عمومی شود که: »سیر در میان فرهنگ و تمدن غربی و گذر از مراتب و منازل آن امری محتوم و ناگزیر است«.
دریافتی که شرنگ انفعال و واماندگی را چنان در کام ملتهای شرقی و مسلمان ریخته که همه همّ خود را مصروف جذب تمام عیار عناصر فرهنگی و مدنی غربی ساخته اند.
همواره سه موضوع مهم می بایست در دستور کار همه کسانی باشد که بعنوان مصلح، آزادیبخش، ناجی و... درباره سرنوشت یک قوم اخذ تصمیم می کنند:
1- شناسایی وضع موجود
2- ترسیم وضع مطلوب
3- ترسیم نحوه سیر از وضع موجود به وضع مطلوب
نشناختن همه جانبه »وضع موجود« رهزن عقل می شود. به آن می ماند که پزشکی بدون شناسایی حال بیمار و نوع مرض او نسخه تجویز نماید. این موضوع به همان اندازه اهمیت دارد که نحوه استفاده از دارو و آگاهی از کمیت و کیفیت موادی که مصرف می شود.
با توجه به »فلسفه تاریخ شیعه« و درک و دریافت آنان از انجام جهان، غفلت از امام عصر، علیه السلام، و موضوع ظهور به منزله تأیید فلسفه جعلی وبر ساخته فلاسفه و علمای علم الاجتماع غربی است. و به عبارت ساده تر؛ تردید در همه اقوال و آیات رسیده کتاب آسمانی و ائمه معصومین، علیهم السلام، است.
جای این پرسش باقی است که چرا علی رغم وضوح و آشکاری دستورالعملها و پیش بینی های متقن دانسته یا نادانسته درباره اش غفلت کرده ایم؟ بی گمان خداوند هیچ قومی را ناگزیر به پیمودن طریق تجربه شده اقوام عاصی و دورمانده از هدایت الهی نساخته که در این صورت موضوع ارسال رسل، قیامت و معاد و سؤال و جواب موضوعاتی لغو و بیهوده و عاری از حکمت حضرت باری تعالی به نظر می رسند.
اگر این فرض ساده، که ائمه هدی درباره اش بسیار گفته اند: »در آخرالزمان خشکسالی و قحطی فراگیر همه سرزمینها را در برمی گیرد« در دستور کار متولیان امر کشاورزی سرزمینهای اسلامی قرار می گرفت در طراحی برنامه های خود چه موضوعاتی را برای حراست از مسلمین و شیعیان از بلای این عصر در اولویت قرار می دادند؟ کشاورزی؟ صنعت؟ یا صنایع مرتبط با کشاورزی؟
این مسأله به بی توجهی مسلمین و معلمان آنان به پتانسیل قوی باورهای دینی و ضعف آنان در کشف لایه های تودرتوی آن دستورالعملهای حکمت آمیز برمی گردد. اگر چه طی سالهای متمادی درباره اهمیت این آثار و اقوال سخن بسیار گفته شده و به انحاء مختلف در تمجید و تقدیس آن، کتاب و روزنامه منتشر شده است، اما هیچگاه به نحو شایسته برای خارج ساختن آن دریافتها از اجمال و جاری ساختن آن در عرصه تاریخ اقدام نکرده ایم. در حالی که همه امکان برای این امر و درافکندن طرحی نو فراهم بود. اما، تعلل و انفعال نه تنها بسیاری از فرصتها را از ما گرفت بلکه زمینه بروز نوعی یأس عمومی را نیز فراهم نمود تا آنجا که بسیاری از ناکارآمد بودن دین در عرصه حیات مدنی و فرهنگی مردم داد سخن دادند. و از همین نقطه تیرهای زهرآگین به سوی دریافت دینی روانه شد.
البته سخن آنان که دم از ناکارآمد بودن دین در این عصر زدند خیلی هم بیراه نبود زیرا، آنچه که از آن به عنوان نظام اجتماعی، اقتصادی و سیاسی یاد می کردند و امید اصلاح امور را از آن می طلبیدند در اساس با مبانی دینی در تعارض بود و به آن می مانست که کسی طالب پرتقالی با طعم و رنگ سیب باشد.
اصالت دادن به آنچه که محصول تفکر و فرهنگ غیردینی است چاره ای جز ترک دین و دل بستن به نظام معلول و بیمار غربی باقی نمی گذارد.
»طرح نو« نیازمند بازپرسی جدی از وضع موجود بود و اما، تلاش مسلمین عموماً مصروف مسلمان کردن موجودی بوده که در ذات خود شیطانی است. سخن ناتمام بخش اول (چهار حرکت) به همین موضوع برمی گردد.
سفینه انقلاب اسلامی به مدد اولین منبع سوخت از پایگاه 57 برخاست و تا مدار 59 صعود کرد و پیش از آنکه بر مداری ثابت و ساکن به انتظار سقوط و افول بماند به مدد منبع سوخت دوم تا مدار 68 صعود نمود. اینهمه مدارهای ابتدایی و مقدماتی بودند و سفینه تا گذر از جوی که می توانست او را از سیاهیها و پلیدیها عبور دهد، نیازمند منبع سوخت سوم بود، زیرا توان آن دو منبع برای عروج به مدار مطمئن و شایسته کافی نبود.
چرخش سفینه بر مدار 68 بطور ثابت بسیاری از انتظارات را برآورده نساخت و بتدریج بروز نوعی خستگی را سبب شد. بویژه در این مدار سفینه جماعت جوانی را با خود داشت که هیچ اطلاع روشن و تجربه شده ای از پایگاه 57، مدار 59 و بالاخره مدار 68 نداشتند.
از این نکته نباید غافل بود که جماعتی ساز بازگشت به مدارهای قبلی و حتی پایگاه اولیه را کوک می کردند و خامان راه نرفته را نیز ترغیب و تشویق می کردند.
تبلیغ و تأیید مکرر مدارهای طی شده نیز بصورت طبیعی عاری از انرژی لازم برای صعود و یا حتی ماندن در مدار 68 بودند، زیرا بیش از هر چیز عاری از خاصیت آرمانی و انگیزه های سزاوار بود. ما نیاز به طی دو سه قرن اخیر، همه اقوامی که بدون ترسیم دقیق جغرافیای »مقصد و مأوای مطلوب« سعی در ساختن زندگی کرده اند علی رغم شعارها به سوی مقصدی شتافته اند که از آن بیزاری می جستند.
منبع سوخت سوم داشتیم، یک طرح آرمانی ویژه در نسبت با نقاط عطفی که طی شده بود، آرمانی جاذب جوانان، تئوری دیگری برای سازماندهی همه قوا، همه امکانات و همه عوامل انسانی، اما با ویژگیهایی خاص خود، این ویژگیها را در موارد زیر می توان خلاصه کرد:
1- رویکردی جدی و قوی به آینده داشته باشد؛
2- ریشه در مافی الضمیر عموم مردم و جوانان داشته باشد؛
3- خاصیت فرهنگ سازی داشته باشد؛
4- خاصیت برانگیزاننده و شورآفرین داشته باشد؛
5- از خاستگاه شیعی و روحیه قومی ایرانی برخوردار باشد؛
6- ریشه در تاریخ این دیار و ساکنان آن داشته باشد؛
7- الگو و نمونه ای عینی داشته باشد؛
8- ملموس و واقعی جلوه نماید و جامع باشد.
اینهمه ویژگیهای آرمانی تحرک آفرین را نشان می دهد که طرح درست آن (با توجه به همه غفلتهایی که می بایست جبران شوند) می توانست چونان مخزن سوختی مطمئن سفینه را از مدار 68 عبور دهد.
