مشخصات کتاب

درس خارج کلام

بررسی مبانی و مسائل مهدویت

با محوریت کتب اربعه

جلسات 42 تا 79

بررسی روایات احکام جدید

در دوران ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

آیت الله طبسی دامت برکاته

سال تحصیلی 94-1393

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: مرضیه محمدی سرپیری

جلسه چهل و دوم - 93/11/11

انحرافات در جامعه قبل از ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

مقدمه:

بسم الله الرحمن الرحیم

یکی از چیز هائی که به شیعه نسبت می دهند، اعتقاد به این است که امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف احکام جدید، سنت جدید، شریعت جدید یا قرآن جدیدی می آورد؛ در صورتی که حتی یک روایت هم که بیان کننده این مطلب باشد، وجود ندارد.

البته روایاتی از ائمه علیهم السلام در مورد بعضی از احکام در زمان ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و نوع حکومت و برخورد آن حضرت با مخالفان نقل شده است که نیاز به بررسی توضیح و توجیه دارد مانند:

اعدام مانع زکات و اعدام زانی، کسانی که در عالم ذر اخوت داشته اند، در این دنیا از یکدیگر ارث ببرند یعنی

تغییر در قانون ارث، حکم اعدام و قتل کسانی که در تشیع و ایمانشان دروغگو هستند. عدم دریافت جزیه از اهل کتاب در زمان امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در حالی که قرآن می فرماید:حَتّی یُعْطُوا اَلْجِزْیَهَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ ⁽¹⁾.

ممنوع بودن حکم ربح بر مومن در معاملات (یعنی جنسی را ده تومان بخرند و به مومن پانزده تومان بفروشند.)، وجوب کمک به برادران و تجهیز یکدیگر وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی ⁽²⁾.

مساله قطائع پادشاهان: زمینه ای وسیعی که پادشاهان برای خودشان ثبت می کنند یا به برخی هدیه می کنند. آیا این قطائع یا قطیعه در دوران امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف ممنوع و حرام است؟

کسی که گنجی پیدا می کند با قطع نظر از قوانین حکومت قوانین خاص خود را دارد که اگر خمسش را بدهد مال خودش می شود آیا در دوران امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز حکم به همین منوال است؟ یا این که هر چه پیدا کرد باید تحویل امام علیه السلام دهد.

تغییر قبله در مسجد کوفه: امام علیه السلام به نقل روایتی قبله را تعدیل می کند منظور چیست؟ آیا منظور این است که الآن مردم کوفه رو به قبله نماز نمی خوانند؟

دستور تخریب یک سری از مساجد آیا این تخریب مشروع و درست است یا خیر؟ این که ایشان منارات را تخریب می کند آیا «المناره» اشاره به یک مناره خاص بوده و «ال» آن عهد است و یا کل منارات منظور است؟ اصلا المنائر است یا المنابر؟ مناره است یا منبر است؟

بحث پیرامون این که ایشان به چه انگیزه ای مسجد الحرام یا کعبه را به اساس و حدود اصلی خودش بر می گرداند.

آیا در بحث قضاوت چه اتفاقی خواهد افتاد؟ آیا مسیر قضاوت طبق بعضی روایات تغییر می کند؟ آیا شهود لازم است یا ایشان با علم خود قضاوت می کند؟

یقینا امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف دین جدید و سنت جدیدی ندارند سنت ایشان همان سنت پیامبر اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ است. ایشان قرآن جدیدی نمی آورند و بلکه همین قرآن است ولی باید گفت که روایاتی مشاهده می شود که ایهام دارد به این که امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف احکام و دین جدید می آورد ما اولا سند این روایات را بررسی می کنیم و بعد از نظر دلالی بحث خواهیم کرد.

امثال این روایات دست آویز بدخواهان شده و بدون بررسی و تحقیق در مورد سند روایت، متن و فهم روایت، معارضات روایات، بیانات فقهای شیعه در زمینه نص و دلالت آن روایت، به ایجاد شبهه و تخریب چهره مکتب اهل بیت علیهم السلام در شبکه های ماهواره ای و غیره می پردازند.

بررسی روایات انحرافات در جامعه ی قبل از ظهور:

قبل از بررسی این روایات، توجه به این نکته که در روایات هم به آن اشاره شده است، ضروری می باشد و آن این که جامعه و مردم در آخر الزمان چقدر از سنت پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ و از تعالیم اسلام فاصله گرفته اند؟ آیا سنت های حضرت سنت های جدیدی است یا این که در اثر تغییر یافتن سنت ها و احکام اسلامی و دور شدن جامعه از واقعیات اسلامی وقتی حضرت همان حکم اسلام را بیاورد برای جامعه، جدید به نظر می رسد؟ لذا باید روایاتی که مربوط به تحریف و انحرافات جامعه است را بطور دقیق بررسی کنیم تا مسئله احکام جدید برایمان روشن شود.

روایت اول:

الف) متن روایت

رجال الکشی حَمْدَوَیْهِ بْنُ نُصَیْرٍ عَنِ الْیَقْطِینِی عَنْ یُونُسَ عَنْ عَبْدِاللهِ بْنِ زُرَارَةَ وَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ قُولَوَیْهِ وَ الْحُسَیْنُ بْنُ الْحَسَنِ مَعَا عَنْ سَعْدٍ عَنْ هَارُونَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِاللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ بْنِ عَبْدِاللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ وَ ابْنَیْهِ الْحَسَنِ

وَ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِاللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِاللَّهِ علیه السلام:... ⁽¹عَلَیْکُمْ بِالتَّسْلِیمِ وَ الرَّدِّ إِلَیْنَا وَ انْتِظَارِ أَمْرِنَا وَ أَمْرِکُمْ وَ فَرَجِنَا وَ فَرَجِکُمْ فَلَوْ قَدْ قَامَ قَائِمُنَا عَجَّلَ اللَّهُ فَرَجَهُ وَ تَکَلَّمَ بِتَکَلُّمِنَا ثُمَّ اسْتَأْنَفَ بِکُمْ تَعْلِیمَ الْقُرْآنِ وَ شَرَائِعِ الدِّینِ وَ الْأَحْکَامِ وَ الْفَرَائِضِ کَمَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَم لَأَنْکَرَ أَهْلُ التَّصَابُرِ فِیکُمْ ذَلِکَ الْیَوْمَ إِنْکَاراً شَدِیداً ثُمَّ لَمْ تَسْتَقِیمُوا عَلَی دِینِ اللَّهِ وَ طَرِیقَتِهِ إِلَّا مِنْ تَحْتِ حَدِّ السَّیْفِ فَوْقَ رِقَابِکُمْ إِنَّ النَّاسَ ⁽²⁾بَعْدَ نَبِیِّ اللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَم رَکِبَ اللَّهُ بِهِ سُنَّةَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ فَغَیَّرُوا وَ بَدَّلُوا وَ حَرَّفُوا وَ زَادُوا فِی دِینِ اللَّهِ وَ نَقَصُوا مِنْهُ فَمَا مِنْ شَیْءٍ عَلَیْهِ النَّاسُ الْیَوْمَ إِلَّا وَ هُوَ مُحَرَّفٌ عَمَّا نَزَلَ بِهِ الْوَحْیُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ أَجِبْ یَرْحَمُکَ اللَّهُ ...﴾ ⁽³⁾

عبدالله بن زراره گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمودند: به پدرت سلام مرا برسان و بگو اگر گاهی از تو در جلسات عیب جویی می کنم برای حفظ توست که حکومت روی تو حساس نشود زیرا مردم و دشمنان به هر کسی که به ما نزدیک باشد حمله می کنند و هر کسی که ما او را ستایش کنیم و جایگاهش را تثبیت کنیم فورا او را اذیت می کنند. آن هایی که مورد توجه ما هستند دشمن برای آن ها مشکل ایجاد می کند و به خاطر نزدیک بودنش با ما او را اذیت می کند. او را آماج تبلیغات قرار می دهند و او را از پا در می آورند.

اما هر کسی را که ما عیب جویی کردیم او را حمد می کنند ⁽⁴⁾اگر من گاهی پشت سر تو حرف زدم چاره ای ندارم زیرا تو مردی هستی که به ارتباط با ما مشهور هستی و به ما تمایل داری و به خاطر همین دوستی مورد مذمت مردم هستی پس دوست داشتم که تو را عیب جویی کنم تا این که بفهمند که از تو بدگویی کردم و آن ها از تو تعریف کنند تا به این وسیله شر این ها را از تو دور کنم که خداوند عز و جل می فرماید:«اما کشتی از آن بینوایانی بود که در دریا کار می کردند خواستم آن را معیوب کنم [چرا که] پیشاپیش آنان پادشاهی بود که هر کشتی [بی عیبی] را به زور می گرفت». من هم به خاطر این که تو را از من نگیرند و نکشند، عیب جویی کردم.

بر شما باد که تسلیم امر ما باشید و مطالب را به ما برگردانید و منتظر امر ما و امر خود و فَرَج ما و فَرَج خود باشید. و اگر قائم ما قیام کرد و سخنگوی ما سخن گفت تعلیم قرآن و شرائع دین و احکام و واجبات را از نو شروع می کند و از نو یاد می دهد به همان گونه ای که خداوند بر پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ نازل کرد.

وقتی که امام از نو قرآن تعلیم دهد و از نو تفسیر بگوید، اهل تصابر (یعنی کسانی که یک رتبه علمی دارند و می گویند ما مفسر و محقق و فقیه و متخصصیم در معارف اسلامی)، در مقابل بیان حضرت موضع شدیدی می گیرند (چون آن ها طور دیگری فهمیدند و طور دیگری بیان می کنند).

خداوند بر این مردم همان سنن امت های قبل را بار کرده است پس تغییر دادند تحریف کردند و زیاد کردند و کم کردند پس آن چه امروز مردم بر آن هستند، ز آن چه از جانب خداوند وحی به آن نازل شد، منحرف است.

ب) توضیح روایت

لَأَنْکَرَ أَهْلُ اَلتَّصَابُرِ فِیکُمْ ذَلِکَ اَلْیَوْمَ إِنْکَاراً شَدِیداً: الآن وهابی ها در مکه و مدینه دانشگاه هایی دارند که در آن صد ها و بلکه هزاران نفر فارغ التحصیل می شوند ولی خروجی آن مسلمان کشی است در حالی که قرآن می فرماید: أشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَهً لِلَّذِینَ آمَنُوا الیَهُودَ وقتی به آنان گفته می شود دشمن اهل ایمان یهود است چرا با آن ها درگیر نمی شوید؟ می گویند: قَاتِلُوا الَّذِینَ یَلُونَکُمْ مِنَ الْکُفَّارِ یعنی شیعه به قول ابن عباس این ها مانند خوارج اند بلکه خود خوارج اند که آیاتی که مربوط به کفار است را بر مسلمین تطبیق می دهند. سؤال می کنیم: ملاک کجا است و نزدیک تر به کجا؟ به سعودی، افغانستان، اردن، لبنان، سوریه یا...؟

آن ها قرآن می خوانند ولی طوری تفسیر می کند که اصلا ضرری برای یهود و نصاری نداشته باشد اما کشور مسلمانی مانند سوریه و عراق را ویران می کنند.

آن ها شریعت را طوری تفسیر می کنند و توضیح می دهند که پیرو آن، به جای این که به جنگ غاصبان و اشغالگران صهیونیسم برود؛ به جنگ مسلمان می رود. لذا وقتی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف می آیند قرآن را از نو تعلیم می دهند چون آن ها تفسیر قرآن را غلط فهمیدند و تفسیری اشتباه از آن ارائه دادند.

بحث و مذاکره ی جالبی بین ابن عباس و معاویه است که نشان می دهد تفکر امروز وهابیان همان تفکر اموی است:

عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ قَالَ: قَدِمَ مُعَاوِیَةُ بْنُ أَبِی سُفْیَانَ حَاجّاً فِی خِلَافَتِهِ فَاسْتَقْبَلَهُ أَهْلُ الْمَدِینَةِ... ثُمَّ إِنَّ مُعَاوِیَةَ مَرَّ بِحَلْقَةٍ مِنْ قُرَیْشٍ فَلَمَّا رَأَوْهُ قَامُوا إِلَیْهِ غَیْرَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ - فَقَالَ لَهُ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ مَا مَنَعَکَ مِنَ الْقِیَامِ کَمَا قَامَ أَصْحَابُکَ إِلَّا لِمَوْجِدَةِ أَنِّی قَاتَلْتُکُمْ بِصِفِّینَ، فَلَا تَجِدْ مِنْ ذَلِکَ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ! فَإِنَّ عُثْمَانَ قُتِلَ مَظْلُوماً!قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَدْ قُتِلَ مَظْلُوماً؟ قَالَ: عُمَرُ قَتَلَهُ کَافِر.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَمَنْ قَتَلَ عُثْمَانَ قَالَ قَتَلَهُ الْمُسْلِمُونَ. قَالَ فَذَاکَ أَدْحَضُ لِحُجَّتِکَ. قَالَ فَإِنَّا قَدْ کَتَبْنَا فِی الْآفَاقِ نَنْهَی عَنْ ذِکْرِ مَنَاقِبِ عَلِیٍّ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ فَکُفَّ لِسَانَکَ فَقَالَ یَا مُعَاوِیَهُ أَ تَنْهَانَا عَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ؟ قَالَ لَا-. قَالَ أَ تَنْهَانَا

عَنْ تَأْوِیلِهِ؟ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَنَقْرَؤُهُ وَ لَا نَسْأَلُ عَمَّا عَنَی اللَّهُ بِهِ ثُمَّ قَالَ فَأَیُّهُمَا أَوْجَبُ عَلَیْنَا قِرَاءَتُهُ أَوِ الْعَمَلُ بِهِ؟ قَالَ الْعَمَلُ بِهِ.

قَالَ کَیْفَ نَعْمَلُ بِهِ وَ لَا نَعْلَمُ مَا عَنَی اللَّهُ؟ قَالَ سَلْ عَنْ ذَلِکَ مَنْ یَتَأَوَّلُهُ عَلَی غَیْرِ مَا تَتَأَوَّلُهُ أَنْتَ وَ أَهْلُ بَیْتِکَ. قَالَ إِنَّمَا أُنْزِلَ الْقُرْآنُ عَلَی أَهْلِ بَیْتِی أَ نَسْأَلُ عَنْهُ آلَ أَبِی سُفْیَانَ یَا مُعَاوِیَةُ أَ تَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ بِالْقُرْآنِ بِمَا فِیهِ مِنْ حَلَالٍ وَ حَرَامٍ فَإِنْ لَمْ تَسْأَلِ الْأُمَّةُ عَنْ ذَلِکَ حَتَّی تَعْلَمَ تَهْلِکُ وَ تَخْتَلِفُ. قَالَ اقْرَءُوا الْقُرْآنَ وَ تَأَوَّلُوهُ وَ لَا تَرْوُوا شَیْئاً مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ فِیکُمْ وَ ارْوُوا ما سِوی ذلِکَ. قالَ : فَإِنَّ اللّهَ یَقولُ فِی القُرآنِ یُریدون أن یُطْفِؤُواْ نُورَ اللهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللَّهُ إِلا أَن یُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ کَرِهَ الْکَافِرُونَ - قَالَ: یَا ابْنَ عَبَّاسٍ ارْبَعْ عَلَی نَفْسِکَ وَ کُفَّ لِسَانَکَ. ⁽¹⁾

در کتاب احتجاج از سلیم بن قیس روایت می کند که گفت: معاویه در زمان خلافت خود پس از این که حج بجای آورد راهی مدینه طیبه شد اهل مدینه از وی استقبال نمودند... سپس معاویه به گروهی از قریش برخورد که نشسته بودند عموم ایشان از جا برخاستند ولی ابن عباس از جای خود برنخاست! معاویه به او گفت برای چه

برنخاستی؟ مگر کینه ای از جنگ صفین در دل داری ناراحت مباش پسر عموی ما عثمان به ستم کشته شد.

ابن عباس گفت: عمر هم کشته شد پس چرا خون او را مطالبه نمی کنی؟ معاویه که محکوم شده بود، گفت: عمر را. شخص کافری کشت. ابن عباس: عثمان را چه کسی کشت؟ معاویه: مسلمانان او را کشتند. ابن عباس همین

دلیل برای سکوت تو کافی خواهد بود.

معاویه گفت: ما به عموم گماشتگان خود نوشته ایم: باید مردم از ذکر فضائل و مناقب علی بن ابی طالب خود داری نمایند، تو نیز باید خود داری کنی ابن عباس گفت: ما را از خواندن قرآن جلوگیری می کنی!؟ معاویه گفت: نه.

ابن عباس: ما را از تفسیر و معنا کردن قرآن نهی می کنی؟ معاویه گفت: آری ابن عباس گفت: قرآن بخوانیم و از معنای آن سوال نکنیم خواندن قرآن واجب تر است یا عمل کردن به آن؟ معاویه گفت: عمل کردن به قرآن ابن عباس قرآنی را که معنای آن را ندانیم چگونه به آن عمل کنیم؟ معاویه گفت: معنا و تأویل قرآن را از کسی جویا شو که غیر از اهل بیت تو باشد. ابن عباس گفت: قرآن بر اهل بیت من نازل شده، آیا جا دارد که معنای آن را از آل ابو سفیان جویا شوم؟ ای معاویه! آیا جا دارد که ما را از عمل کردن به حلال و حرام قرآن باز داری اگر این امت از معانی قرآن پرسش نکنند دچار اختلاف و هلاک خواهند شد!! معاویه قرآن را بخوانید و تأویل هم بکنید، ولی آن آیاتی را که در شأن شما نازل شده برای مردم روایت نکنید موضوعات دیگری را روایت کنید. ابن عباس

گفت: خدا می فرماید: می خواهند نور خدا را خاموش کنند اما خدا نور خود را کامل می کند؛ اگر چه کفار را خوش نیاید.

معاویه گفت: ای ابن عباس! آرام باش، جلو زبان خود را بگیر! اگر هم [فضائل علی علیه السلام را] می گوئی در خفا بگو، آشکارا مگو موقعی که معاویه وارد منزل شد، مبلغ صد هزار درهم برای ابن عباس فرستاد، تا شاید جلو زبان خود را بگیرد.

از ابتدا سیاست محاربه با فرهنگ شیعه و حق و آتش زدن کتب بوده است، به خاطر همین سیاست ها بوده است که فرهنگ شیعه که فرهنگ اسلام ناب است به صورت علنی و همه جانبه مشاهده نمی شود.

جلسه چهل و سوم - 93/11/12

انحرافات در جامعه قبل از ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

ادامه بررسی روایت اول:

بحث ما راجع به بررسی روایات احکام جدید در عصر ظهور است این که آیا واقعا امام زمان احکام جدید و سنت جدیدی می آورند و بیان کردیم که یک روایت هم نداریم که حضرت قرآن جدید و کتابی غیر از قرآن می آورد. حتی یک روایت هم نداریم که امام سنت جدیدی می آورد. البته روایاتی وجود دارد که یک سری از احکام را امام انجام می دهند و ما باید این روایات را بررسی می کنیم. همچنین بیان شد که قبل از این بحث که آیا امام احکام جدید می آورند، باید بحث شود که آیا جامعه قبل از ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف تابع سنت است یا خیر؟ آیا مردم این جامعه خودشان مجری احکام اسلام هستند و با احکام اسلام آشنائی دارند یا خود فرسنگ ها از احکام اسلام فاصله دارند؟ و چون از اسلام فاصله گرفتند نتیجه این می شود که امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف وقتی آن مردم را به سوی احکام اسلام دعوت می کند فکر می کنند که جدید است.

برای اثبات این امر روایتی از امام صادق علیه السلام بیان کردیم که در آن امام علیه السلام فرمودند: امام زمان وقتی که می آیند از نو قرآن و تفسیر آن را به جامعه می آموزند و شرایع دین و احکام و فرائض را همان طور که خداوند بر پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ نازل کرده بود به مردم تعلیم می دهند پس معلوم است که مردم فاصله گرفته اند. سپس امام علیه السلام می فرماید: چون امام مردم را به شریعت برگرداند کسانی به شدت انکار می کنند و موضع گیری می کنند زیر بار حق نمی روند و تعالیم اسلام و طریق دین خدا را قبول نمی کنند مگر وقتی که شمشیر روی سرشان باشد آن گاه ناچارا قبول می کنند.

امام فرمودند: خداوند بر این مردم همان سنن امت های قبل را بار کرده است. پس تغییر دادند تحریف کردند و خودشان زیاد و کم کردند. هر چیزی که حکومت ها بر آن اصرار داشتند را تحریف کردند لذا آن چه می گویند با آن چیزی که وحی شده است فرق دارد.

بنابراین قبل از این که این سوال را جواب دهیم که آیا امام علیه السلام احکام جدید می آورد باید به این سوال بپردازیم که آیا جامعه تابع احکام شرع بوده است یا خودش فاصله گرفته است؟

ج) منابع روایت

د) بررسی سند روایت

این روایت نیازی به بررسی سندی ندارد چون شواهد و مؤیدات زیادی بر آن هست، حتی از خود اهل سنت هم برآن شواهد وجود دارد؛ ابودرداء بعد از رحلت پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ گفت: اگر الآن پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ ظاهر شود و به اعمال شما نگاه کند، می بیند که همه چیز را عوض کرده اید. گفتند حتی نماز؟ گفت: حتی نماز. ⁽¹⁾

حتی وضو ⁽²⁾را تغییر دادند ابتدا خلیفه ی دوم تغییر داد و خلیفه سوم آن تغییر را رسمی کرد و این که الان انجام می دهند وضوی پیامبر نیست؛ شواهد بر این تغییر هم بسیار است در کتاب ابن قدامه مغنی و کتاب محلی ابن حزم، باب وضو تصریح می کند که امام علی پای خود را مسح می کشید نه غسل ابن عباس و جند نفر دیگر را هم اسم می برد و اصرار بر این معنا هم داشتند.

در کتاب النص و الاجتهاد شرف الدین می گوید که شستن پا اجتهاد است.

علامه حلی رحمه الله در شرح تجرید ایراداتی را نقل می فرماید: متعه حج و متعه نساء و حی علی خیر العمل در زمان پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ بوده است ولی پس از رحلت ایشان تغییر یافته است. قوشچی می پذیرد و می گوید: اشکالی ندارد. پیامبر مجتهد بود، خلیفه هم مجتهد بود، مخالفت مجتهد با مجتهد اشکالی ندارد! یعنی برای توجیه کار خلفا، پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ را از مقام وحی تا رتبه اجتهاد پائین آوردند و تحت پوشش و عنوان اجتهاد که به آن بسیار بها می دهند خیلی از مسائل را عوض کرده اند.

