مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی ناصر، - ۱۳۰۵

عنوان و نام پدیدآور : حج و حرمین شریفین در تفسیر نمونه بامقدمه مکارم شیرازی به کوشش علی قاضی عسکر

مشخصات نشر : تهران مشعر، ۱۳۸۲.

مشخصات ظاهری : ص ۷۲۸

شابک : ۴۰۰۰۰ریال یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس موضوع : حج موضوع : ابراهیم در قرآن شناسه افزوده : قاضی عسکر، علی ۱۳۲۵ - ، گردآورنده رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۸/م ۷۵ح ۳ ۱۳۸۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۲-۲۷۷۱۷

اشاره

مقدّمه

با شکوه ترین مراسم عبادی

بی شک، حج بزرگترین کنگره اسلامی است. در این کنگره نمایندگان واقعی امّت اسلامی، از بیش از یکصد کشور دنیا (اعمّ از کشورهای اسلامی و غیر اسلامی) شرکت دارند و شایان توجّه این که انگیزه شرکت در این مراسم یک انگیزه به تمام معنا معنوی است که فضای کنگره را برای رسیدن به یک وحدت نظر کلّی آماده می سازد.

گرچه ما هرگز از تمام ظرفیت حج استفاده نکرده ایم ولی همین مقدار که از آن بهره گرفته می شود گامی است بلند در راه عظمت اسلام و مسلمین، و مأیوس ساختن دشمن از نفوذ در این سدّ عظیم، به امید آن روز که مسلمانان جهان به ظرفیت واقعی برنامه عظیم معنوی و انسان ساز حج پی ببرند و از آن به عنوان وسیله ای برای تعالی در تمام زمینه ها استفاده کنند.

در قرآن مجید درباره حج چند بحث مهم دیده می شود:

نخست آثار و برکات به طور فشرده آمده است.

در بخش دیگری، قسمت قابل توجّهی درباره اعمال حج، طواف، سعی صفا و مروه، وقوف عرفات و مشعر و منا، قربانی و تقصیر و احکام دیگری درباره «مصدود» و امثال آن به طور کاملًا ظریف و دقیق بیان شده است.

بخشی نیز درباره حضرت ابراهیم خلیل شیخ الانبیا و بنای خانه کعبه و مراسم قربانی فرزند و مانند آن است که بسیاری از اعمال حج تداعی کننده فداکاری های آن پیامبر بزرگ و تفسیر کننده اعمال او است.

در تفسیر نمونه تمام این لطایف و ظرایف بحمد اللَّه آمده است ولی به طور

پراکنده- به تناسب آیات- در مجلدات مختلف.

بدیهی است گردآوری و تهذیب و تنقیح این مباحث سبب می شود که خوانندگان احاطه کاملی بر مسائل حج از دیدگاه قرآن مجید پیدا کنند.

خوشبختانه دانشمند محترم حجّةالاسلام والمسلمین آقای سیّدعلی قاضی عسکر با ذوق و سلیقه خوب خود این مهم را بر عهده گرفته، مباحث را گردآوری و تبویب و تنقیح کرده و مجموعه پر ارزشی فراهم ساخته و در اختیار تمام کسانی که می خواهند شکوه و عظمت و اسرار حج را از طریق قرآن بدانند قرار داده اند.

امیدواریم همگان بتوانند از آن بهره گیرند و ذخیره یوم المعاده ما و ایشان و خوانندگان عزیز باشد.

قم- حوزه علمیه

ناصر مکارم شیرازی

پیشگفتار

حج و مناسک و اسرار آن، در قرآن کریم، جایگاهی ویژه دارد و مفسّران عالقیدر از دیرباز در تفسیر آیات مرتبط با آن، نکات ارزشمند و آموزنده ای را مطرح کرده اند که به دلیل متمرکز و منسجم نبودنِ آیات و در نتیجه عدم پیوستگی تفاسیر و مطالب مطرح شده در باره آن، عموم مردم از دستیابی به لطایف آن محروم مانده اند.

از این رو، از سال ها پیش، در این اندیشه بودم که با استخراج و گردآوریِ مباحث مربوط به حج و حرمین شریفین از تفاسیر مختلف، دستیابی به این گنجینه ارزشمند را برای علاقمندان هموار نمایم. در این راستا، پس از مشورت با برخی فرهیختگان، تفسیر نمونه را به دلیل فارسی بودن و قابل فهم بودن برای بیشتر طبقات مردم برگزیدم.

ابتدا این تفسیر شریف را از آغاز تا پایان مطالعه کرده، آیات و مباحث مرتبط با موضوع حج را مشخص نمودم، آنگاه مطالب مربوط به هر بحث را، که در آیات و سوره های مختلف آمده بود، با رعایت ترتیب بحث، منظم و در یک فصل قرار دادم تا خواننده هنگام مطالعه در مباحث هر بخش، احساس گسیختگی و در نتیجه خستگی نکند و بتواند از آغاز تا پایان هر موضوع را پیوسته ملاحظه و مطالعه کند.

سپس با رعایت حفظ متن، مطالب و موضوعات گزینش شده ویرایش گردید تا عبارات انتخاب شده از بخش های مختلف، حتّی المقدور هماهنگ شود.

آیات و روایات نیز اعراب گذاری گردید تا خواننده را در درست خوانی آنها یاری دهد.

آدرس مطالبِ گزینش شده از هر بخش، در پایان هر موضوع ذکر گردید تا آنانکه

مایلند با مراجعه به اصل تفسیر، مطالب را دنبال کنند، این امکان برای آنها فراهم شود.

مباحث مختلف نیز در چهار فصل تنظیم گردید:

فصل نخست: زندگانی حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام بنیانگذار حج ابراهیمی.

فصل دوم: حج و مسائل مربوط به آن.

فصل سوم: مکه و رویدادها و موضوعات مرتبط به آن.

فصل چهارم: مدینه، رویدادها، جنگ ها و حوادثی که در آن رخ داده است.

در صدد بودم مباحث مربوط به سیره نبوی و حوادث عصر بعثت را نیز به فصل های کتاب بیفزایم لیکن به دلیل حجیم شدن، از این تصمیم منصرف شدم.

مجموعه فراهم شده، برای عموم مردم مفید و سودمند است امّا برای روحانیون محترم کاروان ها، به خصوص در موسم حج و ایام عمره، که معمولًا دسترسی به منابع مختلف برای آنان فراهم نیست، می تواند نفع و بهره بیشتری در بر داشته باشد.

به امید آنکه این حرکت استمرار یابد و مطالب و موضوعات مرتبط با حج و حرمین شریفین از تفاسیر دیگر نیز استخراج و برای گسترش فرهنگ حج در جامعه، در اختیار عموم قرار گیرد.

