مشخصات کتاب

سرشناسه : حداد عادل غلامعلی - ۱۳۲۴

عنوان و نام پدیدآور : حج نماز بزرگ غلامعلی حداد عادل مشخصات نشر : تهران مشعر، ۱۳۸۱.

مشخصات ظاهری : ص ۱۱۲

شابک : 964-7635-05-2۴۵۰۰ریال یادداشت : چاپ قبلی سنا، ۱۳۷۹

یادداشت : چاپ دوم ۱۳۸۱؛ ۴۵۰۰ ریال یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس موضوع : حج رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۸/ح ۴ح ۳ ۱۳۸۱

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۱-۸۵۷

پیش گفتار

این کتاب، سفرنامه حج نیست که بخواهد بگوید کی رفتیم و کی رسیدیم و چه دیدیم و چه گفتیم و چه شنیدیم. مناسک حج هم نیست و دارنده خود را از مناسک بی نیاز نمی کند. اما، کمابیش، پابه پای مناسک پیش رفته و به موازات اعمال حج نوشته شده و غرض از تألیف آن، این است که معلوم شود حج در روای ظاهر خود باطنی دارد و آن همه اعمال و فرائض که در حج آمده برای تربیت روح و تعالی جان آدمی است. نویسنده، با آنکه خود می دانسته که بیان اسرار حج، چنانکه باید و شاید، از عهده او بیرون است، کوشیده است تا به اختصار و در حد توان خویش راز و رمز حج را بشناسد و بگشاید. در این کتاب، حج به نمازی بزرگ تشبیه شده که هر مسلمانی که توانایی تشرف به خانه خدا را داشته باشد، می باید در همه عمر، لااقل

یک بار آن را به جای آورد و آن نماز بزرگ را الگوی نمازهای واجب روزانه خود قرار دهد.

از خداوند قادر متعال خواهانیم به ما توفیق فهم حقیقت حج و باطن آن را عطا فرماید و چنان کند که چون آن کس نباشیم که دیگری ساعتها با انگشت خویش، ماه را در آسمان به او نشان می داد و او به جای آنکه به ماه پی برد و بدان بنگرد به آن سرِ انگشت نگاه می کرد و بجاست این سخن مولانا را به خاطر بسپاریم که می گوید:

«روی سوی چراغ کن، سوی چراغدان مکن»

هر چند که چراغ، اگر در چراغدان نباشد یا خاموش می شود و یا همه جا را به آتش می کشد.

و ما توفیقی الا بالله علیه توکلت و الیه انیب

غلامعلی حداد عادل

24/ 10/ 79

... وَ فَرَضَ عَلَیْکُمْ حَجَّ بَیْتِهِ الْحَرَامِ الَّذِی جَعَلَهُ قِبْلَهً لِلْأَنَامِ یَرِدُونَهُ وُرُودَ الْأَنْعَامِ وَ یَوْلَهُونَ إِلَیْهِ وَلَهَ الْحَمَامِ وَ جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ عَلَامَهً لِتَوَاضُعِهِمْ لِعَظَمَتِهِ وَ إِذْعَانِهِمْ لِعِزَّتِهِ وَ اخْتَارَ مِنْ خَلْقِهِ سُمَّاعاً أَجَابُوا إِلَیْهِ دَعْوَتَهُ وَ صَدَّقُوا کَلِمَتَهُ وَ وَقَفُوا مَوَاقِفَ أَنْبِیَائِهِ وَ تَشَبَّهُوا بِمَلَائِکَتِهِ الْمُطِیفِینَ بِعَرْشِهِ یُحْرِزُونَ الْأَرْبَاحَ فِی مَتْجَرِ عِبَادَتِهِ وَ یَتَبَادَرُونَ عِنْدَهُ مَوْعِدَ مَغْفِرَتِهِ جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی لِلْإِسْلَامِ عَلَماً وَ لِلْعَائِذِینَ حَرَماً وَ فَرَضَ حَقَّهُ وَ أَوْجَبَ حَجَّهُ وَ کَتَبَ عَلَیْهِ وِفَادَتَهُ فَقَالَ سُبْحَانَهُ: (وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ).

«نهج البلاغه، پایان خطبه اول»

... و حج خانه خویش بر شما واجب کرد، همان خانه ای که آن را قبله مردم قرار داد تا چون گله های تشنه در آن پای نهند و چون کبوتران شیفته به سوی آن بال گشایند. خداوند سبحان، حج را نشانه فروتنی مردم در برابر عظمت خویش قرار داد و اعتراف مردم به عزت خویش، و از میان آفریدگان خود، گوشهای

شنوایی را برگزید که دعوتش را اجابت نمایند و سخنش را تصدیق کنند و پای برجای پای پیامبران او گذارند و خود را به فرشتگان که بر گرد عرش او می گردند شبیه سازند. اینان در بازار عبادت او سود می اندوزند و بر مژده آمرزش او دست می یازند.

خداوند پاک و بزرگ، حج را پرچم اسلام قرار داد و پناهگاه پناهندگان، حج خویش را فریضه قرار داد و حق خویش را واجب کرد و میهمانی خویش را بر شما مقرر فرمود و فرمود: «و بر مردمی که می توانند بدان خانه راه یابند واجب است تا برای خدا حج آن خانه را به جای آرند و هر کس که کفر ورزد بداند که خدا از جهانیان بی نیاز است.»