پس قبل از بحث از این که آیا امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف سنت جدید می آورد باید بحث کنیم که اصلا سنتی مانده است یا این که از اسلام جز نام و از قرآن جز رسم آن باقی نمانده است؟

آیت الله صافی حفظه الله این روایت را که «الاسلام غریبا و سیعود غریبا» چنین معنی می کنند غریب یعنی:

جدید است هنگام بعثت حرف جدیدی داشت و سیعود غریبا یعنی: دوباره جدید وارد می شود چون مردم فاصله گرفته اند ⁽³⁾.

روایت دوم:

الف) متن روایت

مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عبدالله لا یَقُول:

... ثُمَّ قَالَ یَا بُرَیْدُ! لَا وَ اللهِ مَا بَقِیَتْ لِلَّهِ حُرْمَةٌ إلَّا انْتُهِکَتْ، وَ لَا عُمِلَ بِکِتَابِ اللهِ، وَ لَا سُنَّةِ نَبِیِّهِ فِی هَذَا الْعَالَمِ وَ لَا أُقِیمَ فِی هَذَا الْخَلْقِ حَدٌّ مُنْذُ قَبَضَ اللهُ أمِیرَالْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللهِ وَ سَلَامُهُ عَلَیْهِ، وَ لَا عُمِلَ بِشَیْ ءٍ مِنَ الْحَقِّ إلَی یَوْمِ النَّاسِ هَذَا ثُمَّ قَالَ: أمَا وَ اللهِ لَا تَذْهَبُ الْأیَّامُ وَ اللیَالِی حَتَّی یُحْیِیَ اللهُ الْمَوْتَی وَ یُمِیتَ الْأحْیَاءَ، وَ یَرُدَّ اللهُ الْحَقَّ إلَی أهْلِهِ وَ یُقِیمَ دِینَهُ الَّذِی ارْتَضَاهُ لِنَفْسِهِ وَ نَبِیِّهِ، فَأبْشِرُوا ثُمَّ أبْشِرُوا، ثُمَّ أبْشِرُوا، فَوَ اللهِ مَا الْحَقُّ إلَّا فِی أیْدِیکُمْ ⁽¹⁾ امام صادق علیه السلام فرمودند: ای برید به خدا حریم های خدا شکسته شد و به کتاب خدا و سنت پیامبر او عمل نمی شود. و از زمانی که امیر المومنین ⁽²⁾علیه السلام به شهادت رسیدند نه در جامعه حدی اقامه شد و نه به هیچ یک از احکام تا امروز عمل شد. ⁽³⁾اما به خدا قسم روز ها و شب ها نمی گذرد مگر این که خداوند مردگان را زنده کند و زنده ها را بمیراند و حق را به اهل خودش برگرداند و دینی که مورد رضایت خودش و پیامبرش است را اقامه کند. پس بشارت دهم شما را پس بشارت دهم شما را که حق پیش شما است.

ب) بررسی سند روایت

مرحوم مجلسی ⁽⁴⁾در ملاذ الاخبار ⁽⁵⁾در شرح این روایت آن را از حیث سند بررسی می کند و می فرماید: روایت حسن است.

ج) دلالت روایت

وَ لَا أَقِیمَ فِی هَذَا الْخَلْقِ حَلٌّ مُنْذُ قَبَضَ اللَّهُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مرحوم مجلسی در توضیح روایت می فرماید: ⁽¹⁾این عبارت که از زمانی که امیر المومنین علیه السلام شهید شدند دیگر حدی اجرا نشده است اشاره به این است که زمینه اقامه حد برای امام حسن علیه السلام را فراهم نشد. البته یکی دو مورد در ابتدای امامت و خلافت حضرت شد که جاسوسانی که معاویه فرستاده بود را اعدام کردند و به نماینده خود در بصره پیام دادند که جاسوس معاویه در بصره را اعدام کند. زمینه برای امام علیه السلام را فراهم نبوده است. بعد هم نامه تندی برای معاویه نوشت که تو دنبال چه هستی؟! ⁽²⁾

همه این ها نشأت گرفته از این است که پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ را یک فرد عادی می دانند. اگر مقام پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ را همانی که خدا فرموده است قطعا تعیین جانشینان حضرت با رای و انتخاب و شورا و... نمی تواند باشد بلکه باید با اراده و نظر خدا باشد.

یحْیِیَ اللَّهُ الْمَوْتَی: اشاره ی به رجعت است. وَ یُمیت الْأحْیَاءَ: اشاره است به کفاری که حاضر نیستند رو به حق بیاورند. فَوَ اللَّهِ مَا الْحَقُّ إِلَّا فِی أَیْدِیکُم: چون تابع کسی هستید که پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ فرمود که علی مع الحق و الحق مع علی یدور الحق حیث ما دار یعنی محور علی است. در مسند احمد نقل شده است: ⁽³⁾

قال أبو عیسی هذا حدیث حسن، إنما نعرفه من حدیث عمرو بن أبی عمرو. و خرّج الإمام أحمد من حدیث عبد الملک بن عمرو حدثنا کثیر بن زید عن داود بن أبی صالح قال: «أقبل مروان یوما فوجد رجلا واضعا وجهه علی القبر، فقال: أ تدری ما تصنع ؟ فأقبل علیه فإذا هو أبو أیوب، فقال: نعم، فجئت رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ و لم آت الحجر، سمعت رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ یقول: لا تبکوا علی الدین إذا ولیه أهله، ولکن أبکوا علیه إذا ولیه غیر أهله»

مروان وارد بر مرقد شریف پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ شد مردی را دید که صورت روی قبر پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ گذاشته است مروان یقه او را گرفت و گفت که چه می کنی؟ مرد سر خود را بلند کرد دید که ابو ایوب انصاری است. گفت: من به

زیارت سنگ نیامدم بلکه به زیارت پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ آمدم از پیامبر شنیدم که فرمودند: نگران دین نباشید اگر متولیانش اهل باشند و لکن گریه کنید بر دین زمانی که متولی آن نااهل باشد.

در طول تاریخ حاکمان امت اسلام اهل،نبودند انحرافات و تبدیل و... در تعالیم دینی بوده و کسی هم منکر نشده است لذا با این دید به احکام جدید و سنت جدید اگر در روایت آمد نگاه کنیم.

روایت سوم:

الف) متن روایت

وَ رَوَی مُحَمَّدُ بْنُ عَجْلَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِاللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا قَامَ الْقَائِمُ (علیه السلام دَعَا النَّاسَ إِلَی الْإِسْلَامِ جَدِیداً وَ هَدَاهُمْ إِلَی أَمْرٍ قَدْ دُثِرَ فَضَلَّ عَنْهُ الْجُمْهُورُ وَ إِنَّمَا سُمِّی الْقَائِمُ مَهْدِیّاً لِأَنَّهُ یَهْدِی إِلَی أَمْرٍ قَدْ ضَلُّوا عَنْهُ وَ سُمِّی بِالْقَائِمِ لِقِیَامِهِ بِالْحَق) امام صادق علیه السلام فرمودند: هنگامی که امام زمان علیه السلام قیام می کند مردم را دوباره به دین اسلام دعوت می کند. (نه این که به اسلام جدیدی) و مردم را به سوی امری هدایت می کند که پا مال شده است و اکثر مردم از آن فاصله گرفته اند. همانا قائم مهدی نامیده شد چون به امری که مردم از آن گمراه شدند هدایت می کند و قائم نامیده شد به جهت قیام به حقی که دارد.

چنین مضامینی از اهل سنت هم نقل شده است در کتاب القول المختصر از پیامبر اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ نقل می کند:

لا یَتْرُکُ بِدْعَةً إِلَّا اَزالَها وَ لا سُنَّةً إِلَّا اَقامَها ⁽¹⁾ ب) منابع روایت

جلسه چهل و چهارم - 1393/11/13

انحرافات در جامعه قبل از ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

مقدمه:

بحث راجع به احکام جدیدی بود که طبق بعضی از روایات در عصر ظهور مطرح است در جواب بیان کردیم:

جواب اول:

فاصله و دوری مردم از احکام الهی باعث جدید پنداری آن است و از روایاتی که نقل کردیم به این نتیجه رسیدیم که علت دوری مردم از احکام اسلام، بدعت ها و تحریف ها و تبدیل هایی است که توسط حکام انجام گرفته است.

جواب دوم:

بر فرض صحت صدور روایاتی که دلالت بر احکام جدید و بالاخره تعلیمات جدید و سنت جدید دارد، گوئیم بعضی از این احکام الهی از جانب خداوند وضع شده بود و مرحله اقتضا و انشاء و حتی مرحله فعلیت را گذرانده است ولی به مرحله تنجّز نرسیده اند، تنجّز آن به وجود زمینه بستگی داشته است و زمینه ی آن تا قبل از ظهور امام زمان علیه السلام را فراهم نشده است، بلکه در دوران امام زمان علیه السلام فراهم می شود لذا آن احکام را ایشان به مردم اعلام و تنفیذ می کند.

شبهه ای پیرامون خمس:

مرحوم خوئی شبهه ای را پیرامون خمس بیان و از آن جواب می دهند که یکی از جواب ها مربوط به بحث احکام جدید نیز می باشد: ⁽¹⁾

نعم هاهنا اشکال معروف قد تداول علی الألسن و لا سیما فی الآونة الأخیرة و حاصله ان الآیة لو کانت مطلقة و کان هذا النوع من الخمس ثابتا فی الشریعة المقدسة فلما ذا لم یعهد أخذه من صاحب الشرع حیث لم ینقل لا فی

صلی الله کتب الحدیث و لا التاریخ ان النبی الأعظم صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ أو أحدا من المتصدین بعده حتی وصیه المعظم فی زمن خلافته الظاهریة تصدی لأخذ الأخماس من الأرباح والتجارات کما کانوا یبعثون العمال لجبایة الزکوات، بل قد جعل سهم خاص للعاملین علیها فإنه لو کان ذلک متداولا کالزکاة لنقل إلینا بطبیعة الحال.

و ان تعجب فعجب انه لم یوجد لهذا القسم من الخمس عین و لا أثر فی صدر الإسلام إلی عهد الصادقین علیهما السلام حیث ان الروایات القلیلة الواردة فی المقام کلها برزت و صدرت منذ هذا العصر، اما قبله فلم یکن منه اسم و لا رسم بتاتا حسبما عرفت.

و الجواب: اما بناء علی ما سلکناه من تدریجیة الاحکام و جواز تأخیر التبلیغ عن عصر التشریع بإیداع بیانه من النبی الی الامام لیظهره فی ظرفه المناسب له حسب المصالح الوقتیة الباعثة علی ذلک بل قد یظهر من بعض

النصوص ان جملة من الاحکام لم تنشر لحد الان و انها مودعة عند ولی العصر عجل الله تعالی فرجه الشریف و هو المأمور بتبلیغها متی ما ظهر و ملأ الأرض قسطا و عدلا . فالأمر علی هذا المبنی - الحاسم لمادة الإشکال- ظاهر لا سترة علیه.

بیان اشکال:

اشکالی سر زبان ها مطرح است و حاصلش این است که اگر آیه خمس وَ اعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَئٍ.. مطلق باشد و خمس موونه هم ثابت باشد چرا در شریعت ما معهود نیست که پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ خمس زائد بر موونه را از کسی گرفته باشد؟ نه در کتب حدیث و نه در کتب تاریخ نیامده که پیامبر صی الله علیه و اله و سلم و یا احدی از متصدین بعد ایشان خمس بگیرند. اگر خمس ارباح بوده است پس چرا پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ راه کسی را برای جمع آن نمی فرستادند؟

جواب از اشکال:

مرحوم خوئی به این اشکال چهار جواب می دهند که جواب زیر مربوط به بحث ما هم می باشد:

نبی مکرم صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ احکام را که تشریع شده است نزد امام معصوم علیه السلام به ودیعت می گذارد که تا طبق مصالح در زمان مناسبش اظهار کند. از یک سری روایات استفاده می کنیم که جمعی از احکام تشریع شده ولی تبلیغ نشده است آن احکامی که تشریع شده است نزد حضرت ولی عصر علیه السلام، امانت سپرده شده و او مامور است که زمانی که ظهور کرد و زمین را پر از عدل و داد نمود تبلیغ کند پس امر بنابراین مبنا (مبنائی که ریشه اشکال را قطع می کند) ظاهر است.

اما این که چرا پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ کسی را نفرستاد که خمس ارباح را بگیرد؟ جواب این است که احکام تشریع شده است اما تدریجی است و تبلیغ آن منوط به شرائط است خمس تشریع شده است اما این که چرا زمان صادقین علیهما السلام مطرح شده است به خاطر آن است که تا آن زمان زمینه اش فراهم نشده است.

مبنای ما هم همین است که احکام تدریجی است و زمان تبلیغ می خواهد پس بر فرض که این روایات صحیح باشد و امام زمان علیه السلام چنین اوامری را مطرح کنند جواب آن این است که حکم جدید و شریعت جدید نیست، بلکه همان تشریع قبل است که شرائط برای تبلیغ آن نبوده است.

جواب های دیگر مرحوم خوئی در مورد شبهه ی خمس:

جواب دوم:

و اما مع الغض عن ذلک فبإبداء الفرق بین الزکاة و الخمس نظرا الی ان الأول ملک للفقراء و حق یصرف فی صل الله مصالح المسلمین و هو صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ مأمور بالأخذ قال تعالی (خُذْ مِنْ أمُولُ الِهِمْ صَدَقَةً إلخ) فمقدمة للأخذ الواجب علیه لا محیص له صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ من بعث العمال لجبایة الزکوات. و اما الخمس فهو حق له صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ و لأ قربائه فیشبه الملک الشخصی حیث لا تعود فائدته لعامة المسلمین و من ثم لم یؤمر فی مورده الا بمجرد التبلیغ کما فی سائر الاحکام من الصلاة و الصیام دون الأخذ فلم یکن ثمة باعث علی جبایته، بل قد لا یناسب ذلک شأنه و جلالته کما لا یخفی. فلا مجال لقیاس الخمس علی الزکاة فإنه مع الفارق الواضح حسبما عرفت.

این که بین خمس و زکات فرق می کند. زکات ملک فقر است. و حقی است که در مصالح مسلمین مصرف می شود و پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ مامور به اخذ است (خذ من اموالهم صدقه) پس فرستادن افراد برای گرفتن زکات مقدمه ی واجب است لذا رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ افرادی را می فرستد ولی خمس حق خدا و رسول است این مثل ملک شخصی است، لذا در خمس امر به گرفتن نشده است، فقط امر کرده است که تبلیغ کن پس انگیزه ای برای فرستادن مامور و گرفتن این خمس نیست بلکه مناسب شأن ایشان نیست. پس مجالی برای قیاس خمس به زکات باقی نمی ماند و قیاس آن قیاس مع الفارق است.

جواب سوم:

کیف و وجوب الخمس فی الرکاز مما اصفقت علیه العامه و رووا فیه روایات کثیرة.

چه کسی گفته است که خمس فقط در غنائم جنگی است و پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ از آن جا می گیرد؟ وجوب خمس در معادن و... هم هست. روایات زیادی هم از عامه است که می گویند خمس در آن هست ولی پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ هرگز کسی را نفرستاد که خمس آن را بگیرد.

جواب چهارم:

علی ان العامة قد رووا هذا الخمس عن النبی صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ فقد ورد فی صحیح البخاری والترمذی ان رجلا من بنی عبد قیس جاء إلی النبی صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ فلما أراد الانصراف امره صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ بالصلاة و الصیام و الزکاة و إعطاء الخمس مما غنم. فان من الواضح عدم ارادة الخمس من غنائم دار الحرب لعدم فرض قتال أو غزو، بل المراد خمس الأرباح والمتاجر کما لا یخفی.

روایاتی از پیامبر اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ که دستور به خمس ارباح هم داده است در صحیح بخاری و صحیح ترمزی نقل شده است: شخصی از بنی قیس پیش پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ آمد وقتی خواست برود پیامبر به او دستور داد که نماز بخواند، روزه بگیرد و خمس آن چه سود می برد را هم بدهد و روشن است که مراد از خمس، خمس غنائم جنگی نیست چون بحث جنگ نبوده بلکه خمس متاجر است.

پاسخ علامه طبرسی:

مرحوم طبرسی در ارتباط با احکام جدید شبهه ای را مطرح می کند و جواب می دهد: ⁽¹⁾

قالوا: إذا حصل الإجماع علی أن لا نبی بعد رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ، و أنتم قد زعمتم أن القائم إذا قام لم یقبل الجزیة من أهل الکتاب و أنّه یقتل من بلغ العشرین و لم یتفقه فی الدین و یأمر بهدم المساجد و المشاهد، و أنه یحکم بحکم داود علیه السلام لا یسأل عن بینه و أشباه ذلک مما ورد فی آثار کم و هذا یکون نسخا للشریعة، و إبطالا لأحکامها، فقد أثبتم معنی النبوة وإن لم تتلفظوا باسمها، فما جوابکم عنها؟

الجواب: أنا لا نعرف ما تضمنه السؤال من أنه علیه السلام لا یقبل الجزیة من أهل الکتاب و أنه یقتل من بلغ العشرین و لم یتفقه فی الدین، فإن کان ورد بذلک خبر فهو غیر مقطوع به و أما هدم المساجد و المشاهد فقد یجوز أن یختص بهدم ما بنی من ذلک علی غیر تقوی الله تعالی و علی خلاف ما أمر الله سبحانه به و قد فعله النبی صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ. و أما ما روی من أنه علیه السلام یحکم بحکم داود لا یسأل عن بینة فهذا أیضا غیر مقطوع به، و إن صح فتأویله: أنه یحکم بعلمه فیما یعلمه، و إذا علم الإمام أو الحاکم أمرا من الامور فعلیه أن یحکم بعلمه و لا یسأل البینة، و لیس فی هذا نسخ للشریعة.

بیان شبهه:

گفتند: هنگامی که اجماع حاصل است بر این که پیامبری بعد از رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ نیست و شما گمان کردید که قائم هنگامی که قیام کند جزیه از اهل کتاب قبول نمی کند و کسانی که بیست سال دارند و متفقه در دین نشدند را می کشد و این که امر به خراب کردن مساجد و مشاهد (زیارتگاه ها) می دهد و این که او حکم می کند به حکم

داود از بینه سوال نمی کند و مانند آن از آن چه در آثار شما وارد شده است این نسخ شریعت و باطل کردن احکام شریعت می باشد.

جواب:

اما آن چه روایت شده که ایشان به حکم داود علیه السلام حکم می کند و از بینه سوال نمی کند پس این هم معتبر نیست و اگر صحیح هم باشد پس تأویل آن این است که در آن چه به آن علم دارد حکم می کند و هنگامی که امام یا حاکم به امری از امور علم داشته باشد پس بر او است که به علم خود حکم کند و از بینه سوال نکند و ایننسخ شریعت نیست.

جلسه چهل و پنجم - 1393/11/18

انحرافات در جامعه قبل از ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

ادامه بیان مرحوم طبرسی در جواب شبهه ی احکام جدید:

«لأن النسخ هو ما تأخر دلیله عن الحکم المنسوخ و لم یکن مصطحبا فأما إذا اصطحب الدلیلان فلا یکون ذلک ناسخا لصاحبه و إن کان مخالفه فی المعنی، و لهذا اتفقنا علی أن الله سبحانه لو قال ألزموا السبت إلی وقت کذا ثم لا تلزموه لا یکون نسخا لأن الدلیل الرافع مصاحب للدلیل الموجب للدلیل الموجب و إذا صحت هذه الجملة و کان النبی صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ قد أعلمنا بأن القائم من ولده یجب اتباعه و قبول أحکامه، فنحن إذا صرنا إلی ما یحکم فینا و إن خالف بعض الأحکام المتقدمة غیر عاملین بالنسخ لأن النسخ لا یدخل فیما یصطحب الدلیل.» ⁽¹⁾

فرض کنید که خدا امر کند که روز شنبه فلان کار را تا فلان وقت انجام دهید و پس از آن لازم نیست. آیا این ناسخ می شود؟ این ناسخ نیست بلکه از اول موقت است چون دلیلی که حکم اولی را رفع کند همراه دلیلی است

که حکم سبت را ثابت می کند. پس ماهیت نسخ این است که دلیلش متاخر از منسوخ باشد.

بر فرض این که روایات احکام جدید عصر مهدوی صحیح باشد پیامبر اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ که این احکام را آورد، به ما فرمود که در آخر الزمان فرزند من میآید و واجب است از احکامی که می آورد تبعیت کنید (از اول پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ هر دو دلیل را فرموده است) اگر ما دوران امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را درک کردیم و دیدیم احکام دیگری بودند، ما دیگر به نسخ عمل نمی کنیم چون نسخ شامل جایی که دلیل ناسخ و منسوخ با هم باشند نمی شود.

مرحوم محقق داماد مطلبی می فرماید که گویا می خواهد بپذیرد که امام زمان علیه السلام دین جدید می آورد، درحالی که حتی یک روایت هم نداریم که امام زمان علیه السلام دین جدید می آورند و نیازی نیست که به چنین مطلبی ملتزم

شویم بعد مجبور شویم توجیه کنیم البته نسبت به «این محیی معالم الدین» می گوئیم امام زمان علیه السلام معالم دین را احیا می کند، یعنی میرانده شده آن را احیا می کند نه این که امام زمان علیه السلام یک دین جدیدی را بیاورد.

بیان مرحوم محقق داماد:

و أقصی ما یستدلّ له هو ما رواه عن عمرو بن جمیع قال: سألت أبا عبدالله علیه السلام عن الصلاة فی المساجد المصوّرة؟ فقال: اکره ذلک ولکن لا یضرکم ذلک الیوم، و لو قد قام العدل لرأیتم کیف یصنع فی ذلک. و فیه: بعد الغض عن ضعف السند ب «ابن جمیع» أنه لو لم یکن ظاهر قوله: «اکره» فی الکراهة المصطلح علیها فی الفقه، لما کان له ظهور فی الحرمة، کما أنه لا شهادة للذیل علی ذلک أیضا، إذ لم یدل دلیل علی أن القائم عجل الله تعالی فرجه الشریف و لا یرد و لا یردع عن المکروهات، بل فی الروایات شواهد عدیدة علی أنه علیه السلام یأتی بدین جدید عند الناس، و یعمل بالواقع لا بالأیمان و البینات و یهدم الشرف للمساجد و المیزاب و یوسع الشوارع، و ما إلی ذلک من الأعمال التی لا یجوز ارتکابها حسب الأدلة التی یدور الفقه مدارها، لأنّ الظواهر و الأصول العملیة التی تکون ملتحدا لنا فی غیر واحدة من المسائل لما کان لها شأن حینذاک فلا مجال للتوهم بأنه کیف یصنع بما صار وقفا للمسجد؟ ⁽¹⁾

ایشان در ارتباط با صور مساجد منقوش می فرماید:

این هم مشکل دارد اما چون شهرت در این فرع (نقش مساجد) به مقدار شهرت در فرع قبلی نیست در این جا جزم به حرمت نکرده اند و اگر چه در آن احتیاط کردند مهمترین دلیلی که می توانیم برای مرجوحیت نقش مساجد نقل کنیم روایتی است که عمر بن جمیع از امام صادق علیه السلام نقل می کند گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد نماز در مساجد منقوش سوال کردم؟ امام علیه السلام فرمود من کراهت دارم لکن امروز مشکلی ندارد و اگر حکومت عدل اقامه شد (اشاره به حکومت امام زمان علیه السلام) ما خواهید دید که با مساجدی که نقش دارد چگونه بر خورد خواهد کرد.