در پایان لازم می دانم از مرجع عالیقدر، حضرت آیت اللَّه العظمی آقای مکارم شیرازی- دامت برکاته- که با استقبال از این طرح و با ارائه رهنمودهای مفید و سازنده خود اینجانب را در تهیه و تنظیم این کتاب یاری کردند و نیز از همکاران ارجمندم در مرکز تحقیقات حج، صمیمانه تشکّر و سپاسگزاری نمایم.

سیّدعلی قاضی عسکر

بخش اوّل: زندگانی پرماجرای ابراهیم علیه السلام

زندگی پرماجرای ابراهیم علیه السلام

پیامبر بت شکن

بخش اوّل: زندگانی پرماجرای ابراهیم علیه السلام

زندگی پرماجرای ابراهیم علیه السلام

پیامبر بت شکن

از آنجا که در قرآن تنها یک سوره به نام ابراهیم نامیده شده- هر چند حالات ابراهیم تنها در این سوره نیامده، بلکه در سوره های دیگر نیز به مناسبت های گوناگون از این پیامبر بزرگ الهی یاد شده است- لذا مناسب دیدیم تا زندگی پر افتخار این قهرمان توحید را فهرست وار ذکر نماییم، تا در تفسیر آیات مختلف که در آینده به آن برخورد می کنیم، و نیاز به احاطه بر زندگی این پیامبر دارد، آگاهی کافی وجود داشته باشد، و بتوانیم خوانندگان محترم را به این بحث ارجاع دهیم.

زندگی ابراهیم را در سه دوره مشخص می توان مطرح کرد:

1- دوران قبل از نبوت.

2- دوران نبوت و مبارزه با بت پرستان در بابل.

3- دوران هجرت از بابل و تلاش و کوشش در سرزمین مصر و فلسطین و مکه.

زادگاه و طفولیت ابراهیم

ابراهیم در سرزمین بابل، که از سرزمینهای شگفت انگیز جهان بود و حکومتی نیرومند و در عین حال ظالم و جبار بر آن سلطه داشت، تولد یافت. او در زمانی چشم به جهان گشود که نمرودبن کنعان، آن پادشاه جبار و ستمگر بر بابل حکومت می کرد و خود را خدای بزرگ بابل معرفی می نمود.

البته مردم بابل تنها این بت را نداشتند، بلکه در عین حال بت هایی با اشکال گوناگون و از مواد مختلف ساخته و پرداخته بودند و به نیایش در مقابل آنها مشغول بودند.

حکومت وقت، از آنجا که بت پرستی را وسیله مؤثری برای تحمیق و تخدیر افکار ساده لوحان می دید، سخت از آن حمایت می کرد و هرگونه اهانت و توهین به بت ها را یک گناه بزرگ و جرم نابخشودنی می دانست.

مورخان درباره تولد ابراهیم داستان شگفت انگیزی نقل کرده اند که خلاصه اش چنین است:

منجّمان تولد شخصی را که با قدرت بی منازع نمرود مبارزه خواهد کرد، پیش بینی کرده بودند و او با تمام قوا، هم برای جلوگیری از تولد چنین کودکی و هم برای کشتن او بر فرض تولد، تلاش و کوشش می کرد. امّا هیچ یک از اینها مؤثر نیفتاد و این نوزاد سرانجام تولد یافت.

مادر برای حفظ او، وی را در گوشه غاری در نزدیکی زادگاهش پرورش می داد، به طوری که سیزده سال از عمر خود را در آنجا گذراند. دور از نظر مأموران نمرود پرورش یافت و به سن نوجوانی رسید و تصمیم گرفت که آن خلوتگاه را برای همیشه ترک کند و به میان مردم گام نهد و درس توحیدی را که با الهام درون به ضمیمه مطالعات فکری دریافته بود برای مردم باز گوید.

مبارزه با گروههای مختلف بت پرست

در این هنگام که مردم بابل علاوه بر بتهای ساختگی دست خود، موجودات آسمانی همچون خورشید و ماه و ستارگان را پرستش می کردند، ابراهیم تصمیم گرفت از طریق منطق و استدلال های روشن، وجدان خفته آنها را بیدار سازد و پرده های تاریک تلقینات غلط را از روی فطرت پاک آنها برگیرد، تا نور فطرت بدرخشد، و در راه توحید و یگانه پرستی گام بگذارند.

او مدتها در باره آفرینش آسمان و زمین و قدرتی که بر آنها حکومت می کند و نظام شگفت انگیز آنها مطالعه کرده بود و نور یقین در قلبش می درخشید. ⁽¹⁾

مبارزه منطقی با بت پرستان

نخست با ستاره پرستان روبه رو شد و در برابر گروهی که در برابر ستاره زهره که بلافاصله بعد از غروب آفتاب در افق مغرب می درخشد به تعظیم و پرستش مشغول می شدند قرار گرفت.

ابراهیم یا از روی تعجب و استفهام انکاری، و یا به عنوان هماهنگی با طرف مقابل، به عنوان مقدمه برای اثبات اشتباهشان، صدا زد این خدای من است؟! اما هنگامی که غروب کرد گفت: من غروب کنندگان را دوست ندارم.

هنگامی که ماه سینه افق را شکافت و ماه پرستان مراسم نیایش را شروع کردند، با آنها هم صدا شده، گفت: این خدای من است؟ اما آن هم که افول کرد گفت: اگر پروردگارم مرا راهنمایی نکند از گمراهان خواهم بود.

خورشید پرده های تاریک شب را شکافت، و شعاع طلایی خود را بر کوه و صحرا گسترد، آفتاب پرستان به نیایش برخاستند، ابراهیم گفت: این خدای من است؟، این از همه بزرگتر است. اما هنگامی که غروب کرد، صدا زد ای قوم من از شریک هایی که شما برای خدا می سازید بیزارم! اینها همه افول و غروب دارند. اینها همه دستخوش تغییر و اسیر دست قوانین آفرینش اند، و هرگز از خود اراده و اختیاری ندارند، تا چه رسد به اینکه خالق و گرداننده این جهان باشند.

من روی خود را به سوی کسی کردم که آسمانها و زمین را آفریده، من در ایمان خود به او خالص و ثابت قدمم و هرگز از مشرکان نخواهم بود (سوره انعام آیه 75 تا 79).

ابراهیم این مرحله از مبارزه خود را با بت پرستان، به عالی ترین صورت پشت سر گذاشت، و توانست عده ای را بیدار و حداقل عده دیگری را در شک و تردید فرو برد.

چیزی نگذشت این زمزمه در آن منطقه پیچید، این جوان کیست که با این منطق گویا و بیان رسا در دلهای توده مردم راه باز می کند؟!

گفتگو با آزر

در یک مرحله دیگر ابراهیم باعمویش آزر وارد بحث شد وبا عباراتی بسیار محکم،

رسا و توأم با محبت و گاهی توبیخ، در زمینه بت پرستی به او هشدار داد، و به او گفت:

چرا چیزی را می پرستی که نمی شنود و نمی بیند و نه هیچ مشکلی را درباره تو حل می کند؟ تو اگر از من پیروی کنی، من تو را به راه راست هدایت می کنم، من از این می ترسم که اگر از شیطان پیروی کنی مجازات الهی دامنت را بگیرد.