اما اولین ویژگی:
همه تلاش مبلغین فرهنگ و تمدن غربی مصروف آنست تا با اسطوره زدایی (به معنی طرد هر نوع دریافت فراتاریخی) از عالم و دریافتهای بشری از یکسو و »تضعیف روحیه آرمانگرایی«، انسان را در گستره خاک و تمنیات صرفاً خاکی گرفتار آورند تا با پذیرش فرهنگ جهانی (غربی) و تن دادن به تمدن ویژه آن تابع چشم و گوش بسته آن فرهنگ و تمدن شود. از همین رو دائماً در تبلیغات خود اعلام می دارند »عصر آرمانگرایی و دریافتهای ماورایی گذشته«.
رد این نگاه چندان نیازمند استدلال نیست. روح آدمی همواره متمایل به کمال است و در جستجوی سرزمینی مطلوب مهیای هر نوع ستیز. این مشخصه در دوران جوانی بیش از پیش خود را می نمایاند.
جوان در جستجوی آرمانی جذاب همراه با رویکردی نو به آینده همه توان خود را تقدیم می دارد. زیرا این تمنا وی را در گذر از وضع موجود و رسیدن به وضع مطلوب یاری می دهد.
اگر چه برای نسل پیشین »پیروزی بر طاغوت« و یا »غلبه بر خصم« بعنوان آرمان و آرزویی جذاب خود را نمودار می ساخت اما با سپری شدن آن ایام و گذر سفینه از مدار 57 و 68 آرمانهای مذکور مبدل به واقعیتی ملموس آنهم در گیرودار با واقعیتهای سیاسی و اجتماعی شدند. از همین رو بشدت آسیب پذیر نیز گشتند.
متذکر این نکته می شوم که آنچه می بایست فراروی جوانان قرار می گرفت قبل از هر چیز الزاماً می بایست از این ویژگی یعنی (رویکرد به آینده) برخوردار باشد.
اما ویژگی دوم:
طی دهه شصت همه چیز مهیای طرح و پذیرش موضوعی نو بود و جوانان نیز مستعد سیر در مسیری که روی به آینده داشت. اما تنها نظریه ای می توانست همه گیر و موج آفرین شود که در »مافی الضمیر« ریشه داشته باشد.
تمنیات بسیاری برانگیزاننده اند از جمله آنچه که نفسانیت آدمی طالب آن می شود اما، صرف نظر از نیازهای برساخته و کاذب تنها برخی امور ذاتی وجود آدمی اند و به عنوان عنصر مشترک همگان را دربرمی گیرند.
چنانکه »انتظار« ذاتی وجود آدمی است و ریشه در مافی الضمیر همه بندگان دارد و از آن به عنوان »امر مشترک« می توان یاد کرد. از همین روست که متذکر شدم تنها پیشنهادی می توانست و می تواند اقبال عمومی از سوی جوانان و مردم را در برداشته باشد که هر کس براحتی پس از مراجعه به خود مؤید آن شود و بصورت طبیعی و بدور از هر گونه غرضی نسبت بدان عکس العملی مثبت نشان دهد.
شاید بتوان یکی از وجوه ممتاز اسلام را نسبت به همه مکاتب، مسالک و ایدئولوژیها در این دانست که همه آنچه را که اعلام می کند و یا برحذر می دارد ریشه در مافی الضمیر آدمی دارد. بواقع عقل و قلب آدمی پذیرای آن است.
اگر چه هواجس نفسانی نیز برانگیزاننده اند اما، بدلیل نسبتشان با تیرگی و پلیدی دارای عمری کوتاه همراه با نوعی دلزدگی و نفرت روحانی اند.
ویژگی سومف آنچه که بدان نیازمند بودیم تا از مرتبه سوم از تاریخ انقلاب اسلامی گذر کنیم »خاصیت فرهنگ سازی« بود. بواقع پیشنهاد ما چنانچه عاری از این خاصیت باشد پس از چندی عموم مردم را که بصورت طبیعی سر در پی یافتن »ادبی برای زیستن و بودن« هستند پس می زند.
همه کسانی که طی هشت سال نبرد سری به جبهه ها زدند دریافتند که میدانهای نبرد، بسان جزیره ایست با ساکنانی متفاوت، صاحب اخلاق خاص خود، مناسک و مرامی متمایز، ادبی ممتاز و عاری از هر گونه دورویی، نفاق، دنیامداری و رذایل. اینهمه »فرهنگ جبهه« را تشکیل می داد. چنانکه در هوای آن داستانهایی از قهرمانیها، غزلواره هایی از دوستی و مهر خلق شد، سرودهایی که بصورت طبیعی حاضران در آن ساحت را دگرگون می ساخت چنانکه وقتی ساکنان آن جزیره به میان شهرها بازمی گشتند احساس دوری و غربت می کردند.
هیچ به رفتار، پوشش، زبان و خواسته های بروبچه های آن دوران توجه کرده اید؟ جبهه ها زبانی دیگر را خلق کرده بود.
عموم جوانان مستعد پذیرفته شدن در یک گروه، همرنگ شدن بإ؛ آن و متمایز شناخته شدن هستند. این خاصیت (فرهنگ سازی)، می تواند یک عقیده آرمانی را از ساحت نظری و فکری صرف خارج ساخته و در صورت اخلاق، مناسک و اعمال متجلی سازد و جبهه ای عمومی پیدا کند.
بسیاری از خواص از اینکه مردم به حرفها و سخنانشان دل نمی بندند گلایه دارند. آنان از این نکته غافلند که مباحث کلی نظری مخصوص کلاس درس اند و تنها وقتی آن مباحث از ساحت خاص خود فرود آیند و از طریق زبان و ادب و ذوق همه فهم شوند در میان شهر و دیار جاری می شوند.
می بایست متذکر این نکته بود که هیچ بخشنامه و قانونی، هیچ زور و ضربی قادر به ساخت یک فرهنگ نیست، این امر می بایست بصورت طبیعی، آرام و بتدریج صورت گیرد و همواره انگیزه های قومی و آرمانهای بزرگ (به شرط داشتن ویژگیهایی که برشمردیم) قادر به ایجاد یک دگرگونی همه گیر هستند.
این امر بصورت طبیعی ویژگی چهارم یعنی »شورآفرین بودن و برانگیزندگی« را در پی دارد.
هیچ به عبارات منظوم قافیه پردازان مزدبگیر دقت کرده اید؟ ابیات منظوم آنان علی رغم صلابت عبارات و درستی قافیه و ردیف و وزن دل آدمی را می زنند، از دور تصنعی بودن را فریاد می زنند و بعکس، شیون مادران فرزند مرده صد مرتبه دلنشین تر هستند.
بسیاری از خواص از اینکه مردم به حرفها و سخنانشان دل نمی بندند گلایه دارند. آنان از این نکته غافلند که مباحث کلی نظری مخصوص کلاس درس اند و تنها وقتی آن مباحث از ساحت خاص خود فرود آیند و از طریق زبان و ادب و ذوق همه فهم شوند در میان شهر و دیار جاری می شوند.
آدمی هر آنچه را در خانه دل جای دهد می ستاید، پاس می دارد، به پایش می نشیند و قربانی می دهد. برایش نغمه می سراید.
