جلسه 1401/08/06

بسم الله الرحمن الرحیم



روایت اول زراره در استصحاب



موضوع: روایت اول زراره در استصحاب


فقه الحدیثدر مورد «يَنَامُ وَ هُوَ عَلَى وُضُوءٍ» گفته شد که شاید مراد این باشد که عادت دارد با وضو بخوابد و ما هم گفتیم این احتمال خوبی است و احتمال دیگر هم این است که فرد با وضو خوابیده و الان در مورد مساله اش سوال کرده است.
اگر چه احتمال اول وجود دارد اما مشکل اجتماع ضدین را برطرف نمی کند چون نوم با وضو متضادند و قابل جمع نیستند. بر اساس این دو احتمال یک معنا این است که فرد عادت دارد اجتماع ضدین کند و معنای دیگر هم این است که فرد اتفاقا اجتماع ضدین کرده است و هر دو احتمال قابل التزام نیست لذا باید با بیان دیگری این مشکل را حل کرد که دیشب بیان کردیم.
فَإِنْ حُرِّكَ إِلَى جَنْبِهِ شَيْ ءٌ وَ لَمْ يَعْلَمْ بِهِ قَالَ لَا حَتَّى يَسْتَيْقِنَ أَنَّهُ قَدْ نَامَ حَتَّى يَجِي ءَ مِنْ ذَلِكَ أَمْرٌ بَيِّنٌ
سوال شده است که اگر در کنار او چیزی تکان بخورد و او متوجه نشود آیا وضو بر او واجب است؟ امام فرمودند که وضو بر او واجب نیست مگر تا وقتی که یقین کند خوابیده است تا اینکه امر روشنی بر خواب اقامه شود. که در مورد آن دو احتمال دادیم و گفتیم اگر مراد از یقین، قطع مطابق با واقع و مترادف با علم باشد، جمله «حَتَّى يَجِي ءَ مِنْ ذَلِكَ أَمْرٌ بَيِّنٌ» تاکید قبل است و اگر یقین اعم از قطع مطابق با واقع باشد این جمله تقیید قبل است. از کلام شیخ انصاری استفاده می شود که این جمله را تاکید قبل گرفته است نه قید.
 


سوال: همه افراد قطع شان را مطابق با واقع می بینند و لذا معنا ندارد گفته شود اگر مطابق با واقع باشد.

جواب: حضرت تکلیف واقعی را بیان می کنند که بعدا اگر کشف خلاف شد تکلیف چیست. 


بررسی دلالت روایت بر استصحابشیخ انصاری در مورد این روایت سه احتمال مطرح کرده است.