حتی هنگامی که عمویش در مقابل این نصایح، او را تهدید به سنگسار کردن می نمود او با جمله سلام علیک، من برای تو استغفار خواهم کرد کوشش نمود تا در دل سنگین او راهی پیدا کند (سوره مریم آیه 47).

نبوت ابراهیم

در اینکه ابراهیم در چه سن و سالی به مقام نبوت نائل گشت دلیل روشنی در دست نداریم ولی همینقدر از سوره مریم استفاده می شود که او به هنگامی که با عمویش آزر به بحث پرداخت، به مقام نبوت رسیده بود؛ زیرا در این سوره می خوانیم: وَاذْکُرْ فِی الْکِتابِ إِبْراهِیمَ إِنَّهُ کانَ صِدِّیقاً نَبِیّاً* إِذْ قالَ لِأَبِیهِ یا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا یَسْمَعُ وَ لا یُبْصِرُ وَ لا یُغْنِی عَنْکَ شَیْئاً. ⁽¹⁾و می دانیم این ماجرا قبل از درگیری شدید بابت پرستان وداستان آتش سوزی اوبوده است، واگرآنچه را بعضی از مورخان نوشته اند که ابراهیم به هنگام داستان آتش سوزی 16 ساله بود به آن بیفزاییم ثابت می شود که او از همان آغاز نوجوانی این رسالت بزرگ را بر دوش گرفته بود.

مبارزه عملی با بت پرستان

به هر حال ماجرای درگیری ابراهیم با بت پرستان، هر روز شدیدتر، و شدیدتر، می شد، تا به شکستن همه بت های بت خانه بابل (به استثنای یک بت بزرگ) با استفاده از یک فرصت کاملا مناسب، انجامید!

گفتگو با حاکم جبار!

ماجرای مخالفت و مبارزه ابراهیم با بتها سرانجام به گوش نمرود رسید و او را احضار کرد تا به گمان خود از طریق نصیحت و اندرز، و یا توبیخ و تهدید وی را

خاموش سازد.

اوکه درسفسطه بازی، چیره دست بود، از ابراهیم پرسید اگر تواین بت ها را نمی پرستی، پس پروردگار تو کیست؟ گفت: همان کسی که حیات و مرگ به دست او است.

فریاد زد ای بی خبر این به دست من است، مگر نمی بینی مجرم محکوم به اعدام را آزاد می کنم، و زندانی غیر محکوم به اعدام را اگر بخواهم اعدام می نمایم؟!

ابراهیم که در پاسخ های دندان شکن، فوق العاده مهارت داشت، با استمداد از قدرت نبوت به او گفت تنها حیات و مرگ نیست که به دست خدا است، همه عالم هستی به فرمان اویند، مگر نمی بینی صبحگاهان خورشید به فرمان او از افق مشرق سر بر می آورد و شامگاهان به فرمانش در افق مغرب فرو می رود؟ اگر تو حکم روا بر پهنه جهان هستی می باشی، فردا این قضیه را عکس کن، تا خورشید از مغرب سر بر آورد، و در مشرق فرونشیند.

نمرود چنان مبهوت شد که توانایی سخن گفتن را در برابر او از دست داد (بقره آیه 258).

بدون شک ابراهیم می دانست که نمرود در ادعای قدرت بر حیات و مرگ سفسطه می کند ولی مهارت او در استدلال اجازه نمی داد این مطلب که جای دستاویزی برای دشمن سفسطه باز در آن وجود دارد، تعقیب شود، لذا فورا آن را رها کرد و به چیزی چسبید که هیچگونه قدرت دست و پا زدن در آن نداشت!

هجرت ابراهیم

سرانجام دستگاه حکومت جبار نمرود که احساس کرد این جوان کم کم به صورت کانون خطری برای حکومت خود کامه او در آمده و زبان گویا و فکر توانا ومنطق رسایش ممکن است سبب بیداری و آگاهی توده های تحت ستم گردد، و زنجیرهای استعمار او را سرانجام پاره کنند و بر او بشورند، تصمیم گرفت با دامن زدن به تعصبات جاهلانه بت پرستان، کار ابراهیم را یکسره کند و با مراسم خاصی که در سوره انبیا ذکر شده، او را در برابر دیدگان همه در میان دریای آتشی که به وسیله

جهل مردم و جنایت نظام حاکم بر افروخته شده بود، بسوزاند و برای همیشه فکر خود را راحت کند.

اما هنگامی که آتش به فرمان خدا خاموش گشت و ابراهیم سالم از آن صحنه بیرون آمد، چنان لرزه ای بر دستگاه نمرود وارد گشت که به کلی روحیه خود را باخت، چرا که دیگر ابراهیم یک جوان ماجراجو و تفرقه افکن- بر چسبی که دستگاه نمرود به او می زدند- نبود، بلکه به عنوان یک رهبر الهی و یک قهرمان شجاع که می تواند یک تنه و با دست خالی بر انبوه جباران قدرتمند یورش ببرد، در آمد! و به همین دلیل نمرود و درباریانش که همچون زالو خون مردم بینوا را می مکیدند تصمیم گرفتند برای ادامه حکومت خود با تمام قوا در برابر ابراهیم بایستند و تا او را نابود نکنند از پای ننشینند.

از سوی دیگر ابراهیم سهم خود را از آن گروه گرفته بود؛ یعنی دلهای آماده به او ایمان آورده بودند، او بهتر دید که با جمعیت مؤمنان و هوادارانش سرزمین بابل را ترک گوید، و برای گستردن دعوت حق به سوی شام و فلسطین و مصر، سرزمین فراعنه، روانه شود، و توانست در آن مناطق حقیقت توحید را تبلیغ نماید و مؤمنان فراوانی را به سوی پرستش خداوند یگانه بخواند.

آخرین مرحله رسالت ابراهیم

ابراهیم عمری را به مبارزه با بت پرستی در تمام اشکالش و مخصوصا انسان پرستی گذراند و توانست دلهای آماده را به نور توحید روشن سازد و در کالبد انسانها جان تازه ای دمد و گروههای زیادی را از زنجیر خودکامه گان رهایی بخشد.

اکنون باید در آخرین مرحله عبودیت و بندگی خدا گام نهد و هر چه را دارد در طبق اخلاص بگذارد، و به پیشگاهش تقدیم کند.

تا از رهگذر آزمایش های بزرگ الهی با یک جهش بزرگ روحانی وارد مرحله امامت و پیشوایی انسانها گردد و مقارن همین حال، پایه های خانه توحید یعنی خانه کعبه را برافرازد، و آن را به صورت یک کانون بی نظیر خدا پرستی در آورد، و از همه مؤمنان آماده، به کنگره عظیمی در کنار این خانه عظیم توحید، دعوت کند.