بر فرض چشم پوشی از ضعف سند آن به ابن،جمیع اگر قول امام (من کراهت دارم) ظهور در کراهت اصطلاحی نداشته باشد ظهور در حرمت هم ندارد همچنان که ذیل آن شهادت در حرمت نیست چون دلیلی نداریم که امام زمان علیه السلام فقط با محرمات برخورد می کند و با مکروهات مخالفت نمی کند، بلکه در روایات شواهد عدیده داریم که امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف با دینی که مردم می گویند جدید است می آید. و طبق واقع عمل می کند نه طبق شاهد و قسم و آن هائی که بر خانه های دیگران مشرف است و ناودان ها را از بین می برند، و خیابان ها را توسعه

می دهند و غیر آن از اعمالی که ارتکاب آن حسب ادله ای که فقه بر مدار آن می چرخد جائز نیست چون ظواهر و اصول عملیه که داریم شامل چنین مواردی نمی شود پس مجالی برای تو هم این که چطور امام با مساجد این طور برخورد می کند باقی نمی ماند.

شاهد ما این بخش از بیان مرحوم محقق داماد است: (بلکه در روایات شواهد عدیده داریم که امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریفو با دینی که مردم می گویند جدید است می آید) ایشان ادعا می کنند روایات زیادی در تغییر دین و آوردن دین جدید داریم. در حالی که چنین نیست حتی یک روایت هم نداریم که امام علیه السلام دین جدید می آورند لذا این طور کلمات هست که باید یا تصحیح و یا توجیه شود و بگوییم مردم چنین می پندارند که حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دین جدید می آورد.

باز در کلمات بعضی از فضلای معاصر آمده است:

در مورد امام زمان علیه السلام مشهور است موقعی که حضرت می آید به دین جدید می آید. امام زمان دین تازه می آورند همه تعجب می کنند و می گویند پیامبر است که دین جدید می آورد نه امام امام جانشین پیامبر است و

دین جدید نمی آورد چرا ایشان دین جدید آورده است؟ این قدر ما به احکام الهی عمل نکردیم، به قدری فراموش شده که الآن که حضرت دوباره بیان می فرماید به نظر دین جدید می اید.

ایشان ادعا می فرمایند: مشهور است که وقتی حضرت می آید به دین جدید می آید!! در حالی که حتی یک روایت ضعیف هم نداریم شاید منظور ایشان از مشهور مشهور در السنه عوام باشد مانند کلام شیخ انصاری که در مورد «إذا اجتهد الحاکم فأصاب فله أجران و إن أخطأ فله أجر واحد» می فرماید: بر سر زبان ها مشهور است. بله این عبارت مشهور است اما هیچ مدرکی ندارد در تمام بحار الانوار فقط در یک مورد این عبارت نقل شده که آن هم از کلمات سید مرتضی و در مقام احتجاج با عامه است که آن ها این روایت را قبول دارند ولی در منابع شیعه چنین مطلبی نمی باشد و راوی آن عمرو عاص است و عامه هم آن را برای توجیه کار خلفا و امویین به کار می برند.

البته توجیه ایشان درست است امام زمان احیاگر معالم دین (این محیی معالم دین) است نه این که موجد و محدث باشند. امام زمان علیه السلام دینی ایجاد نمی کند بلکه همان دینی است که معالم آن مندرس شده است و امام علیه السلام آن را زنده می کند.

ظاهرا یک چنین فرمایشی هم در بیانات استاد معظم ما هم آمده است:

السؤال 1698: روی عن الإمام الصادق علیه السلام انه قال: «حین یظهر القائم علیه السلام فانه یأتی بأمر جدید کما جاء النبی صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ بجدید بظهور الإسلام و بما أننا ننظر إلی المجتهدین نظرة من یحفظ الدین من التحریف فی کل عصر و نراجعهم لتحصیل الأحکام الصحیحة یرجی بیان التفسیر الصحیح لهذا الحدیث.

الجواب: المقصود هو ان دین الله و المفاهیم الدینیة تتعرض إلی البدع و التحریفات و حین یظهر المنتظر عجل الله تعالی فرجه الشریف یحارب تلک التحریفات و البدع حتی یظن البعض انه یأتی بدین جدید.» ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرموند: هنگامی که قائم ظهور کند پس بدرستی که به امر جدیدی می آید. همان طوری که پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ یک امر جدیدی آورده اند و ما به مجتهدین نظر داریم نظر کسی که در هر عصری دین را از تحریف حفظ می کند و به آن ها برای فراگیری احکام صحیح رجوع می کنیم لذا تفسیر صحیح این حدیث را بیان بفرمائید؟

مقصود دین خداوند و مفاهیم دینی است که تحریف و بدعت گذاری کرده اند، و هنگامی که امام علیه السلام ظهور کنند با آن تحریف ها و بدعت ها مبارزه می کند تا اینکه بعضی گمان می کنند که ایشان به دین جدید می آید.

البته این بیان با بیان قبل (بیان آیت الله ناصری) فرق می کند کلام قبل تصریح داشت که دین جدید شهرت دارد در حالیکه شهرت نداشت اما در این بیان آمده که بعضی گمان می کنند و به روایت نسبت نداده است.

پس سخن از احیای دین است نه آوردن دین و شریعت جدید.

بررسی روایات دال بر احکام جدید در زمان ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

روایت اول:

الف) متن روایت

عِدَّهُ عَنْ سَهْلٍ عَنِ اِبْنِ شَمُّونٍ عَنِ اَلْأَصَمِّ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّهَ عَنِ اِبْنِ تَغْلِبَ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِاَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ دَمَانِ فِی اَلْإِسْلاَمِ حَلاَلٌ مِنَ اَللَّهِ لاَ یَقْضِی فِیهِمَا أَحَدٌ حَتَّی یَبْعَثَ اَللَّهُ قَائِمَنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ فَإِذَا بَعَثَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَائِمَنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ حَکَمَ فِیهِمَا بِحُکْمِ اَللَّهِ لاَ یُرِیدُ عَلَیْهِمَا بَیِّنَهً اَلزَّانِی اَلْمُحْصَنُ یَرْجُمُهُ وَ مَانِعُ اَلزَّکَاهِ یَضْرِبُ عُنُقَهُ ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: ریختن دو خون از جانب خدا در اسلام حلال شمرده شده است اما کسی به حکم خدا در این دو خون قضاوت نکرده است تا این که خدا قائم ما اهل بیت را مبعوث کند. پس هنگامی که خداوند عز و جل قائم ما اهل بیت را مبعوث کند، در این دو خون حکم می کند به حکم الله و نیازی به بینه ندارد و دستور می دهند که زانی محصن را سنگسار کنند و مانع زکات را گردن بزنند.

ب) منابع روایت

الاعمال و محاسن برقی اشاره کرده است

در تمام این منابع روایت از ابان بن تغلب نقل شده است. البته در طریق آن ها تفاوت هایی دیده می شود و گاهی افرادی کم و زیاد شده اند اما همه از ابان ابن تغلب نقل می کنند.

ج) بررسی سندی روایت

این روایت به دو طریق در کتاب کافی شریف نقل شده است که مرحوم مجلسی در مقام بررسی سندی می فرماید:

«ضعیف علی المشهور و آخره مرسل و السند الآخر ضعیف» ⁽¹⁾

ظاهرا اشکال ایشان به سهل بن زیاد است هر چند مشهور هم به ایشان اشکال گرفتند اما به نظر ما سهل مشکلی ندارد ایشان بیش از دو هزار روایت در کتب اربعه دارد در کتاب هائی که بر اساس حجت بودن آن نزد مولف و خداوند نوشته شده و به انگیزه جمع آوری نبوده در یک چنین کتاب هائی از یک شخص ضعیف دو هزار روایت نقل نمی کنند.

ما با این طریق کشف می کنیم که ایشان فوق وثاقت است البته این فقط مبنای ما نیست بلکه از معاصرین هم

کسانی هستند که این نظر را دارند.

ابان بن تغلب

ایشان هیچ مشکلی ندارد و یکی از رواتی است که مورد اتفاق شیعه و سنی می باشد. حتی ذهبی متعصب در مورد ایشان می گوید: «شیعی جلد و لنا صدقه و علیه بدعته» از شیعه های محکم است که صدق و بدعت او برای ما روشن است.

منظور او از بدعت همان تشیع است!! و تشیع نزد آنان یعنی: «هو محبه علی بن ابی طالب علیه السلام و تفضیله علی الصحابه الا الشیخین» ⁽²⁾محبت علی بن ابی طالب و اعتقاد به برتری او بر صحابه مگر شیخین، آن ها همین مقدار را هم تحمل نمی کنند و می گویند که بدعت است.

البته مثل ابراهیم بن یعقوب جوزجانی که اصلا به حساب نمی آید و از نواصب است، آبان را تضعیف می کند و می گوید منحرف است.

ابان کسی است که ریشه فکری او در قال الصادق و قال الباقر علیهما السلام است. سی هزار حدیث از اهل بیت حفظ بوده است. (وسایل الشیعه 30 جلد است و با مکررات 36000 حدیث دارد.) و وقتی هم که رحلت کرد امام دست بر قلب و سینه مبارک خود گذاشته و فرمودند: ان موته اوجع قلبی ⁽³⁾از رحلت ایشان قلبم به درد آمد. و وقتی که به مدینه می آمد، امام به ایشان علیه السلام می فرمود: برو سخنرانی کن و چون سخنرانی می کرد، همه ی مساجد دیگر از جمعیت خالی می شد و ایشان سوالات را که معمولا مربوط به خلافت و ولایت بود جواب مستدل می داد.

عامه کسی را که محبت علی علیه السلام را داشته باشد و معتقد به برتری ایشان بر همه ی صحابه مگر شیخین باشد را بدعت گذار می دانند و اگر معتقد به برتری امیر المومنین علیه السلام بر همه ی صحابه حتی شیخین باشد او را غالی می دانند در حالی که این از اعتقادات ما است و شکی نداریم که امیر المومنین علیه السلام نفس رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ بوده و محبوبترین خلق نزد خداوند و نزد رسول خدا صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ، علی بن ابی طالب علیه السلام است.

جلسه چهل و ششم - 1393/11/19

احکام جدید در دوران ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

د) دلالت روایت اول

مرحوم مجلسی اول در روضه المتقین (شرح کتاب فقیه) می فرماید:

«.. موافقا للحق و إلا فأبوبکر قاتل مانعی الزکاة و منعه،عمر، و لم یسمع قوله (أو) یحمل علی أن أبابکر لم یقاتلهم لترک الزکاة مطلقا فإنهم و منهم مالک بن نویرة قالوا لا نؤدی إلیک بل نؤدی إلی من خلفه رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم علی الناس فی غدیر خم. فبعث خالد بن الولید مع جماعة من الأشرار لقتالهم و قتلوا منهم جماعة کثیرة و سلبوا نساءهم و ذراریهم (أو) یکون المراد أنه عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یحکم بعلمه فیهما و لا یحتاج إلی الشهود کما فی سائر قضایاه و یکون التخصیص للاهتمام، والحاصل أن منع الزکاة لیس بکفر و إن جاز القتال به إلا أن یکون مستحلا فکفره ظاهر إلا إذا ادعی الشبهة المحتمله و سیجیء فی باب الحدود حکم المحصن و إن المراد به من کان له زوج رجلا کان أو امرأة. ⁽¹⁾»

توجیه اول:

منظور روایت این است که کسی قبل از ایشان که موافق و مطابق حق عمل کند، نبوده است مگر نه ابوبکر هم قاتل زکات را کشت، و عمر مخالفت کرد، و به قول او عمل نکرد.

اشکال توجیه اول :

ریختن دو خون در اسلام از جانب خداوند عز و جل مباح است اما در این دو مورد احدی تا زمان امام زمان علیه السلام قضاوت نکرده است این یعنی پیامبر اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ و امیر المومنین علیه السلام هم حکم نکردند در حالی که در مورد زنای محصن دستور رجم دادند.

پس در توجیه لاَ یَقْضِی بِحُکْمِ اَللَّهِ می توان گفت:

اللّهمّ العن بنی أُمیّة قاطبة حال اگر یک نفر خوب در میان شان باشد تخصصا خارج است. یا مولی به عبدش بگوید که همسایه های مرا اکرام کن اگر یکی مرده یا کافر باشد از حکم مولا خارج است و به حکم عقل تخصیص می خورد. در این جا هم بگوییم که دو خون منصرف از این دو معصوم است. امام علیه السلام خواهد به حکومت های بعد از این دو بزرگوار تعریض داشته باشد و می خواهند از حکومت امام زمان علیه السلام که مجری احکام الله است تعریف کند.

روایت می خواهد قضاوت هایی که در باره این دو خون اتفاق افتاده است را محکوم کند.

توجیه دوم:

یا حمل کنیم بر این که ابوبکر آن ها را به خاطر ترک زکات نکشت و از جمله ی آن ها مالک بن نویره بود که گفتند: ما زکات را به تو نمی دهیم بلکه به کسی که رسول الله او را به عنوان جانشین به مردم در روز غدیر خم معرفی کرد می دهیم پس خالد بن ولید را همراه جمعی از اشرار برای جنگ با آن ها فرستاد و از آن ها جماعت کثیری را کشتند و زنان و فرزندانشان را به اسیری گرفتند.

(از سر های آن ها برای طبخ غذا سه پایه درست کردند و از جمله سر مالک ابن نویره بود و خودشان ⁽¹⁾می گویند که تنها سری که نسوخت سر مالک بوده است و همان شب به خانواده مالک تجاوز کردند.

تاریخ را نگاه کنید؛ آیا به خاطر ترک زکات با این ها جنگیدند. آیا این ها مرتد شدند؟ اگر ما بگوییم ارتد الناس بعد رسول الله الا اربع بر ما اشکال می کنند باید این وقایع را نگاه کنند که آیا آن ها واقعا با مرتدین جنگیدند و یا جنگ آن ها با مسلمان هایی بود که زیر بار سقیفه نرفته و گفتند: ما غدیری هستیم نه سقیفه ای.

توجیه سوم:

مراد این است که امام زمان علیه السلام فقط و فقط در این دو مورد به علم خود حکم می کنند و این که کسی قبل از امام حکم نکرده است منظور به علم است (پیامبر اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ و امیر المومنین علیه السلام به علمشان عمل نکردند بلکه یا به شهادت و یا به اقرار بوده است.) همان طور که نسبت به قضایای دیگر هم شهود نمی خواهد (در پرونده ها و قضایای دیگر همین روش را دارد) و اختصاص در این روایت برای اهتمام این دو می باشد (یکی مساله فروج است و یکی مسائل مالی است.) حاصل این که مانع زکات کافر نیست. و اگر چه قتال با او جائز است مگر این که قائل به عدم

وجوب زکات باشد (منکر زکات بشود) پس در این صورت کفر او ظاهر است مگر این که ادعا کند که بر او شبهه شده بود.

این توجیه خوب است و طبق آن روایت قابل قبول است.

جلسه چهل و هفتم - 1393/11/25

احکام جدید در دوران ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

ادامه بررسی سند روایت اول

«عَنْ عِدَّهٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ عَنْ عَبْدِاَللَّهِ بْنِ عَبْدِاَلرَّحْمَنِ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّهَ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ»

سهل بن زیاد: بیان شد که مشکلی نداد.

محمّد بن حسن بن شمّون:

نظر مرحوم نجاشی: ⁽¹⁾

«أبوجعفر، بغدادی، واقف، ثم غلا، و کان ضعیفا جدا، فاسد المذهب و أضیف إلیه أحادیث فی الوقف، و قیل فیه. فأما من ذکره فإن أبا عبدالله بن عیاش حکی عن أبی طالب الأنباری أنه قال: حدثنی الحسین بن القاسم بن محمد بن أیوب بن شمون قال: حدثنی محمد بن الحسن قال: سمعت أبا الحسن موسی عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یقول: من أخبرک أنه مرضنی و غسلنی و حنطنی و کفننی و الحدنی و قبرنی و نفض یده من التراب فکذبه و قال: من سأل عنی فقل حی و الحمد الله. لعن الله من سئل عنی فقال مات و عاش محمد بن الحسن بن شمون مائة و أربع عشرة سنة. و قیل: إنه روی عن ثمانین رجلا من أصحاب أبی عبدالله عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ. و قیل: إنه سمع من أبی الحسن عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ حدیثین و مات محمد بن الحسن سنة ثمان و خمسین و مائتین و قیل: إن آل الرضا عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ مولانا أبا جعفر و أبا الحسن و أبا محمد علیهم السلام یعولونه و یعولون أربعین نفسا کلهم عیاله و أخبرنا أبو الحسن بن الجندی قال: حدثنا أبو علی بن همام قال حدثنا عبیدالله بن العلاء المذاری عن محمد بن الحسن بن شمون قال: ورد داود الرقی البصرة بعقب اجتیاز أبی الحسن موسی عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ بها فی سنة تسع و سبعین و مائة فصار بی أبی إلیه و سأله عنهما فقال: سمعت أبا عبدالله عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یقول: سواء علی الناصب صلی أم زنی »

ابوجعفر بغدادی و از واقفه بود سپس جزء غلات شد و جدا ضعیف است و مذهب او فاسد است احادیثی در واقفه بودن دارد بعد مطالبی را نقل می کند که گفته است از امام کاظم علیه السلام شنیدم که فرمود: کسی که به تو خبر داد که مرا پرستاری کرده و مرا غسل داده و حنوط کرده و کفن کرده و مرا دفن کرده و خاک های دستش را

تکانده پس او را تکذیب کن. و ابن شمون گفت: اگر کسی از من سوال کرد پس بگو زنده است شکر خدا. خدا لعنت کند کسی از من سوال کند پس بگوید فوت کرد و محمد بن حسن بن شمون 114 سال زندگی کرد. و از 80 نفر از اصحاب امام صادق علیه السلام روایت دارد از امام کاظم علیه السلام هم شنیده است و (در سال 258 در دوران امام عسگری علیه السلام که هنوز غیبت صغری هم نشده است) فوت شده است و روایتی را نقل می کند امام صادق فرمودند: ناصبی (کسی که با اهل بیت دشمنی دارد) فرقی نمی کند نماز بخواند یا زنا بکند.

نظر مرحوم شیخ طوسی: غالی است.

نظر ابن غضائری:

محمد بن الحسن بن شمون، أصله بصری،واقف ثم غلا، ضعیف متهافت لا یلتفت إلیه ولا إلی مصنفاته، و سائر ما ینسب إلیه.

اگر چه مشکل سند روایت حل نمیشود اما به نظر ما ابن شمون مشکلی ندارد، زیرا:

اَلسَّنَامِ اَلْأَعْلَی وَ مَنِ اِنْحَرَفَ عَنَّا فَإِلَی اَلنَّارِ، قَالَ، قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ : تَشْهَدُونَ عَلَی عَدُوِّکُمْ بِالنَّارِ وَ لاَ تَشْهَدُونَ لِوَلِیِّکُمْ بِالْجَنَّهِ ! مَا یَمْنَعُکُمْ مِنْ ذَلِکَ إِلاَّ اَلضَّعْفُ ⁽¹⁾ برای امام عسگری نامه نوشتم و به او در مورد فقرم شکایت کردم و با خود می گفتم که مگر امام صادق علیه السلام نفرمودند فقر همراه ما از بی نیازی همراه دشمنان ما بهتر است؟ مرگ در کنار ما بهتر از حیات همراه دشمنان ما است؟

امام علیه السلام جواب دادند: خداوند اولیای ما را با فقر امتحان می کند و اگر گناهانشان زیاد شد در اثر فقر گناهانشان را پاک می کند و گاهی از خیلی از آن ها می گذرد و از آن چه با خودت حدیث کردی که فقر همراه ما از بی نیازی همراه دشمنان ما بهتر است ما پناهگاهیم برای کسی که به ما پناه بیاورد و نور هستیم برای کسی که بخواهد از ما کسب نور کند و عصمت هستیم برای کسی که به ما پناه آورد و کسی که ما را دوست داشته باشد همراه ما در رتبه های بالای بهشت خواهد بود و کسانی که از ما فاصله گرفتند پس به سمت جهنم هستند و ابو عبدالله علیه السلام فرمودند: می گویید که دشمنان اهل بیت جهنمی هستند و نمی گویید که دوستان اهل بیت بهشتی هستند، چه شما را از آن منع می کند مگر ضعف.

روایت فوق روایتی است که ایشان نقل می کند و گویا معتقد به علم غیب امام است، ائمه علیهم السلام علم غیب دارند امّا نه به استقلال بلکه به افاضه خداوند متعال.

برای امام نوشتم که برای من دعا کند هنگامی که نامه ها را فرستادم. گفتم ای کاش نوشته بودم که دوایی برای چشمم بنویسد جواب نامه آمد در حالی که برای سلامتم دعا کرده بود و بعد نوشته بود که تو اراده کرده بودی که من داوریی برایت بنویسم... نسخه برایش نوشتند .. او می گوید دارو را استفاده کردم و خوب شدم.

چون این نمونه روایات را نقل می کند به غلو متهم شده است.

در کامل الزیارات روایت مَنْ زَارَ الْحُسَیْن بِکَرْبَلاَ کَمَنْ زَارَ الله فِی عَرْشِهِ از ایشان نقل شده است و چنین روایتی از امام رضا علیه السلام هم نقل شده است. این روایت به معنای این نیست که خدا جسم باشد و در جایی باشد. بلکه به معنای اینست که خدا به زوار امام حسین علیه السلام لطف و عنایت خاصی دارد.

