مشخصات کتاب

سرشناسه : قاضی عسکر، علی - ۱۳۲۵

عنوان و نام پدیدآور : حج در اندیشه اسلامی علی قاضی عسکر

مشخصات نشر : تهران مشعر، ۱۳۸۱.

مشخصات ظاهری : ۳۷۶ص مصور، نقشه شابک : 964-7635-07-9۸۵۰۰ریال ؛ 964-7635-07-9۸۵۰۰ریال ؛ 964-7635-07-9۸۵۰۰ریال ؛ 964-7635-07-9۸۵۰۰ریال ؛ 964-7635-07-9۸۵۰۰ریال ؛ 964-7635-07-9۸۵۰۰ریال یادداشت : چاپ سوم ۱۳۸۱؛ ۸۵۰۰ ریال یادداشت : چاپ سوم ۱۳۸۱؛ ۸۵۰۰ ریال یادداشت : کتابنامه ص [۳۷۱] - ۳۷۶؛ همچنین به صورت زیرنویس موضوع : حج -- تاریخ موضوع : حج -- فلسفه رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۸/ق ۲ح ۳ ۱۳۸۱

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۱-۲۳۱۱

پیشگفتار

حج، یکی از مهمترین و شکوهمندترین عبادتهای اسلامی است.

پیامبر گرامی خدا-ص- حج را پایه و رکن دین دانسته، قرآن تارک آن را کافر شمرده، و ابراهیم خلیل- ع- از خداوند خواستار گرایش دل ها به این خانه گردیده است.

اعمال و مناسک آن، گذران دوره آموزشی سیر و سلوک انسان به سوی خداوند است و حاجی در آن دیار انسان فرشته خویی است که همپای فرشتگان در بیت المعمور به طواف خانه حق می پردازد و پروانه ای است که در عشق معبود، لبیک گو، پر می سوزاند تا به وصال معشوق نائل آید، آلودگان و ناخالصان با گام نهادن در این راه جز به قصد توبه و جبران خطا، طرفی نمی بندند، حرمت شکنان این حریم را خداوند می شکند و به پویندگان موفق

این راه بهشت جایزه می دهد. سوخته جانان در این حرم، خریدار دارند. عارفان در این دیار بر بال فرشتگان گام می نهند و با دیدن جای پای ابراهیم، راهصحیح زندگی کردن می آموزند، التجا کنندگان و متوسّلانِ پرده کعبه، در زیر ناودان طلا به انتظار نزول رحمت، اشک می ریزند و اسماعیل و هاجر ونزدیک به هفتاد پیامبر را در حجر اسماعیل برصدق خویش گواه می گیرند و ...

بدیهی است پیمودن چنین مسیری نیاز به معرفت دارد و مقدّمه آن دانایی و آموختن اسرار و معارف دریاوار حج و آگاهی یافتن نسبت به اماکن و ویژگیهای سرزمین وحی است.

مجموعه حاضر، که پیشتر بهصورت چند مقاله در فصلنامه «میقات حج» به چاپ رسیده، تا حدودی سالک این طریق را راهنماست. گرچه دوست داشتم آنها را بازنگری کرده، مطالبی بر آن بیافزایم لیکن به دلیل کثرت مشاغل، این امکان فراهم نیامد. امید است در فرصتی دیگر، این توفیق رفیق گردد.

از خوانندگان محترم خواهشمندم کاستی ها را بخشوده، و عیوب هر یک از نوشته ها را به من هدیه کنند.

مؤلف

جایگاه «حج» در اندیشه اسلامی

اشاره

حج از دیرباز تاکنون از اهمیّت ویژه ای در بین مسلمانان برخوردار بوده است، همه سالهصدها هزار مسلمان مشتاق از گوشه و کنار جهان، بسوی سرزمین مقدس مکه و مدینه حرکت کرده، با تمامی سختیها و مشقتها خود را به میقات می رسانند و لبیک گویان آماده انجام فریضه حج می شوند.

از امامصادق- ع- نقل شده که فرمود:

«... ما من مَلِکٍ ولاسُوقَةٍ یصل الی الحج الّا بمشقّة فی تغییر مطعم أو مشرب أو ریح او شمس لا یستطیع ردّها و ذلک قوله عزّوجلّ:

و تحمل اثقالکم الی بَلَدٍ لَمْ تکوُنوُا بالغیه الّا بِشِقِّ الأَ نْفُسِ انَّ ربّکم لرؤوف رحیم.» «⁽¹⁾»

«هیچ پادشاه و هیچ رعیتی به خانه خدا نمی رسد جز با مشقت و ناگواری در آب و غذا و تحمل باد و توفان و تابش خورشید و این است معنای کلام خداوند عزّوجل که فرمود: چارپایان بارهای شما را بر پشت کشیده، به شهر می رسانند که اگر آنها نبودند شما جز با مشقت و جان کندن به مقصد نمی رسیدید همانا پروردگار شما رؤوف و رحیم است.»

و نیز هشام بن حکم از امامصادق- ع- نقل می کند که فرمود:

«... و ما أحد یبلغه حتی تناله المشقّة»؛ «هیچ کس بدون زحمت و مشقت به مکه نمی رسد.» «⁽¹⁾»

در گذشته، طولانی بودن راه، نداشتن وسیله نقلیه مناسب و مطمئن، نبود امکانات رفاهی و درمانی، ناامنی و وجود سارقین مسلّح ... همه و همه عواملی بودند که حجاج را با خطر مواجه می کردند. بسیاری از آنها در بین راه می مردند و هرگز به وطن باز نمی گشتند.

حوادث تلخ

در سال 402 ه. ق. گروهی از حجاج گرفتار توفان شدند، باد سیاهی بر آنها وزیدن گرفت، در نتیجه راه آب را گم کرده، عدّه زیادی از آنها مردند. در سال 403 ه. ق. سارقین بیابانگرد، قبل از رسیدن کاروان به محلّ آب، در آنجا فرود آمده برخی از آبگیرها را پر کردند و در برخی حنظل ریخته، در کمین حجاج نشستند و پس از ورود، از آنان پول گزافی مطالبه کردند. عطش، زندگی

را بر حاجیان تنگ نمود و نزدیک به 15 هزار نفر از آنان مردند و تنها تعداد کمی نجات پیدا کردند. «⁽¹⁾»

برخی «بنی خفاجه» را از حاجی آزارترین قبایل عرب در این دوران دانسته، درباره آنها می گویند: تعدادی از حجاج را اسیر و آنان را وادار به چوپانی کردند. پس از گذشت دو سال، مأموران دولتی توانستند حاجیان را از دست دزدان آزاد کنند. «⁽²⁾»

در سال 405 از بیست هزار حاجی، تنها شش هزار نفر زنده ماندند و بر افراد باقیمانده نیز بحدی شرایط سخت شد که شتران سواری و مورد نیاز خود را کشته از گوشت آنها برای رفع گرسنگی استفاده کردند. گاهی اوقات حاجیان، گرفتار سیل و خشم طبیعت می شدند چنانکه در سال 349 وقتی حجاج مصر به کشورشان بازمی گشتند، شب هنگام سیل عظیمی آمد و بسیاری از آنان غرق شدند، آب جنازه ها و اثاثیه شان را به دریا برد. «⁽³⁾»

با توجه به دوری راه و خطرات گوناگونی که بر سر راه حاجیان وجود داشت، آنان که جان سالم بدر برده و به سلامت بازمی گشتند، با عزت و تکریم فراوان به شهر و روستای خویش وارد می شدند، و مردم از آنها تجلیل فراوان می کردند.

درباره حاجیان بغدادی نوشته اند که هنگام ورود در «یاسریه» (حومه بغداد) شب را می خوابیدند وصبح هنگام وارد شهر می شدند تا مردم بتوانند از آنها بخوبی استقبال کنند.

حجاج شرق نیز که از بغداد به وطن خود بازمی گشتند در این شهر از طرف شخص خلیفه مورد استقبال قرار می گرفتند. «⁽¹⁾»

نقش عظیم حج

لیکن در برابر این همه ارزش و عظمت، معاندین با اسلام و عناصر نادان و متحجر، با تبلیغات مسموم خود در طول تاریخ، تلاش کرده اند تا از اهمیّت و نقش عظیم حج بکاهند و مردم را نسبت به این فریضه مهم بی رغبت کنند.

ابراهیم بن میمون برای امامصادق- ع- نقل کرده و می گوید: در حضور ابوحنیفه نشسته بودم مردی آمد و از او پرسید: کسی که حج واجب را انجام داده، آیا باز هم بهتر است به حج برود، یا آن که با هزینه حج، بنده ای خریده او را در راه خدا آزاد کند؟ ابوحنیفه پاسخ داد: آزاد کردن بنده بهتر است!

امامصادق- ع- پس از نقل این مطلب فرمود: به خدا سوگند که ابوحنیفه دروغ گفته و فتوای ناحق داده است، به خدا سوگند، حج خانه خدا بهتر است از خریدن و آزاد کردن یک بنده و بنده دیگر تا برسد به ده بنده، سپس فرمود وای بر ابوحنیفه، آزاد کردن کدام بنده به طواف کعبه و سعیصفا و مروه و فیض عرفه و سرتراشیدن و رمی جمرات خواهد رسید؟ اگر آنگونه باشد که ابو حنیفه گفته (و این مطلب شهرت پیدا کند) مردم حج خانه خدا را تعطیل خواهند کرد. «⁽¹⁾»

در حدیثی دیگر عمر بن یزید می گوید: از امامصادق- ع- شنیدم که می فرمود: «حج از آزاد نمودن ده برده بالاتر است و شمردند تا به هفتاد بنده رسید سپس فرمود یک طواف و دو رکعت نماز آن، از یک بنده آزاد کردن بالاتر است.» «⁽²⁾»

حج افضل است یا صدقه

از برخی روایات استفاده می شود که در آن زمان بر اثر تبلیغات غلط، این اندیشه در اذهان تعدادی از متدینین نیز نفوذ کرده بود.

سعید سمّان می گوید: من همه ساله به حج مشرف می شدم، در یک سالی که مردم دچار قحطی و سختی شده بودند یاران من گفتند: اگر امسال هزینه سفرت را در راه خداصدقه دهی افضل و برتر از حج است. پرسیدم: شما مطمئن هستید؟ گفتند آری، من هم هزینه سفر حج را به مستمندان داده و آن سال در خانه ماندم، لیکن در شب عرفه خوابی دیدم که در نتیجه از کار خود پشیمان شده و با خود گفتم از این پس به سخن کسی گوش فرا نمی دهم وحج خانه خدا را ترک نمی گویم ... سال بعد به حج رفته و در منا خدمت امامصادق- ع- رسیدم و داستان خود را شرح دادم، حضرت پس از بیان مطالبی، سه مرتبه فرمود: «وانّی له مثل الحجّ؟»؛ «انسان با کدام طاعت دیگر می خواهد به پاداش حج دست یابد؟ ...» «⁽¹⁾»

این مسأله بحدّی در جامعه جدی شد که برخی به خود اجازه دادند رسماً به امامان شیعه اعتراض کنند.

ابوحمزه ثمالی نقل می کند که شخصی به امام سجاد- ع- گفت: شما جهاد در راه خدا را که کاری مشکل و سخت است رها کرده و حج را که کاری ساده و آسان است انتخاب کرده اید؟!

راوی می گوید امام در آن هنگام تکیه داده بودند، یک مرتبه نشستند و به آن شخص فرمودند: وای بر تو آیا آن مطلبی که رسول خدا-ص- در حجةالوداع فرمود به تو نرسیده است؟ پیامبر-ص- هنگام وقوف به عرفه و در حالی که خورشید غروب می کرد به بلال فرمودند تا از مردم بخواهد ساکت شوند، آنگاه که مردم سکوت کردند فرمود: خداوند، امروز شما را مورد عنایت

قرار داده، نیکوکارتان را آمرزید و شفاعت نیکوکاران را در حق گنهکارانتان پذیرفت، پس با آمرزش گناهان کوچ کنید، و از برای آنان که جرمهایی دارند خشنودی خود را ضمانت کرد. «⁽¹⁾»

حج و قصه پردازان

برخی از قصّه پردازان نیز در دامن زدن به این طرز فکر سهیم بوده اند؛ عبدالرحمن ابی عبداللَّه می گوید به امامصادق- ع- عرض کردم عده ای از قصّاص می گویند اگر کسی حج واجب را انجام داده و پس از آن بجای رفتن به حج،صدقه بدهد برای او بهتر است. امام فرمودند: «دروغ گفته اند! اگر مردم چنین کنند این بیت تعطیل خواهد شد و حال آن که خداوند عزوجل این خانه را وسیله قیام برای مردم قرار داده است.» «⁽²⁾»

پس از آن که بنی امیه، پایه های حکومت خویش را تحکیم بخشیده، بر مردم مسلط شدند، با یک برنامه حساب شده مسجد جامع اموی را در دمشق بنا کردند تا مردم را از مدینه منوره و مکه مکرمه منصرف نموده، به آنجا متوجه کنند و بلکه به جای کعبه معظمه به حج آن وادار سازند. «⁽³⁾»

عبدالملک و حج

عبدالملک بن مروان نیز مردم شام را از رفتن به حج باز می داشت،

مردم به فریاد آمده، به وی گفتند: ما را از حج و زیارت بیت اللَّه الحرام که یک واجب شرعی است باز می داری؟ پاسخ داد محمد بن شهاب زهری از رسول خدا-ص- نقل کرده که آن حضرت فرموده است: بار سفر بسته نمی شود مگر بسوی سه مسجد: «مسجدالحرام»، «مسجد من» و «مسجد بیت المقدس»، سپس گفت: بیت المقدس برای شما به جای مسجدالحرام است و این سنگی که بر حسب روایت، چون پیامبر-ص- می خواست به معراج رود پای خود را بر روی آن گذاشت، برای شما به جای کعبه است، آنگاه بر آنصخره، قبه ای بنا کرد و پرده های دیبا بر آن آویخت و خدمتگزارانی نیز برای آن قرار داده و از مردم خواست همان گونه که پیرامون کعبه طواف می کنند برگرد آن بنا طواف نمایند. و در روز عید، قربانی کرده، سر خود را بتراشند این رسم در دوران بنی امیه برقرار بود. «⁽¹⁾»

ناصر خسرو پیرامون حوادث قرن پنجم می نویسد:

گروهی از اهل شام در موسم حج به قدس آمده مراسمی بپا می دارند، گوسفند قربانی می کنند و گاهی در یک سال بیش از 20 هزار نفر آنجا حاضر می شوند ... «⁽²⁾»

حجاج بن یوسف ثقفی که از کارگزاران سفّاک و مشهور این دوران است از زائرین قبر رسول خدا-ص- می خواست به جای قبر پیامبر-ص- گرداگرد قصر عبدالملک طواف کنند. «⁽³⁾»

متوکل و حج

متوکل، خلیفه عباسی نیز برای شکستن حرمت حج و بی اعتبار ساختن آن در جامعه، بنایی در سامرّا شبیه کعبه ساخت و در نزدیکی آن، سرزمینهایی را به نام های منا و عرفات و ... نامگذاری کرد و آنگاه که امیران او درخواست رفتن به حج داشتند به آنان پیشنهاد می کرد در همین جا حج گزارده، طواف کنند. «⁽¹⁾»

در همین دوران نیز تعدادی ازصوفیه با ایجاد انحراف در اذهان عمومی، مردم را از رفتن به حج برحذر داشته، به کاری دیگر ترغیب می کردند.

یکی از آنان به مریدی از مریدانش می گوید: «به جای رفتن به مکه، به خانه ات برگرد و به مادرت خدمت کن.» «⁽²⁾»

انصراف از حج

ابو حیان توحیدی متکلم معتزلی مشرب، کتابی نوشته بنام «الحج العقلی اذا ضاق الفضاء عن الحج الشرعی» در آن کتاب نقل می کند:

نظام الملک وزیر ملکشاه، عازم حج شد، چون در کنار دجله خیمه زد فقیری که سیمایصوفیان داشت به چادر وزیر آمده نامه ای دربسته را به او داد. وقتی وزیر نامه را گشود در آن نوشته شده بود که: پیامبر-ص- را به خواب دیدم، فرمود برو به حسن (نظام الملک) بگو چرا به مکه می روی؟ حج تو همین جاست مگر تو را امر نکرده بودیم که پیش این ترک (ملکشاه)

بایستی حاجتمندان امت را یاری کنی؟ نظام الملک پس از خواندن این نامه از حج منصرف گشته به شهر خویش مراجعت کرد! «⁽¹⁾»

در قرن اخیر نیز پاره ای از به اصطلاح روشنفکران غربزده و دل به دنیای دیگران بسته، درصدد برآمدند با استفاده از شعر، قصه، داستان، طنز و غیره از ارزش حج کاسته آن را در اذهان عمومی، عملی غیر مهم جلوه دهند.

گاهی می گفتند اگر حاجی به جای رفتن به مکه و طواف خانه خدا پول آن را خرج مستمندان و فقیران جامعه بنماید، ارزش بیشتری دارد. گاهی می گفتند چرا پول و ارزی که با این زحمت بدست آمده است را در اختیار اعراب قرار داده به حلقوم آنان بریزیم و ...

ثمرات عظیم حج

لیکن برخلاف اینگونه حرکتها که از دیرزمان آغاز و تا عصر ما نیز ادامه یافته، ائمه معصوم- علیهم السلام- کوشیده اند این تفکر را تخطئه ومردم را از برکات و ثمرات عظیم حج آگاه سازند.

معاویة بن عمّار از امامصادق- ع- نقل می کند که حضرت فرمود:

هنگامی که رسول خدا-ص- از عرفات کوچ نمود در «ابطح» یکی از اعراب بیابانی به حضور آن حضرت شرفیاب شده، عرضه داشت: من مردی ثروتمندم، قصد حج داشتم هنگام حرکت مانعی پیش آمد و نتوانستم به حج مشرف شوم حال شما امر فرمایید من با این مال کار نیکی انجام دهم که ثواب حج را درک کنم!

حضرت بسوی کوه ابوقبیس رو کرد و فرمود: «اگر به مقدار این کوه طلای سرخ داشته باشی و همه را در راه خدا انفاق کنی به ثواب و بهره ای که حاجیان رسیده اند نخواهی رسید.» «⁽¹⁾»

باز عمر بن یزید می گوید از امامصادق- ع- شنیدم که می فرمود: حج از هفتاد بنده آزاد کردن ارزشش بالاتر است، پرسید: «ما یعدل الحج شئ»؟

قال: «ما یعدله شئ» آیا ارزش چیزی با حج برابری می کند؟ فرمود: چیزی با او برابری نمی کند. «⁽²⁾»

در روایت دیگر آمده است: نماز واجب ارزشش از بیست حج بالاتر است و حج از خانه پر از طلائی که انسان تمامی آن را در راه خدا انفاق کند ثواب و ارزشش بالاتر است. «⁽³⁾»

همچنین از رسول خدا-ص- نقل شده که فرمود: «... لیس شئ أفضل من الحج الّا الصلوة و فی الحج هیهناصلوة و لیس فی الصلوة قبلکم حج ...»

مرحومصدوق، نکته لطیفی در تبیین این روایت و روایات مشابه آن دارد، می فرماید: اگر نماز واجب را به تنهایی با حج مقایسه کنیم، نماز واجب از بیست حج منهای نماز، ارزشش بالاتر است، لیکن حجی که در آن نماز هم هست از نماز به تنهایی افضل است. «⁽⁴⁾»

در روایت دیگری حج از نماز و روزه افضل و بالاتر دانسته شده است. «⁽⁵⁾»

جالب توجه است که بدانیم در برخی اوقات حج از جهاد در راه خدا نیز افضل و برتر شمرده شده است.

محمد بن عبداللَّه می گوید: به امام رضا- ع- عرض کردم: پدرم برای من نقل کرده که به اجداد شما- علیهم السلام- گفته شده در همسایگی ما شهری به نام قزوین وجود دارد که پایگاه مرزی است و در برابر آنان دشمنی بنام «دَیْلَم» وجود دارد آیا اجازه می دهید که با دشمن جهاد نموده و یا در حال آماده باش دفاعی باشیم؟ و اجداد شما پاسخ داده اند که «علیکم بهذا البیت و حجوه» بر شما باد که راه مکه را در پیش گرفته و خانه خدا را زیارت کنید.

پدرم سه مرتبه این مطلب را تکرار کرده و همان پاسخ را شنیده است و در آخرین مرتبه آباء بزرگوار شما این سخن را نیز افزوده اند که: «آیا شیعه ما رضایت نمی دهد که در خانه خود بنشیند و دارائی خود را برای اهل و عیال خود خرج کرده و منتظر فرمان ما بماند؟ ...» در پایان می پرسد آیا این حدیث که نقل شدهصحیح است؟ امام رضا- ع- فرمودند: آریصحیح است و سخن حق همان است که بازگو کرده است. «⁽¹⁾»

تشویق مردم به حج

تأکید ائمه معصومین- ع- بر این بوده که از عظمت حج کاسته نشود و همیشه این مراسم عظیم عبادی- سیاسی با شکوه هر چه تمامتر برگزار گردد، لذا از هر فرصتی استفاده کرده و مردم را به انجام حج ترغیب

می فرموده اند:

عذافر می گوید: امامصادق- ع- به من فرمود: چه چیز مانع شده که همه ساله به حج نروی؟ گفتم: فدایت گردم، زن و فرزند! می گوید: امامصادق- ع- به من فرمود هنگامی که از دار دنیا رفتی چه کسی آنها را اداره می کند؟ به همسر و فرزندانت سرکه و زیتون بخوران و با مازاد آن همه ساله به حج مشرف شو. «⁽¹⁾»

امامصادق- ع- با افراد دیگری نیز، همین برخورد را داشته اند. عیسی بن ابی منصور می گوید: امامصادق- ع- به من فرمود: ای عیسی اگر می توانی نان را با نمک بخوری و همه ساله به حج بروی این کار را بکن. «⁽²⁾»

ترغیب و تشویق مردم بحدی است که امامصادق- ع- می فرماید:

«لیس فی ترک الحج خیره» برای ترک حج، استخاره جایز نیست و حتی برای نرفتن به حج نباید مشورت کرد.