اگر شعارهای سالهای اولیه انقلاب و سروده های مردمی آن عصر را به خاطر آورید می بینید جملگی برخاسته از دل و ضمیر صاف مردمانند چنانکه نوحه ها و مداحیهای دوران جنگ و شبهای نبرد نیز از همین ویژگی برخوردارند. حیف که هیچگاه بدرستی »موسیقی جنگ مورد ارزیابی دقیق قرار نگرفت و سامانی درخور نیافت«. اینها یادگار سالهای شور و هیجان و دلدادگی طبیعی مردمند. و تنها آرمانهای بلند و عاری از دستورالعملهای دولتی می توانند احیاگر شور و هیجان عمومی باشند. این شور مردم را از میانه فراز و نشیبها عبور می دهد و وادارشان می سازد که چشم را بر سختیها و کاستیها ببندند و بعکس، زندگی عاری از شور و مردم فارغ از شوق در گیرودار فراز و نشیبها سر در لاک فرو برده و منافع فردی خود را جلب و حراست می نمایند.
آرمان شورآفرین، فرهنگ ساز است، موسیقی ویژه خود را خلق می کند، ادب خود را بارز می سازد و زبان و ادب سزاوار و شایسته خود را منتشر می کند.
پنجمین ویژگی برای آنچه که از آن بعنوان مخزن سوم سوخت سفینه مورد نظر یاد شده برخورداری از خاستگاه شیعی است. ممکن است در بدو امر این تصور بوجود آید که نگارنده حسب علقه خود به شیعه امامیه این نکته را متذکر شده اما چنین نیست. شاید اگر این عبارت را با عبارت »خاستگاه ایرانیان اصیل« عوض می کردم در منظورم هیچ تغییری بوجود نمی آمد. عموم شیعیان پیرو مکتب ولایت ائمه هدی و علی بن ابی طالب، علیه السلام اند. در واقع آنان پیرو مکتب جوانمردی، شجاعت، فتوت، سخاوت و رادمردی اند. همه آنچه که در فرزندان امام علی، علیه السلام، چون خونی جاری بود، همه صفات و خصال مردانی است که در سرتاسر آثار و منابع ایرانی ستوده شده تا جایی که به عنوان اخلاق و روحیه عمومی ایرانیان قابل شناسایی اند.
شاهنامه ها قبل از اثر حکیم طوسی آینه این مرامند و پس از آن از شاهنامه فردوسی تا آثار عطار و نظامی گنجوی و از آنجا تا شاعرانه های حافظ و سعدی ادامه می یابند.
گاه متذکر این نکته بوده ام که از این جماعت نه مردمی راهب و گوشه نشین می توان ساخت و نه ملحدی لامذهب و عصیانگری جانی. همه آنچه در داستانهای حماسی و پهلوانی آمده در طول تاریخ تجربه شده چنانکه حافظ شیرازی به تمامی معنا آن را در هیأت »رندی« آشکار ساخته است.
پهلوانان نام آور شاهنامه از کاوه و فریدون گرفته تا سهراب و سیاوش و رستم جملگی عیاران قصه های عامیانه اند. سمک عیاری که جامه عیاری پوشیده، رندان عالم سوز، سربداران خراسان، لوطی های زورخانه ها و بالاخره عباس میرزا و همه شهسواران میدانهای نبرد هشت ساله ایران و عراق.
بی شک همین صفات و خصال موجب بوده تا این قوم اسلام را و بلافاصله پیروی از اهل بیت و نبی اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، را پذیرا شود، بر آستان جوانمردی چون علی، علیه السلام، سر بساید و مهر حسین بن علی، علیه السلام، را در دل جای دهد. چنانکه همین امروز علی رغم همه ابتلائات روا و ناروا بیاد شهیدان کربلا بر سر و رو می زند، به کوچه و خیابان می ریزد و هر زمان دیگری هم که بوی صفا به مشامش برسد از جا برمی خیزد.
از همین رو بود که عرض کردم تنها چیزی این قوم را برمی انگیزد که ریشه در خاستگاه شیعه و روحیه قومی ایرانی داشته باشد.
ایرانیان با مشاهده خصال جوانمردی در امامان خانواده نبی اکرم، علیهم السلام، پذیرای تام و تمامش شدند و اگر جز این بود شمشیرو تازیانه هیچ ترک و تازی نمی توانست برای مدتی کوتاه آنان را به زیر یوغ بیاورد تا چه رسد که از آنان بخواهد که با دل و جان هست و نیست خود را فدا کند.
این امر مربوط به ویژگیهای فرهنگی و اخلاقی است اما جز این می بایست آرمان و اندیشه پیشنهادی ریشه در تاریخ این دیار و ساکنان آن نیز داشته باشد.
جماعت بسیاری از خیل روشنفکران همواره از عموم و عوام مردم گلایه و شکایت سر می دهند که چرا آنان را پذیرا نیستند و با آنان همدلی و همنوایی نمی کنند. از همان سالهای اولیه ظهور جریان روشنفکری و سایر ایدئولوژیهای منشعب از امانیسم و ماتریالیسم، علی رغم تلاش و تبلیغ روشنفکران چپ و راست (سیاسی) هیچگاه این جریان مبدل به خواست عمومی مردم ایران نشد. چنانکه ادبیات و موسیقی روشنفکرانه اگر چه صورتی بومی به خود گرفت اما اقبال عمومی را به دست نیاورد. علت این امر به ندانستن و بی سوادی باز نمی گردد، مشکل این جریان ریشه نداشتن در تاریخ این سرزمین است.
طی هفت، هشت سال اخیر هم اگر چه دیگر بار همین جریان در پوشش تمایلات روشنفکرانه با پسوند اسلامی ظهور کرده و حتی جماعتی از روحانیون نیز طلایه دار آنند اما، گویی یک حس مشترک، یک بوی ویژه اجازه نمی دهد که عموم مردم کوچه و بازار پذیرایش شوند بهمان سان که مارکسیسم هیچ موفقیتی طی 70، 80 سال در ایران کسب نکرد.
صحبت از نیازهای مشترک (امر معاش) و حتی دفاع از آن شرط کافی برای جلب اعتماد و نظر عموم مردم ایران و برانگیختن آنها نیست. آنان همواره در پی آنند تا رد و نشان هر مرام و مسلکی را در بنیاد تاریخ گذشته خود بیابند چه این بن مایه تاریخی به نوعی انعکاس روحیه عمومی آنان نیز هست. گویا نگاه به گذشته و تجربه آباء و اجداد بدانها می فهماند که طرح و سخن پیشنهادی می تواند با تمنای درونی و تمایلات عاطفی آنان سازگاری داشته باشد یا نه؟
هیچ به این موضوع اندیشیده اید که چرا ساکنین این سرزمین هیچگاه ملحد، بت پرست و کافر نبوده اند؟
همه تاریخ گذشته و همه آثار مانده از دوران بی زمان و مکان اساطیری مؤید این مطلب است. این موضوع درباره اقوام اروپایی، آسیایی، آمریکایی و حتی اعراب ساکن سرزمین اسلامی صادق نیست، بهمان سان که در سابقه و لاحقه نبی اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، و اجداد کرام ایشان هیچ نشانی از بت پرستی ملاحظه نمی شود.
هفتمین مشخصه هر پیشن
عصر امام خمینی-5
قسمت پنجم
میر احمدرضا حاجتی
اشاره: در شمارش و بررسی برخی از عوامل رویکرد دینی و معنوی انسان عصر حاضر، حقیقت جویی فطری و نیاز ذاتی او به خداپرستی و یک جهان بینی الهی که واقعیت وجودی او و جهان و هستی پیرامونش را به بهترین وجه برای او تفسیر نماید، در صدر عوامل و بعنوان اولین عامل برشمرده، مورد بررسی مختصری قرار دادیم.