مقدمه

حج عبادتی عجیب و حیرت انگیز است، عبادتی دشوار پیچیده و طولانی، آکنده از راز و رمز و اشارت اسرارآمیز، که صورتی کاملًا تمثیلی و نمادین دارد. اما آنچه از خود حج دشوارتر و مهم تر است فهم اسرار حج است. در ادیان جهان، مکانهای مقدسی که پیروان ادیان به زیارت آنها می شتابند بسیار است، اما در میان همه ادیان و در جهان امروز «حج» برجستگی و جلوه خاصی دارد. ظاهراً این تنها اسلام است که پیروان خود را در هر کجای جهان که ساکن باشند، ملزم کرده است تا در همه عمر، به شرط استطاعت، لااقل یک بار در روزهای معینی از یک ماه معین سال، در یک نقطه از کره زمین جمع شوند و عبادتی معلوم و مشخص را، به صورت دسته جمعی به جای آورند.

در میان ادیان بزرگ و معروفی مانند مسیحیت و یهودیت و

یا آیین بودا چنین پدیده اجتماعی و دینی جهان شمول و پرتب و تابی دیده نمی شود.

حج زندگی حاجی را نه تنها تغییر می دهد بلکه در هم می ریزد و روال عادی آن را برای مدتی بر هم می زند. سفر حج در دنیای امروز که مردم از وسایل رفت و آمد سریع استفاده می کنند (با احتساب مدتی که زایر در مدینه برای زیارت قبر نبی اکرم (ص) بسر می برد) در حدود یک ماه طول می کشد و اگر مقدمات قبل از سفر و برنامه های پس از بازگشت حاجی به شهر و دیار خود را به حساب آوریم از این هم طولانی تر می شود. حج، قبل از اختراع اتومبیل و هواپیما، یعنی از هزار و چهارصد پیش تا همین هفتاد هشتاد سال گذشته، عبادتی بود که برای بسیاری از حاجیان بیش از یک سال طول می کشید و آن کس که پای در راه حج می نهاد گاه از دریاهایی می گذشت پر از بیم موج و طوفان، وگاه از صحراهایی خشک و بی آب و علف و شنزارهایی داغ و تفتیده که خطر مرگ از تشنگی مسافر را تهدید می کرد، تا بدان حد که می گفتند: «السَّفَرُ قِطْعَهٌ مِنَ السَّقَر»، یعنی سفر را قطعه ای از جهنم می دانستند. برای مسلمانانی که در سمرقند و کاشغر زندگی می کردند، یا آنان که مقیم اندونزی و مالزی بودند پای نهادن در چنین سفری، کمتر از

سفرهای جهانگردان و مکتشفان دوران جدید اروپا خطرناک و پرماجرا نبود.

اما حج تنها یک سفر نیست، تنها دور شدن از خانه و کاشانه و اقامتی چند روزه در یک شهر دیگر نیست، بلکه خود نوعی زندگی است که به کلی با زندگی روزمره و عادی تفاوت دارد. حج خواب و خوراک حاجی را دگرگون می کند و لباس و کفش و کلاه او را از تن بدر می آورد و حتی موی سر او را، اگر مرد باشد، می تراشد و ظاهر چهره او را هم تغییر می دهد. حج حاجی را از سر پناه معمولی و مأنوس خود بیرون می کشد و او را بی سایبان زیر آسمان قرار می دهد و رابطه زناشویی وی را با همسرش قطع می کند و از حاجی، که ممکن است در همه عمر حتی یک مرغ را هم سر نبریده باشد می خواهد که کارد به دست گیرد و گوسفندی قربانی کند.

حج مجموعه ای از اعمال عبادی است، زنجیره ای است نسبتاً طولانی از حلقه های به هم پیوسته اعمالی که هر کدام باید در وقت خود و در جای خود به صورت صحیح اجرا شود و اگر یک حلقه در جای خود استوار نباشد و یک عمل به درستی اجرا نشود این زنجیر از هم گسیخته می شود و رنج حاجی بی حاصل می ماند و ناچار به

پرداخت کفاره می شود و گاه ممکن است تاوانی که بر عهده او قرار می گیرد بسیار سخت و سنگین باشد.

چنانکه گفتیم حج نوعی زندگی است و مقصود ما از این سخن این است که در حج زندگی و عبادت حاجی چنان در هم می آمیزد که جدا کردن آنها از یکدیگر ممکن نیست. چنین نیست که حاجی در عین حال که به زندگی معمولی و عادی خود ادامه می دهد چند دقیقه ای یا چند ساعتی به کناری نشیند و در خود فرو رود و دعایی بخواند و زندگی معمولی و حج را بدین صورت باه م جمع کند. حج در متن زندگی وارد می شود و با تعیین نوع لباس و کفش و کلاه حاجی و نوع سخنانی که نباید به زبان آورد و یک سلسله کارهای نسبتاً عادی که نباید بکند و نیز با این قید که شب باید کجا بماند و کجا نماند، خود یک زندگی می شود. حاجی زندگی معمولی خود را متوقف می کند و زندگی جدیدی در پیش می گیرد که نام آن حج است. هر چند روح حج مانند هر عبادت دیگری زنده به «نیت» است و حاجی همه اعمالی را که به عنوان حج انجام می دهد باید به عنوان عبادت و به قصد قربت انجام دهد با این حال باید گفت که حج یک واقعیت کاملًا عینی است.

