مشخصات کتاب

حسینی فر، رضا، 1351 ـ

جوانی و خودیابی / رضا حسینی فر؛ [برای] مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما. ـ قم: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما، 1384.

106ص. ـ (مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما؛ 877)

7000 ریال : ISBN 964-514-028-5

فهرست نویسی بر اساس اطلاعات فیپا.

کتابنامه: ص. 105 ـ 106؛ همچنین به صورت زیرنویس.

9 ج 5 ح / 250BP 63/297

جوانی و خودیابی

کد: 877

نویسنده: رضا حسینی فر

ناشر و تهیه کننده: مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

لیتوگرافی: سروش مهر

چاپ: برهان

نوبت چاپ: اول / 1384

شمارگان: 1400

بها: 700 تومان

حق چاپ برای ناشر محفوظ است

نشانی: قم، بلوار امین، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پست الکترونیکی: Email: IRC@IRIB.IR

تلفن: 2915510 و 2910602-0251 نمابر: 2933892

شابک: 5-028-514-964ISBN: 964-514-028-5 \

اشاره

فهرست مطالب

فهرست مطالب4

دیباچه8

پیش گفتار11

فصل اول: شرح پریشانی13

کشف «من»ی دیگر15

فصل دوم: طلب یار17

طلبی چون مادر17

طلبی چون طفل20

طلبی چون عاشق23

نشانه های طلب عاشقانه27

فصل سوم: سفر به کجا و از چه راهی؟29

خانه دوست کجاست؟29

به کدام سو باید رفت؟31

سیر درونی33

باید سختی سفر را به جان خرید35

فصل چهارم: سخن دین درباره این «من» و آن «من»38

یاد دوران خوشی که گذشت45

گم شده کیست؛ «من» یا «او»؟49

کلامی روح بخش از کتاب هدایت49

سر و سامانی به اندیشه ها52

فصل پنجم: عزم کوی یار56

بهانه های نرفتن58

به خاطر سپاری نکته ای60

فصل ششم: وداع با داشته ها61

شباهتی در خور تأمل61

مروری بر آنچه تاکنون جمع کرده ایم63

نخستین باری که باید بر زمین گذارد64

گرهی در کار69

دستی به مهر71

وداع با داشته های دنیایی73

تذکری مهم75

بالاخره زاد و توشه برداریم یا نه؟76

پارسایی؛ بهترین توشه سفر77

فصل هفتم: تنهاییِ در این راه80

جمع های پراکنده!80

تنهایی وحشت انگیز82

پس هدایت دیگران چه می شود؟86

سخن از هم سفران چه می شود؟87

خیال شلوغی چرا؟!88

درک تنهایی92

فصل هشتم: شکفتن گل وجود95

روییدن جوانه ای در تنهایی95

میلادی جدید با ویژگی هایی جدید97

بیا تا بیابی100

تعجب نکن که تو خود عجیب تر از آنی103

فصل نهم: دست بر دیوانگی باید زدن107

آه اگر پرده برافتد112

حسن ختام115

خسته نباشی هم سفر!117

کتاب نامه118

گرچه ساحت عشق، بلند است و دست این بینوا، کوتاه، ولی این دل شوریده، روی آن دارد که آن عزیز غایب، کرامتی کند و نظری اندازد؛ همین.

دیباچه

دید انسان ها نسبت به هستی و جایگاهشان در عالم هستی، متفاوت است. گروهی خسته اند؛ خسته از هستی خویش. از بودنی که برایشان مبهم است؛ بودنی که نمی دانند چرا، از کجا و به کجاست!؟ بودنی که درنیافته اند بودنش خوب است یا نبودنش. مشکل این گروه از آنجا آغاز شد که در میان خیال و حقیقت گم شدند و آب و سراب را یکی پنداشتند؛ حقیقت روشن زندگی را به فراموشی سپردند و شد آنچه نباید بشود.

وَ لا تَکُونُوا کَالَّذینَ نَسُوا اللّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ. (حشر: 19)

مانند کسانی نباشید که خدا را فراموش کرده اند و خدا هم خودشان را از یادشان برد.

گروهی دیگر از ژرفای زمان و بی انتهای بودن می آیند؛ برای بودنشان ارزش قائلند و دریافته اند که بودنشان از او و بازگشتشان نیز به سوی اوست. بودنشان امتحانی است برای خوب زیستن و چگونه بودن. صداهایی می شنوند، انگار که آنان را از درون می خوانند و این صدا چقدر برایشان آشنا و دلرباست:

وَ اللّهُ یَدْعُوا إِلی دارِ السَّلامِ وَ یَهْدی مَنْ یَشاءُ إِلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ. (یونس: 25)

خداوند، شما را به سوی سرای سلامتی فرا می خواند و هر آن کس را که بخواهد، به راه راست هدایت کند.

و آن گاه که آدمی، کمال مطلق را شناخت، به گواراترین چشمه هستی دست می یابد و با نوشیدن آن به آرامش و پویایی می رسد. در این حال ندا می دهد:

روز هجران و شب فرقت یار آخر شد

زدم این فال و گذشت اختر و کار آخر شد

این دسته برای رسیدن به قرب و کمال، سر از پا نمی شناسند و در انتظارند تا نوای روحانی کریمه قرآنی گوش جانشان را بنوازد:

یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعی إِلی رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً فَادْخُلی فی عِبادی وَ ادْخُلی جَنَّتی (فجر: 30 ـ 27)

این نوشتار، ره توشه ای است برای کاویدن وجود آدمی و نمایاندن راه از بیراهه و از یاد نبردن هویت انسانی.

پژوهشگر ارجمند، جناب آقای رضا حسینی فر کوشیده است برای پیمودن نردبان قرب، با به صدا درآوردن زنگ ها، توشه ای برای این سفر مهیا سازد. با سپاس از تلاش های خالصانه ایشان، امید است این اثر برای اصحاب رسانه سودمند باشد.

انّه ولیّ التوفیق

اداره کل پژوهش

مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پیش گفتار

شاید تو نیز زمانی یا زمان هایی، از پشت بام هستی ات، بر زندگی خویش و دیگران نظر کرده ای و خود را فارغ از هر اندیشه و به دور از هر چون و چرایی، مشغول «زندگی» یافته ای؛ شاید بارها و بارها از خویش پرسیده ای که آخر این همه برای چه؟ این همه تکاپو، رفت و آمد، خوشی و ناخوشی، فراز و نشیب، سختی و آسانی، آخر چرا؟ چه انگیزه ای است که ما را هر روز و هر ساعت، چون عقربه های ساعت به کار وا می دارد و به دور خود می گرداند؛ کار می کنیم تا نانی به کف آوریم، نانی می خوریم تا رمقی برای کار بیابیم، کار می کنیم تا نانی به کف آوریم و... .

