جلسه 1400/12/11

بسم الله الرحمن الرحیم



تفسیر آیه شریفه ذلک الکتاب لاریب فیه




موضوع: تفسیر آیه شریفه ذلک الکتاب لاریب فیه 


گاهی برخی مطالب در تفسیر آیات قرآن هستند که مشهورند و ما گمان می کنیم چندان مطابق با واقع نیستند.مثلا در آیه شریفه ذلک الکتاب لاریب فیه به چه معنا ست؟ مثلا الهی قمشه ای این معنا کرده است در حالی که ذلک به معنای این نیست. آقای فولادوند ذلک را به معنای این دانسته است و بعد بدون هیچ دلیلی ذلک را خبر مقدم دانسته است و گفته است این است این کتاب ...
آنچه مشهور بود این بود که می گفتند چیزی که حاضر است اما برای علو آن با الفاظ وضع شده برای اشاره به دور، تعبیر می کنند و برای آن مثال می زدند به اینکه فرد می گوید آن سرور...
اما به نظر می رسد این مطلب عرفی نیست. بله تعابیر احترام آمیز را با اسقاط زمان و مکان به کار بردن نشان دهنده احترام است. به نظر می رسد این آیه را باید این طور معنا کنیم که در مورد پیامبر و قرآن، خداوند به انبیاء سابق اعلام کرده بوده که پیامبری در آخر زمان خواهد آمد و کتابی خواهد آورد که مصدق تورات و انجیل است و ... آیه شریفه می گوید آن کتابی که در موردش به انبیاء گفته شده است همین کتابی است که در دستان شما ست. بنابراین در جایی که چیزی سابقه ای داشته باشد (چه سابقه دارای علو و چه سابقه خوار و پست) می توان با چنین تعابیری از آن تعبیر کرد. پس مهم این است که آن چیز دارای سابقه باشد و هم موضوع خودش معتنا به باشد می تواند با تعابیر دور از آن تعبیر کرد. لذا هم تعبیر ذلک الکتاب و هذا الکتاب صحیح است ولی صرف اینکه از چیزی که حاضر است به خاطر علو مرتبه با تعابیر دور تعبیر کنند عرفی نیست.
 


ش: در برخی از روایات تعبیر شده است به اینکه منظور از کتاب، امیرالمومنین علیه السلام است.

استاد: اگر چه ظاهر این روایات این است که در مقام تفسیر آیات شریفه است نه در مقام بیان مصداقی از مصادیق آیه اما ما این مطالب را نمی فهمیم. خصوصا که این روایات معمولا سند صحیح ندارند و حتی اگر سند صحیح هم داشته باشند در مقام تبیین باطن قرآنند و ما دنبال تفسیر ظاهر قرآن هستیم. 


تفسیر فوت عمره تمتع بعد از هلال ذی الحجةیکی از فتاوای مذکور در عروه این است که کسی که می خواهد احرام ببندد مستحب است که قبل از ذی الحجة احرام تمتع را ببندد. مرحوم آقای حکیم دلیل این فتوا را روایتی شمرده اند که امام علیه السلام می فرمایند ما اگر بعد از ذی الحجة محرم بشویم عمره فوت می شود.
أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع عَنِ الْمَرْأَةِ تَدْخُلُ مَكَّةَ مُتَمَتِّعَةً فَتَحِيضُ قَبْلَ أَنْ تُحِلَّ مَتَى تَذْهَبُ مُتْعَتُهَا قَالَ كَانَ جَعْفَرٌ ع يَقُولُ زَوَالَ الشَّمْسِ مِنْ يَوْمِ التَّرْوِيَةِ وَ كَانَ مُوسَى ع يَقُولُ صَلَاةَ الصُّبْحِ مِنْ يَوْمِ التَّرْوِيَةِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ عَامَّةُ مَوَالِيكَ يَدْخُلُونَ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ وَ يَطُوفُونَ وَ يَسْعَوْنَ ثُمَّ يُحْرِمُونَ بِالْحَجِّ فَقَالَ زَوَالَ الشَّمْسِ فَذَكَرْتُ لَهُ رِوَايَةَ عَجْلَانَ أَبِي صَالِحٍ فَقَالَ لَا إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ ذَهَبَتِ الْمُتْعَةُ فَقُلْتُ فَهِيَ عَلَى إِحْرَامِهَا أَوْ تُجَدِّدُ إِحْرَامَهَا لِلْحَجِّ فَقَالَ لَا هِيَ عَلَى إِحْرَامِهَا فَقُلْتُ فَعَلَيْهَا هَدْيٌ فَقَالَ لَا إِلَّا أَنْ تُحِبَّ أَنْ تَطَوَّعَ ثُمَّ قَالَ أَمَّا نَحْنُ فَإِذَا رَأَيْنَا هِلَالَ ذِي الْحِجَّةِ قَبْلَ أَنْ نُحْرِمَ فَاتَتْنَا الْمُتْعَةُ. (تهذیب الاحکام، جلد ۵، صفحه ۳۹۱)
مرحوم آقای حکیم بعد فرموده ظاهر این روایت این است که این مطلب از اختصاصات ائمه علیهم السلام است ولی وجه آن روشن نیست (مستمسک العروة الوثقی، جلد ۱۱، صفحه ۲۲۸) و در هیچ روایت دیگری این مطلب به عنوان مساله اختصاصی ائمه علیهم السلام ذکر نشده است.
اما این مساله پاسخی دارد که از روایات دیگر قابل استفاده است.
وَ فِي عُيُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ بْنِ بِنْتِ إِلْيَاسَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ع أَنَّهُ قَالَ: إِذَا أُهِلَّ هِلَالُ ذِي الْحِجَّةِ وَ نَحْنُ بِالْمَدِينَةِ- لَمْ يَكُنْ لَنَا أَنْ نُحْرِمَ إِلَّا بِالْحَجِّ لِأَنَّا نُحْرِمُ مِنَ الشَّجَرَةِ- وَ هُوَ الَّذِي وَقَّتَ رَسُولُ اللَّهِ ص- وَ أَنْتُمْ إِذَا قَدِمْتُمْ مِنَ الْعِرَاقِ فَأُهِلَّ الْهِلَالُ فَلَكُمْ أَنْ تَعْتَمِرُوا لِأَنَّ بَيْنَ أَيْدِيكُمْ ذَاتَ عِرْقٍ وَ غَيْرَهَا مِمَّا وَقَّتَ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ ص (وسائل الشیعة، جلد ۱۴، صفحه ۳۱۴)
امام علیه السلام خطاب به وشاء که عراقی است فرموده اند ما اگر قبل از ذی الحجة محرم نشویم عمره فوت می شود چون ما از مسجد شجره محرم می شویم که با مکه فاصله دارد و اگر دیرتر محرم شویم به اعمال عمره نمی رسیم اما شما عراقی ها چون مواقیت نزدیک تری دارید می توانید بعد از ذی الحجة محرم شوید. پس منظور از نحن، نحن المدنیین است نه نحن الائمه و این مطلب هم از روایت روشن است. اما چون این روایت در مباحث کتاب عمره مطرح شده است مورد غفلت ائمه علیهم السلام قرار گرفته است.