در این توشه حج را «نماز بزرگ» نامیده ایم. با این

نامگذاری نمی خواهیم اصطلاح جدیدی جعل کنیم و بگوییم حج همان نماز است و نماز همان حج، استقلال این دو عبادت نزد ما مسلّم و معلوم است، غرض ما در استفاده از تعبیر «نماز بزرگ» برای حج، هم تشبیه این دو عبادت به یکدیگر است، تشبیهی که چنانکه بعدها خواهیم دید ناموجه نیز نیست و هم نگاهی است به «حج» از منظر «نماز». می خواهیم حج را از نظرگاه نماز تماشا کنیم و به کمک مفاهیم و معانی آشنای نماز نوری به صحنه حج بتابانیم و آن صحنه را با پرتو این نور روشن کنیم. درک رابطه میان حج و نماز، دشوار نیست. مگر نه آن است که هر روز از بامداد تا شام، پنج مرتبه، در هر کجای جهان که ساکن باشیم، رو به سوی کعبه می ایستیم و نماز می خوانیم؟ حال اگر روز توانستیم در کنار کعبه باشیم، چه نمازی باید بخوانیم؟ ما که عمری، کعبه را ندیده، بدان عشق ورزیده ایم اگر روزی کعبه را ببینیم چه باید بکنیم؟

باده درد آلودشان مجنون کند

صاف اگر باشد ندانم چون کند

پیشتر اشاره کردیم که درک اسرار حج از خود حج، با همه دشواری که دارد، مشکلتر است. ما معتقدیم با حرکت از نماز به سوی حج و با تکیه بر درکی که از نماز داریم،

می توانیم در راه فهم اسرار حج و نزدیک شدن به حقیقت حج، قدری به پیش رویم. البته به هیچ روی مدعی کشف اسرار حج نیستیم، اما در کوششی که کرده ایم و رویکردی که داشته ایم از پیش یک نکته را به عنوان یک «اصل» مسلّم و مفروض انگاشته ایم و آن این است که حج عبادتی است قابل تفسیر عقلانی، که به سؤال عقلانی پاسخ می دهد، اعتقاد ما این است که در ورای این ظواهر مختلف و تعجب انگیز، مانند دور چرخیدن و دویدن و شب در جایی ماندن و سنگ به ستونهای سنگی جمرات زدن، یک مقصد و مقصود ارزشمند و معقول نهفته است و این حرکات و سکنات، ظاهری است که باطنی دارد و با تعقل می توان از این ظاهر به آن باطن نفوذ کرد. البته همه کس نمی توانند به فهم حقیقت باطنی و مقصود الهی حج چنانکه هست نائل شود. مهم این است که چنین راهی وجود دارد هر چند که مسافرانی چون ما نتوانند آن راه را تا مقصد نهایی طی کنند.

نخستین دیدار

تویی برابر من یا خیال در نظرم؟

بر طبق احکام فقه اسلامی، هر مسلمانی که مقیم مکه نباشد، هنگام ورود به مکه باید در ایستگاههای معینی «محرم» شود و اعمالی به جای آورد که به آن «عمره» می گویند. عمره شامل بعضی از اعمال حج است. اگر ورود مسافر به مکه در ایام حج باشد به عمره ای که انجام خواهد داد «عمره تمتع» می گویند. عمره تمتمع شامل پنج عمل مشخص است؛ «احرام» و «طواف» و «نماز طواف» و «سعی» و «تقصیر». پس از «تقصیر» حاجی از حالت احرام خارج می شود و به انتظار روز نهم ذیحجّه می نشیند تا یک بار دیگر محرم شود و اعمال مفصلتر و بیشتری به جای می آورد که همان «حج تمتع» یا حج در اصطلاح معمول نزد عموم است.

بدین ترتیب حاجی اولین بار که به مکه می رسد در لباس احرام قدم به این شهر می گذارد و به مسجدالحرام که خانه کعبه در آنجاست می رود تا اعمال عمره خود را به جای آورد و در اینجاست که «نخستین دیدار» او با «کعبه» روی می دهد.

کسی که دهها سال هر کجا بوده، هنگام نماز رو به سوی کعبه می ایستاده و آن خانه را گهگاه در خیال خود مجسم می کرده، اکنون پس از پشت یرگذاردن راهی طولانی به مکه می رسد و با عبور از خیابانها و راههایی که به مسجدالحرام منتهی می شود، ناگهان چشمش به خانه کعبه می افتد. در این نخستین دیدار حالتی به حاجی دست می دهد که بیانش آسان نیست.

نخستین دیدار کعبه، چنان شیرین است که به وصف درنمی آید. این تویی که من سالها از پس هزاران فرسنگ فاصله، رو به سوی تو ایستاده بوده ام و خدا را در نماز عبادت کرده ام؟ آیا تو همانی که برای رسیدن به آن، از خانه و شهر و دیار دست شسته ام و سرما و گرما و خطرهای گوناگون سفر را به جان خریده ام تا در کنار او باشم؟ آیا به راستی، حالا بعد از یک عمر به یاد کعبه بودن و مدتها در راه کعبه قدم زدن، کعبه پیش چشم من است؟

حاجی در دیدار نخستین عاشق کعبه می شود و محبت این خانه در دل او چنان جای می گیرد که بیرون شدنی نیست. در کتابهای قصه های عامیانه قدیم، مانند قصه «امیر ارسلان»، عبارتی بود که بسیار تکرار می شد. قهرمان داستان، یعنی امیر ارسلان، وقتی مثلًا به معشوقی مانند «فرخ لقا» می رسید در همان نگاه اول، یک دل نه صد دل عاشق او می شد. اینک حاجی احساس می کند که در همان نخستین بار که به خانه کعبه نظر افکنده است، نه یک دل که صد دل عاشق این خانه شده است، قلبش از شوق می طپد و چشمانش از اشک پر می شود. همچون کودک گمشده ای که پس از ساعتها سرگردانی و ناامیدی، به مادر رسیده باشد، بغضش می ترکد و با اشک شوق، به کعبه دل می بندد.

کعبه چیست که با دل حاجی چنین می کند؟ خانه ای ساده و چهارگوش، که ابعاد قاعده آن 5/ 10 متر و 12 متر است و ارتفاع دیوار آن 15 متر. خانه ای از سنگ سیاه ساده که در یکی از چهار دیوار جانبی خود دری دارد که به درون خانه باز می شود. پارچه ای سیاه رنگ، مانند جامه ای ساده کعبه را می پوشاند و گرداگرد این جا در ارتفاعی نزدیک به سقف خانه، سطری از آیات قرآن نقش بسته است. در یک

گوشه از چهارگوشه کعبه، سنگ سیاهی نصب است که به آن «حجرالاسود» می گویند و آن سنگ در حقیقت مرکز جاذبه عظیمی است که کعبه دارد.