و از آن بالا، از پشت بام که به خود و به این دور ساده همیشگی می نگری، چه بی معنی و هرزه می نماید! زندگی در زندانی به گستره دنیایمان؛ زندگی در قالبی به قامت قدمان و به فراخنای احساسمان؛ زندگی در گردابی که آن قدر گیجمان کرده که از «خویش» هم دور افتاده و بی خبریم؛ تا چه رسد به عالم! اما چاره چیست؟

راه رهایی از این زندان نفس گیر و این گرداب هولناک، ولو برای لحظاتی، از آن رهیدن و خود را گرفتار دیدن است. از آن پس، دل از این بی حاصلی به تنگ می آید و هوای رهایی و آزادگی می کند. رفته رفته طلبی سوزنده، جان را فرا می گیرد و هدایت دل را به سوی مطلوب و مجنونش در دست می گیرد و نوید خلاصی و رهایی را با خود به ارمغان می آورد.

اگرچه این طلب، در هر سن و سالی ممکن است رخ نماید، ولی بی گمان، بهترین فصل خودیابی و خودشناسی و بهار طلب و جدّیت، سال های نشاط و سرزندگی و دوران خوش جوانی است.

این نوشته بر آن است تا اگر توفیقی دست دهد، در دوران خوش «جوانی»، پیمودن اندکی از مسیر پرفراز و نشیب «خودیابی» را با تو همراهی کند.

اگر اهل راهی، اگر زندگی در زندان را نپذیرفته ای، اگر در پی آنی که به بودنت

معنایی زیبا بخشی و اگر تو نیز گه گاه به این پشت بام، سری زده و خود را چنین یافته ای، تو را می خوانم تا هم داستان و هم سفر شویم؛ بار سفر بندیم و به سویی رویم تا شاید از این حلقه بسته رهایی یابیم و از این بن بست هرزگی خلاص شویم. باشد که با گشوده شدن دریچه ای به رویمان، به افق های جدیدی برسیم و به «زندگی»، معنایی زیبا بخشیم؛ به امید آن لحظه میمون و مبارک.

فصل اول: شرح پریشانی

اشاره

نمی دانم تا کنون فرصتی برای خلوت با خویش یافته ای یا نه؟ اما اگر چنین فرصتی یافته باشی ـ که بی شک چنین است ـ و فارغ از روزمرگی ها، هیاهوها و شلوغی های پیرامونت، سر در گریبان فرو برده و به خود و زندگی ات اندیشیده ای، و خوشی ها و ناخوشی ها، کام ها و ناکامی ها، دل بری ها و دل شکستگی های آن را تحلیل کرده باشی، بی گمان همه اینها را نشانی از پوچی و بی ارزشی این گونه «زندگی» کردن خواهی یافت و از زندگی در حلقه بسته ای که زمانه برایت به وجود آورده ـ شاید هم خود برای خودت ساخته ای ـ احساس خفگی خواهی کرد.

نتیجه چنین اندیشه ای بی گمان این خواهد بود که هرآنچه تا کنون در پی آن بوده و در یافتنش این همه رنج و سختی کشیده و چشیده ایم، ارزش این همه درد و رنج را نداشته است. اگر هم آنچه را که خواسته بودیم به دست آورده باشیم، تنها اندک زمانی کام دلمان را شیرین نموده و گرد کهنگی و فرسودگی، به سرعت چهره اش را پوشانده است.

با این حساب، از خویش خواهی پرسید که پس این همه رنج و سختی در طلب چنین مطلوب هایی آخر چرا؟ با کدام منطق به این زندگی ملال آور ادامه دهم و به چه چیز این آب نمای بیابان تفتیده بی حاصلی دلخوش باشم؟

دنیا با چنین نگرشی، چه زشت و تحمل ناپذیر می نماید! چه بسیار آرزوها که در حسرت رسیدن به آن، روزها و شب ها به بیهودگی سپری شد! چه بسیار لحظه های خوشی که قهر زمانه، اندوه جدایی را جای گزین آن ساخت! چه آرزوها که چون به

چنگ آمد، از خجلت بی ارزشی مطلوب، عرقی سرد، پیشانی را فرا گرفت!⁽¹⁾

پس در دریای اندیشه فرو می روی تا شاید بتوانی تفسیری صحیح از این «زندگی» ارائه دهی و به این بودن، معنایی شایسته بخشی و برای «چند صباحی زیستن»، ترجمانی مناسب یابی.

امواج اندیشه، آرام آرام تو را به سوی «خود» می کشاند؛ از خویش می پرسی: چرا من نمی توانم چون دیگر حیوانات، سر در آخور طبیعت، چند صباحی خوش باشم؟ چرا آن استدلال که چهارپای آسیاب را قانع کرد تا سال ها به دور سنگی بگردد و دم بر نیاورد، نمی تواند به من بقبولاند که تو نیز به دور خود بچرخ تا ببینیم چه می شود؟ این کیست که هر از چند گاهی با نهیبی، چرت شیرین بی خیالی را از چشمانم می رباید و گرفتار غم و غربت و بی کسی ام می کند؟

و باز از خود می پرسی: چرا من نمی توانم چون دیگران در بی خبری خود خوش باشم؟ چرا این همه، با خود، سرِ جنگ دارم؟ چرا همیشه در دادگاه درونم، متّهم به سستی و کم کاری ام و چرا همواره از خود انتظار بیشتری دارم؟

راستی، مگر من چه دارم که موجودات دیگر ندارند؟ اصلاً من کیستم؟ آیا من همینم که به سختی یا آسانی، چند روزی مهمان خاکم و پس از آن به خاک سپرده خواهم شد؟ آیا رسالتم آن است که در این چند روزه، همین استعدادی را که می شناسم و همین توانی را که در خود می یابم، شکوفا کنم و در طلب آنچه این بدن خاکی به آن رغبت دارد، بکوشم تا این چند روزه را به خوشی بگذرانم؟

و اگر مسلمانانه تر بنگریم، وظیفه دارم تا به فرمان خالق خویش گردن نهاده و بار

کمرشکن «تکلیف» را به مقصد گور رسانم؛ باشد که در آخرت به دست مزدی شیرین و در خور توجه برسم و در باغ های بهشتی سکنا گزینم و از میوه ها و غذاهای لذیذ بهشتی بهره برم... و باید مواظب باشم که با ارتکاب خطاها و نافرمانی از دستورهای خداوند، خود را گرفتار نسازم و این همه خوشی را از دست ندهم.

آیا به راستی من همینم؟!

یا «من»، داستان دیگری دارد و سخن، بسیار عمیق تر و ظریف تر از این ساده انگاری هاست؛ شاید «من» آن «من»ی که می شناسم، نباشد و «من» حقیقتی گم شده است؟

و راستی مگر ممکن است این همه عقل و اندیشه، این همه بلندپروازی، این همه شور شکفتن و بالندگی که در «من» وجود دارد، تنها برای همین خور و خواب باشد؛ تا بهتر بخورد، بهتر بیاشامد و بهتر در کارِ حیوانیت باشد؟

کشف «من»ی دیگر

بی گمان، آن «من» نمی تواند همینی باشد که چند روزی مهمان خاک است و به دنبال آن، سر بر خاک می گذارد و به خاک می پیوندد. آن «من»ی که آفریدگارش پس از هنرنمایی اش به خود آفرین گفت،⁽¹⁾بدون شک، گم شده است، وگرنه این موجودی که ما می بینیم، این همه در خورِ توجه و خلقتش شایسته تحسین نیست.