احتمال اول: در «وَ إِلَّا فَإِنَّهُ عَلَى يَقِينٍ مِنْ وُضُوئِهِ» جواب شرط محذوف است و جمله «فَإِنَّهُ عَلَى يَقِينٍ مِنْ وُضُوئِهِ»ایشان به عنوان مقدمه ذکر کرده اند که احتمال حذف در هر جایی قابل ملاحظه نیست اما در این روایت این احتمال قابل اعتناء است چون حذف جزاء به قرینه ذکر علت آن و قیام علت به جای جزاء، بسیار شایع است. در جایی که حذف نادر باشد احتمال آن قابل اعتناء نیست اما در جایی که حذف شایع باشد احتمال حذف باید مورد توجه قرار گیرد و ایشان برای اثبات شیوع آن هفت آیه قرآن را ذکر کرده است.
پس احتمال اول این است که جزای شرط محذوف باشد و علت قائم مقام آن باشد و بر اساس این احتمال معنای روایت این است که اگر یقین ندارد که خوابیده است وضو بر او واجب نیست چون او به وضوی سابقش یقین دارد و ...
«فَإِنَّهُ عَلَى يَقِينٍ مِنْ وُضُوئِهِ» یعنی الان یقین دارد که سابقا با وضو بوده است و استصحاب می کند نه اینکه قبلا یقین داشته است که وضو گرفته بوده.
البته باید قید یقین به وضو را الغاء کنیم و علت را مطلق یقین قرار بدهیم تا این روایت بر استصحاب به نحو کلی دلالت کند. شیخ توضیح نداده است که چرا قید را الغاء می کنیم. وجه آن این است که:
در منطق در آخر حاشیه ملاعبدالله تنبیهاتی ذکر شده است در ذهن من هست که از آنها به رؤوس ثمانیة تعبیر می شود. یکی از آنها عبارت از این است که در شکل اول، حد وسط محمول صغری و موضوع کبری است و به حسب قول اهل منطق بدیهی الانتاج است اما در بعضی موارد نتیجه بدیهی است بدون اینکه حد وسط تکرار شده باشد. در توجیه این مطلب گفته اند در جایی که نتیجه بدیهی است بدون اینکه حد وسط تکرار شود به این دلیل است که یک مقدمه مطوی بدیهی وجود دارد که به ضمیمه آن مقدمه حد وسط تکرار می شود. مثلا در «پای استدلالیان چوبین بود، پای چوبین سخت بی تمکین بود» ما در اینجا بدون تردید می گوییم نتیجه این است که پای استدلالیان سخت بی تمکین بود. با اینکه محمول صغری چوبین است و موضوع کبری پای چوبین است پس حد وسط تکرار نشده است اما این استدلال بالبداهة نتیجه می دهد. علت این است که اگر ما برای وصف چوبین چیزی را اثبات کنیم، برای پای چوبین هم آن چیز بالملازمة اثبات می شود. اگر وصف چوبین محمول قرار گرفت، پای چوبین هم محمول قرار می گیرد بالبداهة.
از طرف دیگر گاهی یکی از صغری و کبری بی قید است و دیگری با قید است. اگر صغری قید داشته باشد، قید در نتیجه بالبداهة اسقاط می شود اما اگر کبری قید داشته باشد اسقاط نمی شود. مثلا اگر گفته شود زید مجتهد عادل است و مجتهد احترامش واجب است نتیجه بالبداهة اثبات می شود که زید واجب الاحترام است. قید عدالت اسقاط می شود و استدلال این است که زید مجتهد است و مجتهد واجب الاکرام است. اما اگر گفته شود زید مجتهد است و مجتهد عادل لازم الاحترام است نتیجه اثبات نمی شود و نمی توان نتیجه گرفت که زید واجب الاحترام است. در روایت محل بحث ما هم در صغری قید ذکر شده است و لذا قید ملغی است و نتیجه بالبداهة اثبات می شود.
در ادامه ایشان به همین تقریب اشکالی ایراد کرده اند. در مثل همان شعر، نتیجه مبتنی بر استظهار نیست بلکه صغری و کبری یقینی است و لذا مثبت نتیجه است اما در محل بحث ما نتیجه بر استظهار مبتنی است. ما می خواهیم کبری را عام فرض کنیم و صغری را فردی از افراد آن بدانیم و نتیجه را اثبات کنیم. یعنی می خواهیم بگوییم یقین ظاهر در جنس و عموم است و بر اساس آن می خواهیم نتیجه بگیریم. ایشان می فرمایند در جایی که جنس ذکر شود و احتمال عهد ذهنی باشد به آن اعتناء نمی شود و مخل به ظهور در جنس نیست اما اگر احتمال عهد ذکری باشد ظهور آن در عمومیت مخدوش می شود و اینجا وضو قبلا ذکر شده است. پس اینجا چون وضو قبلا ذکر شده است و جنسی که هست، مسبوق به قیدی است که قبلا ذکر شده است، و با وجود آن ظهور «الیقین» در عموم مشکل می شود و بر اساس آن نمی توان گفت قید صغری اسقاط می شود و نتیجه کلی را نتیجه می گیریم. در نتیجه استدلال در اثبات استصحاب به صورت کلی تمام نیست و نتیجه آن افاده یک قاعده کلی در باب وضو خواهد بود که یقین به وضو با شک در حدث نقض نمی شود.
پس با توجه به ذکر قید در قبل دلیل در عموم ظهور نخواهد داشت و محتمل الوجهین است چرا که محتمل است مثل آیه ﴿كَمَا أَرْسَلْنَا إِلَى فِرْعَوْنَ رَسُولاً فَعَصَى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ﴾ باشد و ناظر به همان قید گذشته باشد. قبلا هم گفتیم که قدماء تا زمان پدر شیخ بهایی (متوفای ۹۸۴) با اینکه این روایات را در اختیار داشته اند اما از آنها قاعده اصولی استفاده نمی کرده اند بلکه یک قاعده فقهی مخصوص به وضو استفاده می کرده اند نه اینکه هر یقینی چنین حکمی دارد. پدر شیخ بهایی این استفاده را کرد و بعد از ایشان هم آن را قبول کردند.
من قبلا در حاشیه بر کفایه در مورد اینکه «لاتنقض الیقین بالشک» چیزی نوشته ام در مورد اینکه آیا این جمله می تواند جزای شرط قرار بگیرد؟ شیخ این احتمال را ذکر کرده است و مرحوم آخوند سخت این را احتمال را تضعیف کرده است ما هم کلام مرحوم آخوند را قبول کرده ایم و وجه آن را ذکر کردیم که چرا ایشان تضعیف کرده است و نگاه کردم دیدم آقای صدر هم همان وجهی را که ما ذکر کردیم ایشان هم برای کلام آخوند ذکر کرده است. البته ما می خواستیم کلام شیخ را توجیه کنیم که خیلی خلاف ظاهر است و توضیح آن خواهد آمد.