بنای کعبه بنای رفیعی نیست و عظمت ظاهری آن به زحمت به پای یک ساختمان صد متری سه طبقه می رسد. این خانه در مقایسه با بناهای معروف بازمانده از روزگار قدیم، بسیار ساده و مختصر است. کافی است به این واقعیت توجه کنیم که مساحت قاعده یکی از سه هرم بزرگ از مجموعه اهرام مصر، در حدود پنجاه هزار متر مربع است. اما این خانه ساده بی پیرایه زیبایی و جاذبه حیرت انگیزی دارد. سرّ سادگی و بی پیرایگی این خانه این است که نماد و نشانه توحید است و نشانه توحید هر چه ساده تر باشد تناسب بیشتری با توحید دارد. کعبه مغناطیس نیرومندی است که انسانها را مانند براده های آهن به سوی خود جذب می کند و به گرد خود به چرخش درمی آورد. کعبه مانند نگینی سیاه در وسط مسجدالحرام می درخشد. مسجدالحرام که کعبه را در خود دارد برخلاف بقعه های مقدس دیگر، سقف ندارد. سقف مسجدالحرام آسمان است و حاجی با نگاه به آسمان کعبه احساس می کند که چشم اندازی نامتناهی دارد و به ابدیت متصل است و

شگفت این است که این معماری خانه خدا و این ترکیب خانه و مسجدالحرام در طول تاریخ اسلام در هیچ جای دیگری تقلید و تکرار نشده است. مسلمانان آگاهانه و ناخودآگاه، کعبه را «منحصر به فرد» می خواسته اند.

در عالم اسلام، «حرم» بسیار است اما مسجدالحرام چیز دیگری است، مسجدالحرام، حرم همه حرمهاست، فاصله قدسی مسجدالحرام با سایر حرمها به اندازه فاصله قدسی آن حرمها با اماکن معمولی است. هر جا در دنیا بقعه و آستانه مقدسی هست، قداست خود را از توحید می گیرد و اینجا مرکز توحید است. در هر مسجدی که در دنیا وجود دارد، محراب مقدس ترین نقطه است، اما همه مسجدها و همه محرابها از آن جهت تقدس یافته اند که روی به سوی کعبه دارند. مردم همه رو به سوی محرابها نماز می گزارند و محرابها به سوی کعبه، کعبه محراب محرابهاست و مولانا از اینکه شبی خواب دیده بوده که در خانه کعبه به دنبال محراب می گردد، شگفت زده شده است:

دوش خوابی دیده ام خود عاشقان را خواب کو کاندرون کعبه می جستم که آن محراب کو

کعبه جانها نه آن کعبه که چون آنجا رسی در شب تاریکی گوئی شمع یا مهتاب کو

بلکه بنیادش ز نوری کز شعاع نور او نور گیرد جمله جانها لیک جان را تاب کو

در میان باغ حسنش می پر ای مرغ ضمیر کایمن آباد است آنجا، دام یک مضراب کو

چون زشورستان تن رفتی سوی بستان جان جز گل و ریحان و لاله و چشمه های آب کو

چون هزاران حسن دیدی کان نبد از کالبد پس چرا گوئی جمال فاتح الابواب کو

چون به وقت رنج و محنت، زود می یابی درش بازگوئی او کجا، درگاه او را باب کو

باش تا موج وصالش در رباید مر تو را غیب گردی پس بگوئی عالم اسباب کو؟

مسلمانانی که هر صبح و شام در جای جای عالم، دور از یکدیگر، رو به سوی کعبه می ایستادند و نماز می گزاردند حالا وقتی در کنار کعبه رو به کعبه می ایستند، دیگر در سوی دیگر و این سوی کعبه؛ و اگرچه به ظاهر در مقابل هم ایستاده اند، اما در واقع رو در روی هم نیستند و تقابل و تضادی در کار

نیست، زیرا همه رو به کعبه دارند.

کعبه، قطب جغرافیای قدسی و معنوی همه مسلمانان جهان است. در جغرافیای طبیعی، حرکت وضعی زمین به دور خودش حول محوری صورت می گیرد که آن محور کره زمین را در دو نقطه، قطب شما و قطب جنوب، قطع می کند. همه نصف النهارها از قطب می گذرند و همه مدارها حلقه هایی هستند گرداگرد قطب. کعبه هم همین طور است. همه نمازگزارانی که در هر جای جهان پشت سر یکدیگر می ایستند، نصف النهاری می سازند که از کعبه می گذرد و همه آنها که در کنار یکدیگر به صف می ایستند مداری می سازند که کعبه مرکز آن است. اکنون، اینجا، در مسجدالحرام، این مدارها و نصف النهارها در کنار قطب، فشرده تر و منظم تر از همه جا کعبه را در میان گرفته اند. کعبه، سرچشمه جوشان توحید است. گویی هر جا جرعه آبی به دست تشنه کامی می رسد از این سرچشمه جوشیده است و حاجی اینک خود را به این سرچشمه رسانده و در همان نگاه اول، دلباخته این خانه کوچک ساده ای شده است که مردم آن را «خانه خدا» می نامند و خدا، آن را «خانه مردم»!