باید ماجرای دیگری در کار باشد. به نظر می رسد همه آنچه تا کنون «من» می پنداشتیم، با همه امکانات، توان ها، استعدادها و هر چیز دیگری که در اختیارش است، همگی می بایست در خدمت چیز دیگری به کار گرفته می شد؛ که اگر چنین نباشد، زندگی به پشیزی نمی ارزد و تلاشی بی حاصل و زحمتی بیهوده است.

ولی مگر ممکن است «من» گم شود؟ آیا این سخن، شعرگونه ای است که در پس ظاهر زیبای خود، چیزی برای گفتن ندارد یا سخنی است واقعی؟ اگر «من گم شده» واقعیت دارد، پس من و تو کیستیم؟ و اگر من و تو حقیقت داریم، «من گم شده» به چه معناست؟

شاید برای یافتن پاسخی مناسب، اندکی زود باشد؛ ولی به باوری بزرگ دست یافته ای و آن اینکه جریان و ماجرایی در کار است که ما تا کنون از آن بی خبر بوده ایم. در این مدت، نکته یا نکته هایی را فراموش کرده ایم که دانستن آنها، شاید تمام زندگی مان را دستخوش تغییر و تبدیل سازد. اینکه جریان چیست، هنوز روشن نیست، ولی اهمیت آن را با تمام وجود احساس می کنی.

تبریک می گویم؛ کشف بزرگی کرده ای و در آستانه پی بردن به راز بزرگی هستی. تو در مقابل بسیاری که به دلیل خفتگی هوش، ایستایی دل، ماندگاری اندیشه و رکود فهم، به همان دانسته های دوران کودکی خود بسنده کرده اند، سخن از چیز جدیدی به میان آورده ای و از دنیای صورت های بی معنی و قالب های بدون روح، خستگی و نفرت خود را اعلام کرده ای و به جهانی زیبا و دل نشین می اندیشی و این اندیشه، بسیار مهم، ارزشمند و در خور ستایش و تقدیر است.

فصل دوم: طلب یار

اشاره

در درون جانت، طلبی را احساس می کنی؛ می دانی که چیزی یا کسی را می خواهی و گم شده ای را می جویی. گویی از کسی که نباید دور می شدی، مهجور افتاده ای یا دست کم از کسی که می توانستی لذت در کنارش بودن را بچشی، دور افتاده ای؛ آن قدر دور که حتی جدایی از او نیز فراموشت شده است. آن قدر از هم فاصله گرفته اید که دیر زمانی است حتی یادی هم از او نکرده بودی که «از دل برود، هر آن که از دیده برفت».

اما میل دیدن آن یار فراموش شده و آن مسافر دیار دور، هم اینک چونان چشمه ای جوشیده است و هوس یافتنش، خروشی در جانت به راه انداخته و دل به یادش تنگ شده است. یعنی یافتن این گم شده دیرین و در آغوش کشیدنش، شدنی است؟

از پس این پرسش، هوس یافتن گم شده خویش را در سر می پرورانی و به مرور، میل یافتن در تو شدت می گیرد؛ تا آنجا که اندک اندک، این طلب، جای خواسته های دیگرت را اشغال می کند و باعث می شود تا آنها را به فراموشی سپاری و بدین سان، هر روز سرزمین های جدیدی از دنیای درونت را تسخیر می کند.

اندکی بی تاب شده ای؛ مُشت ها را گره می کنی و دندان ها را بر هم می فشاری و از خویش می پرسی: پس آخر من کیستم؟ آن «من» واقعی، همان که رنگ و بویی دیگر دارد، کجاست و چگونه باید به آن دست یافت؟

طلبی چون مادر

تو نیز گرفتار شدی، اسیر شدی؛ اسیر افکاری که نمی دانی فرجامشان به کجا خواهد انجامید. می دانی؛ در دام طلب افتاده ای. بیچاره ات می کند، آرام و قرار را از تو

می گیرد. دیگر شب و روز نداری؛ هرگز نمی توانی بی هیچ اضطراب و نگرانی، دل به طبیعت سپاری و «زندگی» کنی. تو دیگر آن موجود دو پای بی فکر و دغدغه نیستی؛ چراکه عزیزی را گم کرده ای و چه سخت است دوری از عزیزی که حتی نمی دانی کجاست!

چون مادری مهربان که فرزند عزیز و نوپایش را گم کرده، در جست وجویش بی تابی می کنی. به هر جایی سرک می کشی، از هر کسی می پرسی، گاه می گریی، گاه می دوی، گاه چشم هایت به نقطه ای دوخته می شود. گاه به ستوه آمده، مشت بر در و دیوار می کوبی و سر به شکایت برمی داری و گاه با گریه و زاری، او را می خوانی و به التماس صدایش می کنی.

اما چه سود، هرچه بیشتر جست وجو کنی، کمتر نشانی از او می یابی؛ تمام «خاک» را زیرورو می کنی تا شاید خبری از او به دست آوری، ولی اثری از او نمی یابی. پس او کجاست؟

ناامید و خسته به کنجی می خزی و چون ماتم زدگان، بی هیچ تشریفاتی، زانوان را با خاک آشنا می کنی؛ سر را بر خاک گرم می گذاری و پیشانی را بر آن می نهی. قطره های اشک، بوی خوش خاک خیس شده را به مشامت می رساند و سبکی مستانه ای به تو دست می دهد. مصیبتت را فراموش نکرده ای، ولی گویی سبک شده ای، وزن خود را احساس نمی کنی. نمی دانم می خوابی یا پلک هایت توان مقاومت ندارند؛ به هر حال، لحظاتی را با چنین حالی سپری می کنی.

سروشی رحمانی، تو را صدا می زند: ای انسان جست وجوگر! «به کجا می روی»؟ ⁽¹⁾تو خاک را در طلبش زیرورو کردی، ولی گم شده تو که خاکی نیست! او را در خاک

جستن، خطایی بیش نیست. ای طالب گم شده، پا بر «خویش» گذار تا به «خویش» نایل آیی!

از خلسه بیرون می آیی با معمایی سخت و دقیق؛ «پا بر خویش نهادن» یعنی چه؟ و چگونه با «پا بر خویش نهادن» می توان «به خویش رسید»؟ و اصلاً مگر چنین چیزی ممکن است؟

اما یک چیز را در می یابی؛ اینکه رسیدن به آن گم شده با اینجایی بودن سازگار نیست؛ او در خاک نیست، در جای دیگری است؛ دور یا نزدیک، هنوز روشن نیست، ولی مسلّماً اینجا نیست.

و باز غربت، اما این بار غربتی بسیار غریبانه تر؛ چرا که این بار می دانی او نه تنها نزد تو نیست، بلکه در عالمی که تو بدان دل مشغولی نیز سکنا ندارد.

ای کاش می شد بار سفر بربست و به سوی او ره می سپردیم. کاش می شد این درد غربت را با شکرخنده یار به فراموشی می سپردیم. کاش با تماشای زلف به باد داده اش، دلِ ریشمان را التیام می بخشیدیم و ای کاش می شد این «زخم کهنه» جدایی را با نگاه پرمهر و دستان نوازشگرش درمان می کردیم.