و حال احساس پوچی و سردرگمی معنوی و خلاء روحی ناشی از فقدان این جهان بینی و اعتقاد واقعی به خداوند را به عنوان دومین عامل مورد بررسی قرار می دهیم. 2. احساس پوچی و سردرگمی معنوی
هنگامی که بشریت از منبع فیاض تعالیم وحیانی محروم گشت و از درک راز هستی و آفرینش و هدف زندگی بالتبع عاجز شد و عنان روح و فکر خود را به دست کوران عصا به دستی داد که حتی از درک حقیقت حوادث پیرامون خود ناتوان بودند، شاهد تولد مولودی شوم و پلید بود که در گذر زمان آن مولود تبدیل و به هیولایی خطرناک شد، هیولایی که امروزه برای بلعیدن حیات آدمی و آرامش فکری و روحی او و امیدواری او به زندگی و... چنگ و دندان نشان می دهد.
و این در حالی است که بشر معاصر از اضطراب و احساس پوچی همه جانبه حاکم بر زندگی خود بشدت خسته و دلزده گردیده است. اضطراب، نیهیلیسم و پوچ انگاری کشنده ای که معلول سرسپردگی کامل انسان عصر ما بر تعالیم غیروحیانی بلکه وحی ستیز و ضددینف افرادی همچون فروید و فویرباخ و... می باشد. همانها که خدا را مخلوق مشکلات روانی انسان می دانستند و قائل بودند که گزاره های دینی معانی منطقی نداشته و تحقق پذیر نیستند که نتیجه عادی این القائات چیزی نبود جز تصویر جهانی پوچ، بی هدف، خشک و بی روح و انزوای دین بعنوان منجی اصلی بشریت از صحنه تنظیم مناسبات و روابط اجتماعی و... جامعه، و در نهایت تولیدات وسیع انسانهای پوچ و بی هدف.
اوژن یونسکو نمایشنامه نویس 82 ساله مشهور فرانسوی در آخرین مصاحبه مطبوعاتی خود در پاسخ این سؤال که چه پیامی برای مردم دنیا دارد؟ چنین می گوید:
هیچ، سالها عمر کرده ام. سالها نوشته ام ولی هنوز نفهمیده ام چرا به دنیا آمده ام و این همه تلاشها برای چه بوده است؟ اکنون در آستانه خداحافظی با دنیا هستم بدون آنکه دلم بخواهد پیام و وصیت نامه ای از خود برجای بگذارم.(1)
1) .. روزنامه همشهری، فروردین 73، شماره 371.
و آنگاه با حسرتی عمیق چنین ادامه می دهد:
یک عمر آزگار به نوشتن نمایشنامه پشت نمایشنامه ادامه دادم؛ چون نمی توانستم کار دیگری بکنم. اما همیشه حسرت این را داشتم که توانسته بودم کار دیگری بکنم... کاش استعدادش را داشتم که راهب شوم... وقتی انسان جهتی روحانی ندارد من جهان برین را طلب می کنم، می کوشم تا خدا را بجویم...(1)
سخنان اوژن یونسکو در واقع نمادی از دغدغه های عمیق انسان عصر جدید است؛ دغدغه ها و نگرانیهایی که طمأنینه و آرامش را از او سلب کرده است.
روژه دوپاسکیه محقق سوئیسی در تفسیر سرخوردگی و احساس پوچی انسان معاصر چنین می نویسد:
با اعلام پوچی زندگی و هیچ بودن جهان، زندگی در روی زمین عملاً معنی و مفهوم خود را از دست داده است. تمدن امروز غرب به انسان معاصر امکانات مادی گوناگونی داده است که نسل گذشته خواب آن را هم نمی توانست ببیند، ولی چون در این تمدن معنی انسان مفقود و مجهول است از این رو امیدها و آرزوهای ژرف او نادیده و ناشناخته مانده است. همه این امکانات مادی مانع از آن نیست که انسان کنونی در سیه روزی و ناامیدی فرو نرود.(2)
در واقع بخش مهمی از علل رویگردانی بشر از تعلقات زمینی (به مراتب واقعی خود) و احساس نیاز به نگاه ایمانی به جهان را باید در احساس وازدگی او نسبت به درخشش صوری مظاهر تمدن جدید و احساس عمیق پوچی خود و دنیای پیرامونش و احساس رنجش فراوان از ارزش زدایی و هدف زدایی در زندگی او جستجو نمود.
اینها همان نگرانیهایی است که انسان امروز را دچار یأس و بی هویتی و اضطرابی جانکاه نموده است.
یکی از صاحبنظران در این باره می گوید:
عصر اضطراب نامی است که روانشناسان بر این عصر نهاده اند، طبق آمار، در جهانی که به آن فراتر از تجرد می گویند، بسیاری از تختهای بیمارستانی ایالات متحده متعلق به بیماران روانی است.
ایشان در جهت بیان علت این ابتلاء بزرگ که گریبانگیر اینگونه جوامع شده است، می گوید:
امروز دنیای ما دچار قحطی تفسیر معنوی از جهان و هستی است(1).
همانگونه که هفته نامه فرانسوی نوول آبزرواتور در تحلیل از وضعیت فعلی جوامع صنعتی می نویسد:
اکنون میلیونها نفر مردم جوامع صنعتی و پیشرفته و مصرفی جهان احساس خلاء می کنند.(2)
نظریه پرداز معروف و سیاستمدار کهنه کار آمریکایی، برژینسکی، هم در حکایت وضعیت کنونی دنیای غرب می گوید:
خلاء اخلاقی تعبیر دقیقتری از پوچی معنوی است که بخش بزرگی از تمدن غرب را فرا گرفته است.(3)
خلاء معنوی یاد شده بشر عصر ما را به تنگ آورده است، پیشرفتهای تکنولوژیک، فتح فضا، ارتقای سطح رفاه، کشفیات بسیار سریع و وسیع علمی، سرگرمیها و تفریحات متنوع و تبلیغات رنگارنگ عصر مدرنیته، هیچکدام عنصر حیاتی و ضروری اما از دست رفته آرامش روحی و روانی را چنانکه مطلوب بشر است به او باز نگردانده اند؛ چرا که منبع فیاض و اصلی عطا کننده این عنصر به انسان تنها ایمان و اعتقاد به خداوند و سرسپردگی به دستورات و پیامهای الهی است؛ همان اعتقادی که انسان بر اثر هجوم فرمولها و نظریات بظاهر علمی و خداستیز، از موهبت وجودش محروم گشت.
در واقع ایدئولوژیهایی مانند لیبرالیسم و مارکسیسم در چارچوب عقلانیت مدرن به تحمیق اذهان و افکار انسانها پرداختند و در ساحت این افکار باطل انسان با فراموش کردن خداوند دچار خودبنیادی به جای خدابینی و فراموشی گوهر وجود خود گردید و چیزی که در این میان برای او به ارمغان آمد، اضطراب، سرگشتگی و خلاء معنوی بود و بس.
استاد شهید مرتضی مطهری با اشاره به نشانه های هشیاری بشر در این زمینه می نویسد:
امروزه همه دریافته اند که عصر علم محض به پایان رسیده و یک خلاء آرمانی جامعه ها را تهدید می کند.(4)
به تعبیر دیگری:
در نظم جدید جهانی یک خلاء سیاسی و ایدئولوژی در غرب به وجود آمده، در این دوره مارکسیسم شکست خورده، لیبرالیسم نیز حرفی برای گفتن ندارد و در واقع یک دوره خلاء ایدئولوژی پدید آمده.(5)
حتی مدافعان سرسخت لیبرالیسم نظیر فرانسیس فوکویاما(6)نیز در مقاله جنجال برانگیز خود با عنوان »آیا تاریخ به پایان رسیده است؟« که پس از سقوط کمونیسم منتشر کرده است، خلاء روانی و پوچی معنوی را به عنوان ضعف اساسی غیرقابل انکاری در ایدئولوژی لیبرالیسم می داند. آسیبهای فردی و اجتماعی جوامع غربی
1) دکتر محمدرضا شرفی، مجله رشد، سال چهارم، پاییز و زمستان 74.