اسحاق بن عمار می گوید به امامصادق- ع- گفتم: مردی ضعیف الحال با من در مورد حج مشورت کرد به او گفتم حج نرود آنگاه امام فرمود:

«ما اخلقک ان تمرض سنة» و اسحاق بن عمارمی گوید یک سال پس از آن مریض بودم. «⁽³⁾»

یکی از شرایط انجام حج استطاعت مالی است لیکن در روایات حتی کسانی که مستطیع هم نیستند برای انجام این فریضه الهی تشویق شده اند.

معاویة بن وهب از افراد مختلفی نقل می کند که به امام صادق- ع-

گفته اند ما مقروض هستیم آیا پول قرض کرده و حج انجام دهیم؟ امام فرموده اند: آری [حج وسیله خواهد بود که دین او زودتر ادا شود. «⁽¹⁾»

در پاره ای از روایات از تجّار خواسته شده تا در طول سال مقداری از سود حاصله از تجارت را برای حج کنار گذاشته از آن برای انجام فریضه حج استفاده نمایند. «⁽²⁾»

عیسی بن ابی منصور می گوید: امامصادق- ع- به من فرمود: ای عیسی دوست می دارم خداوند در فاصله بین حج گذشته و آینده همیشه تو را در حالتی ببیند که برای حج [آینده آماده می شوی. «⁽³⁾»

امامان معصوم- ع- تنها به تشویق و ترغیب مردم بسنده نکرده، کسانی را که خانه خدا را ترک نموده، تنها بگذارند به هلاکت و نابودی تهدید کرده اند:

ترک حج

علی بن ابیطالب- ع- در واپسین لحظات زندگی به فرزندانش وصیت کرده می فرماید:

«اللَّه اللَّه فی بیت ربکم لاتخلوه مابقیتم فانه ان ترک لم تناظروا.»

«فرزندانم! تا زنده هستید حج خانه خدا را ترک نکنید که در چنینصورتی مهلت داده نخواهید شد.» «⁽⁴⁾»

و بالاخره اگر با این همه تشویق، مسلمانان به حج خانه خدا بی توجهی کنند برحاکم اسلامی واجب است تا مردم را برای رفتن به حج مجبور نماید.

عبداللَّه بن سنان از امامصادق- ع- نقل می کند که آن حضرت فرمود:

«اگر مردم خانه خدا را متروک بگذارند بر امام زمان [حکومت اسلامی واجب است آنان را به زیارت حج مجبور کند، چه بخواهند چه نخواهند، چرا که خانه خدا برای حج و زیارت برپا شده است. «⁽¹⁾»

اهمیت این امر بحدّی است که اگر مردم هزینه سفر هم نداشته باشند، باید از بودجه حکومت اسلامی مخارج سفر آنان تأمین و به حج اعزام شوند.

«... فان لم یکن لهم اموال انفق علیهم من بیت مال المسلمین ....» «⁽²⁾»

در قرآن کریم نیز تارکین حج مورد تهدید جدّی قرار گرفته اند ... «و من کفر فانّ اللَّه غنیّ عن العالمین.» «⁽³⁾»

امید آن که این مراسم عظیم دینی هر سال پرشکوهتر از گذشته برگزار و مسلمانان جهان بتوانند در تحقق حج ابراهیمی که امام راحل و فقیدمان حضرت امام خمینی- قدس سره- برای اقامه آن تلاش فراوان فرمود بیش از پیش موفق گردند.

آداب سفر حج

اشاره

همه ساله دهها هزار انسان عاشق، از شهر و دیار خود به سوی حجاز حرکت می کنند، تا با انجام عمره و حج، یکی از شکوهمندترین عبادات دینی را انجام دهند.

زائران بیت اللَّه الحرام نسبت به این سفر دیدگاههای متفاوتی دارند و هر کدام به میزان آگاهی و شناخت خویش از آن بهره می گیرند. تعدادی از حاجیان در پایان این سفر، قلب خود را از عشق و محبت خدا لبریز نموده، پیروزمندانه و با حجی مقبول و مبرور به شهر و دیار خود باز می گردند، گروهی نیز همچون انسان فرو رفته در خوابی که خواب خوش می دیده وبناگاه از جا پریده و همه چیز را خاتمه یافته می بیند، پس از بازگشت از سفر حج به یکباره از خواب غفلت بیدار شده و از این که فرصتهای ارزشمندی را به آسانی از

دست داده اند در حسرت و اندوه عمیقی فرو می روند، عمری در آرزوی زیارت خانه خدا و مرقد رسول اکرم-ص- و ائمه بقیع بسر برده، و هر روز وهر شب از خدا می خواسته که: «اللّهمّ ارزقنی حج بیتک الحرام فی عامی هذا و فی کلّ عام ... و زیارة قبر نبیّک و زیارة قبور الأئمة ...» و حال که دعای او به اجابت رسیده، بجای بهره بری از این سفر الهی، چند روزی را در کوچه و بازارهای مکه و مدینه پرسه زده و بر سر سفره آماده نشسته و دیگران از او پذیرایی کردند، و اینک با کوله باری سنگین به خانه و کاشانه اش بازگشته و مردم به استقبالش آمده اند.

خاطرات سفر را جویا می شوند و او حرفی برای گفتن ندارد! و این خود زیانی است بزرگ که غمی فراموش ناشدنی را بدنبال خواهد داشت.

با توجه به آنچه بیان شد، چه نیکو است که قبل از سفر از خواب غفلت بیدار شده، با معرفت به زیارت خانه خدا و پیامبر-ص- و ائمه معصومین- علیهم السلام- برویم تا هنگام مراجعت علاوه بر دستیابی به دریای بیکران رحمت و مغفرت الهی، در روح و جانمان تحوّلی بزرگ رخ دهد و تمام وجودمان رنگ الهی به خود گیرد.

اینک توجّه زائران عزیز و گرامی را به نکاتی چند، که از زبان پیشوایان معصوم- علیهم السلام- به ما رسیده است، جلب می نمایم:

1- هدفداری در مسافرت

سیر و سیاحت با انگیزهصحیح و عقلایی، در قرآن کریم مورد تأیید و تشویق قرار گرفته و از مؤمنان خواسته شده که با مسافرت نمودن به گوشه و کنار جهان، در سرنوشت ملّتهای گذشته بیاندیشند و عبرت گیرند؛

«أولم یسیروا فی الأرض فینظروا کیف کان عاقبة الذین من قبلهم ...»؛ «⁽¹⁾»

«آیا در زمین سیر نمی کنند تا بنگرند که عاقبت پیشینیانشان چگونه بوده است؟»

امامصادق- ع- فرمود: «در حکمت آل داود آمده است: انسان عاقل را سزد که جز با سه هدف به مسافرت نرود: 1- توشه ای برای فردای قیامت برگیرد 2- مخارج زندگی را تأمین و ترمیم نماید 3- از راه حلال لذّت ببرد.» «⁽²⁾»

گاهی نیز هدف از مسافرت رفع خستگی و افسردگی است. انسان های خسته از رنج کار و تلاش، با سفر به مناطق مختلف و استفاده از مناظر زیبای طبیعت، خستگی را از تن بدر کرده، برای کار و کوشش بیشتر، آمادگی پیدا می کنند.

پیامبر-ص- فرمود: «مسافرت کنید تا سالم شوید.» «⁽³⁾»

گاهی هم سفر با انگیزه ستیز با دشمن و یا حضور یافتن در دیار دوست شکل می گیرد که سفر به قصد جهاد و حج، پاداش بهشت برین دارد.

امیر مؤمنان علی- ع- در این زمینه فرموده است:

«برای مجاهدان راه خدا [که به خاطر دفاع از حیثیت و شرف خویش پا به میدان جهاد می نهند]، و برای آن کس که برای انجام حج از خانه بیرون می رود و در بین راه مرگ گریبانش را می گیرد و ... بهشت را ضمانت می کنم.» «⁽⁴⁾»

2- توبه و استغفار

حج سفری معنوی و الهی است، راهیان حرم کبریایی و دلدادگان به خداوند، پیش از چنین سفری، باید برای راه یابی به حریم عشق، خود را آماده نموده، رنگ خدایی به خود بگیرند و زنگارهای گناه و نافرمانی را از جان و دل بزدایند تا زمینه را برای پذیرش خویش در پیشگاه حضرت حق فراهم کنند و گذشته سیاه و آلوده خود را با آب توبه بشویند.

امامصادق- ع- فرمود:

«اذا أردت الحج ... ثم اغتسل بماء التوبة الخالصة من الذنوب والبس کسوة الصدق والصفا والخضوع والخشوع»؛ «⁽¹⁾»

«هنگامی که قصد حج کردی، با آب توبه خالص، گناهانت را بشوی و لباس راستی و پاکی و خضوع و خشوع را بر تن کن.»

در قرآن نیز خطاب به مؤمنان آمده است:

«یا ایّها الذین آمنوا توبوا الی اللَّه توبةً نصوحاً»؛ «⁽²⁾»

«ای ایمان آوردگان، به درگاه خدا توبه کنید، توبه ای از روی اخلاص که بازگشت به گناه در آن نباشد.»

خواجه اگر توبه نصوح کند هر دمی عالمی فتوح کند

و در آیه دیگری فرموده است:

«استغفروا ربّکم ثم توبوا الیه یمتّعکم متاعاً حسناً الی اجَلٍ مسمّی

و یؤت کلَّ ذی فضل فضله ...»؛ «⁽¹⁾»

«از پروردگارتان آمرزش بخواهید و به درگاهش توبه کنید تا شما را از رزقی نیکو، تا آنگاه که مقرّر است، برخوردار کند، و هر شایسته انعامی را نعمت دهد ...»

پشیمانی از گناه، آغازی برای جبران گناهان است. امام سجاد- ع- فرمود:

«الهی ان کان النّدم علی الذنب توبة، فانی و عزّتک من النادمین، و ان کان الاستغفار من الخطیئة حطَّة فانی و عزّتک من المستغفرین، لک العتبی حتی ترضی.» «⁽²⁾»

«خداوندا! اگر پشیمانی از گناه، توبه است قسم به عزّت تو که من از پشیمانهایم، و اگر استغفار و طلب آمرزش موجب از بین رفتن گناه است، همانا من- سوگند به عزّت تو- از آمرزش طلبانم. تو را سزد که (بر ما) عتاب کنی تا باز (بلطف آیی) و خشنود گردی.»

ابر رحمت را کند اشک ندامت مایه دار آبروی عفو در شرمندگی پوشیده است

صائب

توبه حقیقی مراحلی دارد: گناهکار ابتدا باید پشیمان شود، سپس گناه را ترک کند و بعد از آن تصمیم بگیرد خود را به معاصی نیالاید. اگر مالی از دیگران برداشته یا به زور گرفته، آن را بهصاحبان اصلی مسترد دارد و اگر

صاحبان آن را نمی شناسد، به امام مسلمین و مرجع دینی زمان خود بسپارد.

اگر با آبروی مردم بازی کرده، غیبت نموده، اتّهامی به دیگران وارد ساخته، آن را باصاحبان حقوق مطرح وحلالیّت بطلبد، و اگر دسترسی به آنها ندارد، تصمیم بگیرد در اوّلین فرصت ممکن، آنان را یافته، عذر خواهی نماید. و اگر امکان دستیابی به آنان وجود ندارد از خداوند طلب مغفرت کرده، برایصاحبان حق، دعا نماید.

و اگر حقی الهی به گردن دارد؛ نمازی نخوانده، روزه ای نگرفته و ... آن را جبران نماید و تدارک کند. و در نتیجه پس از آن که با آب توبه گناهان خود را شستشو داد، آماده راهیابی به درگاه ربوبی شود.

ز منجلاب هوس گر برون نهی قدمی نزول در حرم کبریا توانی کرد

اگر ز هستی خود بگذری یقین می دان که عرش و فلک زیر پا توانی کرد

3- وصیّت

مسافرت همیشه با خطر همراه بوده و هست. در گذشته، راه های طولانی و ناهموار، دزدان مسلّح، نبودن امکانات غذایی و بهداشتی و ناامن بودن راه ها و امثال آن، موجب می شد تا تعدادی از مسافران جان به جان آفرین بسپارند و مظلومانه در گوشه ای به خاک سپرده شوند. در عصر کنونی نیز که امکانات فراوانی برای مسافران فراهم شده، باز خطراتی جان انسانها را تهدید می کند. افراد بشر، در زمین و آسمان امنیّت لازم را ندارند. گاهی هواپیمای مسافربری به علّت نقص فنی سقوط می کند و تعدادی کشته

می شوند. و گاهی دو اتومبیل باهم برخورد می کند و جان سرنشینان بی گناهش را می گیرد. بنابر این هیچکس نمی تواند آینده اش را پیش بینی نموده، به بازگشت خویش مطمئن شود. از این رو نوشتن وصیت امری ضروری و لازم است تا وارثان دچار مشکل نشده، تکلیفشان را بدانند.

امامصادق- ع- فرمود: «کسی که بر مرکبی سوار می شود لازم است وصیت کند.»

4- اخلاص در نیّت

سالکان این طریق، لازم است با نیتی خالص و جانی پاک، در سرزمین وحی گام نهند، آنان که دل به دیگری سپرده اند به قرب حق راه پیدا نمی کنند.

خداوند در قرآن کریم فرموده است:

«وما امروا الّا لیعبدوااللَّه مخلصین له الدین»؛ «⁽¹⁾»

«و آنان را جز این فرمان ندادند که خدا را بپرستند در حالی که در دین او اخلاص می ورزند.»

از سوی دیگر خداوند قبل از آن که به عمل آدمیان بنگرد، به نیّت های آنان نظر می کند. رسول گرامی اسلام-ص- فرمود: «انما الأعمال بالنیّات»؛ «کارها بر اساس نیّت هاست و ارزیابی هر عمل بستگی به نیت و انگیزه آن عمل دارد.» ونیز فرمود: «خداوند آن مقدار از عمل را که خالص و پاک برای او انجام شده می پذیرد.» «⁽²⁾»

اخلاص شرط اساسی تمامی عبادات است و هر کس عبادتی را برای خودنمایی و ریا، و یا دستیابی به امور مادّی و دنیایی انجام دهد، کاری بیهوده کرده است وصاحبش از آن بهره نخواهد گرفت. این اصل تا آنجا اهمیت دارد که اگر رزمنده ای در میدان جنگ و جهاد شرکت نموده، برای رسیدن به غنیمت و یا چیره شدن در جنگ به تلاش نظامی دست زند و کشته شود، شهید بحساب نمی آید، و جایگاهش دوزخ است.

پیامبر-ص- در تقسیم بندی تنبّه آفرینی، حاجیانِ امت خود در آخر زمان را به سه دسته تقسیم فرموده اند:

1- ثروتمندانی که برای تفریح به حج می روند.

2- گروههای متوسط جامعه که برای سوداگری و تجارت راهی زیارت خانه خدا می شوند.

3- نیازمندان وفقیران، که برای خودنمایی و ریاکاری حج می گزارند!

سلمان پس از شنیدن این سخن، با شگفتی سؤال کرد: ای رسول خدا آیا چنین زمانی فرا خواهد رسید؟ پیامبر-ص- فرمود: سوگند به آن خدایی که جان من در دست اوست [آنچه گفتم در آینده واقع خواهد شد. «⁽¹⁾»

امامصادق- ع- نیز فرمود: حج دو گونه است: 1- حج برای خدا 2- حج برای مردم.

آن کس که برای خدا حج گزارد، خداوند به وی پاداش بهشت دهد، و آن که برای مردم حج بجای آورد پاداش آن را در روز قیامت از مردم بگیرد! «⁽²⁾»

بنابر این، آنان که فقط برای خدا حج انجام دهند مورد رحمت ومغفرت پروردگار قرار خواهند گرفت. «⁽¹⁾»

5- زاد و توشه حلال

حاجی باید زاد و توشه راه را از مال حلال تهیه کند.

پیامبر-ص- فرمود: خداوند پاکیزه است و جز پاکیزه را نمی پذیرد.

پیامبر-ص- فرمود: هنگامی که مردی با مال حرام حج می گزارد و می گوید: «لبیک اللّهمّ لبیک ...»؛ «به فرمانبرداری ایستاده ام، بار خدایا! من در طاعت و خدمت ایستاده ام.» خداوند به او پاسخ می دهد: «لا لبیک ولا سعدیک حتی تَرُدَّ ما فی یدیک»؛ «نه، به فرمانبرداری نایستاده ای و در اطاعت و خدمت نیستی تا آنچه در اختیار توست [بهصاحبانش بازگردانی.»

و در روایت دیگری آمده است: «لا لبیک ولا سعدیک و حجّک مردود علیک»؛ «حج تو، به تو برگردانده می شود!» «⁽²⁾»

خداوند در قرآن مؤمنان را به آنچه به رسولان خویش امر کرده، سفارش می کند و می فرماید: «یا ایها الرسل کلوا من الطیبات و اعملواصالحاً انی بما تعملون علیم»؛ «⁽³⁾»

«ای پیامبران، از چیزهای پاکیزه و خوش بخورید و کارهای

شایسته کنید که من به کارهایی که می کنید آگاهم.» و فرمود: «یا ایها الذین آمنوا کُلوا من طیّبات ما رزقناکم»؛ «⁽¹⁾»

«ای کسانی که ایمان آورده اید از آن چیزهای پاکیزه ای که روزی شما کرده ایم بخورید.»

حاجیانِ ژولیده موی و گرد و غبار بر چهره نشسته در سفر الهی حج، همه جا یا رب یا رب گفته، خدا را می خوانند، کسی که غذا و پوشاک خود را از راه حرام تهیه نموده و با حرام رشد یافته، چگونه انتظار دارد خداوند دعایش را پاسخ گوید؟!

در اشعار منسوب به احمد بن حنبل آمده است:

حَجَجْتَ بمال اصلُه سحتٌ فما حججتَ ولکن حَجَّتِ العِیرُ

لا یقبلُ اللَّهُ إلّاکلَّ طیّبةٍ ما کُلُّ من حجّ بیت اللَّه مبرور «⁽²⁾»

«با پولی حج گذاردی که اصل آن حرام است، پس حج نگذاشته ای، بلکه حیوانی حج انجام داده است.»

«خداوند جز پاک را نمی پذیرد، اینگونه نیست که هر کس حج بیت اللَّه کند، حج او مبرور باشد.»

6- چشم به مال دیگران نداشتن

حاجی سزاوار است، چشم از مال دیگران برداشته، حج را عزتمندانه بجای آورد.

ابن عباس گفته است: گروهی بدون تهیه زاد و توشه، حج می گزاردند، خداوند این آیه را نازل فرمود: «و تزوّدوا فانّ خیر الزاد التقوی»؛ «و توشه برگیرید که همانا بهترین توشه تقواست.»

عکرمه و مجاهد و جز آنان نیز گفته اند: گروهی از اعراب بدون همراه داشتن غذا و خوراکی لازم، به حج آمده می گفتند: ما توکل کننده بر خدا هستیم و برخی از آنان می گفتند: چگونه ممکن است که ما حج خانه خدا را انجام دهیم و او غذا به ما ندهد؟ و با این فکر و روش، باری بر دوش مردم شده، غذای اینگونه افراد را دیگران تأمین می کردند، خداوند آیه: «و تزوّدوا ...» را نازل و آنها را از این کار بازداشت. «⁽¹⁾»

در تاریخ آمده است: برخی از فقهای ری نزد شِبْلی آمده، از او خواستند با توکل بر خدا در حج همراهی اش کنند، او نیز با آنان شرط کرد: 1- خوراکی با خود برندارند! 2- از هیچکس درخواستی نکنند! 3- از هیچکس چیزی نپذیرند! و آنان در شرط سوّم ماندند! سپس شبلی گفت: شما توکل کرده اید لیکن بر خوراکی ها و غذاهای دیگر حاجیان! «⁽²⁾»

احمد بن حنبل پیشوای حنبلیان درباره آنان که بدون زاد و توشه به سفر می آیند گفت: من آن را دوست نمی دارم، اینان بر خوراکی های مردم توکل کرده اند. «⁽³⁾»

7- تأمین مخارج زن و فرزند

حاجی قبل از سفر لازم است، مخارج زندگی زن و فرزندانش را تأمین

نموده، سپس به حج مشرف شود.

آن کس که توان تأمین زندگی و هزینه خوراک و پوشاک خانواده خود را ندارد مستطیع نبوده، حج بر او واجب نیست.

امامصادق- ع- به نقل از پدر بزرگوارشان فرموده اند: «... من استطاع الیه سبیلًا»، «سبیل» در آیه به معنای گستردگی در مال است؛ به شکلی که با قسمتی از آن حج انجام داده و با باقیمانده آن، خوراک (و زندگی زن و فرزندش) را تأمین کند. «⁽¹⁾»

در جای دیگر فرمود: «حج خانه خدا واجب است بر کسی که راهی به سوی آن بیابد و آن، توشه و وسیله سفر همراه با سلامتی است و نیز بجای گزاردن نفقه خانواده و آنچه پس از حج بدان نیاز دارد.» «⁽²⁾»

صاحب جواهر- رحمة اللَّه علیه- چهارمین شرط از شرایط استطاعت را، داشتن امکانات مالی به اندازه رفع نیاز و تأمین مایحتاج زن و فرزند دانسته، می فرماید: آن کس که چنین توانی ندارد حج بر او واجب نیست (بلا خلاف أجده، بل ربما یظهر من بعضهم الإجماع علیه ...) «⁽³⁾»

8- انتخاب زمان مناسب

شنبه از بهترین روزها برای آغاز سفر است.