وجه تمسک شیخ به اجماعات منقول 


سوال: با توجه به اینکه شما از نسبت انسدادی بودن به شیخ برگشته اید تمسک ایشان به اجماعات منقول را چطور توجیه می کنید؟ بر اساس حصول اطمینان است؟

استاد: اگر اجماع منقول قوی باشد اطمینان آور می شود. ایشان هم از این جهت است. وقتی اعلام و بزرگان پشت سر هم ادعا کرده باشند اطمینان می آورد.


سوال: شما از بحث اجتماع امر و نهی برگشته اید در این صورت روایت احرام در لباس مخیط را چطور توضیح می دهید؟

جواب: من برنگشتم. 


سوال: ثبوتا می گفتید اشکال ندارد اما اشکال اثباتی داشتید.

مباحثه با آقای بهشتی و آقا موسی صدر

استاد: ما گاهی با آقای بهشتی مباحثه می کردیم. آقای بهشتی خیلی سریع الانتقال بود و انصافا در این جهت قوی بود. ایشان یک صفحه می نوشت و همان یک صفحه را خوب می نوشت من ده صفحه می نوشتم. تدریجا به ذهنم می آمد و مثلا می شد ده صفحه اما ایشان در همان بدو فوری منتقل می شد و یک صفحه را می نوشت اما من باید تامل می کردم و دائم تشکیک می شد. 


ش: در مورد آقا موسی صدر می فرمودید که بدایه و نهایه فکرش یکی است.

استاد: بله. آقا موسی خیلی خوش فهم بود، مستقیم السلیقه بود و سرعت انتقال هم داشت. البته آقای بهشتی از او اقوی بود. آقا موسی هم خیلی خوب بود. ذهن صاف و مستقیم داشت و زود هم منتقل می شد اما آن مقدار فکر و قوت آقای بهشتی، آقای بهشتی قوی تر بود و خود آقا موسی هم به این معترف بود. 


ش: شما با آقا موسی از چه مرحله ای مباحثه می کردید؟

استاد: معالم را من یادم هست که با هم مباحثه می کردیم و گاهی یک چیزهایی که در کفایه بحث شده بود در آنجا با هم رد و بدل می شد. 


ش: با آقای بهشتی چطور؟

استاد: با آقای بهشتی درس خارج بود. 


ش: چند سال؟

استاد: الان یادم نیست. آقای بهشتی هم که از ایشان سوال کرده اند که با چه کسی هم مباحثه بودید؟ گفته با فلان کس و گفته من دوستان متعدد و زیاد داشته ام اما بحث من با فلان کس بوده است. 


ش: شما می گفتید از صدای آقای بهشتی اذیت می شدید؟

استاد: بله. آقا موسی صداش خیلی مناسب بود اما آقای بهشتی صدایش خیلی بلند و قوی بود.