2) روزنامه ابرار، 75/6/6.
3) خارج از کنترل، نوشته زبیگنو برژینسکی، ص86، ترجمه از کتاب (control out of)
4) مجموعه آثار، انسان و ایمان، ص33 و 34.
5) پرفسور حمید مولانا، سخنرانی در مرکز آموزش و گسترش رسانه ها، روزنامه رسالت، 70/12/10.
6) استراتژیست معاصر آمریکایی ژاپنی الاصل.
با توضیحاتی که گذشت نسبتاً روشن شد که با توجه به وجود این خلاء آرمانی و معنوی علاوه بر علت یابی بخشی از پدیده رویکرد دینی انسان معاصر می توان بسیاری از آسیبهای فردی و اجتماعی را که امروزه در جوامع دین گریز خصوصاً غرب معاصر رخ نموده تفسیر کرد.
روژه دوپاسکیه محقق سوئیسی در این باره می نویسد:
بنا بر گواهیهای بسیار هر روز بر شمار جوانانی که بیماریهای عصبی دارند و عدم تعادل روحی پیدا کرده اند و به انواع مخدرات معتاد شده اند در غرب (و در جهان امروز بطور کلی در کشورهایی که به شیوه غرب زندگی می کنند) پیاپی افزوده می شود...(1)
انسانی که از حداکثر قابلیتهای تکنولوژیک در جهت ارتقاء سطح استیلای خود بر طبیعت بهره برداری نموده امروزه در مقابله با فشارها و آلام روحی و عصبی بسیار ضعیف و منفعل و آسیب پذیر گردیده است.
روزنامه آلمانی فرانکفورد رونه شاو طی گزارشی با اشاره به نمونه کوچکی از آثار خطرناک احساس بی هویتی و پوچی و از خودبیگانگی می نویسد:
سالانه12 هزار نفر در دانمارک اقدام به خودکشی می کنند که این روند بشدت رو به افزایش است.(2)
اتحادیه مطالعات روانی ایتالیا اعلام نموده است:
ناراحتی عصبی به طور گسترده ای دامنگیر جوانان این کشور شده است.
بر اساس تحقیقات این اتحادیه: 51/8 جوانان مورد پرسش طرح تحقیقاتی این مرکز عصبی، 48/9 دچار افسردگی و 25% در فکر خودکشی هستند، علاوه بر این کمیته اخلاق پزشکی ایتالیا نیز اعلام کرده است: سالانه هزار جوان خودکشی می کنند. رئیس این کمیته با اشاره به آمار وحشتناک خودکشی فریاد برآورده که:
پدیده خودکشی در میان نوجوانان و جوانان رو به افزایش است.(3)
روزنامه آمریکایی واشنگتن پست نیز طی گزارشی می نویسد:
روند رو به رشد خودکشی در کشور ثروتمند فنلاند نگرانی محققان غربی را که پاسخی برای آن نمی یابند برانگیخته است.(4)
در گزارشی دیگر به نقل از شرکت بیمه درمانی کمونر (در مونیخ آلمان) می خوانیم که:
پرفسور کلاوس هورلمان سخنگوی مرکز روانکاوی بهداری بیله فلد می گوید: 30% از کودکان 12 تا 16 ساله در آلمان از فشارهای روحی و روانی رنج می برند.
وی معتقد است:
فشار روانی والدین بر کودکان از جمله دلایل اصلی گسترش این نوع بیماریها در بین کودکان آلمانی است.
در ادامه گزارش این شرکت بیمه درمانی با اشاره به خسارت هنگفت ناشی از فشارهای روحی و روانی موجود در جامعه آلمان چنین آمده است:
بروز بیماریهای روحی در بین شهروندان آلمانی خسارات اجتماعی و اقتصادی بزرگی به بار می آورد به طوری که سالانه سه میلیون مارک به خزانه عمومی آلمان خسارت می زند. 11 میلیون روز کاری به هدر می رود و منجر به بستری شدن افراد در مراکز درمانی به میزان 115 هزار روز می شود.(1)
و روزنامه فرانسوی لوپاریزین طی گزارشی درباره پدیده خودکشی در این کشور مرفه اروپایی می نویسد:
در فرانسه در هر 40 دقیقه یک نفر خودکشی می کند و خودکشی اولین عامل مرگ نزد جوانان 25 تا 34 ساله و دومین عامل مرگ نزد جوانان 14 تا 25 سال است.
در این گزارش آمده است:
فرانسه با 12 هزار مرگ به دلیل خودکشی و 160 هزار اقدام به خودکشی از جمله کشورهای صدرنشین در این زمینه قرار دارد و مرگ و میر به دلیل خودکشی از مرگ و میر به خاطر تصادفات جاده ای بیشتر است.(2)
جهت تبیین هر چه بیشتر این مدعا که خلاء روحی و اعتقادی و رویگردانی از خداوند، دلیل اصلی نابسامانیهای روحی جوامع امروزی بویژه جوامع غربی بوده و بشر عصر حاضر دوای اصلی درد خود را در رویکرد مجدد به دین و مذهب می بیند، گفتار یکی از استادان روانشناس کشورمان را در این زمینه مورد توجه قرار می دهیم. وی می گوید:
سال گذشته برای ارایه سخنرانی به یکی از کنفرانسهای بین المللی که در آمریکا برگزار شده بود، رفتم، یک مرکز بهداشت روانی در دانشگاه سنت لویی که از مراکز مهم و معروف دنیا می باشد از من دعوت کرده بودند، بعد از اینکه صحبتها تمام شد کتابی را به من هدیه کردند، این کتاب جدیداً چاپ شده و دو نفر از روانشناسان نامی از نویسندگان آن هستند، عنوان این کتاب این بود (عوامل فراموش شده در بهداشت روانی)، در این کتاب، این نویسندگان به کمک محققان دیگر به این نتیجه رسیده اند که: اگر بخواهیم بیش از 50% کسانی را که به عنوان بیمار روانی در بیمارستانها بستری شده اند درمان بکنیم ناگزیر باید از مذهب به عنوان مهمترین عامل در درمان بیماران روانی بهره مند شویم. و یافته های متعددی را ارایه کرده اند. در این کتاب که تمامش مستند است؛ مثلاً اینکه سکته های قلبی و بیماریهای که مربوط به حس ناامنی است یا مربوط به اضطراب و افسردگی چه میزان در افراد مذهبی موجود است و چه میزان در افراد غیرمذهبی...، حداقل گفته اند کسانی که مثلاً هفته ای یکروز کلیسا بروند و نماز بخوانند (به تعبیر خودشان) از مشکلات کمتری برخوردار هستند، و این چیزی است که دنیا دارد به طرف آن برمی گردد.(3)
در نظر صاحبنظران منصفی که از خودباختگی به دور بوده و تعصبات کور آنان را از نگرش شفاف به واقعیات جهان کنونی محروم ننموده است، شهروندان جوامع غربی در عین وصول به رفاه مادی و غوطه ور شدن در انواع لذات زمینی و شهوانی، امروزه بشدت محتاج درمان روحانی و تشنه درک معنویات آنهم با تعریف دینی و مذهبی آنند.
یکی از پزشکان ایرانی که بیش از 42 سال است که مقیم کشور آلمان می باشد، می گوید:
کسانی که در غرب از نظر مادی از وضعیت خوبی برخوردار هستند هیچگاه نتوانسته اند خوشبختی را به تمام معنی درک کنند، اینها بظاهر خوشبختند.