ماجرای حسادت ساره زن نخستین ابراهیم با هاجر کنیزی که او را به همسری اختیار

کرده بود و فرزندی به نام اسماعیل از او یافت، سبب شد که این مادر و کودک شیر خوار را به فرمان خدا از سرزمین فلسطین به بیابان خشک و تفتیده مکه در لابلای آن کوههای زمخت و خشن ببرد. و آنها را در آن سرزمین که حتی یک قطره آب در آن پیدا نمی شد، به فرمان خدا، و به عنوان یک آزمایش بزرگ بگذارد و باز گردد.

پیدایش چشمه زمزم و آمدن قبیله جرهم به آن سرزمین و اجازه خواستن از هاجر برای زندگی در آن منطقه که هر کدام ماجرای طولانی و مفصلی دارد، سبب آبادی این سرزمین شد.

ابراهیم از خدا خواسته بود که آن نقطه را شهری آباد و پر برکت سازد، و دل های مردم را به فرزندانش که در آن منطقه رو به فزونی بودند، متوجه گرداند.

جالب اینکه بعضی از مورخان نقل کرده اند هنگامی که ابراهیم هاجر و اسماعیل شیر خوار را در مکه گذاشت، و می خواست از آنجا باز گردد، هاجر او را صدا زد که ای ابراهیم چه کسی به تو دستور داد ما را در سرزمینی بگذاری که نه گیاهی در آن وجود دارد، نه حیوان شیر دهنده ای، و نه حتی یک قطره آب، آن هم بدون زاد و توشه و مونس؟! ابراهیم در یک جمله کوتاه پاسخ گفت: پروردگارم مرا چنین دستور داده است.

هنگامی که هاجر این جمله را شنید گفت: اکنون که چنین است، خدا هرگز ما را به حال خود رها نخواهد کرد!

ابراهیم کرارا از فلسطین به قصد زیارت اسماعیل به مکه آمد، و در یکی از همین سفرها بود که مراسم حج را بجای آورد و به فرمان خدا اسماعیل فرزندش را که به صورت نوجوان برومند و فوق العاده پاک و با ایمان بود به قربانگاه برد و حاضر شد این بهترین میوه شاخسار حیاتش را با دست خود در راه خدا قربانی کند.

هنگامی که این مهمترین آزمایش را به عالی ترین صورتی از عهده بر آمد و تا آخرین مرحله آمادگی خود را در این راه نشان داد خدا قربانی اش را پذیرفت و اسماعیل را برای او حفظ کرد و گوسفندی به عنوان قربانی برای او فرستاد.

سرانجام ابراهیم با ادا کردن حق همه این امتحانات، و بیرون آمدن از کوره همه این آزمایش ها، به بلندترین مقامی که یک انسان ممکن است به آن برسد ارتقا یافت و

چنانکه قرآن می گوید:

خداوند ابراهیم را به کلماتی آزمود و او همه آنها را به انجام رساند، و به دنبال آن به او فرمود من تورا امام و پیشوا قرار می دهم، ابراهیم که از این مژده به وجد آمده بود تقاضا کرد که این مقام را به بعضی از فرزندان من نیز ببخش، دعای او مستجاب شد ولی به این شرط که این مقام به کسی که ظلم و ستم و انحرافی از او سر زده باشد هرگز نخواهد رسید. ⁽¹⁾

سرگذشت نوح وابراهیم علیهما السلام

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِینَ عاماً فَأَخَذَهُمُ الطُّوفانُ وَ هُمْ ظالِمُونَ (14) فَأَنْجَیْناهُ وَ أَصْحابَ السَّفِینَةِ وَ جَعَلْناها آیَةً لِلْعالَمِینَ (15) وَ إِبْراهِیمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اتَّقُوهُ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (16) إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً وَ تَخْلُقُونَ إِفْکاً إِنَّ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا یَمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ وَ اشْکُرُوا لَهُ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ (17) وَ إِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ ما عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ (18) أَ وَ لَمْ یَرَوْا کَیْفَ یُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ إِنَّ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرٌ (19) ⁽¹⁾

«14- ما نوح را به سوی قومش فرستادیم و او در میان آنها هزار سال، جز پنجاه سال، درنگ کرد اما سرانجام طوفان آنها را فرا گرفت در حالی که

ظالم بودند.

15- ما او و اصحاب کشتی را رهایی بخشیدیم و آن را آیتی برای جهانیان قرار دادیم.

16- ما ابراهیم را فرستادیم، هنگامی که به قومش گفت: خدا را پرستش کنید، و از او بپرهیزید که این برای شما بهتر است اگر بدانید.

17- شما غیر از خدا فقط بت ها (قطعات سنگ و چوبی) را می پرستید و دروغ هایی به هم می بافید، کسانی را که غیر از خدا پرستش می کنید مالک رزق شما نیستند، روزی را نزد خدا بطلبید و او را پرستش کنید و شکر او را بجا آورید، که به سوی او باز می گردید.

18- اگر شما (مرا) تکذیب کنید، امتهای پیش از شما نیز (پیامبرانشان را) تکذیب کردند وظیفه فرستاده خدا جز ابلاغ آشکار نیست.

19- آیا آنها ندیدند چگونه خداوند آفرینش را آغاز می کند، سپس بازمی گرداند؟ این کار برای خدا آسان است.

چون در آیات قبلی سخن از آزمایش عمومی انسان ها بود، از اینجا به بعد بخش هایی از آزمایش های سخت انبیا علیهم السلام و اقوام پیشین را منعکس می کند که چگونه تحت فشار و آزار دشمنان قرار گرفتند و چگونه صبر کردند و سرانجام پیروزی نصیبشان شد، تا هم دلداری باشد برای یاران پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله که در آن روز سخت در فشار دشمنان نیرومند در مکه بودند و هم تهدیدی باشد برای دشمنان که مراقب پایان دردناک عمرشان باشد.

نخست از اولین پیامبر اولوا العزم یعنی نوح علیه السلام شروع می کند و در عبارتی کوتاه آن بخش از زندگانی اش را که بیشتر متناسب وضع مسلمانان آن روز بود، بازگو می کند.

می گوید: «ما نوح را به سوی قومش فرستادیم و او در میان آنها هزار سال به جز پنجاه سال، درنگ کرد»؛ وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِینَ عاماً ....

شب و روز مشغول تبلیغ و دعوت به سوی توحید بود، در خلوت و تنهایی، در میان جمعیت و با استفاده از هر فرصت، آنها را در این مدت طولانی یعنی 950 سال! به سوی خداوند فرا خواند و از این تلاش پی گیر خسته نشد و ضعف و فتوری به خود راه نداد، اما

با این همه جز گروه اندکی (حدود هشتاد نفر طبق نقل تواریخ) ایمان نیاوردند (یعنی به طورمتوسط هر دوازده سال یک نفر!).