نگو: «این زخم که کهنه نیست و نوشکفته است!»

مگر همه دل نگرانی هایت را از یاد برده ای؟! مگر دل تنگی های پیشینت را فراموش کرده ای؟! تو در هنگامه های غروب خورشید، عصرهای جمعه، فصل برگ ریزان و در همه دل گرفتگی ها و تنهایی هایت، او را می خوانده ای و می خواسته ای.

این زخم، به اندازه همه غصه ها و تنهایی هایت کهنه است؛ همواره کمبودی را احساس کرده ای و به دنبالش گشته ای، ولی نمی دانستی گم شده ات چیست. شاید به خطا، به دنبال چیز دیگری روان بوده ای و مرادت را در دیگری جست وجو کرده ای، ولی در هر ناله ای که از هجران و غربت، سر داده ای و در هر آه سردی که از

جدایی ها کشیده ای، بی گمان، او را خواسته ای و فراق او را به عزا نشسته ای.

و اکنون، پس از سال ها، به این راز پی برده ای؛ هم اینک می دانی که چرا این همه حیران و سرگردان بوده ای و چرا بارها و بارها این سر بینوا به سنگ نامرادی خورده است؛ گاه در پی رفیق، گاه به دنبال تحصیل، گاه در جست وجوی قدرت، گاه به سوی مقام، گاه در آرزوی همسر و سویی و حتی گاه حیران خالی و در کمند ابرویی و در اسارت چشم شهلایی و در آخر نیز خستگی و درماندگی؛ خسته از این همه گشتن و درمانده از نرسیدن. چونان تشنه ای که ساعت ها در بیابانی خشک و گرم، در پی آب نمایی به راه افتد و هرچه بیشتر پیش رود، ناامیدتر و دل شکسته تر شود؛ و افسوس و صد افسوس که در این راه، جز خستگی و تشنگی بهره ای نخواهد داشت: «وه که در این خیال کج، عمر عزیز شد تلف».⁽¹⁾

. قرآن کریم چه زیبا حال چنین کسانی را بیان می فرماید: «وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أعْمَالُهُمْ کَسَرابٍ بِقِیعَةٍ یَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّی إذَا جَاءَهُ لَمْ یَجِدْهُ شَیْئاً؛ کسانی که کافر شدند، اعمالشان همچون سرابی است در کویر؛ که انسان تشنه از دور، آن را آب می پندارد؛ ولی همین که به سراغ آن می آید، چیزی نمی یابد». نور: 39

. دیوان حافظ. تمام بیت چنین است:

از غم ابروی تواَم هیچ گشایشی نشد وه که در این خیال کج، عمر عزیز شد تلف

پس این درد، قدیمی و این زخم، کهنه است؛ سال هاست که از پی اوییم؛ دیربازی است که از جدایی او ناله سر می دهیم و عمری است که در تک تک نغمه های غربت و دل تنگی، او را سروده ایم.

طلبی چون طفل

دنیا را با تمام بزرگی و شکوهش، تنگ و نفس گیر می یابی و خود را در چنگال او اسیر می بینی. به خود که می نگری، می بینی گرچه در خاک، ریشه و ریشه هایی

دوانده ای، ولی اینجایی نیستی؛ آخر خود را همشهری «من» احساس کرده ای و خود را جدای از او و اهل خاک نمی دانی. بدون او و دور از او بودن را با تمام وجود درمی یابی.

دیگر چون مال از کف داده ای، به دنبال گم شده ات نمی گردی، بلکه احساس می کنی خودت گم شده ای. به جای صدا کردنش، دوست داری صدایش را بشنوی. دوست داری نامت را از زبان او بشنوی. دوست داری آن لحظه فرا رسد که او را ببینی، در حالی که آغوش به رویت گشوده و تو دوان دوان، خود را در آغوش او رها کنی و به اندازه یک عمر تنهایی ات بگریی و در این حال شیرین، خوش باشی.

شاید حس غریبی به تو می گوید فریاد بزن: «مادر! مادر!» آری، مادر؛ آن نبض حیات، آن احساس شیرین، آن قلب تپنده، آن عشق زلال و آن نگاه مضطرب و همیشه منتظر.

شاید کودکانی را دیده باشی که در غوغای کوچه و بازار و در زرق و برق های خیره کننده، دست از دامان مادر برداشته و به سوی میل خویش ره سپرده اند؛ عشق رسیدن به آنچه مسحورش شده اند، چنان هوش از سرشان می برد که امن ترین نقطه هستی، یعنی دامان مادر را رها می سازند و پی مطلوبی روانه می شوند.

مغازه ای با اسباب بازی های فراوان و رنگ های خیره کننده چنان او را مشغول می سازد که ساعتی، مات و خیره، چشم به ویترین مغازه می دوزد و تنها خدا می داند که در اندیشه ها و خیال های کودکانه او چه می گذرد.

سرانجام میل مالکیت این بازیچه ها به عشقِ داشتن تبدیل می شود و عطش داشتن، او را وامی دارد که از مادر بخواهد؛ شاید هم می خواهد مهربان ترین موجود عالم را با خود در این لذت شریک سازد.

برای ثانیه هایی، دل از آن بازیچه ها می بُرد و به سوی مادر می نگرد، اما مادر نیست. به عقب برمی گردد، مادر را نمی بیند؛ به این سو و آن سو نگاه می کند؛

می چرخد. هیچ خبری نیست. به یک باره، هراسی تمام وجودش را فرا می گیرد؛ صدا به گریه بلند می کند و اشک هایش به سرعت جاری می شوند؛ و چه دلیلی برای گریه بهتر و موجه تر از اینکه مادر را نمی بیند، او آنجا نیست ...

لحظاتی بعد نه از آن میل، نه از آن عطش و نه از آن عشق، هیچ اثری نمی بینی؛ آنچه می بینی، کودکی است با چشم هایی گریان و قدم هایی لرزان که هراسان به این سو و آن سو می دود و با گریه و زاری، مادر را صدا می زند. تو گویی در عالمی به این بزرگی، هیچ محبوب و معشوقی جز مادر ندارد.

آری، این حس غریب که در اوج تنهایی و غربت به تو دست می دهد، دور از واقعیت نیست؛ آن «من» حقیقی بسان مادر ماست و ما چون طفلانی ره گم کرده ایم که زرق و برق دنیا، ساعتی، دلمان را به خود مشغول کرده بود و اکنون دریافته ایم که دامان امن مادر و اصلمان را رها کرده ایم و به بازیچه هایی کودکانه دل مشغول شده ایم.

و باز هم درد بی کسی و غربت! درد هجران و جدایی. غریبی چه دردناک است و چه غربتی غریبانه تر از اینکه آدمی از خویشتنِ خویش دور افتاده باشد.