وی می افزاید:
به نظر من بشر به معنویات احتیاج دارد. بشر را نمی توان با ماشین مرسدس بنز و خانه زیبا خوشبخت کرد، این خلاء معنوی در آمریکا و اروپا احساس می شود، در شهر هامبورگ آلمان، شهری که بیش از هر شهر اروپایی افراد میلیونر را در خودش جا داده مشکل فقدان معنویت روی تمامی جنبه های زندگی افراد تأثیر منفی گذاشته است، مثالی در این رابطه می زنم: در آمریکا یکی از استادان دانشگاه بوستون به نام »جونز لاینز« کتابی را تحت عنوان »آیا آمریکا قابل نجات است یا نه؟« نوشته که به آلمانی هم ترجمه شده است از آنجا که سراسر این کتاب انتقاد از وضعیت اجتماعی آمریکاست انتشار آن در آلمان چنان با استقبال مردم مواجه شد که جلد دوم آن به محض انتشار کمیاب شد، یکی از واقعیتهای تلخی که در جلد اول این کتاب آمده اینست که، یک نوجوان 16 ساله آمریکایی در دروان کودکی و نوجوانی اش تا این سن (16 سالگی) شاهد 18 هزار مورد قتل، 8 هزار مورد تجاوز جنسی و... در تلویزیون بوده است. این وضعیت که در این کتاب ترسیم شده در مورد همه کشورهای غربی صدق می کند.
ایشان در ادامه اضافه می کنند:
این واقعاً پیام بزرگی است برای کسانی که فکر می کنند اگر به کشورهای غربی بروند خوشبخت خواهند شد، در جوامع غربی انسانها از نظر امکانات رفاهی به حد اشباع رسیده اند اما دچار خلاء معنوی شده اند.(1)
در هر صورت موضوع رنج آور و آزاردهنده خلاء اعتقادی و معنوی امروز به موضوع مهمی تبدیل گشته است که توجه اندیشمندان و نخبگان جهان ما بالاخص، متفکران دیار غرب را به خود جلب نموده است. رودی دوم رئیس مرکز مطالعات جهان سوم کشور بلژیک می گوید:
مردم در غرب خواهان معنی دادن به زندگی خود هستند:(2)
بنجامین اسپاک، روانشناس معروف غربی در اعتراف به این امر در یکی از جدیدترین آثار خود می نویسد:
به نظر من جامعه ما بشدت از فقدان ارزشهای معنوی رنج می برد.(3)
یا دکتر برنی میگل نویسنده غربی در این ارتباط می گوید:
مردم (در غرب) جداً تشنه مباحث معنوی و به دنبال یافتن معنی زندگی هستند.(4)
چنانکه کریستین بونو محقق تازه مسلمان فرانسوی در این باره اظهار می دارد:
جوامع غربی از حرفهای سیاسی و اقتصادی خسته شده اند آنها تشنه معنویت هستند.(5)
در نتیجه ما هم مانند آن نویسنده فقید معتقدیم که:
امروزه زندگی برای مردم غرب با آنهمه پیشرفت علمی، جز یک حرکت آلی و ماشینی چیز دیگری نیست. همه بصورت آلت و پیچ و مهره یک ماشین بزرگ و سترگ درآمده اند و از این روست که زندگی در غرب روزبروز بی روحتر و خشکتر از پیش می شود و بر دامنه خودکشیها و آدمکشیها و تباهی ها و تبهکاریها افزوده می گردد.
وی در ادامه تأکید می کند:
غرب در فریفتگی نسبت به علوم تجربی، بعد معنوی انسان را از یاد برده است امروز از هر لحاظ به بن بست رسیده است و حتی همان علوم تجربی با پیامدهای تکنولوژیک و افزارگرانه آن و رفاه گسترده اش انسانها را نه تنها خوشبخت نساخته بلکه روزبروز تیره روزتر گردانیده است.
ایشان هم چنانکه ما در سطور سابق اشاره کردیم با بیان علت اصلی ابتلائات امروزین جوامع غربی (بلکه غرب فکری) می نویسد:
غرب کلید اصلی را گم کرده و برای باز کردن قفل این مسایل، کلیدی را که به این قفل نمی خورد به کار می برد. پاسخ همه این پرسشها (انسان کیست؟ زندگی چیست؟...) را نه علم و نه فلسفه بلکه دین می دهد...(1)
و این حقیقتی است که حضرت امام خمینی، قدّس سرّه، در عصر خود توجه بشریت را به آن منعطف کرد و او را به سوی سعادت واقعی رهنمون گشتند. رهبر بصیر و حکیم انقلاب اسلامی حضرت آیةالله خامنه ای در این باره می فرمایند:
توجه و عشق به خداوند به زندگی معنی می بخشد و خلاءهای روحی زندگی بشر را پر می کند و موفقیت در همه میدانهای زندگی بشر را به همراه می آورد و علت اینکه در کشورهایی نظیر آمریکا هیچ چیز حتی پول، قدرت نظامی و علم نتوانست خوشبختی و آسودگی روحی و روانی به دنبال بیاورد. همین بیگانگی با خداوند و معنویت است.(2)
سید شهیدان اهل قلم سید مرتضی آوینی هم با نگاهی عمیق به چشم انداز تابناک پدیده معنویت گرایی انسان معاصر می نویسد:
با رویکرد دوباره انسان به عالم معنی خلاء درونی بشر که ناشی از بی ایمانی است، برطرف خواهد شد.(3)
بسیاری از نخبگان و اندیشمندان جوامع صنعتی در جهت ریشه یابی حوادث تلخی که ساختار زندگی اینگونه جوامع را متزلزل نموده با بررسی علل و عوامل رویکرد معنوی مذهبی مردمان این جوامع، همانند تحلیلگر روزنامه آلمانی دی ولت چنین اظهار می دارند که:
گروههای مذهبی امنیت درونی بشر را تأمین می کنند.(4)
و در ادامه اضافه می کند:
برای مردم تشنه به تعالیم مذهبی هر کلمه انجیل به منزله کشتی نجاتی در اقیانوس کثرت گرایی است. از این رو جای تعجب نیست اگر گروههای بنیادگرایی مسیحی با اقبال چشمگیری در کشورهای غربی روبرو شوند.
چنانکه دکتر جرج کری سراسقف اعظم کلیسای کانتربری انگلیس می گوید:
شهروندان انگلیسی دچار نوعی خلاء روحی هستند که تنها از طریق آموزشهای مذهبی می توان آن رإ؛ برطرف کرد.(1)
البته باید متذکر شد که خلاء معنوی و روحی بشر تنها در سایه تعالیم اسلام مبدل به اطمینان و آرامش واقعی می گردد. با کندوکاو در اظهارات تازه مسلمانانی که مدتهای مدیدی با تعالیم وحیانی بیگانه بوده اند بر صحت ادعای فوق بیشتر واقف می شویم:
کت استیونس خواننده مشهور انگلیسی که بتازگی با ترک پیشه خوانندگی، اسلام را اختیار نموده با بیان علل مسلمان شدن خود می گوید:
من در عصر تلویزیون و سفرهای فضایی و توسعه برق آسای صنعتی در لندن بزرگ شدم و در دنیای پیشرفته غربی زندگی می کردم، من سالها هر چیزی را که هر انسانی آرزویش را دارد در اختیار داشتم اما همیشه احساس خلاء در زندگی خود می کردم...