احرام، آغاز، نماز بزرگ

احرام نخستین عمل واجب است که حاجی در آغاز اعمال حج انجام می دهد و با آن عمل «مُحرم» می شود. احرام، برداشتن نخستین گام است برای قدم نهادن در عرصه حج. هنگام محرم شدن، حاجی نیت می کند که چیزهایی را که خداوند بر او در حج حرام کرده رعایت کند. او با احرام، گرداگرد خود حریمی ایجاد می کند که آن را باید محترم بشمارد و شکستن آن را بر خود حرام بداند.

آشکارترین نشانه احرام، کندن جامه معمول از تن و پوشیدن لباس احرام است. ⁽¹⁾لباس احرام، ساده ترین لباس ممکن است، لباسی است که جز پوشاندن تن، هیچ خصوصیت دیگری ندارد. دو قطعه پارچه، که معمولًا

سفیدرنگ است و یکی مانند لنگی به کمر بسته می شود و دیگری روی شانه ها می افتد. هیچ دوخت و دوزی در این لباس نباید به کار رفته باشد و به جز این دو تکه نباید حاجی هیچ چیز دیگری در برداشته باشد. کفش مردان هم باید ساده باشد و نباید تمام روی پا را بپوشاند. مردان غیر از تغییر لباس و کفش باید از پوشاندن سر و رفتن به زیر سایه، هنگام جابه جایی در مسیر نیز خودداری کنند. علاوه بر اینها مرد و زن تا وقتی در حال احرام به سر می برند باید این کارها را بر خود حرام بدانند. ⁽¹⁾

همراه داشتن سلاح و جدال کردن و دروغ گفتن و فحش دادن و فخر فروختن (فسوق) استفاده از زیور و نیز پوشاندن صورت هم اختصاصاً بر زنان حرام است.

با احرام، چنانکه گفتیم حاجی زندگی جدیدی را آغاز می کند که در آن باید از بسیاری کارها که در مواقع دیگر برای او عادی و طبیعی است خودداری کند. اگر به این «نبایدها» و محرمات دقت کنیم می بینیم دسته اول کارهایی است که با خودبینی و خودخواهی و خوددوستی تناسب دارد و دسته دوم اموری است که به انسان می فهماند او مالک و صاحب اختیار طبیعت و حتی شخص خود نیست و دسته سوم اموری که به انسان می آموزد در رابطه با دیگر انسانها، در زندگی اجتماعی، خود را ارباب و مالک و برتر نداند و به دیگران فخر نفروشد، بلکه خود را با آنان برابر بداند. حج زیارت خانه است که خداوند آن را هم «خانه خدا» و هم «خانه مردم» نامیده است. این خانه را ابراهیم پیامبر و فرزندش اسماعیل تعمیر کرده و بدان استحکام بخشیده اند. ابراهیم نیای ارجمند همه یکتاپرستان عالم است. قدم نهادن در آستانه حج، پای نهادن در حریم و حرم توحید است و هر آنچه با توحید ناسازگار است باید در

بیرون از این آستانه رها شود. حج، بارش باران بهاری توحید است تا چرک و کدورت شرک از روح حاجی پاک شود. آن کس که می خواهد بدین آستانه راه پیدا کند، باید خود را فراموش کند و به قول حافظ باید سر خود را با خاک این آستانه برابر سازد تا به دولت و عزت رسد،

امروز شمع انجمن دلبران یکی است دلبر اگر هزار بود دل بر آن یکی است

من بهر آن یکی دو جهان داده ام به باد عیبم مکن که حاصل هر دو جهان یکی است

سودگران خرمن پندار را بگوی سرمایه کم کنید که سود و زیان یکی است

خلقی زبان به دعوی عشق گشوده اند ای من فدای آنکه دلش با زنان یکی است

حافظ بر آستانه دولت نهاده سر دولت در آن سراست که با آستان یکی است

احرام، اعلام رسمی خاکساری و تواضع و فروتنی و ناچیزی انسان در برابر پروردگار خویش است. در قدیم رسم بود و هنوز نیز چنین است که سر درِ ورودی ورزشخانه ها، یعنی زورخانه ها را کوتاه می ساختند و پهلوانان بلندقامت هنگام ورود ناچار بودند سر خم کنند تا

بتوانند به زورخانه وارد شوند. در توجیه این معماری و این سر درِکوتاه، پیشکسوتها و پهلوانان قدیمی به جوانترها می گفتند این برای آن است که هر کس می خواهد برای زورافزایی و زورآزمایی وارد ورزشخانه شود تا احساس زورمندی کند، قبل از ورود متواضع شود و خاکساری پیشه کند. حال می گوییم احرام نیز چنین کاری است و نوعی آمادگی برای ورود به حریم و حرم خداوندی است.

مگر نه آن است که همه گرفتاریهای ما به خود ما بازمی گردد و این حب نفس است که ما را از خدای ما و از خود خدایی ما دور کرده است؟ در آینه نگاه می کنیم و از خودمان خوشمان می آید، آرایش می کنیم و زر و زیور به خود می بندیم و عطر و روغن به خود می زنیم و می مالیم و خود را جلوه می دهیم و چنین و چنان می کنیم. اینها همه کارهای عادی زندگانی ماست و ما در همین کارهای عادی خدا را فراموش می کنیم و ناچیزی و فناپذیری و عاریتی بودن آنچه را که داریم و بدان می نازیم از یاد می بریم و مغرور می شویم و از خدا دوری می گزینیم و به بندگان خدا فخر می فروشیم و ظلم می کنیم. چه می شود اگر چند روزی در آینه نگاه نکنیم و خود را نبینیم و خویشتن بین نباشیم؟

مگر ه این است که:

بزرگان نکردند در خود نگاه خدابینی از خویشتن بین مخواه

«سعدی»

چه می شود اگر چند روزی آرایش و پیرایش نکنیم و با خود نگوییم «این منم طاووس علیین شده»!