در ادبیات عرفانی ما گویی غربت و نغمه داغدار نی، دو همزاد جدا ناشدنی اند. در حالی که زانوان را بغل کرده و سر بر زانو گذاشته ای، صدای ناله نی با تو هم نوایی می کند:

بشنو از نی چون حکایت می کند

از جدایی ها شکایت می کند

ز نیستان تا مرا ببریده اند

از نفیرم، مرد و زن نالیده اند

سینه خواهم شرحه شرحه از فراق

تا بگویم شرح درد اشتیاق

هر کسی کو دور ماند از اصل خویش

باز جوید روزگار وصل خویش

هرکه او از هم زبانی شد جدا

بینوا شد گرچه دارد صد نوا ⁽¹⁾

آری، این «من» خسته از خویش و بی رمق، این «من» سرگردان و مضطرب، این «من» اسیر خاک و گرفتار دام های خاکی و این «من» آلوده شده زمان و مکان، بسان «نی»ای جدا شده از نیستان سرسبز و خرمی که زمانی در آن خوش بود، ناله سر می دهد و خواستار روزگار وصال خویش می شود.

کاش این جدایی را پایانی بود. کاش این ناله ها به انجام می رسید. کاش دریای غم را کرانه ای بود. کاش می شد بار سفر بست و به دیار معشوق شتافت. کاش می شد بر خاک درش افتاد و به اندازه تمام تنهایی ها گریست. و آرام و بی صدا، با چشمانی مملو از اشک، با آن عزیز غایب به نجوا می نشینی:

در دو چشم من نشین ای آن که از من، من تری

تا قمر را وانمایم کز قمر روشن تری ⁽²⁾

طلبی چون عاشق

با خود می گویی یعنی می شود؟ یعنی کوی یار دست یافتنی است؟ آیا ما را به آنجا راهی هست؟

نیروی تازه ای در درون خود می یابی؛ چیزی که پیش از این یا نبود یا دست کم به این فراوانی نبود. از صمیم قلب و با شوری فراوان می سرایی:

دست از طلب ندارم تا کام من برآید

یا تن رسد به جانان یا جان ز تن برآید⁽¹⁾

با خود می گویی یکی از این دو باید رخ دهد: یا جان تشنه و عطش زده به جانان رسد و این همه درد و غصه به یک باره تسکین یابد یا اینکه این عمر بی مصرف و بی خاصیت به فرجام آید و از ذلت چون چهارپایان بودن خلاصی یابم. در انتخاب بین این دو، بی گمان، اولی را برمی گزینی و یار را می جویی و نقد عمر را در طلبش می فروشی. و این، نشان آن است که درد طلب با جانت هم نشین شده و در رگ و پوستت جاری گشته است. آیا می دانی که این عشقِ رسیدن که در اولْ قدم چه آسان می نمود، چه دشواری ها در پی دارد؟ آیا می دانی آن راهی که گمان می کردی قدمی بیش نیست و با یک قدم مردانه می توان پا در کوی یار گذاشت و با شور و هیجان می سرودی:

بُعد مسافت ز ازل تا ابد

یک قدم از همّت مردانه بود

چه خطرها در پیش دارد؟ هیچ می دانی طلب با تو چه می کند؟ می دانی چه سان قلبت را به آتش می کشد و وجودت را می سوزاند؟ می دانی این طلب چگونه به خاک و خونت می کشد؟ می دانی چه چیزهایی را باید کنار بگذاری و از دست بدهی؟ می دانی این عشق، چه عزیزانی را از تو خواهد ستاند؟

اما چاره ای نیست؛ ناگزیری. برای یافتن، برای پیمودن، برای رسیدن و برای در آغوش کشیدن معشوق، باید عاشق بود و برای عاشق شدن، طلبی باید خانمان سوز و هستی گداز، تا تو را از خویش وا رهاند و به معشوق رساند. و اکنون این طلب به جانت افتاده است؛ و خوشا به حالت!

طوری نیست؛ هر آنچه در گفته آمد و ناگفته های فراوان دیگر، تاوان عشق است؛

هزینه عاشقی است؛ طالب معشوقی شده ای که حتی «به تیغت گر کشد»، نباید دستش بگیری:

به تیغم گر کشد، دستش نگیرم

وگر تیرم زند، منّت پذیرم

به گیسوی تو خوردم دوش سوگند

که من از پای تو سر برنگیرم⁽¹⁾

مرد باش و محکم! این راه، پاهای استوار، عزم های جزم و اراده های آهنین می طلبد. باید قسم خورده این راه بود تا به مقصد رسید؛ باید عزیزترین ها را قربان آن یار سفر کرده ساخت و به حساب نیاورد. آری، باید عاشقانه ره سپرد؛ چراکه «ساحت عشق، بلند است» و ورود در این وادی، خطرها در پیش دارد.

تو که به وادی طلب پا نهاده ای! تو که جسورانه قدم در میدان گذاشته و تا اینجا آمده ای! تو که درد فراق و شوق وصالت به اینجا کشانده! بدان که این وادی مقام بسیار بلندی دارد؛ سرزمینی است پر از فراز و نشیب، ولی پربرکت و شیرین؛ تو وارد کوچه پس کوچه های کوی یار شده ای و لابد می دانی که دیوارش سر می شکند،⁽²⁾

ای که از کوچه معشوقه ما می گذری برحذر باش که سر می شکند دیوارش

تا شدم حلقه به گوش در میخانه عشق هر دم آید غمی از نو به مبارک بادم

و بی گمان، خبر داری که همه اینها ناز و کرشمه های آن عزیز و دلبر سفر کرده است؛ او لیلی وار از میان جمعیت کاسه به دست، تنها کاسه تو را می شکند و این گونه،

تیر مهرش را بر جانت می نشاند. ⁽¹⁾

مردم به ملامت مجنون می نشینند که تو آخر، عاشق که شده ای؟! او که تا این حد نیز حرمتت را نگه نمی دارد و از آشی نیز دریغ می کند، چگونه امید وصلش را داری؟!

و مجنون سر داد:

اگر با دیگرانش بود میلی چرا جام مرا بشکست لیلی

و تو می دانی که این؛ یعنی من نیز طالب تواَم؛ یعنی تو را می بینم؛ یعنی تو را می خوانم؛ یعنی هنوز هم باید راه بسپری و نزدیک تر بیایی تا لذت در آغوش کشیدن را دریابی؛ و این یعنی عشقی دوسویه؛ یعنی راه را درست آمده ای، از همین راه بیا و نزدیک تر آی.

سخن کوتاه کنم؛ این همه کاسه شکستن ها، سر شکستن ها، بی مهری ها، نازها، همه و همه فریادگر این نکته اند که راه را درست آمده ای و به وادی طلب پا نهاده ای، ولی باید آتش طلب گدازنده تر شود.

خوب سوزانده است، خوب به خونت درکشیده؛ ولی هنوز باید در آن دمید؛ هنوز جانت را ذوب نکرده است. باید بیش از این طالب شد؛ باید عاشق شد. هنوز از ناخالصی ها، تاریکی ها، نافرمانی ها و خود دیدن ها، «من، من» کردن ها و... خبرهایی هست و باید از اینها جدا شد. شرط رسیدن، واگذاردن است و چاره ای جز این نیست.