ابو ایوب خزاز و عبد اللَّه بن سنان از امامصادق- ع- معنای این

فرموده خداوند بلند مرتبه را جویا شدند که: «فاذا قضیت الصلوة فانتشروا فی الأرض و ابتغوا من فضل اللَّه ...»؛ «⁽¹⁾»

و «⁽²⁾» «و چون نماز پایان یافت، در زمین پراکنده شوید و رزق خدا را طلب کنید ...» حضرت فرمود: نماز، روز جمعه، و پراکنده شدن روز شنبه. «⁽³⁾»

سزاوار است که انسان روز جمعه را برای فراگیری مسائل دینی، و بهره گیری معنوی قرار دهد.

امام باقر- ع- فرمود: «پیامبر-ص- روز پنج شنبه را برای مسافرت انتخاب می فرمود. «⁽⁴⁾»

آن حضرت همچنین در جای دیگری می فرماید: «روز پنجشنبه را خدا، فرشتگان و رسول خدا-ص- دوست دارند.» «⁽⁵⁾»

کراهت سفر در روز جمعه، برای این است که مردم در نماز جمعه شرکت نموده، حضور خود درصحنه را به نمایش بگذارند. امامصادق- ع- فرمود: «کراهت (سفر در روز جمعه) بخاطر نماز است.» «⁽⁶⁾»

9- غسل

مستحب است مسافر در آستانه حرکت غسل کند و هنگام غسل

بگوید: «بسم اللَّه و باللَّه و لا حول و لا قوة الا باللَّه ...»

و نیت غسل را، توبه، حاجت، زیارت، طلب خیر، نماز و دعا قرار دهد. و اگر روز جمعه است غسل جمعه را نیز به نیت اضافه نموده، برای همه آنها یک غسل انجام دهد. «⁽¹⁾»

10- صدقه

مستحب است مسافر در آغاز حرکت،صدقه دهد و آیةالکرسی بخواند. «⁽²⁾»

امامصادق- ع- فرمود: «صدقه بده و هر روزی که خواستی خارج شو.» «⁽³⁾»

ایصاحب کرامت شکرانه سلامت روزی تفقدی کن درویش بینوا را

حافظ

و نیز دو رکعت نماز بخواند و بگوید:

«اللهم انی استودعک نفسی و أهلی و مالی و ذریتی و دنیای و آخرتی و أمانتی و خاتمة عملی»؛ «⁽⁴⁾» «خداوندا! خود، خانواده، پول، فرزندان، دنیا، آخرت، امانت و پایان کارم را به تو می سپارم.»

آنگاه همسر و فرزندانش را در اتاق گرد آورده، بگوید:

«اللهم انی استودعک الغداة نفسی و مالی و أهلی و ولدی و الشاهد منّا و الغائب، اللهم اجعلنا فی جوارک اللهم لا تسلبنا نعمتک ولا تغیّر ما بنا من عافیتک و فضلک.» «⁽¹⁾»

«بار خدایا! همانا من [از] فردا، خود و مال و خانواده و فرزندانم،- چه آنان که نزد من اند، و چه آنان که نیستند- همه را به تو می سپارم. پروردگارا! در کنار خود قرارمان ده، و نعمتهایت را از ما مگیر و آنچه از سلامتی و فضل تو در اختیار ماست، تغییر مده.»

و زمانی که از در خانه بیرون می رود، در آستانه در ایستاده، سوره های حمد و معوّذتین، قل هو اللَّه احد، آیةالکرسی را در پیش رو و سمت راست و چپ بخواند و بگوید:

«اللهم احفظنی و احفظ ما معی، و سلّمنی و سلّم ما معی، و بلّغنی و بلّغ ما معی ببلاغک الحسن الجمیل»؛ «⁽²⁾» «خداوندا! مرا و آنچه با من است نگهدار. مرا و آنچه با من است سالم بدار و مرا و آنچه با من است باصورتی نیکو و زیبا به مقصد برسان.»

امام سجاد- ع- فرمود: هرگاه بنده ای از بندگان خداوند از خانه خارج می شود، شیطان سر راهش می آید، اگر گفت: «بسم اللَّه ...» دو فرشته [نگهبان برای انسان به او گویند: «خود را کفایت کردی» و اگر گوید: «آمنت باللَّه» «به خدای ایمان دارم» گویند: هدایت شدی و راه یافتی، پس اگر گوید: «توکّلت علی اللَّه» «بر خدای توکّل کردم» گویند: محفوظ ماندی، آنگاه شیطان از او دست

کشیده، آنجا را ترک می کند و می گوید: چگونه از کسی که هدایت شده، محفوظ مانده و کفایت شده برای ما سودی حاصل خواهد شد؟ «⁽¹⁾»

ذیل این روایت دارد: «یا ابا حمزه: ان ترکت الناس لم یترکوک و ان رفضتهم لم یرفضوک قلت: فما أصنع؟ قال: اعطهم من عرضک لیوم فقرک و فاقتک.»

در روایت دیگری امامصادق- ع- فرمود: هنگامی که به قصد حج و عمره از خانه خود بیرون آمدی- انشاء اللَّه-، پس دعای فرج را بخوان و آن دعا این است:

«لا اله الّا اللَّه الحلیم الکریم، لا اله الّا اللَّه العلی العظیم، سبحان اللَّه رب السماوات السبع، و رب الأرضین السبع، و رب العرش العظیم و الحمد للَّه ربّ العالمین.»

11- بی خبر به مسافرت نرفتن

امامصادق- ع- به نقل از پیامبر-ص- فرموده اند: «مسلمانی که قصد مسافرت دارد باید برادران دینی خود را از قصد خویش آگاه سازد و متقابلًا این حق را ایجاد می کند که موقع بازگشت برادران ایمانی به دیدار او بیایند.» «⁽²⁾»

12- بدرقه مسافر

مستحب است مسافر را دوستان و بستگانش بدرقه کنند.

همچنین مستحب است برای مسافر دعا کنند. پیامبر-ص- هرگاه مؤمنان را بدرقه می نمود، با آنان خداحافظی کرده، می فرمود: «خداوند بر تقوای شما بیفزاید و به سوی هر خیری شما را راهنمایی کند، و حاجات شما را برآورد، و دین و دنیای شما را سالم بدارد و شما راصحیح و سالم بازگرداند.» «⁽¹⁾»

امامصادق- ع- برای گروهی از اصحاب خود که پیاده عازم حج بودند، دعا کرده، فرمود: «خداوندا! آنان را بر قدم هایشان استوار بدار و شریان های ایشان را آرام دار (قوّت قلب به آنان عنایت کن).» «⁽²⁾»

آنگاه که اباذر را به تبعیدگاه می بردند، علی، حسن وحسین- ع- وعقیل پسر ابیطالب، عبداللَّه بن جعفر، و عمار یاسر او را بدرقه کردند و علی- ع- خطاب به آنان فرمود: با برادرتان اباذر خداحافظی کنید؛ زیرا مسافر ناچار باید به راه خود برود، و بدرقه کننده ناگزیر است که باز گردد. «⁽³⁾»

13- انتخاب همراه

لذت سفر آنگاه افزون خواهد شد که انسان، رفیق و همنشینصمیمی برای خود برگزیند تا سختی های سفر بر او هموار گردد. پیامبر-ص- به مسافران توصیه می فرمود: ابتدا رفیق راه را انتخاب کنید آنگاه مسافرت بنمایید «الرفیق ثم السفر.» «⁽⁴⁾»

و در سخنی دیگر به امیر مؤمنان علی- ع- فرمود: «به تنهایی سفر مکن، که همانا شیطان با شخص تنهاست، و او از دو نفر دورتر است و فاصله دارد. ای علی، همانا مردی که تنها مسافرت کند در معرض گمراهی است، دو نفر نیز چنین اند، اما آنگاه که به سه رسیدند، گروه و کاروان به حساب می آیند.» «⁽¹⁾»

رسول خدا-ص- سه نفر را لعنت فرمود: 1- آن کس که تنها غذا بخورد 2- کسی که در خانه ای تنها بخوابد 3- سواری که در دشت و بیابان تنها حرکت کند. «⁽²⁾»

اسماعیل بن جابر گفت: در مکه خدمت امام صادق- ع- بودم. مردی از اهالی مدینه خدمت آن حضرت آمد، حضرت از او سؤال کردند: چه کسی همراهت بود؟ پاسخ گفت: با کسی همسفر نبودم. امامصادق- ع- فرمود: «اگر من بر تو فرمان می راندم، نیکو ادبت می کردم. سپس فرمود: یکی شیطان است، دوتا نیز شیطانند، سه نفر یاران و چهار نفر رفیقانند.» «⁽³⁾»

این روایت، بخوبی نشان می دهد که پیشوایان دین، مردم را به داشتن همراه در سفر ترغیب و تشویق می کرده اند.

در حدیثی دیگر رسول خدا-ص- از کسی که تنها مسافرت کند، با عنوان «بدترین مردم» یاد کرده است. «⁽⁴⁾»

14- هم شأنی در مسافرت

در انتخاب رفیق سفر، لازم است دقت نموده، همراهانی هم شأن وهم طراز را برگزیند تا در سفر به او خوش بگذرد. اسحاق بن جریر گفت: امامصادق- ع- پیوسته می فرمود: «با کسی همراه شوید که از همراهی با او احساس زینت وسرافرازی کنید و با آنان که همین احساس را نسبت به شما دارند همراه نشوید.» «⁽¹⁾»

شهاب بن عبد ربّه گوید: به امامصادق- ع- گفتم: شما وضعیت من، و دوست گرفتنم و بخششی که نسبت به برادرانم دارم را می دانید، با گروهی از این دوستان در راه مکه همسفر می شوم و نسبت به آنان بذل و بخشش می کنم و امور معاششان را توسعه می دهم. امام فرمود: «ای شهاب چنین مکن؛ زیرا که اگر تو دست بازی نسبت به آنان نشان دهی و آنان نیز چنین کنند، نسبت به آنان ستم کرده ای، و اگر امساک نموده، چیزی به آنان ندهی، خوارشان گردانیده ای، پس افرادی چون خود را همراه گیر، و با همسنگ خود همراه باش.» «⁽²⁾»

امام باقر- ع- نیز فرمود: «با مثل خودت مسافرت کن، و با کسی که مخارج تو را تأمین می کند همراه مباش؛ زیرا این عمل موجب ذلّت و خواری مؤمن است.» «⁽³⁾»

حسین بن ابی العلاء گفت: همراه با بیست و اندی مرد به سوی مکه حرکت کردم، و در هر منزلی گوسفندی برای آنان سر می بریدم، آنگاه که می خواستم خدمت امامصادق- ع- داخل شوم، حضرت خطاب به من فرمود:

ای حسین، مؤمنان را ذلیل می کنی؟ گفتم: از چنین کاری به خدا پناه می برم.

امام فرمود: به من خبر داده اند که در هر منزلی گوسفندی قربانی می کنی؟

گفتم: از این کار، هدفی جز خدا نداشته ام، فرمود: آیا ندانستی که در میان همراهان تو افرادی هستند که دوست می دارند همچون تو عمل کنند لیکن توان آن را ندارند و احساس خود کوچک بینی و شکستگی روحی، می کنند؟! گفتم: از خدا طلب مغفرت دارم و دیگر چنین نکردم.» «⁽¹⁾»

در تعداد همسفر نیز باید دقت کرد، مستحب است از چهار تا هفت نفر بیشتر نباشند. رسول خدا فرمود: محبوبترین یاران نزد خداوند- عزّوجلّ- چهار نفرند و هیچ گروهی از هفت نفر افزون نشوند مگر آن که هیاهو و جار وجنجالشان بسیار می شود. «⁽²⁾»

15- یادآوری نعمت های خداوند

راهیِ حج، آنگاه که سوار بر مرکب می شود، مستحب است نعمت های خداوند را به یاد آورده، سپاسگزاری نماید و بگوید:

«الحمد للَّه الذی هدانا للإسلام، و علمنا القرآن، و منّ علینا بمحمّد-ص- سبحان الذی سخر لنا هذا و ما کنا له مقرنین و انا الی ربنا منقلبون، و الحمد للَّه ربّ العالمین ...»؛ «⁽³⁾» «سپاس

مخصوص خداوندی است که ما را به اسلام هدایت کرد، و به ما قرآن را آموخت، و با فرستادن [رسولش محمد بن عبداللَّه-ص- بر ما منت نهاد، منزه است خداوندی که [این وسیله را برای ما رام ساخت وگرنه ما را توان آن نبود.»

علی بن ابیطالب- ع- فرمود: هر کس بر مرکب سوار شد، نعمت هایی را که خداوند به او داده به یاد آورد و آیه: «سبحان الذی سخّر لنا هذا و ما کنّا له مقرنین ...» را بخواند و بگوید: «استغفر اللَّه الذی لا اله الّا هو الحیّ القیوم و أتوب الیه، اللّهم اغفر لی ذنوبی، انه لا یغفر الذنوب الّا أنت.» مولای بخشنده و کریم گوید: «ای فرشتگان من، بنده من می داند که گناهان را جز من کسی نمی بخشد. شما شاهد باشید که من گناهان او را آمرزیدم.» «⁽¹⁾»

16- دعا و ذکر در حال حرکت

پیمودن راه های زمین و آسمان، همراه با فراز و نشیب و اوج و فرود است. اتومبیل به مناطق کوهستانی که می رسد، جاده های پر پیچ و خم کوهستان را طی کرده بالا می رود و پس از رسیدن به قلّه، سرازیر می شود.

هواپیما نیز از فرودگاه برمی خیزد، اوج می گیرد و با رسیدن به مقصد فاصله خود را با زمین کم نموده، در فرودگاه بر زمین می نشیند. زائر در تمامی این مراحل سزاوار است یاد خدا را زیر لب زمزمه کند.

رسول خدا-ص- آنگاه که در مسیری بالا می رفت «اللَّه اکبر» و زمانی

که فرود می آمد: «سبحان اللَّه» می گفت. «⁽¹⁾»

حذیفة بن منصور گوید: همراه با امامصادق- ع- به طرف مکه حرکت کردیم. پس از نماز حضرت فرمود: «اللهم خلّ سبیلنا و أحسن تیسیرنا و أحسن عافیتنا» و هرگاه از بلندی بالا می رفت می فرمود: «اللهم لک الشرف علی کلّ شرف.» «⁽²⁾»

در بین راه، برخی مناطق، همچون گردنه هایصعب العبور و راه های پر پیچ و خم، خطرناک و ترس آفرین اند. امامصادق- ع- فرمود: «اگر به جایی رسیدی که ترسانی، این آیه را بخوان:

«ربّ ادخلنی مُدخلصدقٍ و أخرجنی مُخرجصدق و اجعل لی من لدنک سلطاناً نصیراً»؛ «⁽³⁾»

«ای پروردگار من، مرا به راستی و نیکویی داخل کن و به راستی و نیکویی بیرون بر و مرا از جانب خود پیروزی و یاری عنایت فرما.»

روزی برخی کسانِ رسول خدا-ص- نزد آن حضرت آمده، اظهار داشتند ما به قصد تجارت عازم شام هستیم به ما بیاموز که چه بگوییم. پیامبر فرمود: «آنگاه که مسافر در بین راه به منزلی فرود آمد، نماز عشا را خوانده و به هنگام خوابیدن، تسبیحات حضرت فاطمه- سلام اللَّه علیها- را بگوید و سپس

آیةالکرسی را بخواند. پس همانا تا بهصبح از هر بلایی مصون خواهد ماند.» «⁽⁴⁾»

امام سجاد- ع- فرمود: «اگر کسی پیاده حج کند و «انا انزلناه فی لیلة القدر ...» را تا آخر سوره بخواند، سختی پیاده روی را احساس نکند.» «⁽¹⁾»

امام صادق- ع- به آن کس که تنها سفر کند، دستور داده اند به هنگام سفر این دعا را بخواند: «ما شاء اللَّه لا حول و لا قوة الّا باللَّه، اللهم آمن وحشتی وأعنّی علی وحدتی، و أدِّ غیبتی.» «⁽²⁾»

17- مسافرت در شب

انتخاب شب برای مسافرت، توصیه رسول خدا-ص- است. امامصادق- ع- به نقل از پیامبر-ص- فرمود: «بر شما باد مسافرت در شب؛ زیرا زمین در شب درنوردیده می شود.» «⁽³⁾»

قسمت پایانی شب برای آغاز سفر بهتر است؛ زیرا خداوند ابتدای شب را برای آسایش و راحتی انسان قرار داده، تا بدن استراحت لازم را داشته، و روح، نشاط خود را بازیابد.

علی- ع- به معقل فرمود: «چون شب را آسودی، هنگام سحر و یا دمیدن فجر، در پناه برکت خداوند، سفر را آغاز کن.» «⁽⁴⁾»

شب از بهر آسایش تست و روز مه روشن و مهر گیتی فروز

18- شراکت در هزینه ها

مستحب است مسافران همدل، پول و توشه خود و همراهان را یکجا جمع نموده، سپس از آن برداشت کرده، خرج کنند. این عمل برای اخلاق و رفتار آنان نیکوتر، و برای روح و جانشان پاکیزه تر است. «⁽¹⁾»

این ویژگی با سیستم کنونی، که کلیه هزینه ها از سوی سازمان حج و زیارت تأمین می شود، بخوبی سازگار است و دیگر مسافرتهای دسته جمعی از این قبیل را نیز شامل می شود.

19- حفظ پول و اثاثیه

مسافر باید حافظ و نگاهبان پول و اثاثیه خود باشد تا در طول سفر دچار مشکل نشود،صفوان جمال به امام صادق- ع- گفت: می خواهم به حج بروم، خانواده من نیز همراه من است، پول و هزینه سفرم را در همیانی که دارم بگذارم؟ و آن را به کمر ببندم؟ امام فرمود: بله، پدرم پیوسته می فرمود: از توانمندی مسافر این است که بتواند پول [و وسایل خود را حفظ کند. «⁽²⁾»

20- همراه داشتن مواد خوراکی

مسافر در سفر، از پاکیزه ترین خوراکی ها و بهترین مواد؛ همچون بادام، شکر و سویق و آرد نرم الک نکرده، توشه بردارد که علی بن الحسین- ع-

چنین می کرد. «⁽¹⁾»

امامصادق- ع- نیز فرمود: «جوانمردی در سفر عبارت است از فراوانی و خوبی توشه و بذل و بخشش آن به همراهان و پنهان نگهداشتن اسرار همسفران ...» «⁽²⁾»

امام سجاد- ع- به نقل از رسول خدا-ص- فرمود: «از بزرگواری مرد آن است که توشه سفر خود را پاکیزه و شیرین و گوارا سازد.»

21- نیازمندیهای سفر

مستحب است مسافر نیازمندیهای سفر را همچون: آینه، شانه، مسواک، دارو، درفش و نخ، سرپایی، ظرف آب، لباس، و ... «⁽³⁾» با خود بردارد.

در روایت آمده است: پیامبر-ص- هرگاه به سفر می رفت چند چیز را همراه خود برمی داشت: 1- آینه 2- سرمه دان 3- شانه 4- مسواک. «⁽⁴⁾»

امامصادق- ع- به مسافران توصیه فرمود: مقداری تربت سالار شهیدان را با خود برداشته، آن را ببوسند و بر چشمانشان بگذارند سپس این دعا را بخوانند: «اللهم انی أسألک بحقّ هذه التربة، و بحقصاحبها، و بحق جدّه و بحق أبیه و بحق امّه و أخیه، و بحق وُلده الطاهرین، اجعلها شفاءاً من کلّ داء، و أماناً من کلّ خوف، و حفظاً من کلّ سوء.» ....، چنین انسانی پیوسته در پناه خداوند

است. «⁽¹⁾»

22- لباس تمیز پوشیدن

حاجیان باید لباسهای خود را همیشه تمیز نگهدارند. علی بن ابیطالب- ع- فرمود: «لباس تمیز غم و اندوه را می برد.» «⁽²⁾»

همچنین از لباس هایی با رنگ روشن استفاده کنند. در روایات از میان رنگ ها، به رنگ سفید توجّه بیشتری شده است. پیامبر-ص- فرمود: لباس سفید بپوشید که پاک و پاکیزه تر است. «⁽³⁾»

لباس کتانی نیز مطلوب تر است. امامصادق- ع- فرمود: کتان از لباس پیامبران- علیهم السلام- است و لباس کتانی گوشت را می رویاند. «⁽⁴⁾»

علی بن ابیطالب- ع- نیز فرمود: لباس های بافته شده از کتان بپوشید که لباس رسول خدا-ص- و لباس ما است. ما لباس پشمی و مویی نمی پوشیم جز از روی ناچاری. «⁽⁵⁾»

23- شستن دست ها قبل از غذا

زائران برای آن که در سفر گرفتار بیماری نشوند دستها را قبل از

خوردن غذا بشویند. در روایت آمده است: شستن دستها قبل از غذا، ناداری و غم را از بین می برد، از فرسودگی جسم جلوگیری نموده، روزی انسان را افزون می کند. «⁽¹⁾»

24- شروع به غذا با نام خداوند

غذا را با نام خدا- بسم اللَّه- آغاز نموده و پس از پایان نیز الحمدللَّه گفته، و خداوند را بخاطر نعمتهایی که به انسان ارزانی داشته، سپاس گویند.