ما گمان می کنیم طبیعت از آن ماست و ما حق داریم در آن به دلخواه هرگونه تصرف کنیم، اما اعتقاد توحیدی ما به ما می گوید: «لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الأَرْضِ ...» ⁽¹⁾

پادشاهی آسمانها و زمین از آن خداوند است و ما نیز از آن اوییم و از او آغاز کرده ایم و به او باز می گردیم. اکنون که به حریم حرم یار قدم نهاده ایم باید بدانیم که کندن هر درخت و یا هر بوته خاری که در این صحرا از زمین می روید بر ما حرام است و هیچ حیوانی را در این صحرا نمی توانیم کشت و حتی اگر حشره ای بر بدن خود ما نشسته باشد آنرا هم نمی توانیم بکشیم و بالاتر از آن حق نداریم از بدن خودمان، خون جاری کنیم و عضوی از بدن خود مانند دندان را بیرون کشیم و یا ناخن خود را بگیریم و بدور افکنیم. چرا چنین حقی نداریم؟ زیرا ما مالک هیچیک از این چیزها نیستیم تا

در آنها به میل خود تصرف کنیم، ما نه مالک خود هستیم و نه مالک غیر خود، چه خوب می گوید ناصرخسرو، آن حاجی هزار سال پیش که با سفرنامه اش گزارشی خواندنی و ماندنی از حج در زبان فارسی به یادگار گذاشته است، آنجا که می گوید:

خلق همه یکسره نهال خدای اند هیچ نه بر کن تو زین هال و نه بشکن

خونِ بِنا حق نهالْ کندن اویست دل ز نهال خدای کندن برکن ⁽¹⁾

احرام تمرینی برای تربیت ماست تا با طبیعت که ملک خداست رفتاری درست داشته باشیم و تا محیط زیست خود و منابع طبیعی جهان و کشور خود را نابود نسازیم و همان طور که علی علیه السلام فرموده است، بدانیم که «... فانکم مسئوولون حتی عن البقاع و البهائم ...»، یعنی در قیامت از شما درباره همه چیز سؤال می کنند، حتی از رفتاری که با دد و دام و با بناها و بقعه ها داشته اید نیز سؤال خواهند کرد.

عرصه توحید، عرصه پهناور رحمت خداوندی است و آن که موحد است و در این عرصه پای می گذارد باید مظهر صفات الهی باشد، خداوندی که «سلام» است و «مؤمن»

است و «رحمان» و «رحیم» است. این است که هر صاحب قدرت و صاحب شوکتی، ولو آنکه از پای تا سر مسلح باشد چون به حریم کعبه می رسد باید سلاح خود را به زمین گذارد تا بندگان خدا ترسی از او نداشته باشند و نه تنها باید جنگ افزار را از خود دور سازند که باید زبان خود را، که می تواند سبب آزار خلق شود در اختیار بگیرد و مهار کند و از فشار بر روح و روان دیگران با استفاده از ابزار زبانی، که همان جدال باشد خودداری کند و حقیقت را نپوشاند و دهان به سخن زشت نیالاید و به دیگران فخر نفروشد تا تمرین مسلمانی کرده باشد که گفته اند «الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ المُسْلِمُونَ مِنْ یَدِهِ وَلِسانِهِ» ⁽¹⁾مسلمان کسی است که مسلمانان دیگر از دست و زبان او آسوده باشند.

احرام را «آغاز نماز بزرگ» نامیدیم. مگر نه این است که نمازهای واجب هر روزه خود را با تکبیره الاحرام آغاز می کنیم. آیا هرگز از خود پرسیده ایم چرا به آن «الله اکبر» ی که نماز را با آن آغاز می کنیم «تکبیره الاحرام» می گویند و چه نسبت و شباهتی میان آن «احرام» و این «حرام» وجود دارد؟ پاسخ این است که ما با گفتن «تکبیره الاحرام» در نماز، قدم به آستانه نماز می گذاریم و به یک معنا در آنجا

هم محرم می شویم. در طول نماز، کارهایی را بر خود حرام می سازیم، چیزی نمی خوریم، روی از قبله بر نمی گردانیم، خنده شدید نمی کنیم، حرفی غیر از آنچه در نماز می توان گفت بر زبان نمی اوریم، قسمتهایی از بدن خود را می پوشانیم و ... و این حرمتها را تا پایان نماز حفظ می کنیم و این حریم را نمی شکنیم. اینجا نیز همین طور است، ما با «احرام» ج نیز مانند احرام نماز کارهایی را بر خود حرام می سازیم با این تفاوت که محدوده زمانی نماز چند دقیقه و محدوده زمانی حج، «چند روز» است و در نماز در جایی دور از کعبه و رو به کعبه ایستاده ایم و در حج در کنار کعبه، در حال جنب وجوش و حرکت و جابه جایی و خواب و بیداری هستیم و این دومی به زندگی واقعی و عینی ما نزدیک تر است تا اولی. در متن این زندگی باید احساس کنیم که در حضور خداوند هستیم و باید پیوسته حضور قلب داشته باشیم و این مقام میسر نمی شود مگر آنکه اندیشه ها و رفتارها و گفتارهایی را که می تواند ما را از خدا دور کند، از خود دور سازیم و بر خود حرام کنیم تا بتوانیم، حج، این نماز بزرگ را آغاز کنیم. در اینجا هم مثل نماز که احرام را با نیت و تکبیر آغاز و اعلام کنیم، نیت می کنیم و لبیک می گوییم و به دعوت خداوند خانه که ما را به خانه