نشانه های طلب عاشقانه

آن که درد طلب، آن گونه که باید، در جانش افتد، آتش اشتیاق در دل او شعله ور می شود و از آنچه دیگران خوشی اش پندارند، می گریزد. نه خوردنی، نه نوشیدنی، نه پوشیدنی و نه هیچ چیز دیگر، حتی برای لحظاتی هم نمی تواند او را از آنچه در پیِ آن است، غافل کند و به خود مشغول سازد. او آرام و قرار ندارد و بستر نرم را نمی شناسد.

آن گاه که خلقِ بی درد روزگار در بستر گرم و نرم آرمیده و به خوابی خوش فرو رفته اند، یاد یار پری چهره، خواب را از چشمان او می رباید و به نجوایش می کشاند و در این تنهایی با یار، خوش می گذراند و با زبان بی زبانی با معشوق به نجوا می نشیند و در هجران آن عزیز سفر کرده، ناله های جان سوزش را به هفت آسمان می رساند و ناگفته ها و ناگفتنی های درون را با او در میان می گذارد.

در روز به او می اندیشد و برای رسیدن به او تهیه و تدارک می بیند. چون سر بر بالین می گذارد، در خیال خود، دوست را در برمی گیرد و با او خوش می گذراند. ⁽¹⁾

چو شو گیرم خیالش را در آغوش سحر از بسترم بوی گُل آیو

زمانی که تنهاست، او را می جوید و راه را به یاد او می پوید. زمانی که با دیگران است و گرفتار جمعیتی بی درد، دل او جایی دیگر و در پی کسی دیگر است:

از هرچه می رود سخن دوست خوش تر است

پیغام آشنا نفس روح پرور است

هرگز وجود حاضرِ غایب شنیده ای

من در میان جمع و دلم جای دیگر است⁽²⁾

کوتاه سخن آن که اگر طالب صادقی باشد، هیچ دمی از زندگی اش، بی یاد دوست نمی گذرد و در این راه، سرزنش ها و توهین ها به اندازه ذره ای، از شوق دیدار جانان نمی کاهد:

خیال روی تو در هر طریق همره ماست

نسیم موی تو پیوند جان آگه ماست

به رغم مدعیانی که منع عشق کنند

جمال چهره تو حجت موجه ماست

به صورت از نظر ما اگرچه محجوب است

همیشه در نظر خاطر مرفه ماست ⁽¹⁾

فصل سوم: سفر به کجا و از چه راهی

اشاره

گفتیم که ما از «من» خود دور افتاده ایم و درد غربت ما را بر آن داشت تا بار سفر بندیم و به سوی «من» حقیقی ره سپاریم. گفتیم موطن و جایگاه «من» در خاک نیست و به این جهت بود که هرچه دنبالش گشتیم، اثری از او نیافتیم. پس موطن «من» کجاست و به کجا باید برویم؟

خانه دوست کجاست؟

اشتباه نشود؛

این وطن مصر و عراق و شام نیست

این وطن جایی است کان را نام نیست⁽¹⁾

به دنبال جایی نباش؛ که خانه یار در ناکجاست؛ باید ناکجا را یافت؛ جایی که اسیر دست جغرافیا و در زندان تاریخ نباشد؛ جایی که در چنگال زمان و مکان گرفتار نیست و از هر قید و بندی آزاد است؛ قبل از زمان و مکان بود و پس از زمان و مکان نیز خواهد بود.

می دانی؛ زمان و مکان و اینجا و آنجا و امروز و فردا و... همه اینها مربوط به همین دنیای خاکی است؛ این دنیاست که گرد مرگبار زمانی بودن و مکانی شدن را بر سر و روی همه موجودات اینجایی پاشانده و جمله را در بند خویش کشانده است.

اما «من» که اینجایی نیست تا گرفتار شود! او آزاد آزاد و از هر قید و بندی رها است. جایی که او سکنا دارد، همه چیز زیبا و خیره کننده است و غبار غم بار زمان و مکان بر قامت ها ننشسته است؛ آنجا بی آنکه گرد کهنگی بر پیکری نشیند، همه چیز

رنگ و بوی بقا و جاودانگی دارد.

خوشا به حال «من»؛ چه جایی سکنا گزیده و با چه کسانی هم نشین است! یعنی او هم به یاد ما می افتد؟ آیا او نیز دل تنگ ما می شود؟ آیا قلب او نیز، دست کم گه گاه برای ما و به یاد ما می تپد؟ یعنی الآن که من چنین دست به گریبان غم و غربتم، او به خوشی، روزگار می گذراند و غرق در این همه ناز و نعمت، قهقهه مستانه سرمی دهد؟

فریادی در گلویت در انتظار فرصتی است؛ بغضی گلویت را به سختی می فشارد و راه نفست را تنگ کرده است. ناخودآگاه به یاد داستان زیبا و دل نشین بازرگان و طوطی می افتی و نزدیکی خاصی بین قصه زندگی خود با داستان آن طوطی دربند می یابی. آرام زمزمه می کنی:

گفت می شاید که من در اشتیاق

جان دهم اینجا بمیرم در فراق

این روا باشد که من در بند سخت

گه شما بر سبزه گاهی بر درخت

این چنین باشد وفای دوستان

من در این حبس و شما در بوستان

یاد آرید ای مِهان زین مرغ زار

یک صبوحی در میان مرغزار

یاد یاران، یار را میمون بود

خاصه کان لیلی و این مجنون بود

ای عجب! آن عهد و آن سوگند کو؟

وعده های آن لب چون قند کو؟ ⁽¹⁾

اندکی دلت شکسته است؛ می دانم. دوست داری بر سرش داد بکشی و او را به عتاب بخوانی؛ دوست داری از این همه بی مهری گلایه کنی و بدعهدی و نامهربانی اش را به رخش بکشی؛ شاید هم می خواهی برای سوزاندن دلش، با او قهر کنی و از او رو برگردانی.

می دانم؛ همه را می دانم. حق داری؛ باید چنین کرد؛ اما نه از دور؛ نه از جایی که نمی دانی صدایت را می شنود یا نه و نه از جایی که خبر نداری که تو را می بیند یا خیر.

حالا نه؛ ابتدا باید او را یافت و سپس چنین کرد. باید ابتدا او را پیدا کرد و پس از آن، عقده های فرو خورده سال ها تنهایی و بی کسی و درماندگی و غم و غربت را به یک باره گشود و دل را خالی کرد. آری، اکنون باید رفت! اما چگونه؟

به کدام سو باید رفت؟

ما که دربندیم، ما که زیر یوغ ثانیه ها گرفتاریم، ما که در زندان خاکیم، آخر چگونه از دست زمان و مکان خلاصی یابیم؟ چگونه خود را از گذر لحظه ها برهانیم و قدم به آن سوی مرزها گذاریم؟ مگر در اطراف ما جز این شش سویی که می شناسیم، جهت دیگری هم هست؟! به هر سو که رو کنیم، پا بر مکان می گذاریم و زمانی می گذرد و هر چه بیشتر و پیش تر رویم، چیزی جز زمان و مکان فراسوی ما نیست، پس چه سان باید بند زمان را گسست و از حصار بسته مکان خلاص شد؟

اشتباه نشود! گرچه در کتاب هدایت، به برخی وعده بالا بردن را داده اند؛⁽²⁾گمان نشود

که فرشتگانی فرود می آیند و بازوهایش را می گیرند و او را به آسمان می برند!