اگرچه مرحوم خوئی در مورد ابن شمون قبل از برگشت از مبنایشان راجع به کامل الزیارات فرمودند: حکم به وثاقت او به جهت قول نجاشی ممکن نیست و حرف نجاشی هم به قول ابن غضائری تأیید شده است، ولی با توجه به کثرت روایات ایشان و نامه هایی که برای امام عسکری علیه السلام می نویسد که دلالت بر نفی واقفه بودن ایشان دارد لذا در تضعیف ایشان باید تامل کرد و نمی توان روایات او را یکجا رد کرد.

نتیجه این که در تضعیف ایشان تامل داریم البته این نظر ما مشکل سندی روایت را حل نمی کند.

عبدالله بن عبدالرحمن:

نظر مرحوم خوئی: ⁽¹⁾

قال النجاشی: عبدالله بن عبد الرحمن الأصم المسمعی بصری، ضعیف غال لیس بشیء، روی عن مسمع کردین و غیره له کتاب المزار سمعت ممن رآه فقال لی هو تخلیط و له کتاب الناسخ و المنسوخ. أخبرناه غیر واحد عن أحمد بن محمد بن یحیی، عن سعد، عن محمد بن عیسی بن عبید عنه·

و قال ابن الغضائری: عبدالله بن عبد الرحمن الأصم المسمعی. أبو محمد ضعیف مرتفع القول و له کتاب فی الزیارات ما یدل علی خبث عظیم و مذهب متهافت و کان من کذابة أهل البصرة. روی عن مسمع بن عبدالملک و روی عنه عبدالله بن حماد البصری کامل الزیارات فی قول رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ: إن الحسین تقتله أمته من بعده، الحدیث 2.

أقول: ظاهر کلام النجاشی أنه لیس بشیء أنه ضعیف فی الحدیث فیعارض توثیق ابن قولویه فلا اعتماد علی روایاته.

نجاشی می گوید: مسمعی ضعیف و غالی است و ارزشی هم ندارد.

از ابن الغضائری هم نقل شده است که ضعیف و مرتفع القول و برای او کتابی در زیارات است که دلالت بر خباثت و بر مذهب متهافت ایشان است و از دروغگویان بصره است.

سپس مرحوم خوئی روایت ایشان را از کامل الزیارات نقل می کند ان الحسین تقتله.. و می فرماید: ظاهر کلام مرحوم نجاشی که می گوید انه لیس بشی یعنی در حدیث هم ضعیف است و این با (توثیق ابن قولویه توثیق عام

در کامل الزیارات) معارض است نتیجه این که اعتمادی بر روایات او نیست.

البته این تعارض قبل از برگشتن مرحوم خوئی از مبنایشان در مورد کامل الزیارات استو. بعد که ایشان از مبنای خود در مورد کامل الزیارات برگشتند دیگر این تضعیف تعارضی ندارد؛ زیرا از نظر نجاشی تضعیف دارد و توثیقی ندارد.

البته ما حرف ابن الغضائری را نمی پذیریم چون معلوم نیست که کتاب از ایشان باشد.

نتیجه این که این شخص ضعیف است و شاید مرحوم مجلسی به لحاظ این شخص قائل به تضعیف روایت شده اند.

جلسه چهل و هشتم - 1393/11/26

احکام جدید در دوران ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

ادامه بررسی روایت اول

حمل روایت حکم اعدام مانع زکات بر تفصیل مرحوم علامه حلی:

بیان علامه حلی در مورد حکم مانع زکات:

«و أجمع المسلمون کافّة علی وجوبها فی جمیع الأعصار، و هی أحد أرکان الإسلام الخمسة إذا عرفت هذا، فمن أنکر وجوبها ممن ولد علی الفطرة و نشأ بین المسلمین فهو مرتد یقتل من غیر أن یستتاب و إن لم یکن عن فطرة، بل أسلم عقیب کفر استتیب مع علم وجوبها ثلاثا فإن تاب و إلا فهو مرتد وجب قتله و إن کان ممن یخفی وجوبها علیه لانه نشأ بالبادیة او کان قریب العهد بالإسلام عرف وجوبها و لم یحکم بکفره. هذا کلامه -رحمه الله- و هو جید و علی ما ذکره من التفصیل تحمل روایة أبان بن تغلب.» ⁽¹⁾

اجماع همه ی مسلمین (شیعه و سنی) در همه دوره ها بر وجوب زکات بوده است و آن یکی از ارکان پنجگانه اسلام است هنگامی که این معنا را،شناختی پس کسی که علی الفطره مسلمان بوده و در بین مسلمانان رشد نموده وجوب زکات را که مورد اجماع مسلمین است انکار کند مرتد است و کشته می شود و نوبت به توبه دادنش نمی رسد.

اما اگر مرتد فطری نبود از اول کافر بود بعد مسلمان شد و بعد منکر شد در صورتی که علم به وجوب زکات داشته باشد سه روز او را توبه می دهند اگر توبه کرد چیزی بر او نیست اما اگر توبه نکرد پس او مرتد است و قتل او واجب است و اگر کسی باشد که حکم بر او مخفی مانده چون در صحرا بزرگ شده یا تازه مسلمان است، اعدامش نمی کنند برای او توضیح می دهند و حکم به کفرش نمی شود.

این بیان مرحوم علامه حلی رحمه الله است و بیان بسیار متینی است و روایت ابان بن تغلب را بر تفصیل ایشان حمل می کنیم.

علامه مجلسی می فرماید: روایت اعدام مانع زکات را باید بر تفصیل علامه حلی (صورت اول یا صورت دوم بعد از استتابه)، حمل کنیم.

به هر جهت بیان شد که این روایت قابل توجیه است ولی اگر از عهده توجیه بر نیامدیم گوئیم روایت مشکل سندی دارد.

روایت دوم

الف) متن روایت

حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَی رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا حَمْزَهُ بْنُ اَلْقَاسِمِ اَلْعَلَوِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِاَللَّهِ بْنِ عِمْرَانَ اَلْبَرْقِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ اَلْهَمْدَانِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَهَ عَنْ أَبِی عَبْدِاَللَّهِ وَ أَبِی اَلْحَسَنِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالاَلَوْ قَدْ قَامَ اَلْقَائِمُ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ لَحَکَمَ بِثَلاَثٍ لَمْ یَحْکُمْ بِهَا أَحَدٌ قَبْلَهُ: یَقْتُلُ اَلشَّیْخَ اَلزَّانِیَ، وَ یَقْتُلُ مَانِعَ اَلزَّکَاهِ، وَ یُوَرَّثُ اَلْأَخَ أَخَاهُ فِی اَلْأَظِلَّهِ ⁽¹⁾

فرمودند: وقتی که امام زمان علیه السلام قیام کرد سه حکم می فرمایند که قبل از امام زمان علیه السلام احدی این حکم را انجام نداده است بزرگسال مسن زانی را می کشد و مانع زکات را می کشد و کسانی که خداوند در عالم ذر بینشان اخوت قرار داده است در این عالم در دوران امام زمان علیه السلام از همدیگر ارث می برند.

آیا حکم زنا همیشه اعدام است؟

شهید اول در لمعه و شارح لمعه، هشت حکم برای زنا مطرح می فرماید، اینطور نیست که فقط حکم زنا اعدام باشد. گاهی سنگسار، گاهی شلاق، گاهی شلاق و تبعید و گاهی گردن زدن است. در این روایت می فرماید:بزرگسالی که زنا کند اطلاق لفظی است یعنی هر قسم آن که باشد حتی اگر این بزرگسال مجرد باشد و محصن

هم نباشد - حکمش اعدام است در حالی که طبق فقهی که از آل محمد علیهم السلام به ما رسیده است، حکم زنا همیشه اعدام نیست.

ب) بررسی سند روایت

مرحوم صدوق این روایت را در کتاب «من لایحضره الفقیه» نقل نکردند شاید به این جهت که: در مقدمه ی این کتاب فرموده است: هر آن چه در «من لایحضره الفقیه» می آورم بین من و خدایم حجت آورم بین من و خدایم حجت است و بر اساس آن

فتوی می دهم و چون این روایت از جهت اعتبار در رده آن روایات که در فقیه آورده نمی باشد لذا این روایت را نیاورده است و یا از این جهت که حکم شرعی از آن در دوران غیبت استفاده نمی شود.

به نظر ما جهت عدم نقل ایشان همین دلیل دوم باشد، ایشان معمولا روایات فقهی را می آورد و از این روایت حکم فقهی در دوران غیبت استفاده نمی شود بلکه از قوانینی است که امام زمان علیه السلام در عصر حضور اجرا خواهند کرد.

«حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَی رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا حَمْزَةُ بْنُ الْقَاسِمِ الْعَلَوِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِاللَّهِ بْنِ عِمْرَانَ الْبَرْقِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الْهَمْدَانِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ.»

حمزة بن القاسم العلوی: ایشان ثقه بوده و شخصیت بزرگی است. ⁽¹⁾

محمد بن علی همدانی:

گفته اند ایشان با محمد بن علی بن ابراهیم متحد است که اگر این باشد کسی توثیقش نکرده است.

مرحوم خوئی فرموده است: محتمل است محمد بن علی بن ابراهیم بن موسی بن جعفر باشد، یعنی از احفاد امام موسی کاظم علیعه السلام است و از واقفه می باشد.

اگر وثاقت داشته باشد مشکلی ندارد ولی توثیق هم نشده است پس این شخص از کسانی است که مشکل دارد چون توثیق ندارد.

علی بن ابی حمزه بطائنی:

اظهار نظر در مورد ایشان طبق مبانی فرق می کند او از سران واقفه است. برای همین او را تضعیف کرده اند، ولی به نظر ما مشکل اعتقادی او با صدوق بودن و وثاقت منافات ندارد ایشان در کتب اربعه بیش از 500 روایت دارد و یک چنین کسی که اکثار حدیث در کتب اربعه دارد بعید است که وثاقت نداشته باشد.

پس مشکل سندی به لحاظ ایشان نیست بلکه از جهت همدانی می باشد.

ج) دلالت روایت

در مورد اعدام شیخ زانی جای بحث است چون به صورت مطلق بیان شده و شامل غیر محصن هم می شود به خلاف روایت قبل که در آن حکم سنگسار را برای زانی محصن بیان می کرد که الآن نیز چنین است. و اگر گفته

شود حکومتها هم اجرا کرده اند گوئیم آن ها به حق نبوده و در مورد پیامبر اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ و امیر المومنین علیه السلام هم گوئیم که روایت از معصومین علیهم السلام منصرف است.

نسبت به مانع زکات هم بیان کردیم که روایت را بر طبق همان بیان علامه حلی تفسیر می کنیم مانع زکات یعنی کسی که منکر است و کسی هم که منکر است مرتد است و حکمش اعدام است.

ارث بردن کسانی که در عالم ذر برادر بوده اند از یکدیگر:

اما در مورد ارث بردن برادران در عالم ذر در این دنیا، حداقل سه روایت داریم که امام زمان علیه السلام روایت داریم که امام زمان حکم به ارث بردن کسانی که در عالم ذر با هم نسبت برادری داشتند، می کند.

دو روایت دیگر در مورد ارث بردن برادران عالم ذر:

أَخْبَرَنِی أَبُو اَلْحُسَیْنِ، عَنْ أَبِیهِ، عَنِ اِبْنِ هَمَّامٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا سَعْدَانُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ جَهْمِ بْنِ أَبِی جَهْمَهَ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا اَلْحَسَنِ مُوسَی (عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: «إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی خَلَقَ اَلْأَرْوَاحَ قَبْلَ اَلْأَبْدَانِ بِأَلْفَیْ عَامٍ، ثُمَّ خَلَقَ اَلْأَبْدَانَ بَعْدَ ذَلِکَ، فَمَا تَعَارَفَ مِنْهَا فِی اَلسَّمَاءِ تَعَارَفَ فِی اَلْأَرْضِ، وَ مَا تَنَاکَرَ مِنْهَا فِی اَلسَّمَاءِ تَنَاکَرَ فِی اَلْأَرْضِ، فَإِذَا قَامَ اَلْقَائِمُ (عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ)، وَرَّثَ اَلْأَخَ فِی اَلدِّینِ، وَ لَمْ یُوَرِّثِ اَلْأَخَ فِی اَلْوِلاَدَهِ، وَ ذَلِکَ قَوْلُ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ: ﴿قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ فَإِذا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لا یَتَساءَلُونَ) ⁽¹⁾

خداوند دو هزار سال قبل از این که بدن ها را خلق کند این ارواح را خلق کرد پس از خلق ارواح ابدان را خلق کرد (این ارواح با هم انس و رفت و آمد داشتند)، آن هایی که در آسمان ها همدیگر را می شناختند در زمین هم همدیگر را می شناسند و کسانی که در آسمان ها با هم رابطه ای نداشته اند در زمین هم ارتباطی ندارند. وقتی که امام زمان علیه السلام قیام کنند (قانون ارث تغییر می کند) برادران دینی از هم ارث می برند (این اشاره به عالم ارواح دارد البته تصریح ندارد ولی با قرائن معلوم می شود که مراد کسانی است که در آن عالم اخوت داشتند، در این عالم از همدیگر ارث می برند)، و برادران در ولادت (برادرانی که از یک پدر و مادرند) از همدیگر ارث نمی برند و این قول خداوند در کتابش است که فرمود: پس آن گاه که در صور دمیده شود [دیگر] میانشان نسبت خویشاوندی وجود ندارد و از [حال] یکدیگر نمی پرسند.

امام صادق علیه السلام فرمودند: خداوند عز و جل در عالم ارواح اخوت بین ارواح قرار داد دو هزار سال قبل از این که این اجساد را خلق کند پس اگر قائم ما اهل بیت علیهم السلام قیام کند برادر از برادری که بین آن ها در عالم ارواح پیوند برادری بوده ارث می برد و برادر در ولادت ارث نمی برد.

جلسه چهل و نهم - 1393/11/27

احکام جدید در دوران ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

مقدمه:

بحث ما بررسی روایاتی بود که مفاد آن احکام جدید در دوران امام زمان علیه السلام بود روایاتی نقل کردیم که مفاد آن تغییر قانون ارث بود به این که تقسیم ارث به ولادت و نسب نیست بلکه به اخوت در عالم ذر است روایت اول از این بخش از امام صادق علیه السلام از کتاب خصال بود که بیان شد که مشکل سندی دارد روایت دوم را مرحوم طبری امامی در کتاب خود نقل می فرماید. این روایت صراحت به برادران در عالم ذر و اشباح ندارد اما از این که ارث در ولادت را نفی می کند یعنی وضع و قانون موجود را نفی می کند می توان از آن استفاده کرد.

منابع روایت جهم بن ابی جهمة:

بررسی سند روایت جهم بن ابی جهمه:

وَ أَخْبَرَنِی أَبُوالْحُسَیْنِ، عَنْ أَبِیهِ، عَنِ ابْنِ هَمَّامٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا سَعْدَانُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ جَهْمِ بْنِ أَبِی جَهْمَةَ قَالَ:

ابوالحسین (محمد بن هارون تلعکبری):

ایشان از مشایخ آقای طبری است ما توثیق خاصی را جز ترحم مرحوم نجاشی نیافتیم. ⁽¹⁾البته ایشان جزء مشایخ نجاشی است و مشایخ بلاواسطه نجاشی همه ثقه هستند. پس ابوالحسین مشکلی ندارد.

ابیه (یعنی هارون): ایشان ثقه است. ⁽²⁾

ابن همام:

ایشان غیر مسلمان بوده و بعد مسلمان شده و خانوادگی پیرو مکتب اهل بیت علیهم السلام شدند.

نظر مرحوم نجاشی: ⁽¹⁾

شیخ أصحابنا و متقدمهم له منزلة عظیمة کثیر الحدیث.

استاد اساتید است و از همه جلوتر است شخصیت بزرگی است و احادیث بسیاری نقل می کند.

سعدان بن مسلم:

تنها چیزی که نسبت به ایشان از قدما نقل شده است کلام مرحوم شیخ الطائفه است: ⁽²⁾له اصل و اخبرنا به جماعه او صاحب اصل است و عده ای این اصل را برای من نقل کرده اند.

آیا صاحب اصل بودن موجب توثیق است یا نه؟ باید گفت ممکن است که بعضی این مبنا را قبول داشته باشند ولی به نظر ما اصل داشتن دلالتی بر ثقه بودن ندارد.

و طریق داشتن شیخ طوسی به ایشان هم نمی تواند دلیل برای وثاقت او باشد البته ممکن است که حدیثش محفوف به قرائن باشد و قرائن موجب اطمینان به صدور حدیث باشد.

مرحوم نجاشی هم ایشان را توثیق نمی کند و فقط می فرماید: او از امام صادق و امام کاظم علیهما السلام روایت نقل کرده و عمر طولانی داشته است و کتاب او را نقل می کند.

مرحوم ابن داود هم در قسم اول کتابشان ایشان را نقل می کند. ⁽³⁾

ولی علامه حلی ایشان را نقل نمی کند.

نظر مرحوم سبزواری:

و فی موضع من الذخیرة إنّه: ضعیف. و فی موضع آخر منه أنه غیر موثق فی کتب الرجال، لکن له أصل یرویه جماعة من الثقات، منهم: صفوان ابن یحیی. انتهی. و ظاهر هذه العبارة المیل إلی العمل بخبره. ⁽⁴⁾

مرحوم سبزواری در الذخیره در یک جا تصریح می کند که ایشان تضعیف شده است البته ما کسی که ایشان را تضعیف کرده باشد نیافتیم. اما در جای دیگر بیان می کند در کتب رجال توثیق نشده است و همین طور هم هست توثیق نشده است و این معنا اعم از این است که تضعیف شده باشد. ⁽⁵⁾

و می فرماید: ایشان اصل دارد که جمعی از ثقات آن را نقل کردند که از جمله ی آن ها صفوان بن یحیی است.

از این عبارت صاحب ذخیره استفاده می شود که ایشان به عمل کردن به روایات سعدان تمایل دارد و او کتابش را معتبر می داند.

نظر مرحوم میرداماد ⁽¹⁾:

و قال السیّد الداماد: سعدان بن مسلم، شیخ کبیر القدر، جلیل المنزلة، له أصل، رواه عنه جماعه الثقات الأعیان کصفوان بن یحیی و غیره مما هو معدود فی الفهرست. انتهی.

سعدان بن مسلم شیخ دارای جایگاه بزرگ و منزلت جلیل است برای او اصلی است که جماعتی از ثقات و بزرگان مانند صفوان بن یحیی و غیر او نقل کردند.

این حرف متاخر متاخرین است که حدسیات است. متاخر متاخرین خیلی به ایشان بها می دهند. مرحوم وحید بهبهانی نیز همین نظر را دارند و مرحوم مامقانی هم می پذیرد.

نظر مرحوم وحید بهبهانی: ⁽²⁾

و قال المولی الوحید (رحمه الله) - و لنعم ما قال - : إن فی روایة هؤلاء الأعاظم عنه شهادة علی کونه ثقة، سیما و فیهم صفوان و یشهد علیه أیضا روایة ابن أبی عمیر عنه و أن القمیّین رووا روایته سیما أحمد بن محمد ابن عیسی و ابن الولید منهم، و أنّ الأصحاب- حتی المتأخرین ربّما یرجحون روایته علی روایة الثقة الجلیل، بل و علی روایاتهم منه فی تزویج الباکرة الرشیدة بغیر إذن أبیها، و الأعاظم غیر المذکورین أیضا رووا عنه مثل: الحسن ابن محبوب، و محمد بن علی بن محبوب، و یونس ابن عبد الرحمن .. و غیرهم. و یؤیده أنه کثیر الروایة، و أنّ روایاته أکثرها ⁽³⁾مقبوله مفتی بها و کتابه یرویه جماعه و أنه صاحب أصل و أنّ للصدوق إلیه طریقا، و هو فی طریقه إلی جهم بن جهیم. انتهی.

خوب فرمودند: بدرستی که روایت نقل کردن بزرگان از او دلیل بر وثاقت او است به خصوص که در بین آن ها صفوان است و همچنین نقل روایت ابن ابی عمیر و این که قمی ها روایات او را نقل می کردند شهادت بر وثاقت او است و اصحاب حتی متأخرین روایت او را بر روایت ثقهی جلیل ترجیح می دهند و مقدم می کنند. و بزرگان دیگری که از ایشان روایت نقل کردند که آن ها را ذکر نکردیم و وثاقت ایشان را تأیید می کند کثیر الروایه بودن او و این که اکثر روایات او مقبول بوده و طبق آن فتوا دادند و کتاب او که جماعتی آن را نقل کردند و این که او صاحب اصل است و این که صدوق به ایشان طریق دارد.

نظر مرحوم مامقانی:

و ما ذکره موجه متین، فإنّ من تأمل فی ذلک کله وأنصف حصل له من مجموع ما ذکروه الاطمئنان بوثاقة الرجل، وحیث إنّ کونه إمامیا لا شبهة فیه، یکون حدیثه من الصحیح و إن أبیت إلا الجمود علی لفظ (ثقة)، فسمه حسنا معتمدا کالصحیح.

کلام ایشان متین است و کسی که در همه ی آن چه بیان کردند تأمل کند و به دیده انصاف بنگرد، برای او از همه ی آن چه ایشان ذکر کردند اطمینان به وثاقت ایشان حاصل می شود و از آن جائی که ایشان امامی بودند، شکی نیست که حدیث او از احادیث صحیح است و اگر جمود بر لفظ ثقه باشد حداقل حدیث او به منزله حَسَن مورد اعتماد است که به منزله صحیح است.

روایت قمی ها اهمیت دارد چون آنها هر روایتی را نمی پذیرند لذا از نقل آن ها کشف می کنیم که این شخص معتبر و ثقه است مخصوصا در بین قمی ها احمد بن محمد بن عیسی و ابن ولید هستند که نقل آن ها از ایشان

دلالت بر اعتبار و وثاقت او دارد ایشان روایت نقل می کند که در باکره رشیده اذن پدر شرط نیست و این را مقدم می کنند.

روایات اعاظم از ایشان اگر دلیل نباشد همراه عدم تضعیف مؤیدی قوی بر روایات شخص است.

نظر فرزند مرحوم مامقانی:

من احاط بما نقله المولف و الحقه فی ذیل الترجمه و تامل فی الکثرة الکثیر من ثقات الرواة الذین رووا عنه و روی عنهم یحصل له الوثوق و الاطمینان بوثاقه المترجم و مع التنزل عنها فلا محیص عده فی اعلی مراتب الحسن فعلیه تعد روایاته حسنا کالصحیحه

کسی که به آن چه که مولف نقل کردند احاطه داشته باشد و ملحق کند او را در ذیل ترجمه و تأمل کند در کثرت ثقاتی که از او روایت نقل کردند و او از آن ها روایت نقل کرده است برای او اطمینان به وثاقت مترجم حاصل میشود و در صورت تنزل از وثاقت چاره ای نیست جز این که او را در اعلی مراتب حسن بشماریم، پس روایات او حسن مانند صحیح است.