بنابر این شما در راه دعوت به سوی حق و مبارزه با انحرافات خسته نشوید که برنامه شما در مقابل برنامه نوح علیه السلام سهل و آسان است.

ولی ببینید پایان این قوم ستمگر و لجوج به کجا رسید. «سرانجام طوفان عظیم آنها را فرا گرفت، در حالی که ظالم و ستمگر بودند»؛ ... فَأَخَذَهُمُ الطُّوفانُ وَ هُمْ ظالِمُونَ.

به این ترتیب طومار زندگی ننگینشان درهم پیچیده شد و کاخ ها و قصرها و جسدهای بی جانشان در امواج طوفان دفن شد.

تعبیر به هزار سال الا پنجاه سال- در حالی که ممکن بود از اول 950 سال بگوید- برای اشاره به عظمت و طول این زمان است؛ زیرا عدد هزار آن هم به صورت هزار سال برای مدت تبلیغ عدد بسیار بزرگی محسوب می شود.

ظاهر آیه فوق این است که این مقدار، تمام عمر نوح نبود- هر چند تورات کنونی این عدد را برای تمام مدت عمر نوح ذکر کرده است ⁽¹⁾بلکه بعد از طوفان هم مدت دیگری زندگی کرد که طبق گفته بعضی از مفسران، سیصد سال بود.

البته این عمر طولانی در مقیاس عمرهای زمان ما بسیار زیاد است و هیچگاه طبیعی به نظر نمی رسد. ممکن است میزان عمر در آن ایام با امروز تفاوت داشته، اصولا قوم نوح علیه السلام چنان که از بعضی مدارک به دست می آید، عمر طولانی داشتند و در این میان عمر حضرت نوح علیه السلام نیز فوق العاده بوده است، ضمناً این نشان می دهد که ساختمان وجود انسان به او امکان عمر طولانی می دهد.

مطالعات دانشمندان امروز نیز نشان داده که عمر انسان حد ثابت و معینی ندارد و اینکه بعضی آن را محدود به 120 سال، یا کمتر و بیشتر، دانسته اند، کاملا بی پایه است، بلکه با تغییر شرایط کاملا ممکن است دگرگون شود.

هم اکنون به وسیله آزمایش هایی توانسته اند عمر پاره ای از گیاهان و یا موجودات زنده دیگر را به دوازده برابر عمر معمولی و حتی در بعضی از موارد، اگر تعجب نکنید به

نهصد برابر! برسانند و اگر موفق شوند با همین معیار عمر انسان را افزایش دهند، ممکن است انسان هزاران سال عمر کند.

ضمناً باید توجه داشت که کلمه «طوفان» در اصل به معنی هر حادثه ای است که انسان را احاطه می کند (از ماده طواف) سپس به آب فراوان، یا سیل شدید که مساحت زیادی از زمین را فرا می گیرد و در خود فرو می برد، اطلاق شده است. همچنین به هر چیز شدید و فراوان که فراگیر باشد- اعم از باد و آتش و آب- نیز گفته می شود و گاه به معنی تاریکی شدید شب نیز آمده است. ⁽¹⁾

جالب اینکه می گوید: «وَ هُمْ ظالِمُونَ» یعنی آنها به هنگام وقوع طوفان، همچنان به ظلم و ستم خود ادامه می دادند. اشاره به اینکه اگر این کار را رها کرده و نادم می شدند و به سوی خداوند می آمدند، هرگز گرفتار چنین سرنوشتی نمی شدند.

در آیه بعد می افزاید: «ما نوح و اصحاب کشتی را رهایی بخشیدیم و آن را آیت و نشانه ای برای جهانیان قرار دادیم»؛ فَأَنْجَیْناهُ وَ أَصْحابَ السَّفِینَةِ وَ جَعَلْناها آیَةً لِلْعالَمِینَ.

سپس به دنبال ماجرای فشرده نوح علیه السلام و قومش به سراغ داستان ابراهیم علیه السلام دومین پیامبر بزرگ اولوا العزم می رود و می فرماید: «ما ابراهیم علیه السلام را فرستادیم هنگامی که به قومش گفت: خدای یگانه را پرستش کنید و از او بپرهیزید که این برای شما بهتر است اگر بدانید»؛ وَ إِبْراهِیمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اتَّقُوهُ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ.

در اینجا دو برنامه مهم اعتقادی و عملی انبیا علیهم السلام را که دعوت به توحید و تقوا بوده است، با هم بیان کرده و در پایان می گوید: اگر شما درست بیندیشید پیروی از توحید و تقوا برای شما بهتر است که دنیایتان را از آلودگی های شرک و گناه و بدبختی نجات می دهد و آخرت شما نیز سعادت جاویدان است.

سپس ابراهیم علیه السلام به دلایل بطلان بت پرستی می پردازد و با چند تعبیر مختلف که هر کدام متضمن دلیلی است، آیین آنها را شدیدا محکوم می کند.

نخست می گوید: «شما غیر از خدا فقط بت هایی را می پرستید»؛ إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ.

همان بت هایی که مجسمه های بی روحی هستند، مجسمه هایی بی اراده، بی عقل و شعور و فاقد همه چیز که چگونگی منظره آنها خود دلیل گویایی بر بطلان عقیده بت پرستی است (توجه داشته باشید «أَوْثان» جمع «وَثَن» بر وزن صنم- به معنی سنگ هایی است که آنها را می تراشندو عبادت می کردند).

بعد از این فراتر می رود و می گوید: نه تنها وضع این بت ها نشان می دهد که معبود نیستند، بلکه شما نیز می دانید که خودتان دروغ هایی به هم می بافید و نام معبود را بر این بت ها می گذارید؛ ... وَ تَخْلُقُونَ إِفْکاً ....

شما چه دلیلی برای این دروغ بزرگ جز یک مشت اوهام و خرافات دارید؟!

از آنجا که «تَخْلُقُونَ» از ماده «خلق» است که گاهی به معنی آفریدن و ساختن می آید و گاه به معنی دروغ گفتن، بعضی از مفسران تفسیر دیگری برای این جمله غیر از آنچه در بالا گفتیم ذکر کرده اند و گفته اند منظور این است که شما این بت ها (این معبودهای قلابی) را با دست خود می تراشید و خلق می کنید (بنابر این «إِفْک» به معنی معبودهای دروغین و خلق به معنی تراشیدن است).

سپس به دلیل سومی می پردازد که پرستش شما نسبت به این بت ها یا به خاطر منافع مادی است و یا سرنوشتتان در جهان دیگر و هر کدام باشد باطل است، چرا که «کسانی را که غیر از خداوند می پرستید، قادر نیستند به شما رزق و روزی دهند»؛ إِنَّ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا یَمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً.

شما خود قبول دارید که بت ها خالق نیستند، بلکه خالق خداوند است، بنابر این روزی دهنده نیز او است. «سپس روزی را نزد خدا جستجو کنید»؛ فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ.