آقا نجفی و حفظ کتب اربعه

ش: آقا نجفی که فرموده اید کتب اربعه را حفظ بوده یادتان هست چطور شده که حفظ شده؟

استاد: شنیدم که در کربلا با برادر کوچک تر از خودش که به کرامت معروف بوده است، آشیخ محمد حسین که تفسیر هم دارد. اینها در کربلا غیر از درس های معمولی به ریاضت شرعی هم مشغول بوده اند. مسائلی پیش می آید که آقا نجفی مجبور می شود برگردد ایران و آشیخ محمد حسین می ماند. آشیخ محمد حسین پدر آشیخ محمد رضا صاحب وقایة است که اهل کرامت بوده است به طور مسلم و استاد آقای نایینی بوده در زمانی که اصفهان بوده و آقای نایینی در شرح حال خودش گفته. او می ماند و تکمیل می کند و من این را در برخی نوشتجات آقا نجفی دیده ام که نوشته من متاسفانه ناقص شد ولی اخوی ما تکمیل کرد. 
وقتی قرار بود برگردد و تکمیل هم نشده بوده و مایه معتنابهی نداشته و می رود به حضرت سید الشهداء سلام الله علیه متوسل می شود که من الان لازم است برگردم و استعداد خیلی قوی هم ندارم و چیزی هم به دست نیاورده ام. در اینجا قوه حافظه به او عطا می شود که این را ظاهرا حاج آقا مهدی حائری از مرحوم آسید کاظم عصار نقل می کرد که می گفته است که ما درسی که پیش آقا نجفی اصفهانی می خواندیم.
آقا نجفی به تهران تبعید می شود (چون آنها بر ضد حکومت فعالیت می کردند) و در آنجا درس شروع می کند و حوزه درسی شروع می کند و شهریه می داده است و این طور تعبیر می کرده است که اوایل ماه شاگردان زیادی داشته و اواخر ماه تحلیل می رفته اند، دوباره نزدیک ماه که می شده شلوغ می شده و ...
آقا نجفی باهوش هم بوده است و هوش تعامل با مردم داشته است. یک وقتی حس می کند که دستگاه حکومت می خواهد او را خرد کنند که دیگر نیرو نداشته باشد، برخی ها را می فرستاند که در درس او شلوغ کنند و اشکال کنند تا حیثیت درس تضعیف بشود. آقا نجفی می فهمد که این باید تعمدی باشد و قصد دارند درس را تضعیف کنند و ضربه بخورد، در روز چهارشنبه می گوید آقایان برای شنبه که تشریف می آورند کتاب هایشان را بیاورند و من از اول تا آخر کتب اربعه را حفظ هستم و این را امتحان کنند. این ادعا را بیان می کند. آسید کاظم عصار می گفت که من کافی آوردم و دیگری کتاب دیگری و ...
خودش رفت بالای منبر و گفت ما روز چهارشنبه یک چنین حرفی زده ایم و آقایان هر کدام کتاب آورده اند بیایند تا ما امتحان پس بدهیم. ایشان می گفت من کافی آورده بودم و از او سوال کردم و سعی هم می کردم که از جاهایی سوال بپرسم که کمتر ذکر می شود نه جاهایی که نوعا اشخاص بلد هستند. از اول تا آخر با اینکه بعضی جاها طولانی هم بود به عین مثل کتاب می خواند. یکی دیگر تهذیب را همین کار را می کرد و یکی من لایحضر را. یکی دو ساعت این جلسه امتحان طول کشید و همه یقین کردند که این تصادف نیست و هر جا را می پرسند عین همان کتاب را از حفظ می خواند، این پیدا ست که عادی نیست. و بعد خودش گفت من علت این را بگویم که من کربلا که بودم حس کردم آن مایه ای که باید داشته باشم را ندارم و حافظه درستی هم ندارم و باید برگردم ایران و چیزی دستگیرم نشده است. به امام متوسل شدم برای رفع این مشکل و القاء شد (البته من الان تعبیرش را یادم نیست) که به تو حافظه داده می شود و این مشکل را نخواهی داشت. این را می گوید و همه شاگردانش (حتی پیرمردان و ...) به عنوان اینکه مورد عنایت واقع شده دست او را می بوسند و تبرک می جویند و کار او می گیرد و حکومت هم که او را به آنجا تبعید کرده بود که او را بکوبند می بنند کارش گرفته است و دوباره او را برمی گردانند به جای خودش. بعضی از آقایان شفاعت می کنند به نظرم مرحوم آشیخ فضل الله اقدام می کند برای برگرداندن او.
 