امام سجاد- ع- در پایان غذا می فرمود: «الحمد للَّه الذی أطعمنا، و سقانا و کفانا و أیّدنا و آوانا و أنعم علینا و أفضل، الحمد للَّه الذی یُطعم و لا یُطعم.» «⁽²⁾»

25- شیوه غذا خوردن

ازغذاهایی که در ظرفهای نزدیک قراردارد استفاده کنند. امام صادق- ع- فرمود: رسول خدا-ص- فرمودند: هر یک از شما به هنگام غذا خوردن از آنچه نزدیکتان هست بخورید [و استفاده کنید]. «⁽³⁾»

همچنین از خوردن غذاهای داغ و سوزان اجتناب نمایند، روزی برای رسول خدا-ص- غذای گرمی آوردند فرمود: بگذارید تا خنک شود، خداوند نخواسته آتش به ما بخوراند و برکت در [غذای خنک است. «⁽⁴⁾»

26- پرخوری

برای بهره وری معنوی از سفر الهی و معنوی حج، لازم است از پرخوری پرهیز شود. امامصادق- ع- فرمود: شکم از خوردن [پرخوری سرکشی می کند. «⁽¹⁾» و در روایتی دیگر فرمود: خداوند چنین انسانی را دشمن دارد. «⁽²⁾»

شکم سیر، انسان را از راز و نیاز با خدا و عبادت بازداشته، طغیان را بهمراه خواهد داشت. «⁽³⁾»

27- پرهیز از اسراف و تبذیر

از اسراف و تبذیر پرهیز کرده، نعمتهای خداوند را دور نریزند، معمر بن خلّاد گفت: از امام رضا- ع- شنیدم که می فرمود: کسی که در منزل خود غذا می خورد، غذاهایی که [در سفره ریخته را بخورد، و اگر در بیابان است باقیمانده غذا را برای پرندگان و درندگان باقی بگذارد. «⁽⁴⁾»

28- خدمت به حاجیان

مستحب است مسافر به همراهان خود در طول سفر کمک کند. رسول خدا-ص- فرمود: کسی که مسافر مؤمن را یاری دهد، خداوند هفتاد و سه گرفتاری او را حل می کند. «⁽⁵⁾»

امام سجاد- ع- بیشتر اوقات با کسانی به مسافرت می رفتند که آن حضرت را نمی شناختند و با آنها شرط می کرد تا در طول سفر، به آنان کمک کند. در یکی از این سفرها، مردی حضرت را شناخت و به همراهان خود، آن حضرت را معرفی کرد، آنان هراسان خدمت امام سجاد- ع- آمده دست و پای ایشان را بوسیده، عذر خواهی کردند. «⁽¹⁾»

پیامبر-ص- فرمود: «سید القوم خادمهم فی السفر»؛ بزرگ یک ملت آن کس است که در مسافرت به دیگران کمک کند.

یکی از ارزشمندترین عبادات در سفر حج، خدمت به زائران بیت اللَّه الحرام است.

ابی المعتمر نیز گوید: شنیدم امیر مؤمنان می فرمود: رسول خدا-ص- فرموده است: «هر مسلمانی به گروهی از مسلمانان خدمت کند خداوند به شمار آنان در بهشت خدمتکارانی به وی خواهد بخشید.» «⁽²⁾»

29- آزار ندادن دیگران

مسافر هر کجا وارد شد آنجا که جای خالی هست بنشیند و با حرکت در میان جمعیت دیگران را به زحمت نیاندازد. امامصادق- ع- فرمود: رسول خدا-ص- هرگاه در منزلی وارد می شد در نزدیکترین جا به او- دم در- می نشست. «⁽³⁾»

30- حل مشکلات همسفران

در طول سفر اگر یکی از همسفران کمک بخواهد باید یاری اش کرد که این دارای ثوابی بس بزرگ است. ابان بن تغلب گوید: با امامصادق- ع- در طواف بودم مردی از اصحاب ما نزدم آمد و از من خواست تا برای انجام کاری همراهش بروم. اما من دوست نمی داشتم امامصادق- ع- را رها کرده همراه او بروم. در همان حال که طواف می کردیم باز آن مرد به من اشاره کرد، امامصادق- ع- وی را دید و فرمود: ابان، این مرد تو را می خواهد؟ پاسخ دادم:

آری، فرمود: کیست؟ گفتم: از یاران ماست، فرمود: با تو هم عقیده است؟

گفتم: آری، فرمود: نزد او برو، گفتم: طواف را قطع کنم؟ فرمود: آری، گفتم:

گرچه طواف واجب باشد، فرمود: آری، ابان گوید: پس همراه او رفتم ... «⁽¹⁾»

31- خیر خواهی

انسانها از نظر جسمی و روحی با یکدیگر متفاوتند، این تفاوت ها در رفتار مردم بخوبی مشخص است؛ از این رو نمی توان از همه به یکسان توقع داشت، برخی آنچنان در غفلتند که حتی در حرمین شریفین بدنبال دنیا و مظاهر آن می گردند. اینگونه کسان را گاهی با یک برخوردصحیح و یک تذکر ناصحانه می توان از خواب غفلت بیدار کرد لذا سعی کنید خیر خواه دیگران باشید.

32- جوانمردی در سفر

مستحب است مسافران در سفر، جوانمردی از خود نشان دهند. رسول خدا-ص- تلاوت قرآن، و حضور دائم در مساجد، و همراهی با برادران در حل حوائج و نیازهای آنان را نشانه فتوّت و جوانمردی در وطن، و فراوانی و خوبی توشه و بخشش آن به همسفران، و کتمان اسرار همراهان، و خوش خلقی، و شوخی بدون معصیت را علائم جوانمردی در سفر دانسته اند. «⁽¹⁾»

لقمان به فرزندش گفت: اگر با گروهی مسافرت کردی، در کار خود و آنان فراوان مشورت کن، در چهره آنان فراوان لبخند بزن، از خوراکی ها و توشه هایی که همراه داری بر آنان ببخش و با آنان کریمانه عمل کن، دعوت آنان را پاسخ گوی و اگر از تو یاری خواستند، آنان را کمک کن. اگر در کار حقی از تو شهادت خواستند، شهادت ده، آنگاه که همراهان تو پیاده راه می پیمایند با آنان همراهی کن، و آن زمان که آنان به کاری مشغولند، با آنان کار کن، سخن سالمندانی که سن آنان از تو بیشتر است را پذیرا باش، اگر تو را به چیزی امر نمودند، پیروی کن و اگر چیزی از تو خواستند پاسخ مثبت ده و جواب منفی به آنان مده «⁽²⁾».

33- عبادت خداوند

حرمین شریفین بهترین مکان ها در روی کره زمین برای عبادت خداوند است. اگر این عبادت همراه با اخلاصصورت پذیرد بیقین مورد

پذیرش حق قرار می گیرد. علی بن ابیطالب- ع- فرمود: خوشا به حال کسی که عبادت و دعا را برای خدا انجام دهد و به آنچه چشمانش می بیند دل نبندد وبه آنچه گوشهایش می شنود یاد خدا را فراموش نکند. «⁽¹⁾»

جاذبه های مادّی و بازار و خرید نباید حاجی را به خود مشغول سازد.

زائر باید به دنبال عبادت بوده، از فرصت بدست آمده بیشترین استفاده را بنماید.

34- اقامه نماز

لقمان حکیم در وصیّتش به فرزند خود گفت: فرزندم! آنگاه که وقت نماز فرا رسید، آن را بخاطر چیزی تأخیر مینداز، نماز را بجای آر و خود را از این دَیْن رها ساز، نماز را به جماعت بخوان گرچه مکان برای نماز تنگ باشد، «گویی بر نوک نیزه ایستاده ای»، هرگاه به نزدیکی منزلی رسیدی از مرکب فرود آی و ابتدا مرکبت را رسیدگی کن در سرزمینی فرود آی که سبزه زار، خوش منظر، آرام و دارای خاکی نرم باشد- نه سنگلاخ- و آنگاه که فرود آمدی، قبل از نشستن، دو رکعت نماز بخوان ... اگر می توانی غذا نخوری تا ازآن به دیگرانصدقه دهی، اینچنین کن. تا زمانی که سواره ای، قرآن بخوان، وهرگاه فراغتی یافتی دعا کن. در آغاز شب حرکت نکن و بجای آن از پایان شب بهره بگیر، و در طول راهصدایت را بلند نکن. «⁽²⁾»

35- نماز خواندن در مساجد

یکی از موفقیت های بزرگ سفر حج، دستیابی به ثواب فراوان نمازگزاری در مسجدالنبی-ص- و مسجدالحرام است، یک رکعت نماز در مسجدالنبی-ص- ثواب یکهزار رکعت و در مسجدالحرام ده هزار رکعت پاداش دارد. در برخی از روایات نیز برای یک رکعت نماز در مسجدالحرام، یکصد هزار رکعت پاداش در نظر گرفته شده است. از سوی دیگر دستور امامصادق- ع- به شیعیان و پیروانشان این است که: «علیکم بالصلاة فی المساجد»؛ «⁽¹⁾» «بر شما باد به نمازگزاری در مسجدها.» بنابر این به هنگام اقامه نماز جماعت، حاجیان به سوی مساجد شتافته، در اجتماعات مسلمانان شرکت کنند تا هم بهره معنوی بگیرند و هم از برکات زندگی جمعی و انس با مردم بهره مند گردند. و نه تنها خود در نماز جماعت شرکت می کنند همراهانشان را نیز به این کار ترغیب نمایند. امامصادق- ع- فرمود: «... واحضروا مع قومکم مساجدکم ..»؛ «همراه با قوم خود در مساجدتان حاضر شوید.» «⁽²⁾»

36- رو به قبله نشستن

هنگام نشستن تا آنجا که امکان دارد رو به قبله بنشینند. گاهی حاجیان در مسجدالحرام پشت به کعبه نشسته با دوستانشان سخن می گویند.

این عمل نه تنها پسندیده نیست بلکه آنها را از ثواب نگاه به کعبه محروم می کند. امامصادق- ع- فرمود: رسول خدا-ص- پیوسته و در بیشتر اوقات رو

به قبله می نشست، در حدیثی دیگر امامصادق- ع- فرمود: برای مرد روا نیست در برابر کعبه بصورت چمباتمه بنشیند. «⁽¹⁾»

37- رعایت اخلاق اسلامی

زائران باید در برخورد با دیگر مسلمانها، اخلاق اسلامی را رعایت نموده، بدانها عاطفه و محبّت نشان دهند. معاویة بن وهب که از یاران ارزشمند امامصادق- ع- است گوید: به آن حضرت گفتم: سزاوار است با قوم خود و آنان که هم مذهب ما نیستند، چگونه رفتار کنیم؟ حضرت فرمودند: به پیشوایانتان که از آنها پیروی می کنید بنگرید و همانگونه که آنها عمل می کنند، رفتار کنید، به خدا سوگند امامان شما، مریض های آنها را عیادت کرده، در تشییع جنازه های آنان حاضر می شوند و به سود و زیان آنها گواهی می دهند و امانت آنان را به آنها باز می گردانند. «⁽²⁾»

38- مراعات حال دیگران

در تابستان و در هوای گرم، درصفوف نماز جماعت و یا جلساتی که حاجیان شرکت می کنند، شایسته است مراعات حال دیگران را بکنند.

پیامبر-ص- فرمود: سزاوار است نشستگان در تابستان بگونه ای بنشینند که میان هر دو نفر یک ذراع فاصله باشد تا گرفتار رنج و زحمت نشوند. «⁽³⁾»

39- گرامی داشتن همراهان

زندگی جمعی، ویژگیهای مخصوص بخود دارد و از آنجا که حاجیان بشکل گروهی زندگی می کنند، با احترام گذاشتن به همراهان شیرینی سفر را دو چندان خواهند کرد.

امام باقر- ع- فرمود: «یاران خود را بزرگ بدارید وآنان را احترام کرده گرامی بدارید، به یکدیگر هجوم نبرید و به هم زیان نزنید ... و بندگان با اخلاص خدا باشید.» «⁽¹⁾»

در دستورالعملی دیگر پیامبر-ص- فرمود: سه چیز دوستی مرد با برادر مسلمانش را گرمتر و باصفاتر می کند: 1- همیشه با روی خوش با او دیدار کند. 2- در مجلس آنگاه که برابر او نشیند برایش جا باز کند. 3- به بهترین نامی که دوست می دارد او راصدا بزند. «⁽²⁾»

40- سلام به دیگران

انس و علاقه دینی یکی از زیباترین ارمغان های اسلام به مردم است و سلام در ایجاد این علقه، نقش بسزایی دارد.

پیامبر-ص- فرمود: «نزدیکترین مردم به خدا و رسول کسی است که

در سلام دادن پیش بیافتد. «⁽¹⁾» و در دستوری دیگر فرمود: به آن کس که بدون سلام، کلام آغاز نماید پاسخ ندهید. «⁽²⁾»

به همسفران سالخورده، چه مردان و چه زنان، احترام بگذارند. امامصادق- ع- فرمود: احترام به سپید موی مسلمان، احترام به خداست. «⁽³⁾»

تحقیر دیگران، اثرات نامطلوبی دارد، امامصادق- ع- فرمود: «... هر که مؤمن سپیدمویی را سبک بشمارد، خداوند کسی را بر او خواهد گمارد تا پیش از مرگ، او را کوچک نماید.» «⁽⁴⁾»

41- سوءظن ایجاد نکردن

آنگاه که در جمع نشسته اید با یکدیگر در گوشیصحبت نکنید. این کار، ایجاد بدگمانی نموده، دلها را از هم جدا می کند. موسی بن جعفر- ع- فرمود: «آنگاه که سه نفر در خانه ای- باهم- نشسته اند دو نفر از آنها باهم درگوشیصحبت نکنند؛ زیرا این عمل، او را غمگین می کند.» «⁽⁵⁾»

42- ناسازگار نبودن

انسان هرچه قوی باشد باز ممکن است اشتباهات، نارساییها، و مشکلاتی در کارش پدید آید، از این رو کم حوصلگی، بهانه گیری و

ناسازگاری در اینگونه موارد، امری ناپسند و خلاف مروّت است، ناسازگاری آنچنان مذموم است که رسول خدا-ص- فرمود: اگر ناسازگاری در پیش روی مردم مجسّم شود، هیچ چیزی از آفریده های خداوند، از او زشت تر نخواهد بود.

در چنین مواردی باصبر و حوصله و درایت و با تذکر ناصحانه مشکلات را حلّ نمایید. «⁽¹⁾»

ز خاک آفریدت خداوند پاک پس ای بنده افتادگی کن چو خاک

حریص و جهانسوز و سرکش مباش ز خاک آفریدنت آتش مباش «⁽²⁾»

43- لغزشها را به رخ نکشیدن

امام باقر و امامصادق- علیهماالسلام- فرموده اند: «نزدیکترین حالت بنده خدا به کفر آن است که با مردی برادر دینی باشد و خطاها و لغزشهای او را شمرده [یادداشت کند] تا روزی او را بخاطر آن کارها سرزنش نماید.» «⁽³⁾»

44- خیرخواهی

امام باقر- ع- فرمود: خیر خواهی مؤمن بر مؤمن واجب است. «⁽⁴⁾»

رسول خدا-ص- نیز فرمود: «بزرگترین مردم از نظر منزلت و مقام در روز قیامت، کسی است که در روی کره زمین برای خیر خواهی و نصیحت خلق

خدا بیشتر تلاش کند.» «⁽¹⁾»

45- وفاداری

امامصادق- ع- فرمود: امام سجاد- ع- هنگام رحلت، به فرزندشان امام باقر- ع- فرمودند: «من با این شتر بیست مرتبه به حج رفته ام، امّا به او تازیانه ای نزده ام، هنگامی که او مرد، لاشه اش را به خاک بسپارید تا درندگان گوشتش را نخورند ... پس آنگاه که شتر مرد، امام باقر- ع- گوری بساخت و او را دفن کرد.» «⁽²⁾»

46- زینت تشیع

زائران ایرانی سفیران انقلاب اسلامی در سرزمین وحی اند، مسلمانان حاضر در آن دیار، شیعه بودن و ویژگیهای تشیع را در رفتار و کردار ایرانیان می بینند، بنابر این بگونه ای عمل کنید که زینت پیشوایان دینی باشید. هشام بن کِندی گوید: از امامصادق- ع- شنیدم که می فرمود: مبادا کاری کنید که ما را بخاطر آن سرزنش کنند، پس همانا فرزند بد بخاطر رفتارش پدر خود را بدنام می کند، شما برای آن کس که به او بستگی دارید آبرو باشید و برای او مایه بدنامی نباشید، در میان آنان نماز بگزارید و از مریض های آنان عیادت کنید و جنازه های آنان را تشییع کنید و در هیچ کار خیری آنان از شما سبقت

نگیرند، شما به کار خیر از آنان سزاوارترید. «⁽¹⁾»

47- ایجاد جاذبه برای تشیّع

خوشرفتاری و سلوک اسلامی با دیگر مسلمانان، آنان را نسبت به تشیع و اهل بیت عصمت و طهارت علاقمند نموده، دلها را به هم نزدیک می کند.

امامصادق- ع- فرمود: «هر مردی از شما که در دین خود تقوا و ورع را رعایت نموده، راست سخن بگوید، امانت را بپردازد و اخلاقش با مردم نیکو باشد، گفته می شود: «این جعفری است» این کار مرا شادمان نموده، خوشحالی را بر من وارد می سازد. می گویند: این [نتیجه تربیت و پرورش جعفر است.

و اگر جز این باشد ناراحتی و ننگ [کار او] گریبانگیر من می شود پس بخدا سوگند پدرم به من فرمود: مردی از پیروان علی- ع- در قبیله ای وجود داشت که زیور آن قبیله بود، از همه امانت دارتر بود، حقوق دیگران را مراعات می کرد، و در گفتار راستگوترین بود. مردم امانت ها و سفارش های خود را بدو می سپردند و از تمامی مردم آن قبیله اگر می پرسیدی او چگونه است؟ پاسخ می گفتند: چه کسی مانند فلانی است؟ همانا او از همه ما امانت دارتر و راستگوتر است.» «⁽²⁾»

با توجّه به توصیه امامصادق- ع- تمامی حج گزاران چه در درون کاروان ها و چه در مجامع عمومی باید کاملًا مراقب رفتار و کردار خود باشند تا خشنودی امامان معصوم- علیهم السلام- نیز بر دستاوردهای دیگر این سفر الهی افزوده شود.

48- مدارا با بیماران

پیامبر-ص- فرمود: اگر یکی از شما در مسافرت بیمار شد تا سه روز نزد او بمانید (و او را تنها نگذارید) «1»

49- کوتاهی سفر

مسافران پس از پایان یافتن کار و حاجی پس از خاتمه اعمال، زودتر نزد خانواده خویش بازگردد، امام سجاد- ع- فرمود: «سفر پاره ای از عذاب و ناراحتی است، هر یک از شما که سفرش پایان پذیرفت (و کارش تمام شد) در بازگشت به سوی خانواده اش بشتابد.»

امامصادق- ع- نیز فرمود: «از محلّی به محل دیگر رفتن، زاد و توشه را به پایان رسانده، اخلاق را بد و لباس را ژنده می نماید.»

50- سوغات

هنگام بازگشت از سفر، برای زن و فرزندان خود هدیه ای به همراه بیاورید. امامصادق- ع- فرمودند: «به هر مقدار که توان مالی دارید هر چند

یک سنگ، برای زن و فرزندتان هدیه بیاورید.» «⁽¹⁾»

51- استقبال از حاجی، هنگام بازگشت

مردم حاجیان را هنگام عزیمت به بیت اللَّه الحرام بدرقه می کنند وپس از مراجعت نیز به استقبال و دیدار آنان می روند. این سنّت حسنه در روایات مورد تأکید قرار گرفته واز آن به عنوان امری مستحب یاد شده است.

امامصادق- ع- به نقل از امام سجاد- ع- می فرمود: به حاجی وعمره گزار قبل از آن که آلوده به گناه شود، سلام کرده، با آنان مصافحه کنید. «⁽²⁾»

و در روایتی دیگر امام سجاد- ع- توصیه فرموده که حجاج و عمره گزاران را گرامی بدارند. «⁽³⁾»

امام باقر ع- فرمود: گرامی داشتن حاجی و معتمر، بر شما واجب است. «⁽⁴⁾»

امامصادق- ع- نیز فرمود: کسی که با حاجی تازه از سفر آمده، معانقه کند، مانند آن است که حجرالاسود را لمس کرده باشد. «⁽⁵⁾»

علی- ع- نیز فرمود: «هنگامی که برادر شما از مکه بازگشت، میان دو

چشم او، و دهانش را ببوسید که با آن حجرالاسودی را، که پیامبر-ص- بر آن بوسه زده، بوسیده است. و نیز چشمی را که به خانه خدا نگاه کرده، و جایگاه سجده وصورت رسول خدا-ص- را بوسیده، ببوسید و هنگام خوش آمد گویی، به او بگویید: خداوند اعمال حج تو را قبول کند، سعیت را بر تو ببخشاید وآنچه هزینه کردی به تو عوض دهد و این حج را نیز آخرین حج تو قرار ندهد.» «⁽¹⁾»

حج نورانیتی برای حاجی به ارمغان می آورد و تا زمانی که آلودگی به گناه پیدا نکرده، آن نور در چهره او می ماند. «⁽²⁾»

52- حجّ کامل

دیدار با پیامبر-ص- و امام- ع- حج را کامل می کند.