«و چون روزی دهنده او است او را عبادت کنید و شکر او را به جا آورید»؛ وَ اعْبُدُوهُ وَ اشْکُرُوا لَهُ ....

به تعبیر دیگر یکی از انگیزه های عبادت، حس شکرگزاری در مقابل منعم حقیقی است، شما می دانید منعم حقیقی خداوند است، پس شکر و عبادت نیز مخصوص ذات پاک خداوند است.

و اگر زندگی سرای دیگر را می طلبید، بدانید بازگشت همه شما به سوی او است و

نه به سوی بت ها!؛ ... إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ.

بت ها نه در اینجا منشا اثری هستند و نه آنجا.

به این ترتیب با چند دلیل کوتاه و روشن، منطق واهی آنها را می کوبد.

سپس ابراهیم علیه السلام به عنوان تهدید، و همچنین بی اعتنایی نسبت به آنها می گوید: «اگر شما سخنان مرا تکذیب کنید، مطلب تازه ای نیست، امت های پیش از شما نیز پیامبرشان را تکذیب کردند «و به سرنوشت دردناکی گرفتار شدند»؛ وَ إِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ ....

«وظیفه رسول و فرستاده خداوند جز ابلاغ آشکار نیست. خواه پذیرا شوند یا نشوند»؛ وَ ما عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ.

منظور از امت های پیشین، قوم نوح علیه السلام و اقوامی بودند که بعد از آنها روی کار آمدند.

البته ارتباط آیات، ایجاب می کند که این جمله از سخنان ابراهیم علیه السلام باشد و بسیاری از مفسران نیز همین تفسیر را پذیرفته، یا به عنوان یک احتمال ذکر کرده اند.

احتمال دیگر اینکه روی سخن در این آیه به مشرکان مکه و معاصران پیامبر صلی الله علیه و آله است و جمله: کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ تناسب بیشتری با آن دارد، به علاوه شبیه این تعبیر که در آیه 25 زمر و 25 فاطر آمده نیز در مورد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و مشرکان عرب است، ولی به هر حال هر کدام از این دو تفسیر باشد، از نظر نتیجه تفاوتی پیدا نمی کند.

در اینجا قرآن داستان ابراهیم علیه السلام را موقتا رها کرده و بحثی را که ابراهیم علیه السلام در زمینه توحید و بیان رسالت خویش داشت، به وسیله ذکر دلیل بر معاد تکمیل می کند و می گوید:

«آیا این منکران معاد، ندیدند چگونه خداوند آفرینش را آغاز می کند، سپس آن را بازمی گرداند؟»؛ أَ وَ لَمْ یَرَوْا کَیْفَ یُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ.

منظور از رؤیت و دیدن در اینجا همان مشاهده قلبی و علم است؛ یعنی آیا آنها چگونگی آفرینش الهی را نمی دانند، همان کسی که قدرت بر ایجاد نخستین داشته، قادر بر اعاده آن نیز هست، که قدرت بر یک چیز، قدرت بر امثال و اشباه آن نیز هست.

این احتمال نیز وجود دارد که رؤیت در اینجا به همان معنی مشاهده با چشم باشد، چرا که انسان در این دنیا زنده شدن زمین های مرده و روییدن گیاهان و تولد اطفال از نطفه

و جوجه ها را از تخم مرغ با چشم دیده است، کسی که قدرت بر چنین کاری دارد، می تواند بعد از مرگ مردگان را حیات ببخشد.

در پایان آیه به عنوان تأکید می افزاید: «این کار برای خدا سهل و آسان است»؛ إِنَّ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرٌ. چرا که تجدید حیات در برابر ایجاد روز نخست، مسأله ساده تری محسوب می شود.

البته این تعبیر به تناسب فهم و منطق انسانها است، و گرنه ساده و مشکل در برابر کسی که قدرتش بی انتها است مفهومی ندارد، این قدرت های محدود ما است که این مفاهیم را آفریده و با توجه به کارآمد آن، اموری مشکل و اموری آسان شدند. ⁽¹⁾

طرح جالب بت شکنی ابراهیم علیه السلام

وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْراهِیمَ (83) إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ (84) إِذْ قالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ ما ذا تَعْبُدُونَ (85) أَ إِفْکاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِیدُونَ (86) فَما ظَنُّکُمْ بِرَبِّ الْعالَمِینَ (87) فَنَظَرَ نَظْرَةً فِی النُّجُومِ (88) فَقالَ إِنِّی سَقِیمٌ (89) فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِینَ (90) فَراغَ إِلی آلِهَتِهِمْ فَقالَ أَ لا تَأْکُلُونَ (91) ما لَکُمْ لا تَنْطِقُونَ (92) فَراغَ عَلَیْهِمْ ضَرْباً بِالْیَمِینِ (93) فَأَقْبَلُوا إِلَیْهِ یَزِفُّونَ (94) ⁽¹⁾

83- و از پیروان او (نوح) ابراهیم علیه السلام بود.

84- به خاطر بیاور هنگامی را که با قلب سلیم به پیشگاه پروردگارش آمد.

85- هنگامی که به پدر و قومش گفت: اینها چه چیز است که می پرستید؟!

86- آیا غیر از خداوند، به سراغ این معبودهای دروغین می روید؟

87- شما در باره پروردگار عالمیان چه گمان می برید؟

88- (سپس) او نگاهی به ستارگان افکند.

89- و گفت من بیمارم (و با شما به مراسم جشن نمی آیم).

90- آنها از او روی برتافته و به او پشت کردند (و به سرعت دور شدند).

91- (او وارد بت خانه شد) مخفیانه نگاهی به معبودهای آنها کرد و از روی تمسخر گفت: چرا از این غذاها نمی خورید؟

92- (اصلا) چرا سخن نمی گویید؟!

93- سپس ضربه ای محکم با دست راست و با توجه، بر پیکر آنها فرود آورد (و همه را جز بت بزرگ در هم شکست).

94- آنها با سرعت به سراغ او آمدند.

در این آیات بخش قابل ملاحظه ای از زندگی ابراهیم علیه السلام قهرمان بت شکن به دنبال گوشه هایی از تاریخ پر ماجرای نوح علیه السلام آمده است.

در اینجا نخست از ماجرای بت شکنی ابراهیم علیه السلام و برخورد شدید بت پرستان با او سخن می گوید و در قسمت دیگری پیرامون بزرگترین صحنه فداکاری ابراهیم خلیل علیه السلام و مسأله قربانی فرزندش بحث می کند و این قسمت در قرآن مجید منحصرا در همین جا مطرح شده است.

آیه نخست ماجرای ابراهیم علیه السلام را به این صورت با ماجرای نوح علیه السلام پیوند می دهد و می فرماید: «و از پیروان نوح، ابراهیم علیه السلام بود»؛ وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْراهِیمَ.