خویش مهمان کرده و فرا خوانده، پاسخ مثبت می دهیم و مانند کبوترهایی که با بالهای خسته از راه دور به ایوان و بام صاحب خانه خود رسیده باشند، زیر لب «تلبیه» می خوانیم و سرود بندگی و دوستی و عشق سر می دهیم و با کندن جامه های چرک آلود گناه و مصیبت و شکستن آینه های خودبینی، اشک می ریزیم و رو به جانب کعبه، به راه می افتیم و به هر فرازی و نشیبی که می رسیم عاشقانه و عارفانه با آوازی حزین زمزمه می کنیم که:

لَبَّیْکَ، اللّهُمَّ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ لا شَریکَ لَکَ لَبَّیْکَ انَّ الْحَمْدَ وَ النِّعْمَهَ لَکَ وَ الْمُلْکَ، لا شَریکَ لَکَ لَبَّیْکَ

بلی می گویم، خداوندا به تو بلی می گویم، بلی می گویم، به تو که بی شریکی، بلی می گویم همه سپاسها و ستایشها و نعمتها از آن توست، پادشاهی از آن تست، ترا شریکی نیست، به تو بلی می گویم

می گریم و می گوییم؛ می گویم و می گریم ...

وقوف در عرفات

در آغاز اعمال حج تمتع، حاجی که معمولًا زودتر از ایام حج به مکه آمده است، محرم می شود و از مکه بیرون می رود به نحوی که بتواند از ظهر روز نهم ذیحجّه تا غروب آفتاب در عرفات بماند. بهتر است احرام در کنار خانه کعبه، یعنی در حجر اسماعیل یا نزد مقام ابراهیم صورت گیرد. عرفات بیابانی مسطح و وسیع است در بیست و دو کیلومتری جنوب شرقی مکه و حاجیان برای آنکه از وقوف یعنی از ماندن خود در روز نهم در عرفات مطمئن شوند، شب روز هشتم ذیحجّه، که به روز «ترویه» ⁽¹⁾موسوم است به طرف عرفات حرکت می کنند. کوچ ناگهانی نزدیک به دو میلیون زن و مرد حاجی به جانب عرفات، دیدنی و شنیدنی است.

گفته اند «عرفات» با عرفان و معرفت هم ریشه است و حاجی با یک توقف اجباری نیم روزه، که معمولًا با مقدمات آن به یک شبانه روز بالغ می شود، خود را برای درک و فهم حقیقت حج و معرفت به باطن آن و وقوف به مقصد و مقصود از آن آماده می سازد. به نظر می رسد که خداوند چنین مقرر کرده که حج در زمانی نسبتاً طولانی انجام شود و حاجی کمابیش از شامگاه روز هشتم در حال احرام باشد و در نخستین قدم از مکه، بیست ودو کیلومتر فاصله بگیرد و از این دورترین نقطه، یعنی عرفات، که اندکی هم بیرون از مرز منطقه حرم قرار دارد به تدریج و مرحله به مرحله خود را برای طواف و سعی به کعبه نزدیک کند. خداوند در حج تمتع نخواسته است که حاجی وقتی به مکه می رسد به مسجدالحرام برود و بی درنگ در کنار کعبه در مدت یکی دو ساعت اعمالی را انجام دهد و حج خود را پایان یافته محسوب کند، بلکه گویی باید افتان و خیزان، مدتی در راه باشد و سالک طریق الی الله شود. حاجی باید در نخستین مرحله در عرفات توقف کند و در مرحله بعد در مشعر بماند، آنگاه به منا بیاید که از عرفات و مشعر به مکه نزدیکتر است و در آنجا نیز اعمالی به جای آورد و مجنون صفت، منزل به منزل، و وادی به وادی، خود

را به لیلی نزدیک و نزدیکتر کند و این حقیقت شیرین، اما آتشین را شخصاً تجربه کند که

وعده وصل چون شود نزدیک آتش عشق تیزتر گردد

در عرفات غیر از توقف از ظهر روز نهم تا غروب آفتاب، عمل دیگری واجب نیست، اما حاجیان از این فرصت استفاده می کنند و شب نهم و روز نهم را با نماز و دعا می گذرانند و شیعیان مخصوصاً در بعدازظهر روز نهم، یعنی در همان ساعت توقف واجب، غیر از دعاها و زیارتهای متعدد و مختلف، از قبیل دعای روز عرفه حضرت امام زین العابدین علیه السلام از صحیفه سجادیه، مخصوصاً دعای معروف عرفه امام حسین علیه السلام را دسته جمعی می خوانند و خود رادر حال و هوای معنوی حج قرار می دهند و در عرفات درس معرفت را از آموزگار بزرگ عرفان، یعنی حسین بن علی علیه السلام فرا می گیرند.

دعای عرفه، طولانی است و نه فقط آنان که به حج می روند و در عرفات توقف می کنند آن را می خوانند، بلکه بسیاری از حاجیان سالهای قبل و بسیاری از کسانی که هنوز به حج نرفته اند، نیز در روز عرفه هر کجا باشند این

دعا را می خوانند. توضیح و تفسیر فقرات این دعا، که از این قلم البته برنمی آید، خود کتابی مفصل و مستقل است؛ برای آنکه به قدر تشنگی از این دریا چشیده باشیم، و با حاجیان در صحرای عرفات هم نفس و هم آوا شده باشیم، چند بخش از این دعا را نقل می کنیم. مرحوم حاج شیخ عباس قمی با نثر فارسی ساده و دلپذیر و صحیح و همه کس فهم خود در مفاتیح الجنان در مقدمه دعا آورده است:

«و از جمله دعاهای مشهور این روز دعای حضرت سیدالشهدا علیه السلام است. بُشر و بشیر پسران غالب اسدی روایت کرده اند که پسین ⁽¹⁾روز عرفه در عرفات در خدمت آن حضرت بودیم، پس از خیمه خود بیرون آمدند با گروهی از اهل بیت و فرزندان و شیعیان با نهایت تذلّل و خشوع، پس در جانب چپ کوه ایستادند و روی مبارک را به سوی کعبه گردانیدند و دستها را برابر رو برداشتند مانند مسکینی که طعام طلبد و این دعا را خواندند»