سعی می کردم از طریق الکل و سیگار خودم را تسلی دهم اما... (موفق نشدم)... به فلسفه شرق و مذهب بودا و تمرکز حواس و یوگا روی آوردم. این اولین قدم من برای پیدا کردن حقیقت بود که در نهایت می بایست به اسلام خاتمه پیدا کند.(2)
مهدویت و فرقه ها
اشاره: اندیشه پربار »غیبت و مهدویت« در طول تاریخ از دستبرد فکری و عقیدتی و آسیب بداندیشان در امان نبوده و هر از چند گاهی کسانی با دستاویز قرار دادن این اندیشه به فریب مردم عوام پرداخته اند.
سابقه این عمل حتی به پیش از دوران تولد امام مهدی، علیه السلام، می رسد. جریان فطحیه و واقفیه و بسیاری از فرقه های دیگر که در طول تاریخ بتدریج از جریان شیعه امامیه (اثنی عشری) جدا گشته، دستاویزی جز روایاتی که از طریق نبی اکرم، صلّی اللّه علیه وآله، درباره غیبت آخرین امام نقل شده بود، نداشتند.
در سده های اخیر نیز فرقه هایی اندیشه ناب مهدویت را وسیله ای برای رسیدن به اهداف و آمال دنیوی خویش قرار دادند و چند صباحی خلق روزگار را به اباطیل خود مشغول ساختند.
بدون شک آسیب شناسی اندیشه مهدویت و پالایش این اندیشه از افکار انحرافی بر غنای هر چه بیشتر آن خواهد افزود و نسل جوان را نیز از درافتادن به برخی از این انحرافهإ؛ حفظ خواهد کرد.
در سلسله مقالات حاضر تلاش شده که به گونه ای علمی و مستند برخی از اندیشه هایی که در دوران معاصر در ارتباط با موضوع مهدویت مطرح شده اند مورد نقد و بررسی قرار گیرد. باشد که مورد توجه اهل نظر قرار گیرد. 1. شیخیّه
»شیخیّه« نامی است که به پیروان شیخ احمد احسایی (1166 - 1242 ق.) گفته می شود. زادگاه احسایی روستای »مطَیرفی« واقع در منطقه »احساء« می باشد. احساء از مراکز قدیمی تشیّع بوده است و امروزه ایالتی است در شرق عربستان سعودی بر ساحل غربی خلیج فارس، به مرکزیت شهر »هفوف«. احسایی در پنج سالگی قرآن را نزد پدرش شیخ زین الدین احسایی آموخت. ادبیات عرب و مقدمات علوم دینی متداول را در احساء فرا گرفت. او از رؤیایی در ایام تحصیل خود یاد می کند که در آن شخصی تفسیر عمیقی از دو آیه قرآن به وی ارائه کرده بود. وی می گوید: »این رؤیا مرا از دنیا و آن درسی که می خواندم رویگردان ساخت.« این حالت سرآغاز تحولی معنوی در زندگی شیخ احمد بود که رؤیاهای الهام بخش دیگری را در پی آورد. او می گوید: »پس از آنکه به دلالت یکی از رؤیاها به عبادت و تفکر بسیار پرداخته است، پاسخ مسایل خود را در خواب از ائمه اطهار، علیهم السلام، دریافت داشته و در بیداری بدرستی و مطابقت آن پاسخها با احادیث پی برده است.«
احسایی در سال 1186 ق. مقارن با آشوبهای ناشی از حملات عبدالعزیز حاکم وهابی سعودی به احساء، به کربلا و نجف عزیمت کرد و از حوزه درس بزرگان تشیع همچون آقا محمدباقر وحید بهبهانی، سید علی طباطبایی صاحب ریاض، میرزا مهدی شهرستانی و سید مهدی بحرالعلوم و شیخ جعفر کاشف الغطاء، بهره مند شد و اجازه های متعدد روایی از مشاهیر عالمان دریافت کرد. احسایی علاوه بر فقه و اصول و حدیث، در طب و نجوم و ریاضی قدیم و علم حروف و اعداد و طلسمات و فلسفه مطالعاتی کرد و در سال 1209 ق. به سبب بروز طاعون از عتبات به احساء بازگشت و در سال 1212 ق. به عتبات مراجعت نمود. سپس بصره را مسکن دائمی خویش قرار داد. در این هنگام بود که برای نخستین بار شروع به بیان بعضی از عبارات معماگونه و مرموز نمود که خشم علمای متشرعه بصره را برانگیخت.
در سال 1221 ق. به قصد زیارت عتبات به کربلا و نجف سفر کرد و سپس به قصد زیارت حضرت رضا، علیه السلام، عازم خراسان گشت. در بین راه در یزد توقفی کرد. اهل یزد از او استقبال گرمی به عمل آوردند و از وی خواستند که نزد آنان بماند واو اجابت کرد و پس از بازگشت از مشهد، یزد را مسکن خویش قرار داد و شهرت بسیاری کسب کرد.
چندی بعد فتحعلی شاه وی را به تهران دعوت نمود و در حق او نهایت احترام را به جا آورد و از شیخ درخواست کرد تا در تهران مقیم شود، اما او این درخواست را رد کرد و به یزد مراجعت کرد. در سال 1229 ق. در راه زیارت عتبات به کرمانشاه وارد شد و با استقبال مردم و شاهزاده محمدعلی میرزای دولتشاه حاکم کرمانشاهان روبرو گشت و به اصرار حاکم در کرمانشاه اقامت کرد. در مدت اقامتش در آنجا سفرهایی به قصد حج و زیارت عتبات انجام داد.
پس از مرگ دولتشاه، در سال 1237 ق. عازم مشهد شد و در میانه راه چندی در قزوین توقف کرد. در همین زمان بود که با مخالفت برخی عالمان روبرو شد که پاره ای از دیدگاههایش را غلوآمیز و انحرافی تلقّی می کردند.
نخستین مخالفت آشکار با احسایی از جانب ملامحمدتقی بَرَغانی، معروف به شهید ثالث، از عالمان بانفوذ قزوین صورت گرفت. نقل شده است که برغانی در آغاز مانند دیگر بزرگان قزوین، حرمت شیخ را نگاه می داشت، اما در مجلسی که احسایی به بازدید او رفته بود، از روی آگاهی، عقیده خاص وی را در باب معاد جسمانی جویا شد و پس از شنیدن پاسخ، به وی اعتراض کرد و آن مجلس با جدال اطرافیان به پایان آمد. این رویارویی به میان مردم نیز کشید و جمعی از علما از احسایی کناره جستند. رکن الدوله، علینقی میرزا حاکم قزوین، محفلی برای آشتی علما با حضور آن دو ترتیب داد اما این بار گفتگو به تکفیر احسایی از جانب برغانی انجامید و انتشار این تکفیر توقف بیشتر احسایی را در شهر دشوار ساخت. احسایی از قزوین به مشهد و سپس به یزد و از آنجا به اصفهان و کرمانشاه رفت و در تمام شهرها با سردی از او استقبال شد، گر چه هنوز هم کمابیش از پایگاه مردمی برخوردار بود. اما تلاش برغانی در تأکید بر تکفیر او و نامه هایی که در این باره می نوشت، از عواملی بود که عرصه را بر احسایی در واپسین سفرش به کربلا تنگ کرد و او را از نیّت ماندگار شدن در آنجا منصرف ساخت. آنچه از فتوای برخی علما بر ضد احسایی نوشته اند، مربوط به همین اوان و پس از آن است.
در مقابل، گروهی دشمنی با او را روا نمی شمردند، از آن جمله فقیه نامدار حاج محمدابراهیم کلباسی بود که آسان فهم نبودن پاره ای از آراء و تعبیرات احسایی را باعث سوء تفاهمات و تکفیرها می دانست و آرای احسایی را در چارچوب عقاید امامیه تلقی کرده او را از علمای امامیه معرفی می کرد. به هر حال احسایی از کربلا به مکه رفت و سپس از راه مکه عازم موطن خود گردید، اما در نزدیکی مدینه در سال 1241 ق. درگذشت و در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد.