او در همان خط توحید و عدل، در همان مسیر تقوا و اخلاص که سنت نوح علیه السلام بود، گام بر می داشت که انبیا علیهم السلام همه مبلغان یک مکتب و استادان یک دانشگاه اند و هر کدام برنامه دیگری را تداوم می بخشند و تکمیل می کنند.

چه تعبیر جالبی؟ ابراهیم علیه السلام از شیعیان نوح علیه السلام بود. با اینکه فاصله زمانی زیادی آن دو را از هم جدا می کرد (حدود 2600 سال به گفته بعضی از مفسران) ولی می دانیم در پیوند مکتبی، زمان کمترین تأثیری ندارد.

بعد از بیان این اجمال به تفصیل آن پرداخته، می فرماید: «به خاطر بیاور هنگامی را که ابراهیم علیه السلام با قلب سلیم به پیشگاه پروردگارش آمد»؛ إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ.

مفسران برای قلب سلیم، تفسیرهای متعددی بیان کرده اند که هر کدام به یکی از ابعاد این مسأله اشاره می کند، قلبی که پاک از شرک باشد، قلبی که خالص از معاصی و کینه و نفاق باشد، قلبی که از عشق دنیا تهی باشد، که حب دنیا سرچشمه همه خطاها است،

و سرانجام قلبی که جز خداوند در آن نباشد! حقیقت این است که سلیم از ماده سلامت و هنگامی که سلامت به طور مطلق مطرح می شود، سلامتی از هرگونه بیماری اخلاقی و اعتقادی را شامل می شود.

قرآن مجید در باره منافقان می گوید: فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً؛ «در دل های آنها یک نوع بیماری است و خداوند نیز (بر اثر لجاجت و گناهشان) بر این بیماری می افزاید». ⁽¹⁾

جالب ترین تفسیر را برای قلب سلیم امام صادق علیه السلام بیان فرموده: در آنجا که می خوانیم: «الْقَلْبُ السَّلِیمُ الَّذِی یَلْقَی رَبَّهُ وَ لَیْسَ فِیهِ أَحَدٌ سِوَاهُ»؛ «قلب سلیم، قلبی است که خداوند را ملاقات کند در حالی که هیچ کس جز او در آن نباشد.» ⁽²⁾و این تعبیر، جامع همه اوصاف گذشته است.

نیز در روایت دیگری از همان امام علیه السلام آمده است که فرمود: «صاحِبُ النِّیَّةِ الصّادِقَةِ صاحِبُ الْقَلْبِ السَّلِیمِ لِأَنَّ سَلامَةَ الْقَلْبِ مِنْ هَواجِسِ الْمَحْذُوراتِ بِتَخْلِیصِ النِّیَّةِ لِلَّهِ فِی الْأُمُورِ کُلِّها»؛ «کسی که نیت صادقی دارد صاحب قلب سلیم است، چرا که سلامت قلب از شرک و شک، نیت را در همه چیز خالص می کند.» ⁽³⁾

درباره اهمیت قلب سلیم، همین بس که قرآن مجید آن را تنها سرمایه نجات روز قیامت شمرده، چنان که در سوره شعرا آیه 88 و 89 از زبان همین پیامبر بزرگ ابراهیم علیه السلام می خوانیم: یَوْمَ لا یَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ* إِلَّا مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ؛ «روزی که اموال و فرزندان سودی به حال انسان نمی بخشند، جز کسی که با قلب سلیم در پیشگاه خداوند

حضور یابد». ⁽¹⁾

آری ابراهیم علیه السلام با قلب سلیم و روح پاک و اراده نیرومند و عزم راسخ، مأمور مبارزه با بت پرستان شد و از پدر (عمو) و قوم خودش آغاز کرد، چنان که قرآن می گوید:

«به خاطر بیاور هنگامی را که به پدر و قومش گفت: اینها چه چیز است که می پرستید؟!»؛ إِذْ قالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ ما تَعْبُدُونَ.

حیف نیست انسان با آن شرافت ذاتی و عقل و خرد در مقابل مشتی سنگ و چوب بی ارزش تعظیم کند؟ عقلتان کجا است؟! سپس این تعبیر را که توأم با تحقیر آشکار بت ها بود، با جمله دیگری تکمیل کرد و گفت: «آیا شما، جز اللَّه که بر حق است به سراغ خدایان دروغین می روید؟»؛ أَ إِفْکاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِیدُونَ.

با توجه به اینکه «افْک» به معنی دروغ بزرگ و یا زشت ترین دروغ ها است، قاطعیت سخن ابراهیم علیه السلام درباره بت ها روشن تر می شود.

سرانجام سخنش را با جمله کوبنده دیگری در این مقطع پایان داد و گفت: «شما در باره پروردگار عالمیان چه گمان می برید؟!»؛ فَما ظَنُّکُمْ بِرَبِّ الْعالَمِینَ.، روزی او را می خورید، مواهب او سراسر وجود شما را احاطه کرده، با این حال موجودات بی ارزشی را هم ردیف او قرار داده اید، با این حال باز انتظار دارید به شما رحم کند، و شما را با اشد مجازات کیفر ندهد؟ چه اشتباه بزرگی؟ چه گمراهی خطرناکی؟

تعبیر رَبِّ الْعالَمِینَ اشاره به این است که تمام عالم در سایه ربوبیت او اداره می شوند، شما او را رها ساخته به سراغ یک مشت پندار و اوهامی که هیچ منشأ اثر نیستند رفته اید.

در تواریخ و تفاسیر آمده است که بت پرستان بابل، هر سال مراسم عید مخصوصی داشتند، غذاهایی در بت خانه آماده می کردند و در آنجا می چیدند، به این پندار که غذاها متبرک شود، سپس دسته جمعی به بیرون شهر می رفتند و در پایان روز باز می گشتند و برای نیایش و صرف غذا به بت خانه می آمدند، آن روز شهر خالی شد و فرصت خوبی برای در هم کوبیدن بت ها به دست ابراهیم علیه السلام افتاد.

فرصتی که ابراهیم علیه السلام مدتها انتظار آن را می کشید و مایل نبود به آسانی از دست برود. لذا هنگامی که در شب از او دعوت به شرکت در این مراسم کردند، «او نگاهی به ستارگان افکند»؛ فَنَظَرَ نَظْرَةً فِی النُّجُومِ. «وگفت من بیمارم»؛ فَقالَ إِنِّی سَقِیمٌ.

به این ترتیب عذر خود را خواست! «آنها به او پشت کرده و به سرعت از او دور شدند و به دنبال مراسم خود شتافتند»؛ فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِینَ.

در اینجا دو سؤال مطرح است.