و باز گرچه این کتاب، عالم هستی را دارای درجاتی می داند⁽¹⁾و سخن از نزدیکی و دوری نسبت به «من» یا «او»ی خالق به میان آورده است؛⁽²⁾ولی خطاست اگر خیال شود که نردبانی به بزرگی آسمان ها کشیده شده و هرکه عزمش جزم تر است و بدنش ورزیده تر، نردبان ترقی را بهتر و بیشتر می پیماید!

تو خود می دانی که چنین نیست؛ سفری که از آن سخن رفت، سیری است نه به «مکانی برتر» تا همچنان در مکان ها به جست وجوی آن باشیم، بلکه گذاری است به سوی «مکانتی برتر».

عقل گوید شش جهت حد است و بیرون راه نیست

عشق گوید راه هست و رفته ام من بارها ⁽³⁾

جان سخن اینجاست که موطن یار در این شش سوی نیست؛ بیرون را نباید جُست که در بیرون هیچ خبری نیست و هر چه هست، در درون خود ماست! درد در درون ماست و درمان نیز در درون ما.

داؤک فیک و ما تشعر

دواؤک منک و ما تبصر ⁽⁴⁾

درد در درون تو است، در حالی که نمی دانی؛ درمان نیز در درون خود تو است، ولی آن را نمی بینی.

ص: 33

همه ما مسافریم، اما نه مسافر سوی ها و جهت ها. برای رفتن باید راه پیمود، ولی نه در جغرافیا. حرکت، وسیله می خواهد، اما نه از آن وسایلی که تاکنون شناخته ایم. هدفی هست، ولی نه در آن سوی افق. همه چیز هست، اما نه از جنس این خاک و خاکدان، بلکه از جنسی دیگر.

عدم تو همچو مشرق، اجل تو همچو مغرب

سوی آسمان دیگر که به آسمان نماند

ره آسمان درون است، پرِ عشق را بجنبان

پرِ عشق چون قوی شد، غم نردبان نماند

تو مبین جهان ز بیرون که جهان درون دیده است

چو دو دیده را ببستی ز جهان، جهان نماند ⁽¹⁾

آن «من»ی که در پی اوییم، اگر بیرون از ما باشد که دیگر «من» نیست؛ اگر مقصد در درون ماست، پس ناگزیر، راه نیز در درون خود ماست. پس باید درون را کاوید و این مروارید گران بها را در ژرفای وجود خویش یافت. باید برای رسیدن به چشمه جاودانگی و آب حیات، از لایه های رویین خویش گذر کرد و به اعماق آن راه یافت.

ناخودآگاه به یاد خلسه ای می افتی که تو را به «پا نهادن بر خویش» برای «رسیدن به خویش» دعوت می کرد.

سیر درونی

تو چون سنگ و خاک و کوه نیستی که برای به حرکت درآوردنت، دست دیگری به کار آید و غیری به مددت رسد. غیری در کار نیست؛ همه چیز در درون خود تو و با تو است.

تو چون معدنی هستی که زمانی، خاکی بی ارزش بودی همچون خاک های فراوان

دیگر. شاید بتوان گفت که تنها دارایی ات، استعدادی بود که داشتی و از پس سال ها و قرن ها و هزاره ها، تو خود، خویش را یافتی و به معدنی از طلا و نقره تبدیل شدی. کسی طلا و نقره را در جانت نینداخت و غیری در کار نبود؛ این تو بودی که خواستی ارج و قیمت یابی و به خوبی هم چنین منزلتی را یافتی. ⁽¹⁾

یا بهتر بگویم، تو چون دانه ای فرو رفته در خاکی؛ کسی جوانه را در درونت نمی گذارد، بلکه از درون جانت جوانه می زنی. این جوانه خود تویی و نه هیچ چیز دیگر. در اندک زمانی از خاک بیرون می آیی، رشد می کنی، بالنده می شوی، سر به آسمان می کشی، تنومند می شوی، به بار می نشینی و از درون جانت که به ظاهر دانه ای بیش نبودی، صدها و هزارها دانه می آفرینی. و این راه همچنان ادامه می یابد. ⁽²⁾

بلکه تو از اینها نیز بیشتری؛ تو جماد نیستی تا با سنگ و خاک و معدن طلا و نقره بی ارزش مقایسه شوی و برابری کنی. تو نبات هم نیستی تا با گیاه و درخت قیاس شوی. تو انسانی، انسان؛ تاج سر خلقت و شمع جمع آفرینش؛ تو انسانی و برتر از هر چیزی که پنداری.

اگر جماد و نبات در درون خویش به حرکت درمی آیند و به کمال خویش می رسند، تو به مراتب، راهی طولانی تر از آنها و کمالی فزون تر را پیش رو داری و می توانی بی هیچ چشمداشتی از خارج، در درون خویش شکوفا شوی و به بار نشینی.

باید سختی سفر را به جان خرید

هیچ کس مقیم نیست و همه به سویی در حرکتند. مهم آن است که رنج سفرت به چند می ارزد و بهای این همه سختی و مرارتی که کشیده ای، چیست؛ مهم آن است که پس از سال ها راه پیمودن، به چه مقصدی رسیده ای و در این گذر زمان، به کجا چنین شتابان رهسپار بوده ای؟!

همه مسافرند، ولی مسافر هشیار، گوش هایی شنوا دارد و پندگیر است؛ اهل راه و راه بلدان را می شناسد و به توصیه های آنان احترام می گذارد؛ عاقلانه قدم برمی دارد و پیش از برداشتن هر قدمی، قدمگاه پسین را می آزماید؛ با پرتگاه ها و لغزشگاه ها آشناست و عصای احتیاط را همواره در دست دارد و جایگاه استراحت و زمان رفتن را می شناسد.

اما دیگران، مستانه و با اضطراب، راه می پویند؛ همچون خار و خاشاک بیابان، باری به هر جهت راه می روند ⁽¹⁾و همواره در رفت و آمدند ⁽²⁾و چه زود است که خبر سقوطی هولناک به گوش رسد و ضجه های واپسینی شنیده شود! ⁽³⁾

آن که تو را آفرید و مسیر زندگی ات را رقم زد، تو را خطاب می کند و اصلی کلی را به تو گوشزد می سازد؛ اصلی که دانستن آن می تواند سرنوشت تو را تغییر دهد و در بسیاری از دوراهی ها و چند راهی ها به مددت آید و مسیر صحیح را به تو بنماید. او که تو را از هرکس دیگر بیشتر و بهتر می شناسد، با تو چنین می گوید:

یَا أیُّهَا الإنْسَانُ إنَّکَ کَادِحٌ إلَی رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاقِیه. (انشقاق: 6)

ای انسان! تو با تلاش و رنج به سوی پروردگارت می روی و او را ملاقات می کنی.