امام باقر- ع- فرمود: «به مردم فرمان داده شده تا به سوی این سنگ ها بیایند و گرداگرد آن طواف کنند سپس نزد ما آمده، ولایت و دوستی شان را به ما خبر دهند و یاری و نصرتشان را عرضه نمایند.» «⁽³⁾»

و در روایتی دیگر فرمود:

«حج کامل و تمام، در دیدار با امام- ع- است.» «⁽⁴⁾»

53- ثمرات زیارت

1- راهیابی به بهشت:

اولین دستاورد زائران عارف، راهیابی به بهشت خداوند است.

تمیمی گوید: به امام باقر- ع- عرض کردم: فدایت شوم، آن کس که به قصد زیارت رسول خدا-ص- حرکت نموده، زیارتش کند چه خواهد یافت؟

امام- ع- فرمود: بهشت از آن اوست. «⁽¹⁾»

2- بهره مندی از شفاعت پیامبر:

امامصادق- ع- فرمود:

رسول خدا-ص- فرمود: کسی که به زیارت من بیاید، روز قیامت او را شفاعت خواهم کرد.

3- دیدار پیامبر در بهشت:

حسین بن علی- ع- به رسول خدا-ص- گفت: ای پدر، برای آن که شما را زیارت کند چه خواهد بود؟ رسول خدا-ص- فرمود: فرزندم! آن کس که در حیات و یا پس از مرگم، مرا زیارت کند یا آن که پدر، برادر و تو را زیارت نماید، این حق را بر من خواهد یافت که روز قیامت دیدارش کرده واز گناهان رهایش سازم. «⁽²⁾»

4- همسایگی با پیامبر در قیامت:

پیامبر-ص- فرمود:

«کسی که مرا در حیات و یا پس از مرگم زیارت کند، روز قیامت در کنار من [و همسایه من خواهد بود.» «⁽³⁾»

54- گوارایتان باد

یحیی بن یسار گفت: پس از آن که حج گزاردیم، خدمت امامصادق- ع- رسیدیم، آن حضرت فرمود:

«حج گزار خانه خدا، و زائران قبر پیامبر-ص- و شیعه آل محمّد بودن [این سه ویژگی گوارایتان باد.» «⁽¹⁾»

اسرار و معارف حج

مقصود تویی کعبه و بتخانه بهانه

هر یک از عبادات، راز و رمزی دارد که دستیابی به ثمرات شیرین و ارزشمند آنها، جز با فهم و درکصحیح آن رموز میسّر نیست. حج خانه خدا نیز از زمره همین عبادات است. حاجیان از فرسنگها راه با دشواریها و سختی های فراوان و هزینه های سنگین، به سرزمین وحی آمده، با حضور در میقات، لباس و پوشش معمولی خود را از تن بدر می کنند و با پوشیدن دو جامه احرام و گفتن لبیک، محرم شده، به مکه می آیند و گرداگرد خانه کعبه به طواف می پردازند. نماز طواف می خوانند. ازصفا به مروه می روند و بازمی گردند و در این مسیر گاهی عادی و گاهی تند می روند. پس از آن، قدری از مو و یا ناخن را کوتاه کرده، سپس در مراسم حج تمتّع، به عرفات می آیند. نیم روزی را آنجا می مانند، آنگاه حرکت کرده به مشعرالحرام می رسند، چند ساعتی را در

آنجا بیتوته می کنند و با طلوع خورشید راهی منا می شوند. روز اوّل هفت سنگریزه به جمره عقبه و در روزهای بعد به هر یک از جمرات سه گانه، هفت سنگ می زنند. قربانی می کنند. تقصیر نموده، یا سر می تراشند و باز هم گرد کعبه آمده، طواف می کنند و سعیصفا و مروه و طواف نساء، و آنگاه حج پایان می یابد و حاجی به شهر و دیار خویش بازمی گردد.

آیا حج که عبادت عمر است و گاهی در طول زندگی انسان، تنها یکبار توفیق تشرف حاصل می گردد و قبل از آن نیز بارها با خواندن این دعا: «اللهم ارزقنی حج بیتک الحرام فی عامی هذا و فی کلّ عام» به خدا التماس می کند تا حج نصیب او شود برای همین اعمال ظاهری است؟! آیا خداوند چنین اراده کرده است تا مسلمانان گرداگرد سنگهایی بگردند و بدون هیچگونه تغییری به موطن خود بازگردند؟! نه، هرگز چنین نیست، تمامی این رفتارها و اعمال، جنبه سمبلیک داشته، راز و رمزهای فراوانی را در خود نهفته دارد. پیشوایان معصوم برای پیشگیری از اینگونه تصوّرها و اندیشه های ناصحیح، مطالب مهم و ارزشمندی بیان داشته، معارف و اسرار دریاوار هر یک را بر شمرده اند.

هر کس بدون توجه به اسرار و معارف این عبادت بزرگ، به اعمال و رفتار حاجیان بنگرد شاید ابتدا چنین تصوّری در ذهنش جلوه کند که: این همه زحمت و رنج و تلاش وصرف هزینه برای چه؟ و این کارها و رفتارها چه معنا و مفهومی دارد؟

گستاخی ابن ابی العوجاء

ابن ابی العوجاء که از ملحدان سرسخت و گستاخ دوران زندگی امام

صادق- ع- است با ژستی روشنفکرانه به آن حضرت می گوید: «⁽¹⁾»

«إلی کم تدوسون هذا البیدر؟ وتلوذونَ بهذا الحجر وتعبدون هذا البیت المرفوع بالطّوب والمدر؟ وتهرولون حوله هرولة البعیر اذا نفر؟ من فکّر فی هذا وقدّر، عَلِمَ انّه فعل غیر حکیم ولا ذی نظر، فقل فإنّک رأس هذا الأمر وسنامه وأبوک أُسّه ونظامه.» «⁽²⁾»

«تا به کی این خرمن را می کوبید و به این سنگ پناه می آورید، واین خانه از سنگ و گِل برافراشته شده را می پرستید، و چونان شتران رم کرده، گرداگرد آن هروله «⁽³⁾» می کنید، هر کس در این [رفتارها] اندیشه کرده، تأمّل کند می داند که اینها، کار انسان حکیم وصاحب نظر نیست!»

سپس خطاب به امامصادق- ع- می گوید:

«شما که درصدر و نوک پیکان این امر قرار دارید و پدرت نیز پایه گذار و شکل دهنده آن بوده است، پاسخ این سخن را بازگوی.»

امام- ع- لب به سخن گشوده، به گوشه ای از اسرار اشارتی می کند و می فرماید:

«هذا بیت استعبد اللَّه به خلقَهُ لیختبر طاعتهم فی اتیانه، فحثّهم علی تعظیمه وزیارته، وجعله قبلةً للمصلّین له، فهو شعبة من رضوانه، ویؤدّی الی غفرانه ...»

«این خانه ای است که خدا بوسیله آن، بندگانش را به پرستش واداشت تا با آمدن به این مکان، میزان پیروی و اطاعت آنان را بیازماید. از این رو بندگان خود را به بزرگداشت و زیارتِ این خانه برانگیخت و آن را قبله نمازگزاران ساخت، پس کعبه مرکزی برای کسب خشنودی خداوند و راهی به سوی آمرزش اوست. خداوند آن را دو هزار سال پیش از گستراندن زمین آفرید. پس سزاوارترین کسی که باید اوامرش را گردن نهاد، و از نواهی او دوری گزید، خدایی است که چهره ها و جان ها را آفرید.» «⁽¹⁾»

حج ظاهری و باطنی

نگرشی عمیق و همه جانبه به آیات و روایات، بخوبی این معنا را ثابت می کند که حج را ظاهری است و باطنی، آنچه را مردم در ظاهر می بینند با حقیقت حج فاصله بسیار دارد و حال آن که خداوند طالب آن حقیقت است:

حجی را می خواهد که مبرور باشد و حاجی با بازگشت به موطن خویش تحوّلی اساسی در روحش پدید آید. حجی را می خواهد که مناسک آن، مناسک زندگیصحیح اسلامی باشد. حجی را می طلبد که حاجی پس از برگشت، به غیر خدا لبیک نگوید و گرد غیر خدا نگردد. حجی را می خواهد که حاجی در آن با شیطان بستیزد و هر آنچه از دنیا نزدش عزیز است در راه خدا قربانی کند و جز خدا چیزی را نبیند و چیزی نخواهد و ....

حج عبادتی خشک و بی روح نیست بلکه هر عملی در حج نکته ها

و معارف فراوان و والایی دارد که هدف اصلی حج را تشکیل می دهند.

فضل بن شاذان از هشتمین امام، علی بن موسی الرضا- ع- از علل تشریع حج می پرسد و حضرت پاسخ می دهد:

«لعلّة الوفادة الی اللَّه»؛ «حج به سوی خدا رفتن و در پیشگاه باری تعالی حاضر شدن است.» (کسی که معنای حضور در پیشگاه حیّ داور را بداند و بفهمد، به غیر او توجه نکرده، خود را به گناه نمی آلاید.)

«وطلب الزیادة»؛ «حج زیادت طلبی و کمال خواهی و از خدا پاداش و ثواب فراوان خواستن است.»

«والخروج من کلّ ما اقترف العبد، وتائباً مما مضی، مستأنفاً لما یستقبل»؛ «حج، از گذشته تاریک و پرگناه خارج شدن و از آنچه در گذشته انجام شده توبه کردن و برای آینده کار خوب و نیک را از نو آغاز کردن است.»

«مع ما فیه من اخراج الأموال»؛ « (حج وسیله ای برای) خارج نمودن و جداسازی دارایی ها از یکدیگر است؛ خمس و زکات و دیون واجب را پرداختن و حق فقرا و محرومان و دیگر حقوق دینی را ادا کردن است.»

«وتعب الأبدان والاشتغال عن الأهل والولد وحظر الأنفس عن اللّذات»؛ «حج بدن را به سختی انداختن، از زن و فرزند دور شدن، و جان را از هواهای نفسانی و شهوات و لذّتهای نامشروع منع کردن و تمرین خودسازی و گناه نکردن است.»

«... مع ما فی ذلک لجمیع الخلق من المنافع فی شرق الأرض وغربها ومن فی البرّ والبحر ممّن یحجّ وممّن لا یحجّ، من بین تاجرٍ وجالب وبائعٍ ومشتری وکاسب ومسکینٍ ومکارٍ وفقیرٍ وقضاء حوائج أهل الأطراف فی المواضع الممکن لهم الاجتماع فیها.»

«در حج برای تمامی مردم در شرق و غرب زمین و آنانکه در دریا و خشکی بسر می برند؛ چه آنها که حج می گزارند و چه غیر آنان، از تاجر، وارد کننده، فروشنده و خریدار، کاسب و کرایه دهنده مرکب و فقیر و مسکین، سودمند بوده و نیازهای مردم در اطراف و اکناف زمین را برمی آورد.»

«مع ما فیه من التّفقّه ونقل أخبار الأئمة- علیهم السلام- الی کلّصُقعٍ وناحیة، کما قال اللَّه تعالی: (فلولا نفر من کلّ فرقةٍ منهم طائفة ینفقّهوا فی الدین ... ولیشهدوا منافع لهم).»

«علاوه بر آن، حج جایگاه فراگیری فقه و احکام دین، و انتقال و گسترش اخبار پیشوایان- علیهم السلام- به تمامی گوشه و کنار [جهان است. همانگونه که خداوند فرمود: پس چرا کوچ نمی کنند از هر فرقه و ...» «⁽¹⁾»

آن حضرت سپس به برخی از اعمال حج اشاره نموده، نکاتی را در فلسفه هر یک بیان می کند و به حاجیان می نمایاند که: حج واقعی فراتر از یک سلسله رفتارها و کارهای خشک و بی روح است. آنگاه می افزاید:

«اگر کسی بگوید: چرا مردم به احرام مأمور شده اند؟ پاسخش آن

است که: تا (حاجیان) قبل از ورود به حرم خداوند بلند مرتبه، خاشع و خدا ترس شوند و از اشتغال به چیزی از دنیا و زینت ها و لذّتهای دنیایی و از هر سرگرمی و هوسرانی خود را دور داشته، با تمام وجود روی بسوی او کنند ...» «⁽¹⁾»

اسرار حج در نهج البلاغه

علی بن ابیطالب- ع- در نهج البلاغه درباره اسرار و معارف این واجب الهی فرمود:

«خداوند حج را بر شما واجب کرده، آنجا را قبله مردمان ساخت، و آن را برای دینداران نشانه فروتنی در برابر عظمت او و اعتراف به عزّت و بزرگواری خداوند قرار داد. و از میان بندگان خود، گوش بفرمانانی را برگزید، که دعوت او را پذیرفته، گفتارش را گوش فرا دادند و بر جایگاه پیامبران ایستادند، و چونان فرشتگانی شدند که بر گرداگرد عرش خدا طواف کردند و در بازار عبادت حق تعالی، سودها برگرفتند ...

خداوند کعبه را برای اسلام نشان و برای پناه آورندگان به آن، حرم قرار داد. حج گزاری را واجب کرد، حق او را به مردم شناساند و زیارتش را بر شما نوشت و فرمود: بر هر کسی که می تواند و استطاعت دارد که بر این خانه راه یابد حج واجب است و آن که کفر ورزیده سرباز زند، پس همانا خداوند از جهانیان بی نیاز است.» «⁽²⁾»

و در خطبه قاصعه فرمود:

«خداوند خانه اش را، که وسیله قیام و قوام مردم است، در منطقه ای کوهستانی و پر از سنگلاخ و در میان کوههایی سخت و شن هایی نرم و چشمه هایی کم آب و روستاهای پراکنده قرار داد و از آدم و فرزندان او خواست تا روی به آن خانه نهند و دل های خود را بسوی آن متوجه سازند ... تا از روی خواری شانه هاشان را جنبانده، گرداگرد آن لا اله الا اللَّه گویند و خاک آلوده و مو پریشان گام بردارند، لباس ها را پشت سر انداخته و از تن بیرون افکنند. با زدن موها، زیبایی خود را از دست دهند و بدینسان در امتحانی بزرگ و آزمایشی سخت و دشوار فرمانبرداران را از نافرمانان جدا سازد.

اگر خدا می خواست می توانست خانه خود را در بهترین و زیباترین نقطه روی زمین قرار دهد و سنگهای آن را از زمرّد سبز و یاقوت سرخ فام بپا سازد؛ لیکن خداوند بندگان خود را با انواع سختی ها آزمایش می کند و با مجاهدتهای گوناگون به بندگی وامی دارد، با دشواریها و ناخوشایندیها آنان را می آزماید تا کبر و خودپسندی را از قلوبشان بزدایند و فروتنی را جایگزین آن سازند.» «⁽¹⁾»

نگرشی اینچنین به حج و اعمال آن، در فرموده های بسیاری از امامان- علیهم السلام- پدیدار است. امام باقر- ع- به هنگام تشرف به حج و پس از ورود به مسجدالحرام، مردمی را دیدند که گرداگرد کعبه طواف می کنند، نگاهی به آنان افکنده فرمود: «هکذا یطوفون فی الجاهلیة»؛ «در زمان

جاهلیت نیز اینچنین طواف می کردند.» (بسان این مردم، هفت بار کعبه را دور می زدند.) سپس فرمود: «به اینان چنین فرمان نداده اند، بلکه آنها مأموریت یافته اند تا گرداگرد کعبه طواف نموده، سپس بسوی ما بیایند و دوستی و محبت و یاری خویش را به ما عرضه کنند ...» «⁽¹⁾»

از همین رو فرموده اند: «من تمام الحجّ لقاء الامام»؛ «حج با دیدار امام و رهبری پایان می پذیرد.» و حج بدون رهبری و ولایت در واقع حج نیست.

امام سجاد- ع- و شبلی

یکی از گویاترین گفتگوها که به روشنی نشان از مدّعای این نوشتار دارد سخنان امام سجاد- ع- با شبلی است که از سفر حج بازگشته است. امام از او پرسیدند:

(آقای شبلی!) آیا حج گزاردی؟ گفت: آری فرزند رسول خدا، فرمود:

آیا به میقات فرود آمدی و لباس های دوخته خویش را از تن بدر کردی و غسل نمودی؟ شبلی پاسخ گفت: آری.

امام- ع-: آنگاه که به میقات درآمدی نیت کردی که لباس معصیت و نافرمانی را از تن درآورده، و جامه طاعت و فرمانبری خداوند را بجای آن پوشیده ای؟

شبلی: نه.

امام- ع-: هنگامی که لباس های دوخته را درآوردی، آیا نیت کردی که خود را از ریا و دورویی و ورود در شبهه ها برهنه و دور سازی؟

شبلی: نه.

امام- ع-: به هنگام غسل کردن، نیّت کردی که خود را از اشتباهات و گناهان شستشو دهی؟

شبلی: نه.

امام- ع-: [پس تو در حقیقت نه به میقات درآمده ای، و نه لباس های دوخته را از تن کنده ای و نه غسل کرده ای ..! سپس از او می پرسند: آیا خود را تمیز کردی و احرام پوشیدی و پیمان حج بستی؟

شبلی: آری.

امام- ع-: آیا این نیت را داشتی که خود را با نور توبه خالص پاکیزه می سازی؟

شبلی: نه.

امام- ع-: به هنگام محرم شدن، نیت آن کردی که هر چه را خداوند بر تو روا نداشته، بر خود حرام بداری؟

شبلی: نه.

امام- ع-: به هنگام بستن پیمان حج، آیا قصد آن کردی که هر پیمان غیر الهی را گشوده ای (رها کرده ای)؟

شبلی: نه.

امام- ع-: نه احرام بسته ای، نه پاکیزه شده ای و نه نیت حج کرده ای! آنگاه چنین پرسید: آیا به میقات داخل شدی و دو رکعت نماز احرام بجای آوردی و لبیک گفتی؟

شبلی: آری.

امام- ع-: به هنگام خواندن دو رکعت نماز (طواف)، نیت آن داشتی که به بهترین کارها و بزرگترین نیکی های بندگان (که همان نماز است)، خود را به خدا نزدیک می کنی؟ شبلی: نه.

امام- ع-: آنگاه که لبیک گفتی، نیّت آن کردی که به هر چه فرمانبرداری محض خداوند است سخن می گویی و از هر نافرمانی و معصیتی سکوت می کنی؟

شبلی: نه.

امام- ع-: نه در میقات داخل شده ای، نه نماز گزارده ای و نه لبیک گفته ای! وباز پرسید: آیا به حرم داخل شدی و کعبه را دیدی و نماز خواندی؟

شبلی: آری.

امام- ع-: به هنگام ورود به حرم نیت آن کردی که هر غیبت و بد گویی مسلمانی از جامعه اسلامی را بر خود حرام می کنی؟

شبلی: نه.

امام- ع-: به هنگام رسیدن به مکه، نیت کردی که فقط خدا را می خواهی [و می جویی ؟

شبلی: نه.

امام- ع-: پس نه به حرم وارد شده ای و نه کعبه را دیده ای و نه نماز گزارده ای! و ادامه داد: گرداگرد خانه خدا طواف کردی؟ و ارکان خانه را لمس نمودی؟ وسعی انجام دادی؟

شبلی: آری.

امام- ع-: به هنگام سعی، نیّت آن داشتی که (از شرّ شیطان و نفس) به خدا پناه می بری و او که آگاه به پنهان هاست، نسبت به این مسأله داناست؟

شبلی: نه.

امام- ع-: پس نه طواف خانه کرده ای، نه ارکان را لمس نموده ای و نه سعی نموده ای!

سپس فرمود: آیا با حجر الاسود دست دادی، کنار مقام ابراهیم ایستادی، و دو رکعت نماز خواندی؟

شبلی: نه.

در این هنگام امام فریادی برآورد چونانکه گویی نزدیک است از دنیا برود، سپس فرمود: آه، آه ... آنگاه فرمود: کسی که با حجرالاسود دست داده، مصافحه کند، در حقیقت با خداوند متعال دست داده است، پس ای نادار ناتوان بنگر و بیاندیش، و پاداش آنچه را حرمت قائل شده و بزرگ داشته ای، ضایع مگردان و همچون معصیت کاران، دستی که به خدا دادی (و پیمانی را که با خدا بستی) نگسل و نشکن. «⁽¹⁾»

برخی عقیده دارند که حج از دو حرف «حاء» و «جیم» ترکیب شده.

«حا» ی حج اشاره به «حلم حق» و «جیم» آن اشاره به «جرم خلق» است. درصورتی که حج گزار حج مبرور و سعی مشکور داشته باشد، خداوند با حلم خود، که بر خشم او برتری دارد (یا من سبقت رحمته غضبه)، جرم بندگان را پوشانده

و از آن درخواهد گذشت. حج مبرور نیز آن حجّی است که حج گزار با نیتی پاک و خالص به خانه حق پاگذاشته و خود را از معاصی بپالاید و با خدا پیمان بندد که در بازگشت، بکلّی از شیطان گسسته، رضای خدا را بجوید و غیر از راه محبوب راهی را نپوید. «⁽¹⁾»

اسرار حج از زبان امام خمینی- قدّس سرّه-

حضرت امام خمینی- قدّس سرّه- نگرشی همچون امامان معصوم- علیهم السلام- به حج داشت و در پیامهایی که به مناسبت مراسم حجصادر کرده، به گوشه ای از این راز و رمزها اشارت ها داشته می فرمایند:

«لبیک های مکرر از کسانی حقیقت دارد که ندای حق را به گوش جان شنیده و به دعوت اللَّه تعالی به اسم جامع، جواب می دهند.

مسأله، مسأله حضور در محضر است و مشاهده جمال محبوب.