به نظر ما هم اگر سعدان را موثق ندانیم لااقل حسن است.

جَهْمِ بْنِ أَبِی جَهْمَةً (جرهم بن ابی جهنه)

ایشان مهمل است. (در کتب رجالی متعرض او نشده اند.)

فرزند مرحوم مامقانی به این معنی اشاره دارد که او مهمل است. ⁽¹⁾

مرحوم نمازی تصریح می کند: ⁽¹⁾«لم یذکروه» یعنی در سه کتاب تنقیح المقال، معجم مرحوم خوئی و جامع الرواة نام ایشان نیامده و اگر در این سه کتاب نیامده باشد در هیچ کتابی نیامده است.

پس مشکل سند روایت جهم بن ابیجهمه است که هیچ توثیقی نسبت به او وجود ندارد پس اگر توانستیم مشکل سندی روایت را به طرق دیگر مانند طریق قوت متن و یا قرائن حل کنیم نوبت به توجیه روایت می رسد و الا روایت مشکل سندی دارد.

بررسی منبع روایت جهم بن ابی جهمة:

منبع اصلی و تنها منبع این روایت کتاب دلائل الامامه است. در مورد کتاب دلائل الامامه بحث است که آیا این کتاب از مرحوم طبری امامی است یا از شخص دیگری است البته معروف و مشهور این است که کتاب از خود مرحوم طبری امامی است.

مرحوم آغا بزرگ تهرانی می فرماید: ⁽²⁾

بطلان ما زعمه بعض من أن دلائل الإمامة من موضوعات القرن السابع و انما وضعه بعض الغلاة و نسبه إلی محمد بن جریر، و إنه لقصوره فی فن التاریخ و الرجال رتب أسانید روایات الکتاب بحیث یصیر المؤلف - محمد بن جریر - فی بعض الأسانید من رجال القرن الخامس وفی بعضها من القرن الرابع و فی بعضها فی القرن الثالث. و ذلک لشهاده متن الکتاب أنه من تألیفات أوائل القرن الخامس و کان قد بقی فی زوایا الخمول حتی وصلت نسخته التامة إلی السید ابن طاوس فی القرن السابع، فعرف قدره و استخرج منه أنواع روایاته و أدرجها فی تصانیفه، و من المؤسف أن بعد عصر ابن طاوس ضاعت تلک النسخة التامة کما ضاعت عنا کثیر من الکتب التی کانت مصادر لتألیفات ابن طاوس و هی فی هذا الحکم سواء، و منها الدعاء و الزیارة لمحمد بن علی الطرازی المذکور فی (ص 195) و لا طریق لنا إلی إثبات وجود تلک الکتب الا من وجود مضامینها فی تصانیف ابن طاوس، خریط صناعه معرفة الکتب.

بطلان آن چه که بعضی گمان کردند که این کتاب جعلی بوده و از جعلیات قرن هفتم است که بعضی از غلات آن را جعل کردند و به محمد بن جریر طبری نسبت داده اند. مرحوم آغابزرگ تهرانی با قدرت و تحقیق وارد می شود و این زعم را باطل می کند که کسی که این گمان را کرده است منشأ این را کوتاهی جاعل در فن تاریخ و رجال می داند. منشأ شبهه از جایی است که این کتاب در زمان ابن طاووس دست ما افتاده و تا قرن هفتم یا ششم از آن

خبری نبوده است این که چرا امثال صاحب فهرست و نجاشی صحبتی از این کتاب نکرده اند را آغا بزرگ جواب می دهد.

دلائل الإمامة أو دلائل الأئمة کما أشرنا إلیه آنفا). لأبی جعفر محمد بن جریر بن رستم الطبری الأملی (المازندرانی) المتأخر عن محمد بن جریر الطبری الکبیر و المعاصر للشیخ الطوسی (المتوفی 460) و النجاشی (المتوفی 450) و الشاهد علی ذلک أمور،(الأول) روایته فی کتابه دلائل الإمامة هذا عن کثیر من مشایخهما: (منهم) أبو عبدالله الحسین بن إبراهیم بن علی (عیسی خ ل) المعروف بابن الخیاط القمی من مشایخ الشیخ الطوسی: (و منهم) محمد بن هارون بن موسی التلعکبری المتوفی (387) الذی یروی النجاشی عنه عن والده التلعکبری کما یروی الشیخ الطوسی عن أخیه الحسین بن هارون بن موسی عن والده (و منهم) أبو المفضل الشیبانی (المتوفی 385) الذی أدرکه النجاشی أیضا ولکنه امتنع عن الروایة عنه الا بالواسطة لرعایة الاحتیاط (و منهم) أبو عبدالله الحسین بن الغضائری.

(و الثانی) روایته عن جمع ممن یروون عن الصدوق أبو جعفر بن بابویه کما یروی الشیخ و النجاشی عن جمع ممن یروون عن الصدوق أیضا (و الثالث) أن الشیخ الطوسی و النجاشی و صاحب الدلائل هذا یروون جمیعا عن جمع ممن یروون عن التلعکبری.

و (الرابع) أنه ألف الدلائل هذا بعد (411) الذی توفی فیها ابن الغضائری الذی هو شیخهم جمیعا، فإنه عند ذکر معجزه صاحب الزمان علیه السلام (ص 300 من المطبوع) [قال أنقلت هذا الخبر من أصل بخط شیخنا أبی عبدالله الحسین بن الغضائری رحمه الله]. فیظهر وفاته قبل النقل عن خطه ⁽¹⁾

اسم این کتاب یا دلائل الامامه یا دلائل الائمه است. البته می گویند به دلیل اینکه در مورد همه ائمه علیهم السلام است بهتر است دلائل الائمه گفته شود مولف آن محمد بن جریر بن رستم الاملی شیعی (م 460) است. او از آمل بوده و از محمد بن جریر طبری عامی (م 310) متاخر است و شاید معاصر نجاشی و طوسی باشد.

و شواهد بر آن:

ابوعبدالله حسین بن ابراهیم بن علی معروف به ابن خیاط قمی از مشایخ شیخ طوسی محمد بن هارون بن موسی تلعکبری (م 387) که نجاشی از او از پدرش نقل می کند شیخ طوسی هم از برادر او از پدرش نقل می کند،

ابومفضل شیبانی (م 385) که نجاشی او را درک کرده است لکن از نقل روایت از او امتناع می کند مگر به واسطه آن هم به جهت رعایت احتیاط ابو عبد الله حسین بن غضائری

جلسه پنجاهم - 1393/12/2

احکام جدید در دوران ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

مقدمه:

بحث پیرامون بررسی روایاتی بود که مفاد آن احکام جدید در دوران مهدویت می باشد. به روایتی از امام کاظم علیه السلام رسیدیم که مفادش این بود که در دوران حکومت امام زمان علیه السلام قانون ارث تغییر کرده و نسب مراعات نمی شود.

ادامه بررسی استناد کتاب دلائل الامامه به طبری:

روایت امام کاظم علیه السلام را جرهم بن ابی جهنه نقل می کند که او مجهول است. منبع این روایت تنها کتاب دلائل الامامه مرحوم طبری است که در ارتباط با این مولف و این کتاب چند نظر است.

نظرات پیرامون کتاب دلائل الامامه:

1: مولف کتاب دلائل الامامه همان مولف کتاب المسترشد است که ترجمه و شرح حالشان را مرحوم طوسی و دیگران مطرح کرده و معاصر شیخ طوسی است.(نظر سید هاشم بحرانی)

2: ایشان در قرن پنجم بوده در حالی که صاحب المسترشد در قرن چهارم است. هر دو به نام طبری و محمد بن جریر بن رستم هستند اما صاحب المسترشد معاصر طبری صاحب تاریخ بوده است ولی مؤلف دلائل الامامه قرن پنجم و معاصر شیخ طوسی بوده است.(نظر آقا بزرگ تهرانی و مرحوم مامقانی ⁽¹⁾)

3: دلائل الامامه از جعلیات است و در قرن هفتم وضع شده است. واضع آن هم بعضی از غلات هستند و به ابن جریر نسبت داده اند.

البته مرحوم آقا بزرگ تهرانی این قول را رد می کند می فرماید: شخصی که این نظر را دارد به علم تاریخ و علم رجال آشنایی ندارد.

قائلین به جعل شاید دلیلشان این باشد که این کتاب تا مدت ها نبوده و اولین کسی که این کتاب را مطرح کرده، ابن طاووس (م 664) است. البته خود ابن طاووس چنین ادعایی نکردند که این کتاب موضوع باشد. گاهی از آن تعبیر دلائل الائمه و گاهی دلائل الامامه نموده اند.

بعضی اشکال می کنند: اگر چنین شخصیتی بوده و معاصر شیخ طوسی و نجاشی هم بوده است چرا این دو بزرگوار از این شخصیت اسمی نیاورده اند ؟

ایشان در جواب می فرماید: «اگر آن ها در مقام استقصاء تام بودند و نیاوردند شاید اشکال قابل پذیرش باشد. ولی چنین نیست چون شخصیت های دیگری از اجلا هستند که شیخ طوسی و نجاشی از آن ها اسمی نیاورده اند مانند: مرحوم کراکی (م 449) مرحوم سلار بن عبدالعزیر دیلمی شاگرد شیخ مفید (م 413)، و صاحب کتاب المراسم العلویه، قاضی عبدالعزیز بن براج شاگرد شریف مرتضی، شیخ محمد بن علی ترازی صاحب الدعا و الزیاره. این افراد کسانی هستند که شیخ منتجب الدین (585 م) در فهرست نقل کرده است.

سپس ایشان به ارزیابی کتاب و بیان چگونگی نقل روایت توسط مرحوم طبری می پردازد می فرماید: چند صورت است گاهی می فرماید: اخبرنا و سندی که ذکر می کند و مشایخی که نقل می کند همان مشایخ نجاشی و یا شیخ طوسی هستند که بیان کننده این مطلب است که هم عصر بوده اند گاهی احادیث مرفوعه را نقل می کند و از شخص معینی روایت را نقل می کند (مانند: روی جمیل، روی ابراهیم بن هاشم، روی حسین بن علی... )، گاهی نیز روایت را با اصطلاح قال الصفوانی، قال المرزبانی و قال ابو جعفر، بیان می کند. (ابو جعفر یا همان طبری است که غالبا سفیان بن وکیع و دیگران از او نقل می کنند و یا مراد از ابو جعفر طبری معاصر امام عسکری علیه السلام است و یا مراد صاحب تاریخ است).»

به هر حال کتاب اعتبار خود را دارد و مولف نیز اعتبار خود را دارد؛ مخصوصا سید هاشم بحرانی که از متاخرین است از او بسیار تجلیل می.کند مولف کتاب محمد بن جریر بن رستم طبری است که در قرن پنجم بوده است معاصر شیخ طوسی و نجاشی بوده است مشایخ او هم اساتید این بزرگواران هستند و ایشان هم غیر از صاحب المسترشد است و ادعایی هم که بعضی کردند که کتاب موضوع است و وضعش از غلات است ادعای نادرستی است. اما این که گفته شد که این کتاب زمان سید بن طاووس پیدا شده، گوئیم که ایشان کتابخانه بزرگی داشتند، کتاب های خطی پیدا شده است و ایشان فرمودند که نویسنده آن طبری است؛ اما این که گفته شد که چرا شیخ طوسی و نجاشی نقل نکردند گوئیم نقل اعم از این است که شخص معتبر نباشد.

البته مشکل سند روایت به راوی آخر باقی می ماند.

روایت سوم:

الف) متن روایت

قَالَ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی آخَی بَیْنَ اَلْأَرْوَاحِ فِی اَلْأَظِلَّهِ، قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَ اَلْأَجْسَادَ بِأَلْفَیْ عَامٍ، فَلَوْ قَدْ قَامَ قَائِمُنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ وَرَّثَ اَلْأَخَ اَلَّذِی آخَی بَیْنَهُمَا فِی اَلْأَظِلَّهِ، وَ لَمْ یُوَرِّثِ اَلْأَخَ مِنَ اَلْوِلاَدَهِ ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمودند: خداوند عز و جل در عالم ارواح اخوت بین ارواح قرار داد دو هزار سال قبل از اینکه این اجساد را خلق کند پس اگر قائم ما اهل بیت علیهم السلام قیام کند برادر از برادری که بین آن ها در عالم ارواح پیوند برادری بوده ارث می برد و برادر در ولادت ارث نمی برد.

ب) منابع روایت

این روایت را هر کسی که نقل کرده است بیانی ندارد البته مرحوم مجلسی بیانات مشروحی را در ارتباط با عالم ذر دارد و روایات عالم ذر را زیر سوال می برد.

مرحوم صدوق در نقل این روایت سند بیان نکرده است. البته به دلیل وجود مشیخه در آخر کتاب، توقع نقل سند در کتاب شریف فقیه نیست و همان اسم راوی و یا صاحب کتاب کفایت می کند مثلا وقتی که می گوید: عن یونس بن عبدالرحمان در آخر مشیخه می گوید و ما رویته عن یونس بن عبدالرحمان فهو .. و طریقش را به او بیان می کند. اما در این روایت اسمی از راوی نمی برد روایت مرسله است و روایت را به امام صادق علیه السلام نسبت می دهد...

در مراسیل صدوق بحث است که آیا معتبر است یا نه؟ و آیا صدوق کمتر از ابن ابی عمیر است که علی المبنی مراسیل او را قبول می کنیم؟ مرحوم تفرشی، بحر العلوم، بهاء الدین عاملی و داماد بیاناتی دارند و گویا می خواهند مراسیل صدوق را بپذیرند ولی شاید پذیرفتن مراسیل ایشان جای تأمل داشته باشد.

مرحوم تفرشی می فرماید:

الاعتماد علی مراسیله ینبغی ان لا یقصر عن الاعتماد علی مسانیده حیث حکم بصحة الکل، و قد قیل فی ترجیح المرسل: ان قول العدل: قال رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ، یشعر باذعانه بمضمون الخبر، بخلاف ما لو قال: حدثنی فلان.

اعتماد بر مراسیل صدوق شایسته است که دست کمی از اعتماد بر مسانید او نداشته باشد چون حکم به صحت همه ی روایات کرده است. ایشان در مقدمه فرموده است که هر چه می آورم بین من و خدای من حجت است.

بعضی گفته اند: مراسیل ایشان ترجیح دارد چون اگر شخصیت عادلی مانند صدوق بفرماید: «قال رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ» این اشعار به این دارد که ایشان بدون تأمل اعتقاد به مضمون خبر دارد به خلاف آن جائی که بفرماید: «حدثنی فلان صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ» منظور ایشان این است که اگر مرحوم صدوق گفت:«قال رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ» و یا «حدثنی»، آن «قال رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ» که صدوق مرسلا نقل می کند از «حدثنی» قوی تر است چون آن را بدون تأمل به معصوم نسبت می دهد.

مرحوم بحرالعلوم نیز همین را می فرماید: ⁽¹⁾

إن مراسیل الصدوق فی الفقیه کمراسیل ابن عمیر فی الحجیة والاعتبار. و إنّ هذه المزیة من خواص هذا الکتاب.

همانا مراسیل صدوق در فقیه در حجیت و اعتبار مانند مراسیل ابن عمیر است این مسئله را نمی توان به مراسیل دیگران سرایت داد بلکه به ایشان اختصاص دارد.

شیخ بهاء الدین در شرح فقیه می فرماید: ⁽²⁾

قال قدس الله روحه: و قال الصادق جعفر بن محمد علیهما السلام: کُلُّ مَاءٍ طَاهِرٌ حَتَّی تَعْلَمَ أَنَّهُ قَذِرٌ

[أقول:] هذا الحدیث کتالیه من مراسیل المؤلف رحمه الله، و هی کثیرة فی هذا الکتاب تزید علی ثلث الأحادیث الموردة فیه، و ینبغی أن لا یقصر الاعتماد علیها من الاعتماد علی مسانیده من حیث تشریکه بین النوعین من کونه ممّا یفتی به و یحکم بصحته، و یعتقد أنه حجه بینه و بین الله سبحانه بل ذهب جماعة من الاصولیین إلی ترجیح

مراسیل العدل علی مسانیده محتجین بأن قول العدل: «قال رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ کذا» یشعر بإذعانه بمضمون الخبر، بخلاف ما لو قال:«حدثنی فلان عن فلان أنه قال صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ کذا». و قد جعل أصحابنا- قدس الله أرواحهم - مراسیل

محمد بن أبی عمیر رحمه الله کمسانیده فی الاعتماد علیها؛ لما علموا من عادته أنه لا یرسل إلا عن ثقة، فجعل مراسیل المؤلّف - طاب ثراه - کمراسیله نظرا إلی ما قدره فی صدر الکتاب، جار علی نهج الصواب.

این حدیث از مراسیل مولف است و احادیث مرسل در این کتاب زیاد است شاید بیش از یک سوم فقیه مراسیل است و شایسته است که اعتماد بر مراسیل صدوق دست کمی از اعتماد بر مسانید او نداشته باشد، چون هر دو نوع آن در حکم به صحت مشترک هستند؛ از آن جهت که طبق این روایات فتوا داده است، و حکم به صحت آن ها کرده است و معتقد بوده که هر چه می آورد بین او و خداوند حجت است.

بعضی گفته اند: مراسیلی که یک عدل نقل کرده است از مسانید او بهتر است چون شخص عادلی که بگوید: «قال رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ» اشعار به این است که اعتقاد دارد (اگر اعتقاد نداشت سند را ذکر می کرد که بر عهده ی راوی بیفتد. و به تحقیق که علمای ما مراسیل ابن ابی عمیر مانند مسانید او در اعتبار قرار دادند چون می دانند که مرسل نقل نمی کند مگر از ثقه.

مرحوم میرداماد تفصیل می دهد: ⁽¹⁾

إذا کان الإرسال بالإسقاط رأسا و الإسناد جزما، کما لو قال المرسل: قال النبی صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ، أو قال الإمام علیه السلام ذلک، و ذلک مثل قول الصدوق، عروة الإسلام رضی الله عنه فی الفقیه، قال علیه السلام:«الماء یطهر و لا یطهر إذ مفاده الجزم، أو الظنّ بصدور الحدیث عن المعصوم، فیجب أن تکون الوسائط عدولا فی ظنّه، و إلا کان الحکم الجازم بالإسناد هادما لجلالته و عدالته بخلاف ما لو التزم العنعنه و أبهم الواسطة کقوله عن رجل أو عن صاحب لی، أو عن بعض أصحابه مثلا به نظر ایشان وسائط باید همه عدل باشند و الا اگر عدل نباشند اگر طرق مشکل داشته باشد و جز ما «عن الصادق» بگوید خود این جزم مخل به عدالت ایشان است.

پس چهار قول بیان شد در تأیید این که مراسیل صدوق معتبر است و روایت ارث بردن برادران عالم ذر در این دنیا هم جزء همین مراسیل است باید طبق مبنا آن را پذیرفت یا رد کرد نه می توان گفت چون مرسل است آن را کنار بگذاریم و نه می توان گفت که باید آن را قبول کنیم طبق مبنا مراسیل مشکل دارد ولی اگر شخصی مثل صدوق در مقدمه می گوید این روایات بین من و خداوند حجت است و از طرفی بیش از یک سوم آن روایات مرسل است کشف می کنیم که ایشان یقین یا لااقل ظن به این روایات دارد.

در مراسیل صدوق آخرین حرفی که می توان زد این است که ایشان جزم و یا اطمینان به صدور روایت از معصوم پیدا کرده است لذا حذف سند می کند و با قاطعیت «قال» می گوید. اما آیا جزم ایشان به صدور روایت، اقتضای عدالت راوی را دارد؟

جزم مرحوم صدوق به متن به هیچ وجه ملازم با جزم به وثاقت سند نیست ممکن است منشأ جزم او قرائن خاصی باشد که از آن قرائن قطع به صدور خبر پیدا کرده است.

ایشان طبق قرائنی به صدور روایت جزم پیدا کرد پس اگر این قرائن برای ما هم جزم آور شد روایت را می پذیریم ولی اگر جزم آور نشد پذیرفته نمی شود پس قضیه شخصیه است.

نتیجه: به نظر ما سند روایت سوم که می گوید ارث تغییر می کند، دارای اشکال سندی است.

جلسه پنجاه و یکم 1393/12/3

احکام جدید در دوران ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

مقدمه:

بحث پیرامون روایاتی بود که مفادش احکام جدید در دوران امام زمان علیه السلام است روایتی را بیان کردیم که مرحوم طبری شیعی آن را نقل کرده بود و مفادش این بود که قانون ارث تغییر می کند. این روایت را بررسی کردیم و بیان نمودیم که سند آن مورد اشکال است.

روایت دیگری که بیان شد روایتی بود که مرحوم صدوق در من لا یحضره الفقیه آورده اند که از مراسیل صدوق است و تعبیر «قال الصادق علیه السلام» دارد. و بعضی گفته اند که این تعبیرات از مرحوم صدوق حکایت از اطمینان و علم به صدور این روایت از امام معصوم را دارد لذا ایشان سند نقل نمی کند و به طور مستقیم به امام نسبت می دهد. بالاخره طبق مبنای این علما خیلی از روایات مرسله من لا یحضر اعتبار پیدا می کند البته به نظر ما نمی توان گفت که مراسیل صدوق مثل مسانید و بلکه بالاتر از آن باشد ولی به هر جهت این حرف، حرف علمی است و از طرفی این روایت مؤیداتی هم دارد یعنی روایات دیگری هم داریم که این روایت را تایید کند.

د) دلالت روایت سوم

إِنَّ اللَّهَ آخَی بَیْنَ الْأَرْوَاحِ وَ الْأَظِلَّةِ: بحث ارواح و عالم ذر پیش می آید و این که مراد از اظله چیست؟ مرحوم طریحی در مجمع البحرین در این زمینه بحث مشروحی دارد، می فرماید:

و کان المراد فی الأظلَّة عالم المجردات فإنها أشیاء و لیست بأشیاء کما فی الظل.