باری، دعای عرفه با حمد خداوند آغاز می شود و حضرت امام حسین علیه السلام، پس از ذکر بعضی از صفات

خداوند شماری از نعمتهای بی پایان خداوند و عنایات و الطاف او را نسبت به خود برمی شمارد از جمله می گوید:

«ابْتَدَأْ تَنی بِنِعْمَتِکَ قَبْلَ أَنْ أَکُونَ شَیْئاً مَذْکُوراً، وَ خَلَقْتَنی مِنَ التُّرابِ، ثُمَّ أَسْکَنْتَنی الأَصْلابَ، آمِناً لِرَیْبِ الْمَنُونِ، وَ اخْتلافِ الدُّهُورِ وَ السِّنینَ، فِلَم ازَلْ ظاعِناً مِنْ صُلْبٍ الی رَحِمٍ، فی تَقادُم مِنَ الأَیّام الماضِیَهِ وَ القُرُون الخالِیَهِ»

تو به لطف خود پیش از آنکه چیزی باشم که از او یاد بتوان کرد، هستی مرا پدید آوردی. نخست از خاکم آفریدی و آنگاه در پشت پدران جایم دادی و از حوادث زمانه و آمد و شد روزگاران و سالیان آسوده ام داشتی، و من پیوسته در روزگاران پیشین و قرنهای گذشته از صلبی به رحمی کوچ می کردم»

لَمْ تُخْرِجْنی لِرَأفَتِکَ بی وَ لُطْفِکَ لی وَ احْسانِکَ الَیَّ فی دولَهِ ائِمَّهِ الکفرِ الَّذینَ نَقَضُوا عَهْدَکَ وَ کَذَّبُوا رُسُلَکَ لَکِنَّکَ اخْرَجْتَنی لِلَّذی سَبَق لی مِنَ الْهُدی، الَّذی لَهُ یَسَّرْتَنی وَفیهِ انْشَأتَنی

تو از فرط رأفت و لطف و احسانی که به من داشتی، مرا در حکومت رهبران کفر که پیمان ترا شکسته اند و پیامبران ترا تکذیب کرده اند، به دنیا نیاوردی، بلکه مرا در آن دوران هدایتی به دنیا آوردی که پیش از

من حاصل شده بود و تو مرا برای آن آماده ساخته بودی و ایجاد کرده بودی،

امام حسین علیه السلام در این فقره از دعا، خدا را شکر می کند که او را در دوران حکومتهای کفر و شرک به دنیا نیاورده بلکه به او لطف و مرحمت کرده و زندگی او را در دوران بعد از ظهور پیامبر اسلام (ص) مقدر ساخته است. جایی که حضرت سیدالشهدا با آن همه پاکی طینت و صفای باطن، به سبب زندگی در جامعه دینی و در سایه حکومت و هدایت الهی خدا را این چنین شکر می کند، تکلیف دیگران روشن است. از این فقره دعا می توان نتیجه گرفت که تأثیر حکومت دینی در ایجاد یک جامعه الهی و نیز نقش عوامل اجتماعی در رشد معنوی و سعادتمندی تک تک افراد به اندازه ای زیاد است که امام حسین علیه السلام نیز به زندگی در پناه چنان حکومتی احساس افتخار می کند و نیز می توان نتیجه گرفت که ما چه اندازه باید نسبت به تربیت خود و فرزندانمان در جامعه های غیر دینی نگران و حساس باشیم.

پس از آن، امام حسین علیه السلام، نعمتهای خود را به خود همچنان برمی شمرد و سرانجام عجز خویشتن را از شکر آن نعمتها به زبان می آورد و می گوید:

لَوْ حاوَلْتُ وَ اجْتَهَدْتُ مَدَی الأَعصارِ، وَ الأَحْقابِ لَوْ عُمِّرْتُها، أَنْ أُؤَدِّیَ شُکْرَ واحِدَهٍ مِنْ أَنْعُمِکَ مَا اسْتَطَعْتُ ذلِکَ، الّا بِمَنِّکَ المُوجَبِ عَلَیَّ بِهِ شُکْرَکَ ابَداً جَدیداً، وَ ثَناءً طارِفاً عَتیداً

أَجَلْ وَلَوْ حَرَصْتُ انَا وَ العادُّونَ مِنْ انامِکَ انْ نُحْصِیَ مَدی إِنعامِکَ سالِفِهِ و آنِفِهِ ما حَصَرْناه عَدَداً، وَلا أَحْصَیْناه امَداً

هَیهاتَ انّی ذلِکَ وَ أَنتَ المُخْبِرُ فی کِتابِکَ النّاطِقِ، وَ النَّبَأ الصّادِقِ: وَ إِن تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللهِ لا تُحْصُوها»

پروردگارا، اگر روزگاری دراز عمر می کردم و می خواستم در آن عمر دراز شکر یکی از نعمتهای ترا به جای آورم نمی توانستم، مگر آنکه لطف و نعمت تو دستگیرم می شد، که آن هم خود دائماً موجب شکری جدید و ستایش نو می شد. آری، اگر من و همه آفریدگان تو که شمارنده هستند با اشتیاق بخواهیم نعمتهای گذشته و آینده ترا، به شمار آوریم هرگز نه به عدد آن دست توانیم یافت و نه به کرانه های دور آن، هیهات که چنین کاری میسر نیست، زیرا تو در کتاب گویا و خبر راست خود به ما خبر داده ای که «اگر نعمت خدا را بشمارید آن را به شمار در نتوانید آورد».

در اینجا هر فارسی زبانی که دیباجه گلستان را خوانده