گویی گوینده از خود در این محضر بیخود شده و جواب دعوت را تکرار می کند و دنباله آن سلب شریک به معنای مطلق آن می نماید که اهل اللَّه می دانند نه شریک در الوهیت فقط. گر چه سلب شریک در آن نیز شامل همه مراتب تا فنای عالم در نظر اهل معرفت است و حاوی جمیع فقرات احتیاطی و استحبابی است؛ مثل «... الحمد لک والنعمة لک ...» و حمد را اختصاص می دهد به ذات مقدس، همچنین نعمت را. و نفی شریک می کند و این نزد اهل معرفت غایت توحید است و به این معناست که هر حمدی و هر نعمتی که در جهان هستی تحقق یابد، حمد خدا و نعمت خداست، بدون

شریک. و در هر موقف و مشعری و وقوف و حرکتی و سکون و عملی این مطلب و مقصد اعلی جاری است و خلاف آن شرک به معنای اعم است که همه ما کوردلان به آن مبتلا هستیم. «⁽¹⁾»

در جای دیگر می فرمایند:

«در لبیک، لبیک، «نه» بر همه بت ها گویید و فریاد «لا» بر همه طاغوت ها و طاغوتچه ها کشید و در طواف حرم خدا که نشانه عشق به حق است دل را از دیگران تهی کنید و جان را از خوف غیر حق پاک سازید و به موازات عشق به حق، از بت های بزرگ و کوچک وطاغوت ها و وابستگانشان برائت جویید، که خدای تعالی و دوستان او از آنان برائت جستند و همه آزادگان جهان از آنان بری ء هستند.

و در لمس «حجرالاسود» بیعت با خدا بندید که با دشمنان او و رسولانش وصالحان و آزادگان دشمن باشید و به اطاعت وبندگی آنان هر که باشد و هر جا باشد- سر ننهید و خوف و زبونی را از دل بزدایید ...

و در سعی بینصفا و مروه، باصدق وصفا، سعی در یافتن محبوب کنید که با یافتن او همه بافت های دنیاوی گسسته شود و همه شک ها و تردیدها فرو ریزد ...

و با حالت شعور و عرفان به مشعرالحرام و عرفات روید و در هر موقف به اطمینان قلب بر وعده های حق و حکومت مستضعفان بیافزایید ...

پس به منا روید و آرزوهای حقانی را در آن جا دریابید که آن قربانی نمودنِ محبوبترین چیز خویش در راه محبوب مطلق است و بدانید تا از این محبوب ها که بالاترینش حب نفس است و حب دنیا تابع آن است نگذرید، به محبوب مطلق نرسید و در این حال است که شیطان را رجم کنید و شیطان از شما بگریزد. و رجم شیطان را در موارد مختلف با دستورهای الهی تکرار کنید که شیطان و شیطان زادگان همه گریزان شوند. «⁽¹⁾»

راز و رمزهای حج

با توجّه به آنچه آمد و نیز رازها و رمزهای فراوان نهفته در آیات و روایات، می توان اینگونه جمع بندی نمود که:

1- حج، مظهری از مظاهر توحید است و هدف از تشریع آن، پرستش خدای یگانه، و انجام عمل خالص برای اوست، از این رو در قرآن آمده است:

«و اذ بوّأنا لابراهیم مکان البیت أن لا تُشرک بی شیئاً و طهّر بیتی للطائفین والقائمین والرّکّع السّجود»؛ «⁽¹⁾»

«و هنگامی که ابراهیم را در مکان این خانه فرود آورده، جای دادیم [او را فرمان دادیم که با من چیزی را شریک مدار و خانه ام را برای طواف کنندگان و قیام کنندگان و رکوع و سجود کنندگان پاک نمای.»

ابراهیم- ع- نیز در قرآن رمز توحید و شکننده بت ها و سمبل مبارزه با شرک معرفی شده است.

2- حج پذیرش دعوت خداوند، و پیمودنصراط مستقیم او است و حاجی با اظهار لبیک، پذیرش دعوت خدا را اعلان نموده، خود را به انجام فرموده های الهی مکلّف می سازد.

3- حج پایگاه اعلان مخالفت مسلمانان با جهل و آثار بجای مانده از دوران جاهلیت است. همان کاری که رسول خدا-ص- انجام داد و آن را در خطبه حجةالوداع بیان فرمود.

4- حج پیوند جامعه اسلامی در عصر حاضر باصدر اسلام و یادآور

خاطرات شکوهمند آن دوران شیرین و سرنوشت ساز است، بخصوص دو شهر مکه و مدینه که وجب به وجب آن مملوّ از خاطرات تلخ و شیرین آن روزگار سراسر شرف و فضیلت است.

5- حج تجلّی بخش برادری، برابری و وحدت اسلامی است و جلوه عینی این حدیث شریف است که: «الناس من آدم و آدم من تراب، لا فضل لعربی علی أعجمی ولا لأبیض علی أسود الّا بالتقوی.»

6- حج مُطَهّر روح آدمیان است. انسانهای آلوده به عصیان و گناه با حضور در سرزمین وحی، بخصوص عرفات، از گذشته سیاه خود اظهار پشیمانی نموده، خود را از گناه شستشو می دهند و تربیت شده به موطن خویش بازمی گردند.

7- حج جایگاه تربیت انسانها است. حاجیان با ترک زندگی و خانه و کاشانه و زن و فرزند و پذیرش زحمت و رنج، خویشتن را از رفاه زدگی و دنیا خواهی، جدا می سازند و خود را برای پذیرش سختی ها در مسیر تحقق آرمانهای الهی آماده می کنند.

8- حج یادآورصحنه های حضور انسانها در قیامت وصحرای محشر است. لباسی چون کفن مردگان بر تن کرده، درصحرایی به دور از امکانات شهری وقوف می نماید و کسی جز خدا فریادرس انسان نیست. در نتیجه می تواند گوشه ای از هیجان و ترس و اضطراب آنچه را که انسان در آینده با آن روبروست به نمایش بگذارد.

9- حج تمرین بریدن از شهوات و گناهان و هواهای نفسانی است احرام به حاجی می آموزد تا از پاره ای گناهان دوری کند و فرمانبری و دوری از

معصیت را تمرین نماید.

خدای در قرآن فرمود:

«الحجّ أشهرٌ معلومات فمن فرض فیهنّ الحج، فلا رفث ولا فسوق ولا جدال فی الحج»؛ «⁽¹⁾»

«حج ماههایی معین است، پس هر کس در این ماه ها حج بجای آورد [این را بداند] که آمیزش، زشتکاری و مجادله در حج نیست.

10- حج تمرین نظم است. خداوند به حاجی می آموزد که حتماً طواف را از حجرالاسود آغاز نماید. با شکل خاصی طواف کند. نماز را پشت مقام ابراهیم بخواند. سعی را حتماً ازصفا شروع به مروه ختم نماید و ...

11- حج گردهمایی همه نیکان و پاکان و کنگره جهانی برای حلّ مشکلات مسلمانان است که قرآن فرمود:

«وأذّن فی الناس بالحجّ یأتوک رجالًا وعلی کلّ ضامرٍ یأتین من کلّ فجٍّ عمیق لیشهدوا منافع لهم»؛ «⁽²⁾»

«و در میان مردم بانگ حج بردار تا پیاده یا سواره از هر راه دوری بسوی تو آیند [و] در آنجا منابع بسیار برای خود فراهم بینند.»

و بالاخره حج از این راز و رمزها و درسها فراوان دارد. امید آن که تمامی حاجیان با این نگرش به حج بروند و در دریای موّاج رحمت حق، خود را از گناهان بیالایند و تربیت شده برای ساختن جامعه ای اسلامی و نمونه به شهرها و کشورهای خویش بازگردند.

پیشینه تاریخی طواف

اشاره

یکی از واجبات حج، طواف بیت اللَّه الحرام است. بر هر انسان حج گزاری که حج تمتع بجای می آورد، سه طواف واجب است: طواف عمره تمتع، طواف حج تمتع و طواف نسا. در این نوشتار پیشینه تاریخی طواف، مورد بررسی قرار گرفته است.

طواف در لغت

«طواف» مصدرِ «طاف»، «یطوف» بوده و در لغت گرد چیزی گشتن و در اصطلاح پیرامون کعبه گردیدن است. «⁽¹⁾»

پیدایش طواف

پیشینیه طواف به هزاران سال قبل از هبوط حضرت آدم- علیه السلام- به زمین بازمی گردد. فرشتگان در ناحیه «ردْم» از آدم استقبال کرده، به او گفتند: ما دو هزار سال پیش از تو به این خانه حج گزاردیم. آدم پرسید: شما هنگام طواف چه می گویید؟ گفتند می گوییم: «سبحان اللَّه والحمدللَّه ولااله الااللَّه واللَّه اکبر.» «⁽¹⁾»

در روایتی به نقل از امامصادق- ع- آمده است: آنگاه که خداوند به ملائکه فرمود:

«انّی جاعل فی الأرض خلیفة، قالوا أتجعل فیها من یفسد فیها و یسفک الدماء و نحن نسبح بحمدک و نقدّس لک ...»

هنگامی که پروردگار تو به فرشتگان فرمود:

«من در روی زمین جانشین قرار خواهم داد، فرشتگان گفتند (پروردگارا!) آیا کسی را در زمین قرار می دهی که فساد و خونریزی کند؟ ما تسبیح و حمد تو را به جا می آوریم.»

خداوند در برابر گستاخی فرشتگان، بر آنان خشم گرفت و ارتباط آنان هفت سال با حق تعالی قطع شد، سپس آنها درخواست توبه کردند. به آنان فرمان داده شد تا بر گرد بیت المعمور طواف کنند. هفت سال اطراف آن طواف کردند و از آنچه گفته بودند طلب آمرزش نمودند، خداوند نیز توبه آنان را پذیرفت و از آنها راضی شد. «⁽²⁾» پس از آن، خداوند تعالی درست مقابل بیت

المعمور- در روی کره زمین- خانه خویش را بنا نهاد. «⁽¹⁾»

در آسمان دنیا، و دقیقاً مقابل کعبه، خانه ای وجود دارد که نام آن «ضُراح» است. «⁽²⁾» برابری آن با کعبه بگونه ای است که اگر پایین بیاید، روی کعبه خواهد آمد. «⁽³⁾»

ابن کوّاء از علی- ع- پرسید: بیت المعمور چیست؟ حضرت فرمود:

بیت المعمور همان «ضُراح» است که بر فراز آسمانهای هفت گانه «⁽⁴⁾» و زیر عرش قرار دارد. هر روز هفتاد هزار فرشته وارد آن می شوند و تا روز قیامت بازنمی گردند. «⁽⁵⁾»

قتاده از رسول خدا-ص- نقل کرده که فرمود: بیت المعمور مسجدی است در آسمان که زیر آن کعبه قرار گرفته است. «⁽⁶⁾»

بیت المعمور را بدان جهت این نام نهادند که همه روزه هفتاد هزار فرشته در آن نماز می گزارند و شبانگاه فرود آمده گرد کعبه طواف می کنند و آنگاه بر پیامبر-ص- درود می فرستند و پس از آن برمی گردند و تا روز قیامت، دیگر نوبت به آنها نخواهد رسید. «⁽⁷⁾»

طواف آدم- ع-

ابن عباس گفته است: نخستین کسی که اساس خانه کعبه را نهاد و در آن نماز گزارد و بر آن طواف کرد، آدم بود. «⁽¹⁾» او هفت طواف در شب و پنج طواف در روز انجام داد. «⁽²⁾»

ازرقی می نویسد:

«آدم که بخاطر عصیان خداوند از بهشت رانده شد و به زمین فرود آمد گفت: پروردگارا! برای من چه پیش آمده است که آوای فرشتگان را نمی شنوم و وجودشان را دیگر احساس نمی کنم؟

فرمود نتیجه (ترک اولی و) خطای تو است، ولی برو و برای من خانه ای بساز، بر گِرد آن طواف کرده و مرا یاد کن، همانگونه که دیدی فرشتگان رفتار می کنند و بر گِرد عرش من می گردند ... آدم به مکه رسید و بیت الحرام را ساخت و جبرئیل- ع- با بال خود به زمین زد و پایه استواری در پایین ترین نقطه زمین برای او آشکار ساخت و فرشتگان سنگهایی در آن ریختند ...» «⁽³⁾»

بدنبال بنای کعبه، ملائکه شیوه طواف کردن بر گِرد آن را به آدم آموختند.

در تاریخ الخمیس آمده است: ملائکه به آدم گفتند: ما هزار سال پیش از تو حج می گزاردیم، سپس پیشاپیش آدم حرکت کردند تا او هفت دور طواف

نمود. «⁽¹⁾»

آدم گرد کعبه طواف می کرد، همانگونه که ملائکه پیرامون عرش خدا طواف می کردند. «⁽²⁾»

عبداللَّه بن ابی سلیمان آزاد کرده بنی مخزوم می گوید: چون آدم از بهشت فرود آمد، نخست هفت بار گرد کعبه طواف کرد و سپس دو رکعت نماز روبروی کعبه گزارد ... و از آن هنگام که آدم طواف کرد طواف بر گرد کعبه معمول و سنت شد. «⁽³⁾»

حرم الهی نیز به اندازه کنونی آن، تعیین شد- نه کمتر و نه زیادتر- بدان جهت که خداوند تبارک و تعالی یاقوت سرخ فامی را بر آدم فرو فرستاد و آدم آن را در جای کنونی خانه کعبه قرار داد و پیوسته پیرامون آن طواف می کرد ... «⁽⁴⁾»

فرشتگان در طواف کعبه

ازرقی می نویسد:

«در یکی از کتابهای پیشینیان نخستین که در آن موضوع کعبه آمده بود، چنین دیدم که هیچ فرشته ای را خداوند به زمین نمی فرستد مگر آن که او را به زیارت کعبه فرمان می دهد و آن فرشته از کنار

عرش احرام بسته و لبیک گویان فرود می آید، نخست حَجَر را می بوسد و استلام می کند و سپس هفت دور، بر خانه طواف می کند و داخل کعبه دو رکعت نماز می گزارد، آنگاه به آسمانصعود می کند.» «⁽¹⁾»

راهنمای آدم در انجام مناسک حج جبرائیل امین بود. او پذیرش توبه آدم- ع- را به آن حضرت ابلاغ نمود، سپس مناسک حج را به او آموخت؛ از جمله آن مناسک، هفت دور طواف گرد خانه خدا بود. «⁽²⁾»

پس از بنای خانه کعبه به دست حضرت آدم- ع- اقوام و ملل گوناگون احترام خاص و ویژه ای برای آن قائل شدند، هر یک بگونه ای حج گزارده، گرداگرد بیت اللَّه الحرام طواف می کردند.

مسعودی فاصله زمانی هبوط آدم تا مبعث پیامبر اسلام-ص- را حدود چهار هزار و هشتصد و یازده سال و شش ماه و ده روز ذکر می کند. «⁽³⁾»

طواف پیامبران

پس از مرگ حضرت آدم- ع- شیث نیز به همان شیوه حج گزارد. «⁽⁴⁾»

مجاهد گفته است: هفتاد و پنج پیامبر حج گزاردند و همگان طواف کردند. «⁽⁵⁾»

از طواف حضرت نوح نیز در روایات سخن به میان آمده است. «⁽¹⁾» وگرچه در نقلی گفته شده که از فاصله زمانی حضرت نوح تا حضرت ابراهیم- علیهماالسلام- هیچیک از پیامبران حج نگزارده، پیرامون خانه خدا طواف نکرده اند. «⁽²⁾» لیکن یعقوبی می نویسد:

«خدای متعال هود [بن عبداللَّه بن رباح بن خلود بن عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح را مبعوث فرمود «⁽³⁾» و او عاد را به عبادت و اطاعت پروردگار و دوری از محرمات دعوت می کرد و آنها تکذیبش نمودند تا خدا سه سال باران را از آنان بازگرفت، پس کسانی از خود را به سوی کعبه فرستادند تا برای آنها از خدا باران بخواهند و آنها چهل روز به طواف کعبه و مراسم زیارت آن مشغول بودند ...» «⁽⁴⁾»

سال ها می گذرد و به دوران حضرت ابراهیم خلیل- ع- کعبه و حج گزاری رونقی تازه پیدا می کند. در تاریخ آمده است:

آنگاه که هاجر اسماعیل را بزاد، ساره بر او رشک برد و گفت: او و فرزندش را از اینجا ببرد! پس ابراهیم هاجر و اسماعیل را برداشت و به مکه آورد و در نزد خانه کعبه فرود آورد و خود از آن دو جدا گردید. هاجر به او گفت: «ما را به که می سپاری؟» گفت: «به پروردگار این خانه» و آنگاه گفت: «اللهمّ انی اسکنت من ذریتی

بواد غیر ذی زرع عند بیتک المحرّم ...» «⁽¹⁾»

... سپس خدای متعال ابراهیم را فرمود: «کعبه را بسازد وستون های آن را برافرازد و مردم را به حج بخواند و مناسک حج را به آنان بیاموزد پس ابراهیم و اسماعیل پایه های خانه را برافراشتند ...» «⁽²⁾»

طواف ابراهیم

محمد بن اسحاق نقل می کند که چون ابراهیم خلیل الرحمان از ساختن بیت الحرام آسوده شد، جبرائیل پیش او آمد و گفت: «هفت بار بر کعبه طواف کن» و او همراه اسماعیل هفت دور طواف کرد و در هر دور طواف، هر دو به تمام گوشه های کعبه دست می کشیدند و چون هفت دور طواف تمام شد هر دو پشت مقام ابراهیم دو رکعت نماز گزاردند. «⁽³⁾»

معلّم ابراهیم- ع- و فرزندش اسماعیل نیز، چونان حضرت آدم- ع- جبرائیل بود، آنان را نزد حجرالأسود آورده، ابتدا خود آن را استلام نمود، به ابراهیم و اسماعیل نیز گفت استلام کنند، سپس همراه با هم، هفت مرتبه طواف نمودند. «⁽⁴⁾»

فرشتگان ضمن طواف، به ابراهیم- ع- سلام دادند. ابراهیم پرسید:

شما در طواف خود چه می گویید؟ گفتند: پیش از روزگار آدم- ع- «سبحان اللَّه والحمدللَّه ولااله الا اللَّه واللَّه اکبر» می گفتیم و چون به آدم گفتیم، فرمود: بر این کلمات، «و لاحول و لاقوة الَّا باللَّه» را هم بیفزایید. ابراهیم فرمود: بر آن

«العلی العظیم» را هم بیفزایید و فرشتگان چنین کردند. «⁽¹⁾»

پس از حضرت ابراهیم- ع- موسی- ع- نیز حج گزارده، هفت مرتبه گرداگرد این خانه طواف نموده است. «⁽²⁾»

مجاهد نقل کرده که: موسی بر شتری سرخ به حج آمد و از منطقه روحاء گذشت و دو جامه پنبه ای بر تن داشت، یکی را ازار ساخته و دیگری را رداء و بر کعبه طواف کرد ... «⁽³⁾»

از امامصادق- ع- سؤال شد: آیا قبل از بعثت نبی اکرم-ص- حج گزارده می شد؟ فرمود: آری و تصدیق آن در قرآن گفتار شعیب است که هنگام ازدواج موسی گفت: «علی أن تاجرنی ثمانی حجج»؛ « (تصمیم دارم یکی از دو دخترم را به ازدواج تو درآورم، بر این مهر که) هشت «حج» برای من خدمت کنی» «⁽⁴⁾» و نگفت هشت «سال.» همانا آدم و نوح حج گزاردند. سلیمان بن داود همراه با جن و انس و پرنده و باد حج انجام داد. موسی سوار بر شتری سرخ رنگ حج گزارده می فرمود: «لبیک لبیک ...» «⁽⁵⁾»

پیامبران الهی هر یک بگونه ای تلبیه گفته، حج می گزاردند، آنگونه که ازرقی می گوید: یونس بن مَتی می گفته است «لبیک فراج الکرب لبیک» و موسی می گفته است: «لبیک انا عبدک لبیک لبیک» و عیسی می گفته است:

«لبیک انا عبدک، ابن امتک، بنت عبدیک لبیک.» «⁽¹⁾»

طواف ایرانیان قدیم

کعبه نزد ایرانیان قدیم نیز از قداست ویژه ای برخوردار بوده است، برخی از آنان به احترام خانه کعبه و جدّشان ابراهیم- ع- و هم توسل به هدایت او و رعایت نسب خویش، به زیارت بیت الحرام می رفتند و بر آن طواف می بردند و آخرین کس از ایشان که به حج رفت، ساسان پسر بابک جدّ اردشیر بابکان، سرملوک ساسانی بود ...

در روایات اسلامی راجع به حفر چاه زمزم به وسیله عبدالمطلب آورده اند که: وقتی عبدالمطلب زمزم را کشف کرد دو آهوی طلا و چند شمشیر و زر بسیار به دست آورد که ساسان پادشاه ایران به حرم کعبه اهدا کرده بود ...

عبدالمطلب باب کعبه را با آنها بساخت «⁽²⁾».

یاقوت حموی هم به نقل از مسعودی «⁽³⁾» آورده است که «ایرانیان عقیده دارند که از اولاد ابراهیم اند و پیشینیان ایشان برای بزرگداشت جدّ خود ابراهیم خلیل به زیارت بیت اللَّه می رفتند و کعبه را طواف می کردند تا شعار نیای خویش را بر پای دارند و انساب خود را حفظ کنند. آخرین پادشاه پارسی که به

حج بیت اللَّه رفت ساسان بن بابک بود ... شاعر باستانی تازی در این باره گفته است:

زمزمت الفرس علی زمزم و ذلک من سالفها الأقدم

ما از زمانهای پیش خانه خدا را حج می گزاردیم و در اباطح آن ایمن بودیم- ابْطَح یعنی مسیل، جمع آن اباطح است.