قَولُهُ ثُمَّ بَعَثَهُمْ فی الظَّلال. أی فی عالم الذر و التعبیر بعالم الذر و عالم المجردات واحد و إنما عبر عنه بذلک لأنه شیء لا کالأشیاء فکأنه لذمامته کالظلال المجرد شیء لیس بشیء، و لما لم تصل أذهان أکثر الناس إلی إدراک الجواهر المجردة عبروا علیه السلام عن عالم المجردات بالظلال لیفهم الناس قصدهم من ذلک أن موجودات ذلک العالم مجردة عن الکثافه الجسمانیة کما أن الظل مجرد عنها. فهو شیء لا کالأشیاء المحسوسة الکثیفة. ⁽¹⁾

مراد از اظله عالم مجردات،است چون آن عالم اشیاء است و گویا اشیاء نیست مثل سایه که هست ولی نیست

به اعتبار این که ظل است برای ذی ظل خودش چیزی نیست و به اعتبار دیگر خودش بالاخره شیء و وجودی است قول «بعثهم فی الظلال» اشاره به عالم ذر دارد و تعبیر به عالم ذر و عالم مجردات واحد است. از آن تعبیر به ظل کرد چون آن بالاخره چیزی است و بهره ای از وجود دارد اما مانند اشیاء دیگر نیست.

چون ذهن بیشتر مردم به درک مجردات نمی رسد از آن به سایه و ظل تعبیر کرده اند تا این که مردم بفهمند که موجودات در آن عالم کثافت جسمانی وجودی که الان از آن برخوردارند را ندارند همان طور که سایه مجرد از کثافت جسمانی است.

بیان مرحوم مجلسی در مورد عالم ذر:

و أقول أما تشنیعه علی الصدوق رحمه الله بالقول بسبق الأرواح فسیأتی فی کتاب السماء و العالم أخبار مستفیضة فی ذلک و لا استبعاد فیه و لم یقم برهان تام علی نفیه و ما ذکره من أنه لا بد أن یذکر الإنسان تلک الحالة فغیر مسلم مع بعد العهد و تخلل حالة الجنینیة و الطفولیه و غیرهما بینهما و لا استبعاد فی أن ینسیه الله تعالی ذلک لکثیر من المصالح مع أنا لا نذکر أکثر أحوال الطفولیة فأی استبعاد فی نسیان ما قبلها و أما القول ببقاء الأرواح فقد قال رحمه الله به فی بعضها فأی استبعاد فی القول بذلک فی جمیعها و ما ذکره من الأخبار لا یدل علی فناء الأرواح الملهو عنهم بل علی عدم إثابتها و تعذیبها و إن کان الطعن علی الصدوق فی أنه یتضمن کلامه أنه لا یفنی الله الأرواح فی وقت من الأوقات فلیس کلامه مصرحا بذلک مع أن فی إفنائها أیضا کلاما سیأتی فی موضعه. ⁽¹⁾

اما اشکال بر مرحوم صدوق به قول به سبق ارواح پس به زودی در کتاب سماء و عالم اخبار مستفیضه ای در این زمینه خواهد آمد و هیچ استبعادی در آن نیست.

و بر نفی عالم ذر نمی توان دلیلی اقامه کرد زیرا ادله و روایاتی داریم که عالم دیگری بوده است، اما این که بعضی اشکال کرده اند که اگر قبل از این عالم در عالم دیگری بوده ایم باید آن را به یاد داشته باشیم حال این که هیچ کس آن عالم را به یاد ندارد پس این غیر مسلم است چه تلازمی دارد با توجه به این که فاصله زمانی آن زیاد است و بین این دوران و آن،دوران عالم جنینیت و در رحم بودن فاصله انداخته و استبعادی ندارد که خداوند به خاطر مصالح، بشر را به فراموشی وادار کرده باشد همان طور که از عالم طفولیت چیزی به یاد نداریم، پس چه استبعادی دارد که قبل آن را فراموش کرده باشیم.

ایشان عالم اظله را توضیح می دهند که عالم اظله و عالم ارواح چیست؛ خداوند عز و جل عالمی به نام عالم ارواح داشته و در آن عالم ارواح را دوهزار سال قبل از بدن آفریده است و در آن عالم بین ارواح اخوت و برادری قرار داده است. لذا اخوت در آن عالم موضوع بعضی از احکام در دوران ظهور امام زمان علیه السلام ماده می شود. و دیگر آن قانون توارثی که باید نسبی باشد ملاک نیست و ملاک آن عالم است.

نتیجه:

این روایت از نظر سند مورد اشکال است چون از مراسیل صدوق بوده و قبول این مراسیل علی المبنی است. لذا اگر گفته شود این روایت در کتاب های شما آمده است گوئیم اگر چه این روایت در کتاب های ما ذکر شده ولی قبول آن علی المبنی است و ما همه ی روایات ذکر شده را نمی پذیریم و بر فرض قبول روایت معنای آن این است که امام زمان علیه السلام قانون ارث را تغییر می دهند و تغییر قانون ارث با آیات و روایات ظاهرا منافات دارد، منتها اگر خود پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ از جانب خدا قانون ارث را بیاورد و خود پیامبر برای این قانون مدت (تا آمدن فرزندم مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف) تعیین کند اشکال و منافاتی ندارد چون هر دوی آن حکم از جانب پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ که از جانب خداوند عز و جل است می باشد.

کسانی که روایت را می پذیرند و به مفاد آن ملتزم می شوند ممکن است این طور توجیه کنند یا این که مانند مرحوم خویی که فرق می گذارند (فی شرح العروة الوثقی، ج 25، ص: 198) بین تشریع و تبلیغ احکام تشریع شده ولی تبلیغ آن منوط به زمان امام زمان علیه السلام است یعنی خود پیامبر صلی الله علسه و اله و سلم این حکم را نزد امام به امانت گذاشته تا زمان امام زمان علیه السلام که زمان تبلیغ آن است.

البته ما اصراری بر پذیرش این روایت و مضمون آن نداریم. ولی اگر کسی روایت را بپذیرد توجیه آن چنین است چون سه روایت به این مضمون داریم.

دین حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف همان دین اسلام و شریعت پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ است. و حضرت رسول شریعت را در دوران خود تشریع کرده و تبلیغ آن منوط به زمان ظهور است.

پس هر سه روایت پیرامون تغییر قانون ارث مشکل سندی دارد.

روایت چهارم

الف) متن روایت

حَمْدَوَیْهِ ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی، عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِاَلرَّحْمَنِ، عَنْ یَحْیَی اَلْحَلَبِیِّ، عَنِ اَلْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِاَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ یَقُولُ:لَوْ قَامَ قَائِمُنَا بَدَأَ بِکَذَّابِی اَلشِّیعَهِ فَقَتَلَهُمْ ⁽¹⁾

شنیدم امام صادق علیه السلام می فرماید: اگر قائم ما قیام کند از دروغگویان شیعه شروع می کند پس آن ها را می کشد. احتمالا در این روایت اضافه اسم فاعل به مفعول است که در این صورت معنای آن این می شود از کسانی که شیعه را خیلی تکذیب می کنند یعنی از نواصب شروع می کند.

نواصب با تشیع مخالف هستند یعنی با غدیر مخالف اند در ابتدا نظر ما این بود که ابن تیمیه با شیعه مخالف است و نهایتا با امیر المومنین علیه السلام مخالف است، دیدم که بزرگان ما مثل مرحوم مظفر در دلائل الصدق، جلد 5، می فرماید: ابن تیمیه با شخص پیامبر اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ مخالف است. کسانی که با شخص پیامبر اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ مخالف هستند همان یهود و نصارا هستند و امام علیه السلام همان طور که با یهود و نصارا برخورد کنند، با آن ها نیز برخورد خواهند کرد.

در بعضی از کتاب هایی که نواصب چاپ می کنند و به دنبال رد تشیع هستند می گویند که امام زمان علیه السلام با شیعه مخالف است و حال آن که امام با کسانی که شیعه را تکذیب می کنند یعنی نواصب و افراد لجوج و مخالف اند و روایت متعددی هم در قتل نواصب داریم.

وقتی امام زمان علیه السلام ظهور می کند مامور به اجرای احکام اند و اولین برخوردشان با همین نواصب و افراد لجوج است.

ب) منابع روایت

ج) بررسی سند روایت

حَمْدَوَیْهِ ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی، عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِاَلرَّحْمَنِ، عَنْ یَحْیَی اَلْحَلَبِیِّ، عَنِ اَلْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِاَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ یَقُولُ

مرحوم کشی:

مرحوم نجاشی می فرماید: ⁽¹⁾فهو محمد بن عمر بن عبد العزیز الکشی ابو عمرو کان ثقة، عینا، و روی عن الضعفاء کثیرا و صحب العیاشی و أخذ عنه و تخرج علیه و فی داره التی کانت مرتعا للشیعة و أهل العلم. له کتاب الرجال کثیر العلم، و فیه أغلاط کثیرة. أخبرنا أحمد بن علی بن نوح و غیره، عن جعفر بن محمد، عنه بکتابه.

او از بزرگان ما بود و روایات زیادی از ضعفا نقل می کند و او همراه عیاشی ⁽²⁾و شاگرد ایشان بوده و فارغ التحصیل مدرسه و خانه عیاشی است خانه عیاشی محل رفت آمد اهل علم بود کشی صاحب کتاب رجال است.

پس جناب کشی مشکلی ندارد و مشکل او نقل روایت از ضعفا است.

حمدویه (ابن نصیر الشاهی):

ایشان هم ثقه است. و شیخ طوسی او را توثیق کرده است این شخص بلا اشکال ثقه است. ⁽³⁾

محمد بن عیسی:

نسبت به روایات ایشان از یونس بحث است و همین مقدار در اشکال به سند روایت کافی است. ⁽⁴⁾

یونس بن عبدالرحمان:

ایشان مورد اختلاف است رویات مادحه و هم روایات ذامه دارد اما به نظر ما یونس ابن عبدالرحمان هیچ اشکالی ندارد.

یحیی الحلبی: ⁽⁵⁾

مراد عمران بن علی است که ثقه و صحیح الحدیث است.

نظر مرحوم نجاشی: ⁽⁶⁾

ثقة، ثقة، صحیح الحدیث له کتاب یرویه جماعة و هذا الکتاب یرویه عدة کثیرة من أصحابنا

مرحوم نجاشی فرموده است: ثقه ثقه یعنی اگر روایت فقط به اعتبار ایشان باشد صحیح اعلائی است.

مفضل بن عمر:

ایشان مورد بحث و تضعیف شده است ولی به نظر ما ثقه و جلیل است ایشان علیرغم شخصیت هایی مثل زراره با نسل جوان و با نسل جدید ارتباط فراوانی داشت و مریدان زیادی داشت.

نظر مرحوم خوئی:

مرحوم خویی در جلد 18 فرموده است: ⁽¹⁾ثقه جلیل ولی در ج 17 ایشان را تضعیف می کند، شاید نظر ایشان برگشته است.

نتیجه این که این روایت از نظر سند اشکال ندارد الا روایت محمد بن عیسی از یونس که در آن تامل است.

جلسه پنجاه و دوم - 1393/12/4

احکام جدید در دورن ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

مقدمه:

بحث پیرامون روایت مرحوم کشی بود که امام زمان علیه السلام هنگامی که ظهور می فرمایند از کسانی که تکذیب کننده شیعه هستند شروع می کند و آن ها را به قتل می رساند.

ادامه بررسی سند روایت چهارم

ظاهرا سند این روایت اشکالی ندارد مگر روایت محمد بن عیسی از یونس که محل اشکال است.

ادامه بررسی شخصیت مفضل بن عمر

نقل بعضی از فضلا این است که در سند مفضل بن عمر است و او مورد اشکال است ولی ظاهرا مفضل بن عمر اگر چه روایات متعارضی راجع به ایشان وجود دارد ولی او بی اشکال و معتبر است.

نظر مرحوم خوئی:

و الذی یتحصل مما ذکرنا أن نسبة التفویض و الخطابیة إلی المفضل بن عمر لم تثبت فإن ذلک و إن تقدم عن ابن الغضائری إلا أن نسبة الکتاب إلیه لم یثبت کما مرت الإشارة إلیه غیر مرة و ظاهر کلام الکشی و إن کان أن المفضل کان مستقیما ثم صار خطابیا إلا أن هذا لا شاهد علیه. و یؤکد ذلک کلام النجاشی حیث قال: وقیل إنه کان خطابیا فإنه یشعر بعدم ارتضائه . و أنه قول قاله قائل.

و أما ما تقدم من الروایات الواردة فی ذمه فلا یتعد بما هو ضعیف السند منها، نعم إن ثلاث روایات، منها تامه السند إلا أنه لا بد من رد علمها إلی أهلها فإنها لا تقاوم ما تقدم من الروایات الکثیرة المتضافرة التی لا یبعد دعوی العلم بصدورها من المعصومین إجمالا علی أن فیها ما هو الصحیح سندا، فلا بد من حملها علی ما حملنا علیه ما ورد من الروایات فی ذم زرارة و محمد بن مسلم و یزید بن معاویة و أضرابهم ... ⁽¹⁾

نسبت تفویض و خطابی بودن و انحراف عقیده به او داده شده است که این را ابن غضائری فرموده است و در انتساب این کتاب به ایشان محل بحث و تامل است هر چند مرحوم کشی هم به این نکته اشاره کرده است اعتقاد

او درست بود بعد مشکل پیدا کرد اما شاهدی بر فرمایش مرحوم کشی نداریم و مؤید ما برای این که فرمایش کشی

بدون دلیل و بدون شاهد،است تعبیر مرحوم نجاشی است که فرموده اند: «قیل انه کان خطابیا». از این که فرمودند قیل فهمیده می شود که خود نجاشی این قول را نمی پذیرد و این قولی است که قائلی گفته و او نپذیرفته است.

اما در مورد روایاتی که در ارتباط با مذمت ایشان وارد شده روایات ذامه از نظر سند مشکل دارد مگر سه روایت از روایات ذامه که مشکل سندی نداشته و دلالت بر مذمت او می کند اما این سه روایت نمی تواند مقاومت کند با آن حجم کثیری از روایاتی که در مدح ایشان است و از تضافر این روایات علم پیدا می کنیم که این ها از امام صادر شده است البته علم اجمالی پیدا می شود که از امام صادر شده است و بعضی از این روایات صحیح هم است.

اما سه روایت صحیحی بر مذمت ایشان وارد شده است پس چاره ای نیست جز این که آن ها را حمل کنیم بر آن چه حمل کردیم روایات وارده در مذمت زراره و محمد بن مسلم و یزید بن معاویه و مانند آن ها.

پس مفضل بن عمر ظاهرا مشکلی نداشته باشد.

روایتی در مدح مفضل بن عمر

روایتی از امام صادق علیه السلامدر مورد ایشان رسیده است که جزء روایات مادحه قرار داده شده است هر چند این روایت از نظر سند مرفوعه است ولی جزء روایات مادحه است و این روایت خیلی هم مقام مدح ایشان است:

قَالَ نَصْرُ بْنُ اَلصَّبَّاحِ ، رَفَعَهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ : أَنَّ عِدَّهً مِنْ أَهْلِ اَلْکُوفَهِ کَتَبُوا إِلَی اَلصَّادِقِ (عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَقَالُوا إِنَّ اَلْمُفَضَّلَ یُجَالِسُ اَلشِّطَارَ وَ أَصْحَابَ اَلْحَمَّامِ وَ قَوْماً یَشْرَبُونَ اَلشَّرَابَ، فَیَنْبَغِی أَنْ تَکْتُبَ إِلَیْهِ وَ تَأْمُرَهُ أَلاَّ یُجَالِسَهُمْ، فَکَتَبَ إِلَی اَلْمُفَضَّلِ کِتَاباً وَ خَتَمَ وَ دَفَعَ إِلَیْهِمْ، وَ أَمَرَهُمْ أَنْ یَدْفَعُوا اَلْکِتَابَ مِنْ أَیْدِیهِمْ إِلَی یَدِ اَلْمُفَضَّلِ ، فَجَاءُوا بِالْکِتَابِ إِلَی اَلْمُفَضَّلِ ، مِنْهُمْ زُرَارَهُ وَ عَبْدُ اَللَّهِ بْنُ بُکَیْرٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ وَ أَبُو بَصِیرٍ وَ حُجْرُ بْنُ زَائِدَهَ ، وَ دَفَعُوا اَلْکِتَابَ إِلَی اَلْمُفَضَّلِ فَفَکَّهُ وَ قَرَأَهُ، فَإِذَا فِیهِ بِسْمِ اَللّهِ اَلرَّحْمنِ اَلرَّحِیمِ اِشْتَرِ کَذَا وَ کَذَا وَ اِشْتَرِ کَذَا، وَ لَمْ یَذْکُرُ قَلِیلاً وَ لاَ کَثِیراً مِمَّا قَالُوا فِیهِ، فَلَمَّا قَرَأَ اَلْکِتَابَ دَفَعَهُ إِلَی زُرَارَهَ وَ دَفَعَ زُرَارَهُ إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ حَتَّی دَارَ اَلْکِتَابُ إِلَی اَلْکُلِّ فَقَالَ اَلْمُفَضَّلُ مَا تَقُولُونَ قَالُوا هَذَا مَالٌ عَظِیمٌ حَتَّی نَنْظُرَ وَ نَجْمَعَ وَ نَحْمِلَ إِلَیْکَ لَمْ نُدْرِکْ إِلاَّ نَرَاکَ بَعْدُ نَنْظُرُ فِی ذَلِکَ، وَ أَرَادُوا اَلاِنْصِرَافَ، فَقَالَ اَلْمُفَضَّلُ حَتَّی تَغَدَّوْا عِنْدِی، فَحَبَسَهُمْ لِغَدَائِهِ وَ وَجَّهَ اَلْمُفَضَّلَ إِلَی أَصْحَابِهِ اَلَّذِینَ سَعَوْا بِهِمْ، فَجَاءُوا فَقَرَأَ عَلَیْهِمْ کِتَابَ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ (عَلَیْهِ السَّلاَمُ) ، فَرَجَعُوا مِنْ عِنْدِهِ وَ حَبَسَ اَلْمُفَضَّلُ هَؤُلاَءِ لِیَتَغَدَّوْا، عِنْدَهُ فَرَجَعَ اَلفتیان وَ حَمَلَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَلَی قَدْرِ قُوَّتِهِ أَلْفاً وَ أَلْفَیْنِ وَ أَقَلَّ وَ أَکْثَرَ، فَحَضَرُوا أَوْ أَحْضَرُوا أَلْفَیْ دِینَارٍ وَ عَشَرَهَ آلاَفِ دِرْهَمٍ قَبْلَ أَنْ یَفْرُغَ هَؤُلاَءِ مِنَ اَلْغَدَاهِ، فَقَالَ لَهُمُ اَلْمُفَضَّلُ : تَأْمُرُونِّی أَنْ أَطْرُدَ هَؤُلاَءِ مِنْ عِنْدِی، تَظُنُّونَ أَنَّ اَللَّهَ تَعَالَی یَحْتَاجُ إِلَی صَلاَتِکُمْ وَ صَوْمِکُمْ) ⁽¹⁾

از محمد بن سنان نقل شده است که عده ای از اهل کوفه به امام صادق علیه السلام نامه ای (شکایتی) نوشتند و گفتند: مفضل با انسان های لاابالی و منحرف و کبوتر باز ها و قومی که شراب خوارند مجالست دارد ⁽¹⁾، پس شایسته است که نامه ای به ایشان نوشته و امر کنید که با چنین کسانی مجالست نکند پس امام علیه السلام نامه ای برای او نوشته و آن را مهر کرده و به آن ها داده و امر کردند که نامه را از دستانتان به دست مفضل برسانید (به آن عمل کنید و به دست مفضل برسانید) پس با نامه به نزد مفضل آمدند و در بین آن ها زراره عبدالله بن بکیر، محمد بن مسلم، ابوبصیر و حجر بن زائده بودند و نامه را به مفضل دادند. او نامه را باز کرد و خواند.

پس در آن نامه چنین بود: بسم الله الرحمن الرحیم فلان چیز و فلان چیز را بخر و فلان چیز را بخر، و در آن از آن چه آن ها گفته بودند، ذکری نکردند پس چون نامه را خواند آن را به زراره داد و زراره هم به محمد بن مسلم داد تا این که نامه بین همگی آن ها دست به دست گشت پس مفضل گفت: چه می گوئید: گفتند: این مبلغ سنگینی است؛ باید فکری کنیم و آن را جمع کنیم و به تو تحویل دهیم الآن که نمی توانیم تا بعد در آن نظر کنیم و اراده کردند که برگردند، مفضل به آنان گفت تا ظهر مهمان من باشید پس آن ها را نگه داشت.

و دنبال همان اصحابی فرستاد که او را از مجالست با آن ها باز می داشتند آن ها آمدند و مفضل نامه ی امام صادق علیه السلام را برایشان خواند. آن ها رفتند و مفضل شکایت کنندگان را نزد خود برای صرف غذا نگه داشت، دیری نپایید که آن جوانمردان برگشتند و هر کدام بر طبق توان خود آن چه توانسته بود آورد پس قبل از این که غذای شکایت کنندگان تمام شود دو هزار دینار و ده هزار درهم درخواستی جمع کردند و تحویل دادند. مفضل به شکایت کنندگان گفت اینان کسانی هستند که شما مرا به طرد آنان امر کردید! گمان می کنید خداوند به نماز و روزه ی شما نیاز دارد!

در این جا مرحوم مامقانی تعلیقه ای دارد: ⁽²⁾

«انظر یرحمک الله تعالی الی اعمال الصادق علیه السلام حکمه عملیه و فهم المفضّل مراد المعصوم و اعماله ایضا حکمهٔ عملیّة و ذلک أنّهم لما عابوا علی المفضّل مجالسة السفلة و الانذال اراد الامام علیه السلام ان یبین لهم سر الا ان یبین لهم سر تلک المجالسة فکتب الکتاب و ارسله مع الجماعة و کلف المفضّل بشراء اشیاء له علیه السلام یتوقف شرائها علی مال خطیر و النقد

المفضّل الی ان سرّ ارساله علیه السلام الکتاب مع هؤلاء الجماعة مع کفایة واحد لحمل الکتاب ان یتبین لهم سر مجالسة الإنذال و الفسقة فکلّف الجماعة الحاملین للکتاب بتهیئة مال لشراء ما طلبه ابو عبدالله فاعتذروا بان المال خطیر و استهملوا التهیئة فحبسهم للغداء و ارسل خلف السفله و اراهم کتاب ابی عبدالله علیه السلام فهیؤا المال قبل فراغهم من الغداء فاری المفضّل الجماعة بفعله ان مجالسة مع هؤلاء انّما هو من باب مصاحبة الصیّاد للکلب و انه انما تحمل فضیحة مجالسة هؤلاء لأیصال الصید الی امامه و مراده بقوله تظنّون ان الله یحتاج الی صلوتکم وصومکم انّ بصلوتکم وصومکم لا ترفع حاجة الإمام علیه السلام و...» ⁽¹⁾

نظر کن (خداوند تو را رحمت کند) به اعمال صادق علیه السلام که یک حکمت عملیه است و مفضل هم فهمید که منظور امام چیست (پول نمی خواستند بلکه می خواستند به آن ها بفهمانند که این کار مفضل بن عمرو ارتباط او با جوان ها صحیح است و آن ها را هدایت می کند) و چون بر مفضل عیب جوئی کردند، امام اراده کردند که سر مجالست را برای آنان آشکار کند پس نامه را دست آنان داد و دستور داد به مفضل که چیزی بخرد که خرید آن به مبلغ زیادی متوقف است مفضل هم متوجه این نکته بود لذا به آن ها گفت که نامه را بخوانند و از آنان مضمون نامه را بخواهد و آن ها عذر خواهی کنند که ما یک چنین پولی نداریم پس مفضل آن ها را برای نهار دعوت کند در این حین آن جوان ها را خبر کند که بیایند و آن جوان ها را در جریان مضمون نامه امام قرار دهد و آن ها قبل از این که منتقدین از نهار فارغ شوند آن مال را تهیه کنند پس مفضل با این کار خواست به آنان بفهماند که مجالست او با آن ها از باب مجالست صیاد با کلب است و او فضیحت مجالست با آنان را تحمل کرد برای رساندن صید به امام خود و مراد به قول او «گمان می کنید خداوند به نماز و روزه های شما نیازمند است» این بود که نماز و روزه های شما حاجت امام علیه السلام را رفع نمی کند و ...