ش: مشتبه شد که او حافظه ای این قدر قوی بوده است که یک بار کتب اربعه را خوانده است و همه را حفظ شده است یا اینکه کتب اربعه را به او الهام کرده اند.

جواب: حافظه ای نداشته است. 


ش: پس خود کتب به او القاء شده است.

استاد: نه. تنها کتاب هم نبوده است. حافظه هم داشته است. الفت پسرش هم که شرح حال او را نوشته است می گوید که حافظه خیلی غیر عادی داشت. با اینکه حاضر نیست از پدرش تعریف کند با این حال یکی دو تا تعریف کرده است که یکیش حافظه خیلی قوی بوده است. 


ش: من شنیدم که اسفار را هم حفظ بوده است.

استاد: الفت به پدرش فی الجمله بعضی از خوبی ها را نسبت داده است و می گوید پدرم نقطه ضعفی داشت که اگر تمامش نقطه قوت بود همین برای ابطال همه آنها کافی بود و آن این بود که هر آخوندی را هر جایی که می دید او را ترویج می کرد. همین طور هم بوده است، مثلا می رفت اقتداء می کرد. البته هر کدام را نمی دانم و نوعا هم این آقایان خوب بوده اند و این حالا یک خرده چون افتاده بوده در عرفان می رفت این طور تجلیل می کرد. در هر حال پسرش این طور تعبیر می کند که نقطه ضعفی داشت که اگر تمام نقاط قوت را داشت این همه را ابطال می کرد. 


ش: این هم نقطه قوت است.

سوال: بله. او می گفته است که مثلا فلان عالم در قبرستان تخت فولاد هست و مردم را به توجه به آنها جلب می کند و بالاخره مردم می رفتند و می دیدند که آنها نماز می خوانند و حالی دارند و دیانت اشخاص را همان ها حفظ می کرده و ایشان می رفته است و به آنها اقتداء می کرده است و خودش هم رییس بوده است و آنجا به بزرگان اقتداء می کرده است.الفت چون افتاده بود در عرفان و با دراویش خیلی روی هم ریخته بود خوشش نمی آمد.
 


بهلولش (حاج آقا جواد شبیری): بهلول می گفته شما قرآن و نهج البلاغة و حدیث حفظ می کنید من فرائد میرزا ابوالفضل گلپایگانی بهایی را حفظ کرده ام و قصه اش را این طور تعریف می کرد که من در یک دهاتی رفته بودم و راه مسدود شد. من یک مدت مجبور شدم آنجا بمانم. از صاحبخانه سوال کردم شما کتاب ندارید؟ گفت من که سواد ندارم اما افرادی آمده اند و این کتاب ها را گذاشته اند. نگاه کردم دیدم کتاب های بهایی ها را آورده اند. می گفت من در آن مدتی که در آنجا محصور بودم کتاب میرزا ابوالفضل گلپایگانی را حفظ کردم. بعد می گفت یک بار یکی از داعیان بهایی آمد و به من گفت تفسیر چیست؟ چون این ها این آیه را تاویل می برند به اینکه باب هزار سال بعد از غیبت صغری آمده و ... می گفت تا این را گفت من فهمیدم که او از مبلغین بهایی است و گفتم که این مطلب را میرزا ابوالفضل گلپایگانی در کتابش متعرض شده است بگذارید من اول آن را ذکر کنم و شروع کردم سی چهل صفحه از کتاب او را خواندم. او فرار کرد و گفت من چهل سال مبلغ بهائیت بودم این قدر بر کتب بهایی ها مسلط نبودم و بعد از آن هر جا من را می دید راهش را کج می کرد که با هم ملاقات نکنیم.
 


ش: بهلول حافظه اش قوی بوده.

استاد: خیلی قوی بوده، خیلی. 
هم حافظه اش قوی بود و هم هاضمه اش. حاج آقای ما می فرمود که ما وشنوه بودیم و آب وشنوه خیلی سنگین است. گفت بهلول هم آنجا بود. بهلول آمد و دامنش پر از خیار چنبر بود. که خود خیار چنبر هم سنگین است و شروع کرد به خوردن آنها. و گفت من الان در فلان باغ بودم دویست و چقدر یا سیصد و چقدر (من تردید دارم) زردآلو خوردم و همه آن خیار چنبر ها را هم جلوی ما خورد.