و بعد از ظهور اسلام یکی از شاعران ایرانی چنین گفته است:

وما زلنا بحج البیت قِدْما و نُلْقی بالاباطح امیناً

«ما از زمانهای پیش خانه خدا را حج می گزاردیم و در اباطح آن ایمن بودیم.»

و ساسانُ بنُ بابَک سارَ حَتّی أتی البیت العتیق بأصْیَدینا

«و ساسان پسر بابک همراه با دلیران مغرور ما راه پیمود تا به بیت العتیق رسید.»

وطافَ بِه و زمزم عند بئر لاسماعیلَ تَروْی الشّار بینا

«و کعبه و زمزم را طواف کرد، آن چاه را که از اسماعیل است و نوشندگان را سیراب می کند.»

به موجب این اخبار، ایرانیانصدر اسلام افتخار می کردند در عصری که مشرکان جزیرةالعرب کعبه را با بتهای خود ملوث کرده زشت ترین گناهان را در مطاف و مسجدالحرام مرتکب می شدند، به زیارت حج می رفتند و هدایایی به کعبه تقدیم می داشتند.

طواف در جاهلیت

در دوران قبل از اسلام و در عصر جاهلی نیز، مراسم حج و طواف خانه

خدا، همچنان وجود داشت. قریش و عموم فرزندان معدّ بن عدنان پاره ای از احکام دین ابراهیم را به دست داشتند، خانه کعبه را زیارت می کردند و مناسک حج را به پا می داشتند، مهمان نواز بودند و ماههای حرام را بزرگ می داشتند. «⁽¹⁾»

لیکن با گذشت زمان، آگاهان دین ساز، بازیگران دنیاخواه و کج اندیشان جاهل، بگونه های مختلف به تحریف این فریضه الهی پرداختند.

یعقوبی می نویسد:

عمرو بن لحی- و نام لحی، ربیعة بن حارثة بن عمرو بن عامر است- به سرزمین شام رفت و آنجا مردمی از عمالقه بودند که بت می پرستیدند، پس به آنها گفت: این بتهایی که شما می پرستید چیستند؟ گفتند: اینها بتهایی هستند که آنها را پرستش می کنیم و از آنها یاری می خواهیم، پس یاری کرده می شویم و بوسیله آنها باران می خواهیم پس سیراب می شویم، عمر بن لحی گفت: یکی از این بتها را به من نمی بخشید تا آن را به زمین عرب برم، همانجا که عرب برای زیارت خانه خدا می آیند؟ پس بتی به نام «هبل» به او دادند و آن را به مکه آورد و نزد کعبه نهاد و آن اوّل بتی بود که در مکه نهاده شد، سپس «اساف» و «نائله» را آوردند و هرکدام را بر یکی از ارکان کعبه نهادند و طواف کننده، طواف خود را از اساف شروع می کرد و آن را می بوسید و نیز به آن ختم می کرد. «⁽²⁾»

برخی علاوه بر طواف خانه، برگرد بت نیز طواف می کردند. عمرو بن لُحَیّ، بت عزّی را در منطقه نخله قرار داد و هنگامی که از حج

و طواف خود بر کعبه آسوده می شدند، از احرام بیرون نمی آمدند تا کنار بت عزی می رفتند و بر آن طواف می کردند و سپس همانجا از احرام بیرون می آمدند. «⁽¹⁾»

بت و بتخانه عزی در راه مکه به عراق و بالاتر از ذات عرق قرار داشته است.

مشرکان هرگاه در مراسم حج طواف و وقوف در عرفات و منی را انجام می دادند، سرهای خود را کنار بت منات می تراشیدند و برای آن نیت حج می کردند و تلبیه می گفتند ... «⁽²⁾»

بدعت ها و رسوم غلط جاهلی، یکی پس از دیگری آشکار گردید و طواف این فریضه الهی، و کعبه این جلوه گاه توحید، جایگاهی برای ابراز وجود هرزگان و هوسرانان گردید، برهنه طواف کردن برای گروهی سنّت شد و از این رهگذر قداست خانه خدا را خدشه دار کردند. به تاریخچه این ماجرا توجه کنید:

عرب در کیشهای خود دوصنف بودند: حُمْس و حلّه، عربهای حمس در کار دین بر خود سخت می گرفتند و هنگام انجام دادن اعمال حج، غذای روغنی نمی پختند و شیری اندوخته نمی کردند، و میان شیردهی و شیرخوارگانش مانع نمی شدند تا خود آن را رها سازند مو و ناخن نمی گرفتند و روغن استعمال نمی کردند و دست به زنان نمی بردند و خود را خوشبو نمی کردند و گوشتی نمی خوردند و در حج خود کرک و پشم و مویی

نمی پوشیدند و لباس نوی به تن می کردند و با نعلین خویش گرد خانه طواف می نمودند و از نظر تعظیم پا روی زمین مسجد نمی نهادند. «⁽¹⁾»

عربهای حله- یعنی قبیله های تمیم و ضَبَّه و مُزَیْنه و رِباب و عُکْل و ثَوْر و قیس عیلان همه اش به جز عدوان و ثقیف و عامر بنصعصعه، و ربیعة بن نزار همه اش و قضاعه و حضرموت و عک و قبیله هایی از ازد ... هرگاه به مکه می رسیدند، پس از انجام مناسک، جامه هایی را که پوشیده بودند بیرون می آوردند «⁽²⁾» و دیگر آن را نمی پوشیدند و به این جامه ها «لُقی می گفتند. بدین جهت اگر می توانستند جامه های حمس را به کرایه یا عاریه می پوشیدند و در آنها طواف می کردند وگرنه برهنه طواف خانه را انجام می دادند. «⁽³⁾»

برهنگان در مطاف

ابن جریج نیز می گوید: چون خداوند اصحاب ابرهه حبشی را با پرنده ای به نام ابابیل نابود ساخت، همه اعراب، قریش و ساکنان مکه را تعظیم می کردند و به همین سبب در بزرگداشت حرم و مشاعر و ماههای حرام، دقت بیشتری می نمودند. به افراد قریش و ساکنان مکه هم می گفتند: ما اهل خدا و فرزندان ابراهیم خلیل الرحمان و حاکمان بیت الحرام و ساکنان حرم خداوندیم و برای هیچکس از اعراب حق و منزلت ما نیست و به همین سبب در آیین خود کارهای تازه و بدعت هایی آوردند و آن را میان خود معمول کردند؛ از جمله این بدعت ها این بود که می گفتند: هرکس از غیر احْمَسی ها که برای نخستین بار به حج می آید- چه مرد و چه زن- باید طواف اول خویش را برهنه و مادرزاد انجام دهد، یا آن که جامه ای از کسی که احمسی باشد عاریه یا کرایه کند واحْمَسی به مردم مکه که قبایل قریش و کنانه و خزاعه بودند و به دیگر مردمی که آیین آنان را داشتند گفته می شد.

افرادی که احمسی نبودند بر در مسجد می ایستادند و می گفتند: چه کسی جامه و پوششی به عاریه می دهد؟ اگر کسی کرایه می داد در آن جامه طواف می کردند در غیر اینصورت، جامه خود را بیرون در مسجد از تن خارج و برهنه مادرزاد وارد محل طواف می شدند، نخست کنار بت اساف رفته، آن را دست می کشیدند و سپس حجرالاسود را لمس کرده و طواف خود را از سمت راست آغاز می نمودند، در حالی که کعبه سمت چپ آنان قرار داشت. و چون هفت دورشان تمام می شد باز حجرالأسود را استلام کرده و آنگاه به بت نائله دست می کشیدند و طوافشان در اینجا تمام می شد و چون از محلّ طواف بیرون می آمدند، جامه خود را به همان حال پیدا می کردند، در حالی که

هیچکس به آن دست نمی زد، آن را می پوشیدند و پس از آن دیگر برهنه طواف نمی کردند و فقط کسانی که احمسی نبودند و برای نخستین بار به حج یا عمره می آمدند در طواف اوّل خود برهنه طواف می کردند. غیر احمسی ها اگر لباس دیگری داشتند، لباسی را که با آن طواف کرده بودند، پس از طواف از بدن خارج نموده میان بت اساف و نائله می انداختند و آن جامه همچنان آنجا افتاده باقی می ماند و هیچکس به آن دست نمی زد تا از میان می رفت.

تمام این کارها که ساخته و پرداخته ابلیس و موجب دگرگونی آیین حنیف ابراهیم- ع- می گشت، سنت شده بود. «⁽¹⁾»

این عمل قداست حرم را شکست و جوانان هوسران را بر آن داشت تا در کنار بیت اللَّه الحرام به نظاره برهنگان بپردازند:

روزی بانویی زیبا برای طواف آمد، جامه ای عاریه می خواست کسی پیدا نشد که به او جامه عاریه دهد، بناچار لباسهای خود را خارج و برهنه مشغول طواف شد، و در حالی که هر دو دست خود را بر جلو خویش گذاشته بود، شعر می خواند و می گفت:

الیوم یبدو بعضه او کلّه و ما بدا منه فلا أجله

«امروز قسمتی یا همه اش آشکار است و آنچه از آن آشکار است روا نمی دارم.»

جوانان مکه نگاهش می کردند. «⁽²⁾»

وجود چنین مناظری جوانان هوسران را تحریک می کرد تا گاهی در

خانه خدا، دست به بازوان زنان بزنند و هرزگی را پیشه خود سازند. «⁽¹⁾»

گاهی نیز زنان و مردان جداگانه طواف می کردند:

ابن عباس می گوید: برخی از قبایل عرب از جمله بنی عامر و دیگران، برهنه طواف می کردند. مردان روزها و زنان شبها ...، اینها می گفتند در جامه هایی که در آن مرتکب گناه شده ایم، طواف نمی کنیم ... برخی از زنان ایشان، تسمه ها و بریده هایی از تهیگاه خود می آویختند و ظاهراً عورت خود را می پوشاندند ... «⁽²⁾»

اندیشه ای خرافی

این که چرا اعراب جاهلی برهنه طواف می نمودند، و یا اگر با لباس طواف می کردند چرا پس از طواف، لباس خود را از تن بیرون آورده، به کنار خانه می انداختند؟ ریشه در یک اندیشه خرافی داشت.

ابی سلیمان از پدرش نقل می کند که فاخته دختر زهیر بن حارث بن اسد بن عبدالعزی که مادر حکیم بن خزام است، در حالی که حامله بود، وارد کعبه شد. درد زایمان او را گرفت و حکیم را داخل کعبه به دنیا آورد. «⁽³⁾»

فاخته را، در سفره چرمی از کعبه بیرون بردند و محلّی را که در آن

زاییده بود، با آب زمزم شستند. «⁽¹⁾»

جامه ای هم که در آن زاییده بود گوشه ای انداختند و در اصطلاح به چنین جامه ای «لُقا» می گویند و چنین بود که عموم مردم گرد کعبه برهنه و بدون هیچ جامه ای طواف می کردند، مگر حمسی ها (یعنی قریشیان و هم پیمانان ایشان) که با جامه طواف می کردند. اگر کس دیگری غیر از آنان با جامه طواف می کرد چون طوافش تمام می شد چه مرد و چه زن، آن جامه را کنار خانه می انداخت و هیچکس به آن دست نمی زد و آن را حرکت نمی داد تا آن که زیر گام های مردم و بر اثر تابش آفتاب و باد و باران پوسیده می شد. در این باره ورقة بن نوفل چنین سروده است:

«همین اندوه برای او بس است که گویی همچون جامه مطرود (لُقی زیر دست و پای طواف کنندگان بر کعبه افتاده است» مقصودش این است که کسی با او تماس نمی گیرد.» «⁽²⁾»

در برخی روایات از ابن عباس و نیز قتاده نقل شده که: گروهی از قریش و نیز طایفه ای از یمنی ها براساس همان اندیشه های خرافی، برهنه طواف می گزاردند و عجیب تر آن که ابن عباس می گوید: برخی نه تنها در مطاف، بلکه قبل از ورود به مکّه و دخول حرم، لباس ها را از تن خارج، وعریان وارد مکه می شدند! «⁽³⁾»

اسامی برخی از قبایل آن روز حجاز که برهنه طواف می کردند، عبارتند

از: بنوحمس از قریش، اوس، خزرج، خزاعه، ثقیف، بنی عامر بنصعصعه، بطون کنانة بن بکر و ...

اینان عقاید خرافی و ناپسند دیگری نیز داشته اند:

گوشت نمی خوردند، همیشه از پشت خانه ها داخل می شدند، هیچ وقت از پشم و مو استفاده نمی کردند، برای پوشاندن اطفال پوست گوسفند یا بز را یک جا درآورده، در پائین آن و در محل پاهای حیوان دو سوراخ درست کرده آن را- نظیر شلوار- به تن اطفال خود می کردند و همواره برهنه طواف می نمودند ... «⁽¹⁾»

لزوم پوشش در طواف

وضعیت به اندازه ای اسفبار بود که اگر کسی با لباس طواف می کرد وآن لباس را بر تن می داشت و دیگران می دیدند، او را می زدند و جامه را از تن او بیرون می کردند.

سیوطی گوید: در این مورد آیه آمد که: بگو چه کسی حرام کرد زینت خدا را که برای بندگانش فراهم فرموده است و خوراکها و روزی های پاکیزه را. «⁽²⁾»

منصور از مجاهد نقل می کند در باره این آیه که خداوند می فرماید «و هنگامی که کار زشت می کردند می گفتند: پدران خود را دیدیم که بر این کار

عمل می کردند و خداوند ما را به آن فرمان داده است» منظور برهنه طواف کردن ایشان است. «⁽¹⁾»

ابن عباس در ذیل آیه شریفه «خذوا زینتکم عند کلّ مسجد» «⁽²⁾» گفته است: چون مردانی بودند که برهنه طواف می کردند، پس خداوند آنان را به زینت فرمان داد و مراد از زینت همان لباس، پوشاننده عورت و انواع لباس های خوب است. «⁽³⁾»

طاووس نیز گفته است: خداوند در این آیه مردم را به پوشیدن ابریشم و دیباج امر نفرموده، لیکن بدان علت که گروهی برهنه طواف می کردند و این چنین بود که وقتی به مکه می آمدند لباس های خود را خارج مسجد درآورده، سپس وارد می شدند، پس این آیه نازل شد که «یا بنی آدم خذوا زینتکم عند کل مسجد.» «⁽⁴⁾»

مرحوم علامه طباطبایی- قدسّ سرّه- معتقدند: آیه اختصاص به برهنه طواف کردن و پوشیدن لباس نداشته، و کلیه آیاتی که در آغاز آن خطاب بنی آدم آمده است، احکام عامی را بیان می کنند که اختصاص به ملّت خاصی ندارد. روایات وارده در این زمینه را نیز از اخبار آحادی می دانند که به هیچ وجه حجیّت ندارد. سپس می فرمایند: ابن عباس در این روایت یک حقیقت خارجی را تطبیق بر آیه قرآن کرده است. «⁽⁵⁾»

مخالفت با برهنگی

در فضای تاریک عصر جاهلی، وجدان های بیداری نیز یافت می شد که با بدعت ها و رسوم زشت آن دوران به مخالفت برخیزند عبدالمطلب از شمار این کسان بود. یعقوبی در این باره می نویسد:

عبدالمطلب پرستش بتها را رها کرد و خدا رابه یگانگی شناخت و به نذر وفا نمود و سنتهایی نهاد که بیشتر آنها در قرآن آمد و در سنت رسول خدا هم پذیرفته شد و آنها عبارتند از: وفای به نذر،صد شتر در دیه پرداختن، حرمت نکاح با محارم، موقوف کردن درآمدن به خانه ها از پشت آنها، بریدن دست دزد، نهی از زنده بگور کردن، مباهله (نفرین کردن بر یکدیگر)، حرمت میگساری، حرمت زنا، حد زدن زناکار، و قرعه زدن، و آن که نباید هیچکس برهنه گرد کعبه طواف نماید و پذیرایی از مهمان و آن که نباید هزینه حج را جز از مالهای پاکیزه خویش بپردازند و بزرگ داشتن ماههای حرام. «⁽¹⁾»

پایان یک بدعت

بدعت برهنه طواف کردن که در دوران جاهلی مرسوم بود، پس از بعثت رسول اکرم-ص- همچنان در مکّه باقی ماند تا آن که پیامبر-ص- قدرت یافت و در سال نهم هجری علی بن ابیطالب- ع- را به مکّه اعزام و آن

حضرت در منا پیام رسول خدا-ص- را به مردم ابلاغ و این عمل نابخردانه را ممنوع نمود.

علی- ع- فرمود: پیامبر-ص- به من امر نموده تا دستور خدا را به مردم ابلاغ کرده، به آنان بگویم از این پس عریان بر گِرد خانه خدا طواف نکنند و پس از این سال نیز مشرکان دیگر حق نزدیک شدن به مسجدالحرام را ندارند. «⁽¹⁾»

ترمذی نیز از زید بن یُثَیْع نقل می کند که از علی- ع- سؤال کردم:

مأموریت شما در حج چه بود؟ حضرت پاسخ فرمود: چهار چیز: 1- این که برهنه در کنار کعبه طواف نکنند ... «⁽²⁾»

ابی الصباح کنانی از امامصادق- ع- نقل می کند که فرمود: پیامبرص- پس از مراجعت از جنگ تبوک تصمیم به انجام حج گرفتند [لیکن فرمودند:

در خانه خدا مشرکان عریان طواف می کنند و تا چنین وضعی ادامه دارد من دوست نمی دارم حج بگزارم. «⁽³⁾»

پیامبر-ص- سرانجام با اعزام علی- ع- پرونده این بدعت ناپسند را بستند و پس از آن، با اقتدار کامل به مکه آمده آنجا را از پلیدیها پاک کردند.

طواف پیامبر- ص-

ابن عباس می گوید:

پیامبر-ص- در حالی وارد مکه شدند که برگرد کعبه 360 بت بود برخی از آنها را با سرب استوار کرده بودند ... پیامبر با چوبدستی خود

به بت ها اشاره می فرمودند و بت فرو می افتاد آنگاه همچنان سواره هفت دور طواف فرمود و با همان چوبدستی حجرالاسود را استلام کرد و چون طواف ایشان تمام شد از مرکوب خود پیاده شدند و کنار مقام ابراهیم آمدند و ...

اهالی مکه نیز در عصر جاهلی برای کعبه قداست خاصّی قائل بودند.

آنان برای عبادت و شکرگزاری به درگاه حضرت حق، به آنجا آمده، طواف می کردند. ابن شهرآشوب در این زمینه می نویسد:

ابوطالب در حجر اسماعیل در خواب دید دربی از آسمان به سوی او گشوده شد و نوری از آن ساطع است و ابوطالب را در خود گرفت. پس از بیدار شدن، خواب را برای راهب جحفه نقل کرد. راهب ابوطالب را بشارت داد که فرزندی بزرگوار و شجاع نصیب او خواهد شد. ابوطالب نیز به سوی کعبه بازگشت و در حالی که طواف می کرد این اشعار را می سرود:

أطوف للاله حول البیت ادعوک بالرغبة محیی المیت

بأن ترینی السبط قبل الموت أغر نوراً یا عظیم الصوت

منصلتاً بقتل اهل الجبت و کل من دان بیوم السبت ... «⁽¹⁾»

پس از بعثت رسول اکرم-ص- دستورات و قوانین حیات بخش اسلام، آرام آرام بدعت ها و سنت های غلط جاهلی را از بین برد و با تبیین و تشریح فلسفه طواف و نشان دادن الگو، فصل جدیدی در انجامصحیح مناسک حج گشوده شد که در شماره بعد به بررسی ابعاد گوناگون آن خواهیم پرداخت.

طواف و اهمیّت آن در روایات

اشاره

طواف خانه خدا، یکی از زیباترین و پرجاذبه ترین اعمال و مناسک حج است. عاشقان و دلباختگان حریم کبریایی، با پشت سرگذاردن فرسنگ ها راه، خود را به مکه؛ حرم امن الهی رسانده و چونان انسان تشنه ای که دسترسی به آب را نزدیک می بیند، در انتظار رسیدن به مسجدالحرام و کعبه معظّمه، لحظه شماری می کنند.

برای ورود به مسجدالحرام و طواف کعبه، هر انسان حج گزاری ابتدا باید خود را با آب توبه بشوید و بار سنگین گناهان را از دوش خویش بر زمین بگذارد. آنگاه غسل کرده، تکبیرگویان، همراه باآرامش خاطر و متانت کامل وارد مسجدالحرام شود. «⁽¹⁾» و عاشقانه گرد کعبه بچرخد تا خداوند از آنان خشنود

شود؛ همانگونه که از ملائکه خشنود گردید. «⁽¹⁾»

هر رکنی از ارکان کعبه، ویژگی خاصّی داشته، و طواف کننده از نقطه شروع تا پایان، مراحلی را برای وصول به قرب حق طی می کند:

در رکن حجرالأسود، که «باب الرحمه» اش نامند، درب رحمت به سوی او گشوده می شود.