علی رغم این که مطالبی از کشی و ابن غضائری در مورد مفضل است ولی با توجه به حجم روایات مادحه در مورد ایشان و علم اجمالی به صدور این روایات نمی توان به این اقوال اعتماد کرد لذا طبق این روایات او را موثق و معتبر می دانیم. و روایات ذامه در مقابل این روایات قابلیت مقاومت را ندارد لذا روایات ذامه را توجیه می کنیم.

پس روایتی که فرمود: هنگامی که امام زمان علیه السلام ظهور می کند از تکذیب کنندگان شیعه شروع می کند، اگر از نظر سند اشکالی داشته باشد، اشکال آن در مورد مفضل نیست بلکه اشکال آن روایت محمد بن عیسی از یونس است.

د) دلالت روایت چهارم:

ظاهر روایت این است که امام زمان علیه السلام درغگویان از شیعه را به قتل می رساند ولی احتمال دیگری هم هست که بگوئیم عبارت «کذابی الشیعه» اضافه اسم فاعل به مفعول می باشد در شرح ابن عقیل در بحث اسم فاعل، در ذیل این بیت چنین آمده است: ⁽¹⁾

و قد یضاف ذا إلی اسم مرتفع *** معنی کمحمود المقاصد الورع در مورد اضافه اسم فاعل به معمول و مفعول سه وجه متصور است:

آن جا که متعدی به واحد است می فرماید:

یجوز اضافته لمرفوعه ان لم یلتبس فاعله بمفعوله. اگر بین فاعل و مفعول اشتباه نشود اضافه ایرادی ندارد.

در این روایت هم محتمل است که اضافه اسم فاعل به مفعول باشد که در این صورت معنا چنین می شود: امام علیه السلام از کسانی که عقاید شیعه را تکذیب می کنند شروع می کند و حال آن که عقاید شیعه برگرفته شده از اسلام ناب و از شخص پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ و از ائمه علیهم السلام است و کسانی که با این عقاید مشکل دارند نواصب هستند. البته ما در روایات داریم که برخورد امام علیه السلام با نواصب چگونه است که یا باید به اسلام برگردند و یا از شهر بیرون رفته و یا جزیه بدهند. مرحوم مجلسی همین جا می فرماید: شاید قضیه جزیه در اول قیام باشد و الا از نواصب جزیه گرفته نمی شود یا این که اسلام واقعی را قبول کنند یا حکم شان قتل است. و در روایت حکم کسی که با امام علی علیه السلام دشمنی کند، آمده و مسئله جدیدی نیست که بگوییم امام علیه السلام اجرا می کند.

آیا قتل نواصب و کسانی که دشمنی می کنند و در دشمنی با امام علی علیه السلام تجاهر می کنند، حکمی جدید است!؟

نظر عامه نسبت به منتقدین و مخالفین خلفا و صحابه:

در کتب اهل سنت نسبت به مخالفین خلفا و کسانی که به بعضی از صحابه خورده می گیرند چنین آمده است:

سرخسی در کتاب اصول خود می گوید:

من طعن فیهم فهو ملحد منابذ الاسلام دوائه السیف ان لم یتب.

کسی که برای صحابه نقطه ضعف بتراشد پس او ملحد بوده و از اسلام خارج است و اگر توبه نکند دوایش شمشیر است.

قرطبی می گوید:

فمن نقص واحدا منهم أو طعن فیهم أو طعن علیه فی روایته فقد ردّ علی الله رب العالمین و ابطل شرائع الاسلام.

کسی که یکی از این ها را تنقیص کند و طعنه ای به آن ها بزند و حرف این ها را رد کند، حرف خدا را رد کرده است و دین خدا را باطل کرده است.

فاریابی طبق نقل ابن عابدین در رسائل گوید:

کسی که به اولی ناسزا بگوید، پس او کافر است و بر او نماز نمی خوانم گفتم پس چه کار می کنید، این که لا اله الا الله می گوید گفت اگر مرد دست هم به او نزنید او را روی چوب بگذارید تا به قبر وارد شود.

عامه چنین دیدگاهی درباره کسی که نسبت به بعضی از صحابه نظر منفی داشته باشد دارند، حال اگر ما گفتیم کسی که امیر المومنین علیه السلام را نعوذ بالله سب کند حکم او قتل است حکم جدیدی نیست و حکمی است که در کتب خود عامه نیز می باشد.

نظر علمای شیعه نسبت به نواصب:

مرحوم صدوق می فرماید: ⁽¹⁾

وَ مَنِ اسْتَحَلَّ لَعْنَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ وَ الْخُرُوجَ عَلَی الْمُسْلِمِینَ وَ قَتْلَهُمْ حُرِّمَتْ مُنَاکَحَتُهُ لِأَنَّ فِیهَا الْإِلْقَاءَ بِالْأَیْدِی إِلَی التَّهْلُکَةِ وَ الْجُهَّالُ یَتَوَهَّمُونَ أَنَّ کُلَّ مُخَالِفٍ نَاصِبٌ وَ لَیْسَ کَذَلِکَ صدوق می فرماید کسی که لعن امیر المومنین و خروج و قتل مسلمین را حلال بشمارد (همین کاری که امروز تکفیری ها انجام می دهند) نکاح با آن ها حرام است چون در آن خود را با دست خود به هلاکت انداختن است و جهال گمان می کنند که هر مخالف و غیر شیعه ای ناصبی است در حالیکه این اشتباه است و اهل سنت ناصبی نیستند چون این اهل سنت امیر المومنین را لعن نمی کنند و خون مسلمین را حلال نمی دانند.

مرحوم محقق حلی می فرماید: ⁽²⁾

لا یصح نکاح الناصب المعلن بعداوة اهل البیت علیهم السلام.

همچنین ایشان در باب صید و ذباحه می فرماید: ⁽³⁾

«لا یصح ذباحة المعلن بالعداوة لأهل البیت علیهم السلام کالخارجی و إن أظهر الإسلام» ذبح کسی که دشمنی علنی با اهل بیت علیهم السلام دارد باطل بوده مانند خوارج گر چه اظهار اسلام هم داشته باشند.

علامه حلی در کتاب تذکرة الفقهاء می فرماید: ⁽¹⁾

الناصب - و هو من یتظاهر ببغضة أحد من الأئمة علیهم السلام - نجس. ناصبی کسی است که بغض خود را نسبت به یکی از ائمه آشار می کند، او نجس است.

همچنین در قواعد می فرماید:

لا یحل لو ذبح الناصب و هو الملعن للعداوة لاهل البیت علیهم السلام کالخوارج.

ذبیحه ناصبی حلال نیست و او کسی است که دشمنی خود با اهل بیت علیهم السلام را آشکار می کند؛ مانند خوارج.

مرحوم شهید می فرماید: ⁽²⁾

النواصب هم الملعنون بالعداوة لاهل البیت علیهم السلام. آشکارا عداوت کنند و یا چیزی بگویند که لازمه آن همین

باشد.

ابن تیمیه ناصبی میباشد و نقل حرف های او برای ما سخت است و او کسی است که (نعوذ بالله) امیر المومنین علیه السلام را با فرعون مقایسه می کند.

مرحوم شهید می فرماید: ⁽³⁾

بل متی عرف منه البغض لأهل البیت علیهم السلام فهو ناصبی و إن لم یعلن به کما نبه علیه فی خبر عبدالله بن سنان. و علی التقدیرین فهذا أمر عزیز فی المسلمین الآن لا یکاد یتفق إلا نادرا، فلا تغتر بمن یتوهم غیر ذلک.

کسی که بدانیم مبغض اهل بیت است پس او ناصبی است و اگر چه آشکار نکند همچنان که در خبر عبدالله بن سنان به آن و بر هر دو فرض الآن ناصبی در بین مسلمانان کم است پس فریب کسانی که غیر این توهم دارند را

نخور.

مرحوم اردبیلی می فرماید: ⁽⁴⁾

و أما الناصب بمعنی المبغض و العدو لأهل البیت علیهم السلام فهو کافر اما ناصبی به معنای کسی است که بغض و دشمنی نسبت به اهل بیت دارد پس او کافر است.

علامه حلی می فرماید: ⁽¹⁾

و الدلیل إنّما ینهض فی الناصب؛ لأنّه کافر و نعنی به من یظهر العداوة و الشنآن لأمیر المؤمنین عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ و الأئمة علیهم السلام من بعده، و ینسبهم إلی ما یقدح فی العدالة کالخوارج و من ضارعهم.

ناصب کافر است و او کسی است که نسبت به امیر المومنین و ائمه اظهار دشمنی می کند، و چیز هائی که به عدالت ضرر می زند را به آن ها نسبت می دهد مانند خوارج.

مرحوم صدوق می فرماید: ⁽²⁾

أن المراد بالناصب من یعتقد جواز حرب الأئمة علیهم السلام ، و هم الخوارج و کذا غیرهم ممن لا یعتقد برأیهم، لکنهم یعادون الأئمة الذین أوجب الله طاعتهم و ولایتهم و مودتهم و مطلق العامه لیسوا کذلک،

مراد از ناصبی کسی است که اعتقاد به جواز حرب با ائمه دارد، ⁽³⁾و آن ها خوارج هستند و همچنین غیر آن ها از کسانی معتقد به نظر آن ها نیستند لکن با ائمه دشمنی می کنند و مطلق عامه چنین نیستند.

نتیجه:

بر فرض قبول این روایت اولا باید آن را به قرینه روایات دیگر بر نواصب حمل کنیم و از اضافه فاعل به مفعول است یعنی «الذین یکذبون الشیعه». و ثانیا حمل بر نواصب می کنیم کسانی که بغض و دشمنی نسبت به اهل بیت دارند و خون آن ها را مباح می دانند و این حکم ممکن است که اجرا نشده باشد، در دوران امام زمان علیه السلام حکم آن ها اجرا می شود. ولی عامه این حکم را اجرا کردند و فتوی دادند که کسی که با صحابه مشکل داشته باشد خونش هدر است.

جلسه پنجاه و سوم - 1393/12/9

احکام جدید در دوران ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

روایت پنجم

الف) متن روایت

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْقَطَّانُ وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ السِّنَانِی وَ عَلِیُّ بْنُ مُوسَی الدَّقَاقَ وَ الْحُسَیْنُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ هِشَامِ الْمُکَتِّبُ وَ عَلِیُّ بْنُ عَبْدِاللَّهِ الْوَرَاقُ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ أَحْمَدُ بْنُ یَحْیَی بْنِ زَکَرِیَّا الْقَطَّانُ قَالَ حَدَّثَنَا بَکْرُ بْنُ عَبْدِاللَّهِ بْنِ حَبِیبٍ قَالَ حَدَّثَنَا تَمِیمُ بْنُ بُهْلُولٍ قَالَ حَدَّثَنَا سُلَیْمَانُ بْنُ حُکَیْمٍ عَنْ ثَوْرِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مَکْحُولٍ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبِ عَلَیْهِ السَّلَامُ:لَقَدْ عَلِمَ الْمُسْتَحْفَظُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِیِّ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَنَّهُ لَیْسَ فِیهِمْ رَجُلٌ لَهُ مَنْقَبَةٌ إِلَّا وَ قَدْ شَرِکْتُهُ فِیهَا وَ فَضَلْتُهُ، وَ لِی سَبْعُونَ مَنْقَبَةً لَمْ یَشْرَکْنِی فِیهَا أَحَدٌ مِنْهُمْ قُلْتُ: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ! فَأَخْبِرْنِی بِهِنَّ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّ أَوَّلَ مَنْقَبَةٍ لِی أَنِّی لَمْ أُشْرِکْ بِاللَّهِ طَرْفَةَ عَیْنٍ، وَ لَمْ أَعْبُدِ اللَّاتَ وَ الْعُزَّی وَ الثَّانِیَةُ: أَنِّی لَمْ أَشْرَبِ الْخَمْرَ قَطُّ...

وَ أَمَّا الثَّالِثَةُ وَ الْخَمْسُونَ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَنْ یَذْهَبَ بِالدُّنْیَا حَتَّی یَقُومَ مِنَّا الْقَائِمُ یَقْتُلُ مُبْغِضِینَا وَ لَا یَقْبَلُ الْجِزْیَةَ وَ یَکْسِرُ الصَّلِیبَ وَ الْأَصْنَامَ وَ یَضَعُ الْحَرْبُ أَوْزارَها وَ یَدْعُو إِلَی أَخْذِ الْمَالِ فَیَقْسِمُهُ بِالسَّوِیَّةِ وَ یَعْدِلُ فِی الرَّعِیَّةِ وَ... ⁽¹⁾ مکحول گوید: حضرت علی علیه السلام فرمود حافظین اصحاب پیغمبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ را می دانند که در میان آن ها کسی نیست که فضیلتی داشته باشد جز آن که من با او شریکم و بر او برتری دارم ولی من هفتاد منقبت دارم که هیچ کدام از آنان را در او شرکتی نیست ⁽²⁾عرض کردم یا امیر المؤمنین مرا از آن ها آگاه کن فرمود:

1- حتی به مقدار زمان یک چشم بهم زدن هم مشرک به خدا نبودم و لات و عزی را نپرستیدم.

2- هرگز شراب ننوشیدم. ⁽¹⁾

و اما ویژگی پنجاه و سوم: براستی خدای تبارک و تعالی دنیا را از میان نبرد تا قائم خاندان ما ظهور کند مبغضین و دشمنان ما را بکشد جزیه نپذیرد صلیب ها و بت ها را بشکند و جنگ جهان را به پایان رساند و اموال را ضبط کند و برابر تقسیم نماید و در میان رعایا به عدالت رفتار کند.

ب) منابع روایت

ج) بررسی سند روایت

این روایت نیاز به بررسی سندی ندارد در بحث کلام این مطلب را متعرض شده و بیان کردیم که در دورانی که نقل فضائل امیر المومنین علیع السلام در اثر حاکمیت نواصب جرم بوده و ناقل تحت تعقیب قرار می گرفته و حتی محکوم به اعدام می شده است انگیزه ای برای جعل حدیث نیست لذا کشف می شود که احادیثی که در فضائل امیر المومنین علیه السلام نقل شده است مخصوصا آن هائی که در منابع صحیح است قابل رد نیست.مرحوم مظفر در دلائل الصدق ⁽²⁾این مطلب را آورده و استدلال آن را به زیبایی بیان می کند.

علاوه بر این که راوی این روایت مکحول است که در شرح حال او چنین آمده است:

«کان من المبغضین لعلی بن ابی طالب» ⁽³⁾از کسانی که نسبت به حضرت بغض می ورزید، یک چنین شخصی روایت را نقل می کند و علاوه بر این متن شواهد صدق دارد.

طرقی که ما برای اطمینان به صدور روایت به آن توجه می کنیم و ثاقت راوی یا این که روایت در کتب معتبر مکرر نقل شده باشد و یا این که شهرت فتوایی و عملی مطابق آن باشد و یا این که شواهد متعددی مطابق آن باشد.

اما راجع به این روایت روایات متعددی داریم که این متن را تائید می کند؛ لذا نیازی به بررسی و بحث سندی نسبت به این متن نمی باشد

د) دلالت روایت

اشکال:

ظاهر متن این روایت این است که امام زمان علیه السلام از اهل کتاب جزیه نمی پذیرد و این خلاف آیه شریفه حَتّی یُعْطُوا اَلْجِزْیَهَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ است.

جواب:

اولا: در صورت وجود این اشکال اختصاص به این روایت ندارد و روایات دیگری هم وجود دارد.

ثانیا: با قطع نظر از آن روایات خصوص این روایت را که متنش را پذیرفتیم چون قوت متن داشت در این روایت ندارد که از اهل کتاب جزیه نمی پذیرد.

پذیرش جزیه در فقه اسلامی از اهل کتاب است و از غیر اهل کتاب پذیرفته نیست. مراد از عدم پذیرش جزیه در این روایت عدم پذیرش جزیه از غیر اهل کتاب است به قرینه عبارت قبل «یقتل مبغضینا» که منظور از آن

مبغضین و نواصب هستند نواصب و خوارج حظی از اسلام ندارند و نواصب غیر از اهل سنت هستند. نواصب بسیار نادر و محدودند و آن ها کسانی هستند که «یستحل سفک دم اهل البیت علیهم السلام» آن ها با اهل بیت علیهم السلام دشمنی دارند و سعی در تنقیص امیر المومنین علیه السلام و اهل بیت علیهم السلام دارند. در دوران امام زمان علیه السلام از آن ها جزیه پذیرفته نمی شود چون آن ها موضوع برای جزیه نبوده و اهل کتاب نیستند لذا یا باید اسلام را بپذیرند و یا تسلیم نابودی شوند.

اما ادامه این روایت که می فرماید «یکسر الصلیب» مشکلی ندارد خود پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ وقتی که هیئت نصاری خدمتشان می رسیدند دست می بردند و صلیب را که مظهر شرک است می شکستند.

روایت ششم

الف) متن روایت

قال رسول الله صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ:یخرج المهدی حکما عدلا فیکسر الصلیب و یقتل الخنزیر و یطاف بالمال فی أهل الحواء فلا یوجد أحد یقبله ⁽¹⁾

پیامبر خدا صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ می فرماید: «حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را به عنوان فرمانروایی دادگر ظهور می کند و صلیب ها را می شکند و خنزیر را می کشد و دستور می دهد کارگزارانش مال و ثروت را برداشته در شهر ها بگردند تا هر کس نیازمند است از آن بردارد؛ ولی کسی پیدا نمی شود که اظهار نیازمندی کند.

در شرح حال حضرت ابوذر آمده که بعد از ظلم هائی که به ایشان کردند و او را به ربذه تبعید کردند، حاکم مدینه کسی را همراه پولی پیش او فرستاد که از او دلجویی کند ابوذر گفت: من چه نیازی به مال دارم و امروز از غنی ترین مردم هستم. آن مأمور گفت تو در جائی که نشستی تکه پارچه ای بیشتر نداری؟ ابوذر گفت: زیر همین پارچه را نگاه کن چند تکه نان خشک است که چند روز است که آن جاست و هنوز آن را مصرف نکردم، مگر چقدر می خواهم بمانم همان مرا کفایت می کند. مأمور رفت و برگشت به او گفت خلیفه می گوید به خدا قسم این از ملک شخصی خود من است و این مال از بیت المال نیست ابوذر گفت: او به همه افراد چنین پولی را داده یا برای من فرستاده است؟ گفت فقط برای توست ابوذر گفت: نه نمی خواهم.

به نظر ما در دوران ظهور امام زمان علیه السلام قبل از این که مسائل مالی را حل کنند مشکلات اخلاقی را رسیدگی می کند «وضع یده علی روس العباد و کملت عقولهم احلامهم اخلاقهم»، دست بر سر بندگان خداوند می گذارد پس عقول و آرزو ها و اخلاق آنان کامل می شود. امروز مشکل جامعه دوری از اخلاق و معنویت است و در اثر این دوری، غیر اخلاقی می شود امروز بسیاری از افراد دنبال آنند که به هر قیمتی به منافع خود برسند. برای منافع و نفت ده میلیون از جمعیت 24 ملیونی سوریه را آواره می کند یا این که مازاد گندم را در دریا می ریزند تا قیمت آن پایین نیاید. این ها مشکلات بشرند و گام اول امام زمان علیه السلام این است که این مشکل را حل می کند، بعد از آن اعلام می کند اگر کسی پول می خواهد بیاید که به غیر یک نفر کسی نمی آید و آن یک نفر به مکان مشخصی می رود و به او می گویند که دامن را باز کن و با بیل طلا در دامنش می ریزند یَحْذُو الْمَالَ حَشْواً وَ لَا یَعُدُّهُ عَدا دامنش پر پول می شود پس از این که بیرون می آید با خود فکر می کند که آیا کسی غیر از من نبود که اعلام نیاز کند؟ لذا وجدانش را ملامت می کند و بر می گردد و می گوید پول را نمی خواهم و به او می گویند که پول داده شده پس گرفته نمی شود و این عطایای آل محمد صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ است.

باید بر این نکته تاکید شود وقتی که این مسئله حل شد واضح می گردد که چطور یطاف بالمال، و فلا یوجد احد یقبله. یعنی واقعا در خانه همه چیز است و یا نه احساس بی نیازی می کند؟

حضرت امام امیر المومنین علی علیه السلام یک تکه کدو را پخته بودند و مصرف کردند بعد دست روی شکم مبارک گذاشتند و فرمودند: شکمی که با یک تکه کدو سیر شود این شکم انسان را به جهنم بکشاند!

امام زمان علیه السلام قبل از این که به مسائل مالی بپردازد مسائل اخلاقی را حل می کند و به معنویت جامعه می پردازد. جامعه ای که بزرگ به کوچک رحم نمی کند و کوچک به بزرگ احترام نمی گذارد همسایه فکر همسایه نیست، معنویتی نیست و نتیجه آن می شود کسی که پنج بچه دارد می گوید که ای کاش چهار بچه داشتم و کسی که سه بچه دارد می گوید که ای کاش دو تا داشتم و آن کسی که بچه ای ندارد می گوید ای کاش خانه و زن نداشتم تا جایی که می رود کنار قبر برادرش و می گوید ای کاش جای تو بودم این ها اثرات دوری از مسائل معنوی است که مرده شده است و دوران امام زمان علیه السلام دوران احیای مسائل معنوی است.