آثار فراوانی در زمینه های گوناگون از احسایی باقی مانده است. از مهمترین آثار او »جوامع الکلم« است که در دو جلد چاپ شده است و حاوی پاسخهای او به سؤالها و نیز قصائدی در رثای امام حسین، علیه السلام، است. »شرح الزیارة الجامعة الکبیرة« بزرگترین و معروفترین اثر احسایی است که در چهار مجلد منتشر شده است. کتاب دیگر او »حیاةالنفس فی حظیرة القدس« است که کتابی مختصر در اصول عقاید می باشد. از دیگر آثار منتشر شده احسایی می توان از »شرح العرشیه«، »شرح المشاعر«، »العصمة و الرجعة«، »الفوائد«، »مجموعة الرسائل«، و »مختصر الرسالة الحیدریة فی فقه الصلوات الیومیة« نام برد.(1)
عقاید و آراء
1) دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج6، ص662 - 664؛ دائرةالمعارف تشیع، ج1، ص500 - 501.
مبنای اصلی شیخ احمد که بیانگر روش اصلی اوست این است که همه علوم و معارف در نزد پیامبر، صلّی اللّه علیه وآله، و اهل بیت او، علیهم السلام، می باشد و تنها راه کشف معارف، توسل به معصومان و مراجعه به آثار آنان است و آدمی به استقلال قادر به درک هیچ یک از علوم اعتقادی و عملی نیست. او این مطلب را در شرح فقرات متعددی از زیارت جامعه بیان کرده است. وی در شرح فقره ای از این دعا می نویسد: »اگر معتقدیم عقل می تواند به معارف دینی دست یابد بدان جهت است که هدایت و نور عقل از هدایت و نور معصومان است لذا مخالفان امامان با وجود به کارگیری عقلشان تنها به عقاید باطل می رسند«. او در این باره عقیده محیی الدین ابن عربی درباره وحدت وجود را ذکر می کند و از او با تعبیر ممیت الدین یاد می کند و از ملاصدرا به جهت پیروی از ابن عربی در برخی عقاید، انتقاد می کند. احسایی نتیجه می گیرد که عقل به صورت مستقل قادر به درک حقایق نیست بلکه تنها با استمداد از انوار اهل بیت و مدد رساندن آنان به حقایق و علوم، حتی در مسایلی چون صنایع و زراعت دست می یابد(1). توجه به تهذیب نفس و کشف و شهود از سوی احسایی در همین راستا قابل تفسیر است. او در زهد، ریاضت و سیر و سلوک عرفانی شهره عام و خاص بود. حال به برخی آرای احسایی اشاره می کنیم: معاد: معروفترین رأی احسایی درباره کیفیت معاد جسمانی است، و همین نظریه دلیل اصلی تکفیر او از سوی برخی علما از جمله برغانی بود. احسایی اصل معاد جسمانی را که در آیات و احادیث متعدد بر آن تأکید شده می پذیرد اما تفسیر خاصی از جسم ارایه می دهد. معنی متداول و عرفی معاد جسمانی این است که آدمی در حیات اخروی همچون حیات دنیوی دارای کالبد ظاهری مرکب از عناصر طبیعی است. احسایی معاد جسمانی به این معنی را نمی پذیرد. او می گوید: »جسم در احادیث اعم از جسد است. اجساد در مقابل ارواح به کار می رود ولی اطلاق اجسام عامتر از این است«. به اعتقاد او آدمی دارای دو جسد و دو جسم است. جسد اول مرکب از عناصر زمانی است. این جسد مانند لباس است که گاهی همراه انسان است و گاهی همراه او نیست و این جسد لذت و درد و طاعت و معصیت ندارد، همانطور که فرد معصیت کار وقتی به مرض
1) شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، ج3، ص218 - 219 (کرمان، چاپخانه سعادت، 1356 ش).
سختی دچار می شود و اکثر جسد او از بین می رود، باز ما او را همان معصیت کار می دانیم. بنابراین جسد اول، جسد اصلی انسان نیست. این جسد پس از مرگ از بین می رود و در حیات اخروی همراه انسان نمی باشد. جسد دوم عبارت است از طینت انسان که از عالم »هورقلیا«ست. عالم »هورقلیا« همان عالم برزخی است که حد وسط میان عالم ملک (عالم مادی) و عالم ملکوت (عالم مجرد) می باشد و بدان، عالم مثال نیز می گویند. جسد دوم، جسد اصلی انسان است و در قبر باقی می ماند و پس از نفخ اسرافیل در صور (نفخه دوم یا نفخه بعث)، روح وارد همین جسد می شود و برای محاکمه و جزا فرا خوانده می شود. بدین ترتیب در هنگام مرگ روح از هر دو جسم جدا می شود، اما در معاد با جسد دوم همراه می گردد. اما جسم اول، جسمی است که روح پس از مرگ و مفارقت از دو جسد، همراه آن است و انسان با آن جسم پس از مرگ وارد بهشت یا جهنم دنیوی می شود و مشغول لذت بردن یا عذاب کشیدن می گردد. پس از نفخه نخست (نفخه صعق) روح و جسم اول نابود می شود و پس از نفخه دوم (نفخه بعث) روح به وجود می آید و وارد جسم دوم و نیز جسد دوم می شود. احسایی تأکید می کند که بدن اخروی انسان که عبارت از مجموع جسم دوم و جسد دوم می باشد، همان بدن دنیوی انسان است، با این تفاوت که بدن دنیوی کثیف و متراکم است، اما بدن اخروی از تصفیه های متعدد عبور کرده و لطیف و خالص شده است. از همین جا نتیجه می گیرد که به معاد جسمانی معتقد است ولی عقیده ضروری امامیه بر این است که همین بدن عنصری در روز قیامت برانگیخته می شود، حتی به نصّ قرآن خطوط ریز انگشتان نیز همانند دنیا خواهد بود. امامت: پس از مسأله معاد، امامت و جایگاه امام در آفرینش مهمترین و مشهورترین عقیده احسایی به شمار می رود و عقیده وی در این باره موجب گشته تا برخی او و فرقه شیخیّه را در زمره غالیان به شمار آورند. احسایی معصومان، علیهم السلام، را واسطه فیض خدا می داند به این معنی که پس از آنکه خداوند معصومان، علیهم السلام، را خلق کرد، آنان به اذن و مشیت الهی موجودات دیگر را آفریدند. او نقش معصومان، علیهم السلام، در آفرینش جهان را بر اساس علل اربعه ارسطویی توضیح می دهد. به اعتقاد او معصومان، علیهم السلام، محل مشیت و اراده خداوند هستند و اراده آنان، اراده خداست. از این رو معصومان، علیهم السلام، علتهای فاعلی موجودات جهان می باشند. از سوی دیگر، مواد موجودات از شعاع انوار و وجودات معصومان هستند، لذا آنها علل مادی آفرینش نیز به شمار می روند، علل صوری بودن معصومان، علیهم السلام، به این دلیل است که صورتهای اشیاء از صورتهای مقامات و حرکات و اعمال آنهاست. البته صورت مؤمنان همانند صورت معصومان، علیهم السلام، و صورت کافران مخالف صورت آنان است. همچنین معصومان علت غایی عالم اند زیرا اگر آنها نبودند چیزی خلق نمی شد و خلقت موجودات به خاطر خلقت معصومان است.(1)
1) شرح الزیارة، ج4، ص26 - 30؛ مجموعة الرسائل (مشتمل بر 23 رساله)، ص308.