در رکن شامی، درب انابه و توسّل و در رکن یمانی باب توبه باز است و از اینجا تا حجر، به باب آل محمد-ص- و شیعیان آنان معروف است. «⁽²⁾»

فرشتگان نگاهبانان این مسیرند. آنان از آسمان به زمین آمده، شب و روز گرد کعبه طواف می کنند تا آن را از پیروان شیطان و ستمگران حراست کنند. «⁽³⁾»

و تو انسان حج گزار، باید در این مکان الهی زبانت را نگهداشته، سخنانی سودمند بر آن جاری کنی؛ «سبحان اللَّه» و «لااله الّا اللَّه» فراوان بگویی، کار نیک انجام دهی، نماز شب بخوانی، قنوت را طولانی کرده، فراوان طواف کنی و اگر توانستی از مکه خارج نشوی تا ختم قرآن نمایی، چنین کن. «⁽⁴⁾»

اهمیت طواف

امامصادق- ع- از پدرانش و آن بزرگوار از رسول اکرم-ص- نقل کرده اند که فرمود:

«زینت ایمان، اسلام و زینت کعبه، طواف است.» «⁽¹⁾» و در حدیثی دیگر پیامبر-ص- طواف را چون نماز دانسته اند، با این تفاوت که در طواف می توانند سخن بگویند امّا در نماز نه. «⁽²⁾»

و نیز فرمود:

«خداوند به طواف کنندگان فخر می کند و اگر قرار بود ملائکه با کسی مصافحه کنند، با طواف کنندگان خانه خدا مصافحه می کردند.» «⁽³⁾»

امام رضا- ع- نیز فرمودند:

«بر شما باد به نماز شب، قنوت طولانی و زیاد طواف نمودن.» «⁽⁴⁾»

مستحب است کسانی که به مکه می آیند سیصد و شصت طواف، و اگر مقدورشان نیست، سیصد و شصت شوط طواف کنند. و اگر نمی توانند تا زمانی که در مکه هستند، هر چه می توانند طواف نمایند. «⁽⁵⁾»

عبداللَّه بن عمر گفته است: «بهترین کار نزد پیامبر-ص- هرگاه به مکه می آمد طواف خانه خدا بود.» «⁽⁶⁾»

عثمان بن یثار نیز گفته است: به من خبر رسیده- و خداوند داناتر

است- که: «چون پروردگار فرشته ای را برای انجام کاری به زمین گسیل می دارد فرشته اجازه می گیرد که به خانه کعبه طواف کند و به آرامی به زمین فرود آید.» «⁽¹⁾»

بدلیل همین اهمیت است که کعبه در تمام سال طواف کننده دارد و شگفت انگیزتر آن که هنگام باران، مردم به جای پناه بردن به زیر سقف، به سوی کعبه شتافته، تلاش می کنند خود را کنار کعبه و زیر ناودان طلا برسانند و از آب بارانی که از بام کعبه فرو می ریزد استفاده نموده، متبرّک شوند.

حافظ محب الدین طبری می گوید:

«گفته اند از روزی که خداوند کعبه را پدید آورد، همواره انسان ها، جنّیان و فرشتگان گرداگرد آن طواف نموده اند و هرگز از طواف کننده خالی نبوده است.» «⁽²⁾»

برخی از شیفتگان طوافِ خانه خدا هنگام جاری شدن سیل در مسجدالحرام نیز، دست از تلاش برنداشته، شناکنان گرد کعبه طواف می کردند ابن زبیر از زمره این کسان است. «⁽³⁾»

قاضی عزالدین نیز از جدّ خویش شنیده که: شناکنان خانه خدا را طواف کرده است و آب به حدّی بوده که هنگام رسیدن به رکن حجرالاسود، در آب فرو می رفته تا بتواند حجرالأسود را لمس نماید. «⁽⁴⁾»

زین العابدین بن نورالدین علی حسینی کاشانی در این زمینه می نویسد:

ظهر روز چهارشنبه 19 ماه شعبان 1039 سیل عظیمی در مکه آمده و آب فراوانی داخل مسجدالحرام شد و حدود 442 نفر از بین رفتند که یک معلّم با سی دانش آموزش که در مسجد مشغول درس بودند جزو آنان بود. من در روز پنجشنبه بیستم ماه شعبان وارد مسجدالحرام شدم در حالی که هیچ طواف کننده ای درآن نبود آنگاه در درون آب طواف کرده، نماز طواف را- اجباراً- بالای منبر خواندم. «⁽¹⁾»

فردی به نام سید محمد هادی بن علوی که از دوستان مؤلف کتاب «التاریخ القویم لمکة و بیت اللَّه الکریم» است در سال 1360 ه. ق. در حالی که سیل عظیمی در مکه جاری شده بود، خانه خدا را شناکنان طواف کرده است. «⁽²⁾»

البته برخی از اوقات، کعبه به دلایلی طواف کننده نداشته است: هنگام توسعه مسجدالحرام به علّت استفاده از دینامیت در تخریب کوهصفا، بعد از نماز ظهر، مطاف از طواف کنندگان تخلیه می شد تا پرتاب سنگ های منفجر شده، به کسی آسیب نرساند، این عملیات معمولًا بیش از نیم ساعت طول نمی کشیده است. «⁽³⁾»

مردم در دوره جاهلیت نیز، برای کعبه و طواف، قداست خاصی قائل بوده به هنگام شروع و ختم طواف حجرالاسود را لمس می کرده اند و در روزهای دوشنبه و پنجشنبه درب کعبه را گشوده و به احترام کعبه کفش ها را

بیرون خانه درآورده، سپس وارد کعبه می شدند. «⁽¹⁾»

مسافت طی شده در هفت شوط طواف هشتصد و سی و شش ذراع و بیست انگشت است. «⁽²⁾»

پاداش طواف کنندگان

یکی از ثمرات طواف خانه خدا، آمرزش گناهان است. محمد بن قیس می گوید: امام باقر- ع- در مکه برای مردم سخن گفته می فرمود:

چون هفت بار گرد خانه طواف کنی، به این وسیله عهد و پیمانی نزد خدا برای تو بوجود می آید که پروردگارت پس از آن شرم می کند تو را عذاب نماید.

سپس فرمود: هنگامی که هفت شوط طواف زیارت کردی، و بعد در مقام ابراهیم- ع- دو رکعت نماز طواف گزاردی، فرشته ای بزرگوار دست بر دو شانه ات می زند و می گوید: امّا آن گناهانی که در گذشته از تو سرزده است همگی بخشیده شد عمل را در این یکصد و بیست روز از نو آغاز کن. «⁽³⁾»

حسین بن سعید اهوازی می گوید: امامصادق- ع- فرمود:

هرکس هفت مرتبه گرد این خانه، طواف نماید، خداوند- عزّوجلّ- شش هزار حسنه برای او می نویسد و شش هزار گناهش را می بخشد و شش

هزار درجه او را بالا می برد. «⁽¹⁾»

پیامبر-ص- فرمود: «طواف بسیار کنید، کمترین چیزی که در روز قیامت در نامه عمل شما یافت می شود همانا طواف است.» «⁽²⁾»

در روایت دیگری آمده است: «کسی که این خانه را هفت مرتبه طواف کرده، دو رکعت نماز بگزارد، مانند آن است که بنده ای را آزاد کرده باشد.» «⁽³⁾»

امامصادق- ع- نیز فرمود: «خداوند- عزّوجلّ- اطراف کعبه یکصد و بیست رحمت قرار داده، که شصت رحمت آن مخصوص طواف کنندگان، چهل رحمت برای نمازگزاران و بیست رحمت برای نگاه کنندگان- به کعبه- است. «⁽⁴⁾»

همین روایت را اهل سنت به نقل از رسول خدا-ص- آورده اند. «⁽⁵⁾»

حسان بن عطیه پس از نقل این روایت می گوید: «پس از دقّت معلوم شد تمامی یکصد و بیست رحمت از آن طواف کننده است؛ زیرا او هم طواف می کند، هم نماز می خواند، و هم به کعبه می نگرد. «⁽⁶⁾»

شاعری عرب زبان این روایت را در سروده خود اینگونه آورده است:

و جاء فی الحدیث ما معناه ینزل اللَّه تعالی اللَّه

لبیته المحفوف بالکرامة فی کل یوم بل وکل لیلة

عشرین رحمة مضافا لمائه ینالها قوم همو خیر فئة

منقسم للطائفین نصفها وللمصلّین یخص ثلثها

والناظرون البیت یأخذونا عشرین و هوسدسها یقینا «⁽¹⁾»

در روایت دیگری آمده است:

«ان مَنْ طاف بالبیت خرج من ذنوبه.»

«هر کس خانه خدا را طواف کند، از گناهان خود خارج می گردد.»

عبداللَّه بن عمر گفته است شنیدم که رسول خدا-ص- فرمود:

«کسی که هفت مرتبه خانه خدا را طواف کند، برای هر گامی که برمی دارد، یک حسنه برایش نوشته می شود، یک گناه از او بخشیده می شود و [مقامش یک درجه بالا می رود [و هر گام آن برابر با آزاد کردن یک بنده است.»

همین روایت را با اندکی تغییر، ترمذی و نسائی نیز نقل کرده اند. «⁽²⁾»

همچنین پیامبر-ص- فرمود: «هیچ طواف کننده ای نیست که هنگام زوال آفتاب با سر و پای برهنه گِرد این خانه طواف کند، در حالی که پیاده در حرکت بوده، گامهای خود را کوتاه برمی دارد، چشمانش را به زمین می دوزد ودر هر شوطی از طواف؛ حجرالاسود را لمس می کند، بدون آن که کسی را آزار رساند و یاد و ذکر خدا از زبانش بیفتد، مگر آن که خداوند در هر گامی که برمی دارد، هفتاد هزار حسنه برای او ثبت نموده، هفتاد هزار گناه او را پوشانده و او را هفتاد هزار درجه بالا می برد و ثواب آزاد کردن هفتاد هزار برده که

قیمت هر یک ده هزار درهم باشد به او می دهد، و می تواند هفتاد نفر از بستگانش را شفاعت کند و هفتاد هزار حاجت او برآورده می شود اگر خواست در دنیا و اگر خواست در آخرت.» «⁽¹⁾»

شبیه این روایت را اهل سنت از ابن عباس به نقل از رسول خدا-ص- با کمی تغییر آورده اند. «⁽²⁾»

دانشمند و محقق ارزشمند، آقای علی اکبر غفاری در رابطه با اختلاف ثواب هایی که در اینگونه روایات و نظایر آن آمده می نویسد:

اختلاف در مقدار ثواب، که درباره بعضی اعمال در روایات آمده است، به اعتبار مخاطب و موقعیت و کمال عمل است. گاهی ممکن است ثواب طواف از آزاد کردن بنده بیشتر باشد؛ چون بردگان کم هستند یا در رفاه و آسایش و تحت تعالیم حق زندگی می کنند و گاهی تحت فشار اربابان و شکنجه آنها قرار گرفته و بدون فرهنگ بسر می برند، و آزاد کردن آنان از هر عمل خیری در چنین موقعیتی بالاتر است و گاهی، به عکس است و در این وقت، طواف که موجب آزادی بنده ها را تقویت می کند و انسان را در مقامی از قرب به حق می رساند که اعمال و کردار و رفتارش هر یک موجب آزادی هزاران هزار خلق خداست، از این رو ثواب طواف او بیشتر می شود. پس ثواب وابسته به موقعیت و کیفیت عمل است و در تاریخ اسلام افرادی بوده اند که طواف خانه کعبه را تمام عمر، سالی چندین بار به جا می آورده اند، ولی از آنها اعمالی یا دستوراتیصادر شده کهصدها هزار مردم آزاد را به بردگی کشانده

است، آری این ثوابها همگی شرط و شروطی دارد و مطلق نیست و با اختلافِ شرایط، کم و زیاد می شود. «⁽¹⁾»

ابن عباس نقل کرده که رسول خدا-ص- فرمودند:

«کسی که پنجاه مرتبه طواف کند از گناه پاک می شود، همچون زمانی که از مادر متولّد شده است.» «⁽²⁾»

برخی از دانشمندان معتقدند که لازم نیست پنجاه مرتبه طواف در یک زمان و پی درپیصورت بگیرد، بلکه اگر در طول زندگی در نامه عمل او پنجاه طواف ثبت شده باشد، چنین ثوابی را خواهد داشت.

محب طبری نیز می گوید: برخی از علما برای عدد طواف هفت مرحله ذکر کرده اند:

1- پنجاه بار طواف کردن در روز و شب، 2- بیست و یک مرتبه، 3- چهارده مرتبه، 4- دوازده مرتبه؛ 5 بار در روز و 5 بار در شب، 5- هفت مرتبه، 6- سه مرتبه، 7- یک مرتبه. «⁽³⁾» (لازم به ذکر است که مراد از هر مرتبه طواف، هفت شوط می باشد.)

ثواب طواف و منافع آن به قدری زیاد است که امامصادق- ع- حتّی در شدّت بیماری برای انجام آن، به بیت اللَّه الحرام می آمدند:

ربیع بن خیثم گفته است: امامصادق- ع- را در حالی که به شدت

بیمار بود دیدم که ایشان را در محلی اطراف کعبه طواف می دادند. حضرت هر گاه به رکن یمانی می رسید می فرمود: تا ایشان را زمین بگذارند، سپس دست خویش را از محمل خارج کرده و بر زمین می مالید آنگاه می فرمود: مرا بلند کنید. و در روایت دیگری آمده که حضرت در پاسخ سؤال کسی که علّت این کار را جویا شده بود با اشاره به آیه «لیشهدوا منافع لهم» فرمودند: همانا من دوست می دارم از منافعی که خداوند فرموده، بهره بگیرم. «⁽¹⁾»

خانه کعبه خانه دلهاست ساحت قدس و جلوه گاه خداست

نیکبخت آن که همچو پروانه در طواف است گرد آن خانه

چون نصیب تو نیست فیض حضور باش اندر طواف خانه زدور

در رکوع و سجود سویش باش تو هم از زائران کویش باش

هفت شوط طواف

ابوحمزه ثمالی می گوید: «به امام سجاد- ع- عرض کردم چرا طواف هفت شوط است؟ فرمود: خداوند تبارک و تعالی به ملائکه فرمود: «انّی جاعلٌ فی الأرض خلیفة»، ملائکه بر خلاف فرموده خداوند، گفتند: «أتجعل فیها من یفسد فیها ویسفک الدماء» خداوند فرمود: «انّی أعلم ما لا تعلمون.» [بدنبال آن پروردگار متعال هفت هزار سال نور خود را از آنان پوشانید، ملائکه هفت هزار سال به عرش پناه بردند، پس خداوند بر ایشان رحمت آورد و توبه شان را پذیرفت و بیت المعمور را که در آسمان چهارم بود برای آنان قرار داد (وجعله مثابة ...)، و بیت الحرام را برای مردم [در روی زمین مقابل بیت المعمور قرار

داد (فجعله مثابة للناس و امناً).

پس طواف بر بندگان هفت شوط واجب شد؛ برای هر هزار سال یک شوط. «⁽¹⁾»

در نقل دیگری آمده است که: قبل از اسلام طواف در میان قریش عدد خاصّی نداشت، عبدالمطلب آن را هفت شوط تعیین کرد و خداوند نیز پس از پیدایش اسلام همان را قرار داد. «⁽²⁾»

هروله در طواف

در جریان فتح مکه، رسول خدا-ص- پس از ورود به شهر، خانه ابوسفیان را- مکان امن- قرار داد، مردم نیز به این خانه پناه آورده، در به روی خویش بسته و جنگ افزارهایشان را بر زمین نهادند. آنگاه پیامبر-ص- نزد حجرالأسود آمده، آن را لمس فرمود و مشغول طواف شد. حضرت به بتی رسید که کنار کعبه قرار داشت، آنگاه با کمانی که قوس آن را در دست گرفته بود، در چشم بت فرو کرده، فرمود:

«جاء الحق و زهق الباطل انَّ الباطل کان زهوقا.» «⁽³⁾»

و چون از طواف خانه فارغ شدند به کوهصفا آمده از آن، بالا رفتند و از آنجا به خانه کعبه نگاه کرده، دستها را بلند نمود و دعا کرد. «⁽⁴⁾»

امام باقر- ع- فرمود: «هنگامی که رسول خدا-ص- به مسجدالحرام وارد شدند ... هفت شوط طواف کردند؛ سه شوط را با حالت هروله و تند رفتن و چهار شوط را به حالت راه رفتن.» «⁽¹⁾»

این که چرا پیامبر-ص- در فتح مکه به اصحاب و یاران خود این گونه دستور دادند، دلیلی شنیدنی دارد؛ شخصی از ابن عباس پرسید که برخی گمان دارند رسول خدا-ص- به هروله کردن و دویدن در حال طواف دستور داده اند گفت: هم دروغ گفته اند و هم راست!

گفتم چگونه؟

پاسخ داد: پیامبر-ص- در عمرةالقضاء در حالی وارد مکه شد که مردم مشرک بودند، به مکیّان خبر داده بودند که یاران محمد-ص- در سختی بسر برده، و خسته اند پیامبر-ص- [برای خنثی نمودن این شایعه فرمود: «خدای رحمت کند مردی را کهصلابت و قدرت خود را به آنان نشان دهد و بنمایاند.» پس آنها را فرمان داد و آنان نیز در حالی که رسول خدا-ص- بر ناقه خود سوار بودند و عبداللَّه بن رواحه افسار شتر حضرت را در دست داشت، سه شوط را هروله کنان انجام داده، قدرت خویش را آشکار ساختند مشرکان نیز در برابر ناودان [کعبه آنها را نگاه می کردند. پس از آن، رسول خدا-ص- بار دیگر حج گزارد ولی [در طواف هروله نکرد و مردم را نیز بدان امر ننمود. پس آنها هم راست گفتند و هم دروغ. «⁽²⁾»

همچنین در روایتی آمده است: دیدم علی بن الحسین- ع- در طواف راه می رفت و هروله نمی فرمود. «⁽¹⁾»

طواف در شب

نخستین کسی که برای طواف کنندگان در مسجدالحرام، چراغ روشن کرد، عقبة بن ازرق بن عمرو غسانی بود که بر لبه دیوار خانه خود چراغی بزرگ می نهاد، تا مسجد را برای طواف کنندگان و دیگر کسانی که در آن بودند، روشن کند.

محمد بن سائب بن برکة از مادرش نقل کرده که گفته است: شبی عایشه همسر پیامبر-ص- به چراغ داران پیام داد چراغ ها را خاموش کردند و آنگاه در حجاب کامل و پوشیده طواف کرد. «⁽²⁾»

پس از آن خالد بن عبداللَّه قسری چراغی کنار چاه زمزم و روبروی حجرالاسود نهاد و این به روزگار حکومت عبدالملک بن مروان بود و اینها را از گذاشتن آن چراغ منع کرد. «⁽³⁾»

در حکومت مأمون عباسی، محمد بن سلیمان، حاکم مکه شد و چراغی دیگر بر ستونی بلند مقابل آن و کنار رکن غربی نهاد و چون محمد بن داود حاکم مکه شد دو ستون بلند دیگر یکی مقابل رکن یمانی و دیگری مقابل رکن شامی نهاد و چون هارون (الواثق باللَّه) خلیفه شد دستور داد ده ستون بلند که قندیل داشت بر اطراف محل طواف نهادند و در آنها چراغ

روشن می کردند. «⁽¹⁾»

گفته اند: ستونهای زرد مسی که اطراف کعبه نصب شده بود، ابتدا در کاخ بابک خرمی در ارمنستان بوده و درصحن خانه او روشن می شده است و چون خداوند او را زبون ساخت و کشته شد (و پسرش را به سامرا آوردند و در شهرها گرداندند و خانه اش را خراب کردند، زیرا او گروه بسیاری از مسلمانان را کشته بود و خداوند مردم را از او آسوده کرد) این ستونها را از کاخ وی آوردند که چهارده ستون بود، چهارتای آن را در دارالخلافه سامرا نصب کردند و ده ستون دیگر را معتصم در سال دویست و سی و چند، برای کعبه فرستاد که اطراف کعبه درصف اول نصب کردند. «⁽²⁾»

خلیفه ها و پادشاهان در زمانهای مختلف بر شمار ستونها و قندیل های مسجد و چراغهای منطقه حرم و درهای مسجد و منبرها افزودند چنانکه نزدیک به یک هزار و پانصد رسید و همچنان نفت سوز و روغن سوز بود تا سال 1339 قمری که تمام چراغهای آن به برق مبدّل شد. «⁽³⁾»

دعا و ذکر در طواف

مجاهد گفته است: همراه عبداللَّه بن عمر در طواف بودیم نظرش به مردی افتاد که به نظر می رسید از بیابان نشین ها باشد؛ کشیده قامت و مضطرب بود و کمی دورتر از مردم طواف می کرد. ابن عمر از او پرسید: اینجا

چه می کنی؟ گفت: طواف می کنم. گفت: مثل شتر نر پای بر زمین می کوبی! نه تکبیر می گوئی و نه خدای تعالی را یاد می کنی و نه استلام می کنی! سپس از او پرسید: نامت چیست؟ گفت: حنین. می گوید از آن پس ابن عُمر هرکس را می دید که استلام نمی کند می گفت آیا این مرد حنینی است؟ «⁽¹⁾»

عبداللَّه بن سایب از پدرش نقل می کند که پیامبر-ص- میان رکن یمانی و رکن حجرالاسود- در حال طواف- این آیه را تلاوت می فرمود: «رَبَّنا آتنا فی الدنیا حسنةً و فی الآخِرة حسنة و قنا عذاب النار.» «⁽²⁾»

عثمان بن ساج از امامصادق- ع- نقل کرده که آن حضرت از پدر بزرگوار خود نقل کردند که پیامبر-ص- در طواف، هرگاه مقابل ناودان می رسیدند، عرضه می داشتند: «پروردگارا! از تو راحتی به هنگام مرگ و عفو به هنگام رسیدگی به حساب را مسألت می کنم.» یاد خدا و توجّه به حقّ، بر ارزش طواف خواهد افزود. «⁽³⁾»

امامصادق- ع- فرمود: در حالی که همراه با سایر مسلمانان گرداگرد خانه طواف می کنی، با قلبت نیز همراه با فرشتگان در اطراف عرش طواف کن. «⁽⁴⁾»

و باز امامصادق- ع- فرمودند: سخن گفتن و دعا خواندن در طواف اشکالی ندارد، لیکن خواندن قرآن افضل است.» «⁽⁵⁾»