به نظر ما این روایت به جز بحث قتل خنزیر مشکلی ندارد که آن هم شاید کنایه از این باشد که امروز خنزیر گوشت مصرفی غیر مسلمین است که جلوی این منکر را می گیرد شکستن صلیب هم که شخص پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله و سلم انجام می دادند.

ب) منابع روایت

این روایت در کتب شیعه نیست ولی به نظر نمی رسد متن آن ایرادی داشته باشد.

جلسه پنجاه و چهارم - 1393/12/10

احکام جدید در دوران ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

روایت هفتم

الف) متن روایت:

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ زِیَادِ بْنِ جَعْفَرٍ اَلْهَمَذَانِیُّ قَالَ: حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ عَبْدِاَلسَّلاَمِ بْنِ صَالِحٍ اَلْهَرَوِیِّ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی اَلْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی اَلرِّضَا عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَا اِبْنَ رَسُولِ اَللَّهِ، مَا تَقُولُ فِی حَدِیثٍ رُوِیَ عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ، أَنَّهُ قَالَ:إِذَا قَامَ اَلْقَائِمُ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَتَلَ ذَرَارِیَّ قَتَلَهِ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ بِفَعَالِ آبَائِهَا فَقَالَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: هُوَ کَذَلِکَ قُلْتُ: فَقَوْلُ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: وَ لا تَزِرُ وازِرَهٌ وِزْرَ أُخْری مَا مَعْنَاهُ فَقَالَ:صَدَقَ اَللَّهُ فِی جَمِیعِ أَقْوَالِهِ، لَکِنَّ ذَرَارِیَّ قَتَلَهِ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَرْضَوْنَ أَفْعَالَ آبَائِهِمْ، وَ یَفْتَخِرُونَ بِهَا، وَ مَنْ رَضِیَ شَیْئاً کَانَ کَمَنْ أَتَاهُ، وَ لَوْ أَنَّ رَجُلاً قُتِلَ فِی اَلْمَشْرِقِ فَرَضِیَ بِقَتْلِهِ رَجُلٌ فِی اَلْمَغْرِبِ، لَکَانَ اَلرَّاضِی عِنْدَ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ شَرِیکَ اَلْقَاتِلِ، وَ إِنَّمَا یَقْتُلُهُمْ بِالْقَائِمِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ إِذَا خَرَجَ؛ لِرِضَاهُمْ بِفِعْلِ آبَائِهِمْ قَالَ: فَقُلْتُ لَهُ: بِأَیِّ شَیْءٍ یَبْدَأُ اَلْقَائِمُ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِیهِمْ إِذَا قَامَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: یَبْدَأُ بِبَنِی شَیْبَهَ وَ یَقْطَعُ أَیْدِیَهُمْ، لِأَنَّهُمْ سُرَّاقُ بَیْتِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ⁽¹⁾

عبد السلام بن صالح هروی گوید: به حضرت رضا علیه السلام عرض کردم: نظرتان درباره این حدیث که از امام صادق علیه السلام روایت شده است چیست که حضرت فرموده اند: زمانی که قائم قیام کند، فرزندان قاتلان حسین علیه السلام را به خاطر کردار پدرانشان خواهد کشت؟ حضرت فرمودند همین طور است

عرض کردم: پس معنی این آیه چیست: وَ لا تَزِرُ وازِرَهٌ وِزْرَ أُخْری هیچ کس بار گناه دیگری را به دوش نخواهد کشید انعام 164)؟ فرمودند: خداوند در تمام گفتار هایش درست گفته است لکن فرزندان قاتلان حسین علیه السلام از کردار پدرانشان راضی هستند و به آن افتخار می کنند و هر کس از کاری راضی باشد مثل کسی است که آن را انجام داده و اگر کسی در مشرق کشته شود و دیگری در مغرب از این قتل راضی باشد نزد خدا با قاتل شریک خواهد بود، و قائم علیه السلام در هنگام قیام خود به خاطر رضایتشان از کردار پدران ایشان را خواهد کشت عرض کردم: وقتی قائم شما علیه السلام قیام کند از چه کاری شروع می کند؟ فرمودند: در آغاز دستان بنی شیبه را قطع می نماید زیرا آنان دزدان خانه خدا هستند.

این روایت یکی از روایاتی که ظاهر آن این است که امام عصر علیه السلام احکام جدیدی را خواهند داشت که طبق این روایت امام علیه السلام از ذریه قاتلان سید الشهداء علیه السلام انتقام می گیرد.

ب) منابع روایت

ج) بررسی سند روایت

این روایت را مرحوم صدوق ⁽¹⁾در علل الشرائع نقل کرده اند و مبنای تالیف ایشان نقل روایاتی (با قطع نظر از صحت و سقم) که در آن تعلیل آمده است خواه علت باشد یا حکمت خواه علت تامه باشد یا علت ناقصه، لذا

نمی توان هر روایتی با هر سند و محتوائی که باشد به عنوان نظر مرحوم صدوق بیان کرد بلکه نظر ایشان همانی است که در فقیه فرموده است، «حجت است بین من و بین خداوند است» همچنان که خصال را بر اساس عدد جمع کرده است و تعهدی هم نکرده که روایات آن صحیح باشد.

ما در ادامه قبل از این که به بررسی سند روایت بپردازیم به بررسی مفاد روایت می پردازیم و بعد از آن روایت را از جهت سند بررسی می کنیم.

د) دلالت روایت

«راضون بفعل آبائهم»

هنگامی که امام زمان علیه السلام این ذریه را می کشد بخاطر این است که به فعل پدرانشان راضی بودند. و لازم هم نیست که فقط از ذریه باشد امام علیه السلام قاعده دادند که «من قتل بالمغرب و رضی من فی المشرق» دارد. لذا لازم نیست که ذریه باشد.

شواهد تأیید کننده ی این روایت:

قبائلی در شام بودند که بدون این که کار بکنند از طرف حکومت بنی امیه ماه به ماه پول به حسابشان واریز می شد آن ها عشائر بنوا النعل، بنوا القضیب، بنوا الفتح، بنوا الطست بودند بنوا الفتح کسانی بودند که وقتی که سر امام حسین علیه السلام را از تن جدا کردند پدرشان سوره فتح را خواند. بنوا النعل کسانی بودند که وقتی که خواستند به بدن امام بتازند نعل اسب را عوض کردند و نعل نو به اسب ها بستند و بر بدن مطهر تاختند، بنوا السنان کسانی بودند که پدرشان سر مقدس امام علیه السلام را روی نیزه روی نیزه گذاشته و وارد شام شد بنوا الطست کسی بود که طشت آورد که سر امام عالم علیه السلام را در طشت بگذارند و تحویل یزید لعنة الله علیه بدهد، بنوا القضیب کسی که چوب به دست یزید داد و گفت: بزن به لب و دندان امام حسین علیه السلام

این ها به خاطر این جنایاتشان حقوق بگیر بودند (کار نمی خواهد بکنید برایتان می فرستیم) این ذریه ها کسانی بودند که به این کار ها راضی و خوشحال بودند و افتخار می کردند.

مرحوم مجلسی در بحار الانوار ⁽²⁾عنوانی دارد: «العله التی من اجلها اخر الله العذاب عن قتلة الحسین علیه السلام و العلة التی من اجلها یقتل اولاد قتله الحسین علیه السلام الله و ان الله ینتقم له فی زمن المهدی علیه السلام» که ذیل آن سه روایت نقل می کند که روایت اول آن را بیان کردیم که همان روایت عیون و علل است دو روایت دیگر یکی از تفسیر امام حسن عسگری علیه السلام و دیگری را از احتجاج مرحوم طبرسی نقل می کند:

وَ قَالَ اَلْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَلَمَّا حَدَّثَ عَلِیُّ بْنُ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِمَا السَّلاَمُ بِهَذَا اَلْحَدِیثِ قَالَ لَهُ بَعْضُ مَنْ فِی مَجْلِسِهِ یَا اِبْنَ رَسُولِ اَللَّهِ کَیْفَ یُعَاقِبُ اَللَّهُ وَ یُوَبِّخُ هَؤُلاَءِ اَلْأَخْلاَفَ عَلَی قَبَائِحَ أَتَاهَا أَسْلاَفُهُمْ وَ هُوَ یَقُولُ وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَهٌ وِزْرَ أُخْریٰ ؟ فَقَالَ زَیْنُ اَلْعَابِدِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ إِنَّ اَلْقُرْآنَ نَزَلَ بِلُغَهِ اَلْعَرَبِ فَهُوَ یُخَاطِبُ فِیهِ أَهْلَ اَللِّسَانِ بِلُغَتِهِمْ یَقُولُ اَلرَّجُلُ اَلتَّمِیمِیُّ قَدْ أَغَارَ قَوْمُهُ عَلَی بَلَدٍ وَ قَتَلُوا مَنْ فِیهِ أَغَرْتُمْ عَلَی بَلَدِ کَذَا وَ فَعَلْتُمْ کَذَا وَ یَقُولُ اَلْعَرَبِیُّ نَحْنُ فَعَلْنَا بِبَنِی فُلاَنٍ وَ نَحْنُ سَبَیْنَا آلَ فُلاَنٍ وَ نَحْنُ خَرَّبْنَا بَلَدَ کَذَا لاَ یُرِیدُ أَنَّهُمْ بَاشَرُوا ذَلِکَ وَ لَکِنْ یُرِیدُ هَؤُلاَءِ بِالْعَذْلِ وَ أُولَئِکَ بِالاِفْتِخَارِ إِنَّ قَوْمَهُمْ فَعَلُوا کَذَا- وَ قَوْلُ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی هَذِهِ اَلْآیَاتِ إِنَّمَا هُوَ تَوْبِیخٌ لِأَسْلاَفِهِمْ وَ تَوْبِیخُ اَلْعَذْلِ عَلَی هَؤُلاَءِ اَلْمَوْجُودِینَ لِأَنَّ ذَلِکَ هُوَ اَللُّغَهُ اَلَّتِی نَزَلَ بِهَا اَلْقُرْآنُ وَ اَلْآنَ هَؤُلاَءِ اَلْأَخْلاَفُ أَیْضاً رَاضُونَ بِمَا فَعَلَ أَسْلاَفُهُمْ مُصَوِّبُونَ لَهُمْ فَجَازَ أَنْ یُقَالَ أَنْتُمْ فَعَلْتُمْ أَیْ إِذْ رَضِیتُمْ قَبِیحَ فِعْلِهِمْ ⁽¹⁾

در تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام روایت می کند که یکوقت حضرت علی بن الحسین علیه السلام حال آن گروهی از بنی اسرائیل که مسخ شدند را شرح می داد وقتی به آخر داستان آنان رسید فرمود خدا آن گروه را به علت این که در روز شنبه ماهی صید کردند مسخ کرد پس جنایت و حال آن افرادی که فرزندان پیامبر خدا صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ را کشتند نسبت به آن حضرت هتک حرمت نمودند چگونه خواهد بود؟ اگر چه خدا ایشان را در دنیا مسخ نکرد ولی آن عذابی که خدا در عالم آخرت برای آنان آماده کرده است ده ها برابر از مسخ شدن سخت تر خواهد بود.

به حضرت سجاد گفته شد: یا ابن رسول الله! ما این حدیث را از شما شنیدیم ولی بعضی از ناصبی ها به ما می گویند: اگر قتل حسین خطا و باطل باشد پس بزرگتر است از صید ماهی در روز شنبه پس چرا خدا آن طور که بر صیاد ماهیان غضب کرد بر قاتلین امام حسین غضب ننمود؟

حضرت سجاد علیه السلام فرمود: در جواب آنان بگو: اگر نافرمانی شیطان از آن اشخاصی که بوسیله اغوای شیطان کافر شدند بزرگتر باشد پس چرا خدا گروهی از آنان را از قبیل قوم نوح و فرعون هلاک نمود ولی شیطان را هلاک نکرده در صورتی که شیطان برای هلاکت سزاوارتر بود پس چرا خدا آن گروه را با این که کفر و نافرمانی ایشان به قدر شیطان نبود نابود کرد و ابلیس را با این که برای کشف اعمال زشت فعالیت می کند باقی نهاد. آیا خدا در تدبیر و حکم خود که بعضی را هلاک می نماید و بعضی را زنده می گذارد حکیم نیست؟ پس آن صیاد های ماهیان و کشندگان امام حسین علیه السلام نیز همین حال را خواهند داشت. خدای علیم درباره این دو دسته مردم عملی انجام می دهد که عین صواب و حکمت است خدا راجع به عملی که انجام می دهد مسئول نیست ولی بندگانش مسئولیت خواهند داشت.

حضرت امام محمد باقر علیه السلام می فرماید: هنگامی که امام سجاد علیه السلام این حدیث را فرمود بعضی از آن افرادی که در مجلس آن بزرگوار بودند گفتند: یا ابن رسول الله چگونه می شود خدا نسل آینده آن اشخاصی را که این اعمال شنیع را انجام داده اند مورد عتاب و توبیخ قرار دهد. در صورتی که در قرآن می فرماید هیچ کسی بار گناه دیگری را بدوش نخواهد کشید؟

امام سجاد علیه السلام در جوابش فرمود: چون قرآن به لغت عرب نازل شده لذا طبق زبان و اصطلاح خودشان با آنان سخن می گوید مثلا به زبان قبیله تمیم در موقع نکوهش به مردی که قبیله او شهر را غارت و مردم آن را کشته باشند می گویند شما فلان شهر را به تاراج بردید نیز عرب می گوید ما با قبیله فلان چنین کردیم و فلان شهر را خراب نمودیم. منظور آنان از این سخنان این نیست که خودشان شخصا این اعمال را انجام داده باشند. بلکه منظورشان نکوهش دیگران است و دسته دیگر منظورشان این است که به قبیله خود افتخار نمایند.

منظور خدا در این آیه این است که گذشتگان آنان را مورد توبیخ و خودشان را در معرض نکوهش قرار داده باشد زیرا این همان لغت و اصطلاحی است که قرآن طبق آن نازل شده از طرفی هم نسل آنان به رفتار آباء و اجداد خود راضی می باشند و اعمال ایشان را تصویب می نمایند. پس جایز است که به ایشان گفته شود: شما این اعمال را انجام داده اید زیرا شما به رفتار زشت آنان راضی هستید.

جلسه پنجاه و پنجم- 1393/12/11

احکام جدید در دوران ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

ادامه بررسی دلالت روایت هفتم:

ادامه شواهد تأیید کننده این روایت:

بحثی در اصول مطرح است به نام بحث تجری که این مباحثی که این جا مطرح می شود ریشه اش در آن مباحث است که بالاخره متجری عقاب دارد یا ندارد و عقاب او بر فعلش هست و یا بر نیتش است.

«نعم، لو کان التجری علی المعصیة بالقصد إلی المعصیة فالمصرح به فی الأخبار الکثیرة العفو عنه، و إن کان یظهر من أخبار أخر العقاب علی القصد أیضا مثل : قوله صلوات الله علیه:«نیّة الکافر شرّ من عمله» و قوله:«إنّما یحشر الناس علی نیاتهم» و ما ورد من تعلیل خلود أهل النار فی النار و خلود أهل الجنة فی الجنة بعزم کل من الطائفتین علی الثبات علی ما کان علیه من المعصیة و الطاعة لو خلدوا فی الدنیا و ما ورد (:من أنه إذا التقی المسلمان بسیفهما فالقاتل والمقتول فی النار قیل یا رسول الله هذا القاتل فما بال المقتول قال لأنه أراد قتل صاحبه) و ما ورد فی العقاب علی فعل بعض المقدمات بقصد ترتب الحرام کفارس الخمر و الماشی لسعایة مؤمن و فحوی ما دل علی أن الرضا بفعل کالفعل مثل (قوله عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ الراضی بفعل قوم کالداخل فیه معهم و علی الداخل إثمان إثم الرضا و إثم الدخول) و یؤیده قوله تعالی إِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحاسِبْکُمْ بِهِ اَللّهُ. و ما ورد من أن (:من رضی بفعل فقد لزمه و إن لم یفعل). و ما ورد فی تفسیر قوله تعالی فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ من أن نسبة القتل إلی المخاطبین مع تأخرهم عن القائلین بکثیر لرضاهم بفعلهم و یؤیده قوله تعالی تِلْکَ الدّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِینَ لا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ و قوله تعالی إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ ⁽²⁾

بله اگر تجری بر معصیت به سبب قصد بر معصیت باشد پس آن چه به آن در روایات بسیار تصریح شده است عفو از آن است و اگر چه آن چه از روایات دیگر ظاهر است عقاب بر قصد هم است مانند:

این متن امام رضا علیه السلام شواهد و روایات زیادی دارد و در اصول هم مطرح شده است و قائل هم دارد. لذا اگر این روایت مورد قبول نباشد و تجری هم قبول نباشد روایات دیگری هم داریم ولی اگر بخواهیم باز ایراد گرفته شود گوئیم شاید «الراضون بفعل آبائهم» مشیر به این است که این ها نواصب و دشمنان پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ هستند و روایات متعددی داریم که دشمن خدا و رسول در حکومت حضرت جایگاهی ندارد یا باید برگردد یا حکمش اعدام است.

ج) بررسی سند روایت هفتم

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ زِیَادِ بْنِ جَعْفَرِ الْهَمَدَانِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِالسَّلَامِ بْنِ صَالِحٍ الْهَرَوِیٌّ قَالَ

احمد بن زیاد بن جعفر همدانی

بعضی گویا می خواهند بگویند که توثیق خاص ندارد ولی ایشان توثیق خاص دارد.

نظر مرحوم صدوق:

مرحوم صدوق در کتاب کمال الدین در روایات «ما روی عن الکاظم فی النص علی المهدی علیه السلام»، نقل می کند:

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ زِیَادِ بْنِ جَعْفَرٍ اَلْهَمَدَانِیُّ رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ، قَالَ: حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ اِبْنِ هَاشِمٍ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ أَبِی أَحْمَدَ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ اَلْأَزْدِیِّ، قَالَ: سَأَلْتُ سَیِّدِی مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ عَلَیْهِمَا السَّلاَمُ عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَهً وَ باطِنَهً فَقَالَ اَلنِّعْمَهُ اَلظَّاهِرَهُ اَلْإِمَامُ اَلظَّاهِرُ وَ اَلْبَاطِنَهُ اَلْإِمَامُ اَلْغَائِبُ فَقُلْتُ لَهُ وَ یَکُونُ فِی اَلْأَئِمَّهِ مَنْ یَغِیبُ قَالَ نَعَمْ یَغِیبُ عَنْ أَبْصَارِ اَلنَّاسِ شَخْصُهُ وَ لاَ یَغِیبُ عَنْ قُلُوبِ اَلْمُؤْمِنِینَ ذِکْرُهُ وَ هُوَ اَلثَّانِی عَشَرَ مِنَّا یُسَهِّلُ اَللَّهُ لَهُ کُلَّ عَسِیرٍ وَ یُذَلِّلُ لَهُ کُلَّ صَعْبٍ وَ یُظْهِرُ لَهُ کُنُوزَ اَلْأَرْضِ وَ یُقَرِّبُ لَهُ کُلَّ بَعِیدٍ وَ یُبِیرُ بِهِ کُلَّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ وَ یُهْلِکُ عَلَی یَدِهِ کُلَّ شَیْطَانٍ مَرِیدٍ ذَاکَ اِبْنُ سَیِّدَهِ اَلْإِمَاءِ اَلَّذِی یَخْفَی عَلَی اَلنَّاسِ وِلاَدَتُهُ وَ لاَ یَحِلُّ لَهُمْ تَسْمِیَتُهُ حَتَّی یُظْهِرَهُ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَیَمْلَأَ بِهِ اَلْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلاً کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً ⁽²⁾

ایشان شخصی است که می گوید از امام موسی بن جعفر علیه السلام از این آیه وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَ باطِنَةً سوال کردم حضرت فرمود نعمت ظاهر امام ظاهر و نعمت باطن امام غایب است پس سوال می کند در میان ائمه علیهم السلام کسی است که غایب شود؟ حضرت می فرماید: بله شخص او از چشم ها غایب است ولی از قلوب مومنین غایب نیست. او دوازدهمین از ما است و خداوند هر سختی را برای او آسان می گرداند و هر مشکلات را ذلیل او قرار می دهد و خدا گنج های زمین را برای او ظاهر می کند و هر بعیدی را برای او نزدیک می کند. و هر سرکشی را سر جای خودش می نشاند و به دست امام هر شیطان را از بین می برد. او پسر سرور کنیزان است، که ولادتش مخفی است، (ناس یعنی دگر اندیشان.) و جائز نیست که اسم او را ببرید تا این که خداوند عزوجل او را ظاهر کند پس زمین را پر از قسط و عدل می کند همچنان که پر از ظلم و جور شده است.

نکته: از این روایت استفاده می شود که حرمت تسمیه تا زمان ظهور است. با جمع بین روایات متعدد این قول فصل است که در جلد اول بحث دوم کتاب تا ظهور این بحث آمده است.

روایت را صدوق از احمد بن زیاد نقل می کند و می گوید:

«لم أسمع هذا الحدیث إلا من أحمد بن زیاد بن جعفر الهمدانی رضی الله عنه بهمدان عند منصرفی من حج بیت الله الحرام و کان رجلا ثقة دینا فاضلا رحمة الله علیه و رضوانه»

من در همدان این حدیث را از ایشان شنیدم در زمانی که از حج بر گشته بودم ایشان حدیث را برای من خواندند و او مردی ثقه متدین و فاضل بود رحمت و رضوان خداوند بر او باد.

پس ایشان توثیق مرحوم صدوق را دارد لذا این که می گویند ایشان توثیق ندارد صحیح نیست و مرحوم صدوق هم صراحتا ایشان را توثیق می کنند، ترحم نیست که به آن اشکال شود. مرحوم خویی ترحم را اعم می داند اگر چه معصوم ترحم کند، چون بر فاسق هم ترحم داریم. البته پذیرش این مبنا برای ما سخت است. ایشان وقتی ترحم امام را دلیل بر وثاقت نمی پذیرد به طریق اولی ترحم امثال صدوق را نمی پذیرند و مثال سید حمیری را می زند ولی سید حمیری کسی بود که توبه کرد.

خلاصه ایشان هم ترحم دارد و هم ترضی دارد و ترضی امثال صدوق را اگر اماره و دلیل بر وثاقت ندانیم لااقل شاهدی هست ولی ما به ترحم و ترضی اعتماد نکردیم چون مرحوم صدوق به صراحت می فرماید که ایشان ثقه است.