او که دانای همه چیز است، پیمایش این راه درونی را همراه با رنج ها و سختی های بسیار می داند و به تو هشدار می دهد که باید با تلاش و به جان خریدن همه رنج ها و سختی ها این راه را بپیمایی و به آخر رسانی و هیچ گریزی از آن نداری. چنین سرنوشتی پیشانی نوشت تو است و این گونه سفری در خمیره جانت نهفته است.

آفریننده ات قسم یاد کرده که تو را در رنج و محنت آفریده⁽¹⁾و تا راه را به پایان نرسانی و به مقصد نرسی، این رنج ها و سختی ها را پایانی نیست. پس تو نیز این هشدار آفریننده ات را بشنو و سوگند او را باور دار و دل را به گمانی واهی خوش نکن و به او وعده راحتی مده! به این زودی خبری از راحتی نیست! گمان نکن که می توانی اهل سفر نباشی و وطنی اختیار کنی. تو تا به مقام امن و وطن خویش نرسی و به دارالقرار دست نیابی، در راهی و باید همچنان بروی.

شاید بپرسی: حال که باید ره سپرد و ناگزیر از حرکتیم، چرا باید به سختی؟ چرا

با این همه درد و رنج؟

این رنج ها، هزینه آبدیده شدن تو است؛ در رنج و سختی است که تو می توانی خود را آن گونه که شایسته است، بشناسی و بر ضعف ها و قوت های خویش واقف شوی. تو در کوران حوادث و زیر پتک سختی هاست که چون فولاد، محکم و استوار می گردی و زان پس، غم زمانه را به هیچ می انگاری. این عطای رنج و سختی است که مردان راه را از مدعیان دروغین و درّ گران بها را از میان خرمهره ها جدا می سازد.

و امیر راهیان چه زیبا حاصل این همه سختی را به تصویر می کشد:

والّذی بَعَثهُ بالحقّ لتُبَلبَلُنّ بَلبَلةً و لَتُغَربَلُنّ غَربَلةً و لَتُساطُنّ سَوطَ القِدْرِ حتّی یَعودَ أسفَلُکُم أعلاکُم و أعلاکُم أسفَلَکم. ⁽¹⁾

سوگند به کسی که پیامبر را به حق برانگیخت! به سختی مورد آزمایش قرار می گیرید و غربال می شوید و همانند محتوای دیگِ در حال جوشش، زیر و رو خواهید شد؛ آن چنان که بالا، پایین و پایین، بالا قرار خواهد گرفت.

و نیز فرمود:

فِی تَصارِیفَ الْأَحْوالِ، تُعْرَفُ جَواهِرُ الرِّجالِ. ⁽²⁾

در دگرگونی های روزگار است که جوهره مردان آشکار می گردد.

فصل چهارم: سخن دین درباره این «من» و آن «من»

اشاره

نشان «من» را از دین می پرسی؛ دین اسلام. دینی که همه را به اندیشه و فکر فرا می خواند. دینی که کتابش را «کتاب هدایت» نام نهاده؛ «هدایت»، همان چیزی که در این شرایط، سخت به آن نیازمندیم.

از او می پرسی: تو آیا از «من» و از وطن و آن شهر زیبایی که در آن سکنا گزیده است، خبری داری؟ آیا می دانی از کجا و چگونه می توان به آنجا راه یافت و چه سان می توان او را ملاقات کرد؟

و او آرام و مطمئن و با لبخندی بر لب، از آفرینش تو سخن می گوید. آری، اگر می خواهی همه چیز را بدانی، باید از ابتدا بیاموزی. باید با ماجرای خلقت آشنا شوی؛ از اینکه چرا هستی آفریده شد و از اینکه چرا آدمی خلق گردید. رازی که تو در پی آنی، همین جاست؛ خوب بشنو و بیندیش!

خداوند بی همتای بی مانند، خود را گنجی گران بها، اما ناشناخته یافت؛ دوست داشت شناخته شود؛ دست به کار خلقت گشت ⁽¹⁾

و پس از چند روز، عالم آفریده شد.⁽²⁾

و این اولین عشقی بود که پا به عرصه وجود نهاد؛ خداوند به ذات خویش عشق ورزید، و به این جهت، عالم را آفرید. ابتدا عالم فرشتگان و آنچه بالاتر از آن است و

پس از آن، عالم ماده و خاک آفریده شد و این گونه بود که عالم خلق گردید.

با این حال، گویی آفرینش چیزی کم داشت؛ کامل نبود یا اگر هم بود، شاهکار نبود. گویی این گونه به مقصد و مقصود نمی رسید. گویی آن گنج، رو نشده بود و آن زیباروی پسِ پرده، رخ ننموده بود. نه در آسمان و نه در زمین، هیچ قلبی نمی تپید. نه نسیمی از کوی یاری می وزید و نه وعده دیداری می رسید. نه ناله ای شنیده می شد و نه سوزی و آهی و شکوه ای. نه نجوایی به گوش می رسید و نه غزلی سروده می شد.

خالق هستی، خلیفه و جانشینی نداشت. هیچ آینه ای جمال محبوب را آن گونه که باید، به تصویر نمی کشید و هیچ زلال آبی، قامت زیبای سروی را در جان خویش نمی نمود.

گویی هنوز زیباترین واژه هستی معنا نشده بود؛ عشق را می گویم. هیچ کس به هیچ کس عشق نمی ورزید.نه محبتی بود،نه ذوب شدنی،نه سوختنی،نه فنا و نابودشدنی... .

و چقدر آفرینش سرد و بی روح می نمود؛ حتی فرشته نیز از این اکسیر بی بهره بود؛ ⁽¹⁾عبادت می کرد، ولی عاشق نبود؛ دلش نمی تپید؛ زمزمه هایش نیز چنگی به دل نمی زد.

این خلأ مرگبار باید شکسته می شد. باید شاهکار هستی به نمایش گذاشته می شد. باید گُل سرسبد موجودات رخ می نمود. باید قیمت شکن گوهرها عرضه می شد. آری، باید در این کالبد مرده، جانی دمیده می شد.

فرشته، عشق نداند که چیست، قصه مخوان

بخواه جام و شرابی به خاک آدم ریز ⁽¹⁾

این گونه بود که آدم خلق شد؛ زیبا بود، چهره ای متمایز داشت، قامتش موزون بود،⁽²⁾اما آیا این است همانی که عالم در انتظارش بود؟

خیر، چیزی کم دارد؛ نفخه ای، نسیمی، جلوه ای یا هر چیزی که رساننده آن شکوه بزرگ باشد؛ چیزی که موجب مباهات خدا به خویش گردد.

خدای بزرگ از روحش در این موجود دمید⁽³⁾و بدین سان این نقص بزرگ عالم هستی از میان رخت بربست:

در ازل پرتو حسنت ز تجلی دم زد

عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد

جلوه ای کرد رخش دید ملک عشق نداشت

عین آتش شد از این غیرت و بر آدم زد ⁽⁴⁾

آفرین! تبارک اللّه! چه شد؟! خداوند به خود تبریک گفت و از آفرینش چنین موجودی اظهار رضایت کرد.⁽⁵⁾چنین بود که بهترین شاهکار هستی قدم بر عرصه وجود نهاد.

فرشتگان از این همه عظمت و زیبایی سر بر سجده گاه ساییدند و به جلال و