نخست اینکه: چرا ابراهیم علیه السلام به ستارگان نگاه کرد، هدفش از این نگاه چه بود؟

دیگر اینکه آیا به راستی بیمار بود که گفت بیمارم؟ چه بیماری داشت؟ پاسخ سؤال اول با توجه به اعتقادات مردم بابل و رسوم و عادات آنها روشن است، آنها در علم نجوم مطالعاتی داشتند و حتی می گویند بت های آنها نیز هیاکل ستارگان بود و به این خاطر به آنها احترام می گذاشتند که سمبل ستارگان بودند.

البته در کنار اطلاعات نجومی، خرافات بسیار نیز در این زمینه در میان آنها شایع بود، از جمله اینکه ستارگان را در سرنوشت خود مؤثر می دانستند و از آنها خیر و برکت می طلبیدند و از وضع آنها بر حوادث آینده استدلال می کردند.

ابراهیم علیه السلام برای اینکه آنها را متقاعد کند، طبق رسوم آنها، نگاهی به ستارگان آسمان افکند، تا چنان تصور کنند که پیش بینی بیماری خود را از مطالعه اوضاع کواکب کرده است و قانع شوند! بعضی از مفسران بزرگ این احتمال را نیز داده اند که او می خواست از حرکت ستارگان، وقت بیماری خود را دقیقاً دریابد؛ زیرا یک نوع بیماری همچون تب در فواصل زمانی خاصی به سراغش می آمد، ولی با توجه به وضع افکار مردم بابل احتمال اول مناسب تر است.

بعضی نیز احتمال داده اند که نگاه او به آسمان در واقع نگاه مطالعه در اسرار آفرینش بود، هر چند آنها نگاه او را نگاه یک منجم می پنداشتند که می خواهد از اوضاع کواکب حوادث آینده را پیش بینی کند.

در مورد سؤال دوم پاسخ های متعددی داده اند از جمله اینکه او واقعا بیمار بود، هر چند اگر سالم هم بود هرگز در مراسم جشن بت ها شرکت نمی کرد، ولی بیماری اش بهانه خوبی برای عدم شرکت در آن مراسم و استفاده از فرصت طلایی برای درهم کوبیدن

بت ها بود و دلیلی ندارد که ما بگوییم او در اینجا توریه کرده، چرا که توریه برای انبیا مناسب نیست.

بعضی دیگر گفته اند که ابراهیم علیه السلام واقعا بیماری جسمی نداشت، اما روحش بر اثر اعمال ناموزون این جمعیت و کفر و شرک و ظلم و فسادشان بیمار بود، بنابر این او واقعیتی را بیان کرد، هر چند آنها طور دیگری فکر کردند و او را از نظر جسمی بیمار پنداشتند. این احتمال نیز داده شده است که او در این سخن توریه کرده باشد.

مثل اینکه کسی بر در منزل می آید و سؤال می کند فلان کس در منزل است؟ آنها در پاسخ می گویند: اینجا نیست و منظورشان از کلمه اینجا پشت در خانه است، نه مجموع خانه، در حالی که شنونده این چنین نمی فهمد (اینگونه تعبیرات را که دروغ نیست اما ظاهرش چیز دیگر است، در فقه توریه می نامند).

منظور ابراهیم علیه السلام از این سخن این بود که من در آینده ممکن است بیمار شوم تا دست از سر او بردارند و به سراغ کار خود بروند. اما تفسیر اول و دوم مناسب تر به نظر می رسد.

به این ترتیب ابراهیم علیه السلام تنها در شهر ماند و بت پرستان شهر را خالی کرده و بیرون رفتند، ابراهیم علیه السلام نگاهی به اطراف خود کرد، برق شوق در چشمانش نمایان شد، لحظاتی که از مدت ها قبل انتظارش را می کشید فرا رسید، باید یک تنه برخیزد و به جنگ بت ها برود و ضربه سختی بر پیکر آنان وارد سازد، ضربه ای که مغزهای خفته بت پرستان را تکان دهد و بیدار کند.

قرآن می گوید: «او به سراغ خدایان آنها آمد، نگاهی به آنها و ظروف غذایی که در اطرافشان بود افکند و از روی تمسخر صدا زد: آیا از این غذاها نمی خورید؟!»؛ ... فَراغَ ⁽¹⁾إِلی آلِهَتِهِمْ فَقالَ أَ لا تَأْکُلُونَ این غذاها را عبادت کنندگانتان فراهم کرده اند، غذاهای چرب و شیرین، متنوع و رنگین است، چرا میل نمی کنید؟! سپس افزود: اصلا چرا حرف نمی زنید؟ «چرا لال و بسته دهن هستید؟!»؛ ما لَکُمْ لا تَنْطِقُونَ.

به این ترتیب تمام معتقدات خرافی آنها را به سخریه کشید، بدون شک او به خوبی

می دانست نه آنها غذا می خورند و نه سخن می گویند، موجودات بی جانی بیش نیستند، اما در حقیقت می خواست دلیل برنامه بت شکنی خود را به این صورت زیبا و لطیف ارائه داده باشد.

سپس آستین را بالا زد، تبر را به دست گرفت و با قدرت حرکت داد و با توجه، ضربه ای محکم بر پیکر آنها فرود آورد!؛ فَراغَ عَلَیْهِمْ ضَرْباً بِالْیَمِینِ.

منظور از یمین یا واقعا همان دست راست است که انسان غالب کارهای خود را با آن انجام می دهد و یا کنایه از قدرت و قوت است (هر دو معنی نیز با هم قابل جمع است).

به هر حال چیزی نگذشت که از آن بت خانه آباد و زیبا ویرانه ای وحشتناک ساخت. بت ها همه دست و پا شکسته، هر کدام به گوشه ای افتادند و به راستی برای بت پرستان منظره ای دلخراش و اسفبار و غم انگیز پیدا کردند.

ابراهیم علیه السلام کار خود را کرد و مطمئن و آرام از بتکده بیرون آمد و به سراغ خانه خود رفت، در حالی که خود را برای حوادث آینده آماده می ساخت.

او می دانست انفجار عظیمی در شهر، بلکه در سراسر کشور بابل ایجاد کرده که صدای آن در آینده بلند خواهد شد! طوفانی از خشم و غضب به راه می افتد که او در میان طوفان تنها است، اما او خداوند را دارد و همین او را کافی است.

بت پرستان به شهر بازگشتند و به سراغ بت خانه آمدند، چه منظره وحشتناک و بهت آوری؟ گویی بر سر جایشان خشکشان زده است؟ لحظاتی چند، رشته افکارشان از دست رفت و مات و مبهوت، خیره خیره به آن ویرانه نگاه کردند و بت هایی را که پناه روز بی پناهی خود می پنداشتند، بی پناه در آنجا دیدند.

سپس سکوت جای خود را به خروش و نعره و فریاد داد ... چه کسی این کار را کرده؟ کدام ستمگر؟! و چیزی نگذشت که به خاطرشان آمد جوان خداپرستی در این شهر وجود دارد، به نام ابراهیم علیه السلام که بت ها را به باد استهزا می گرفت و تهدید کرده بود من نقشه خطرناکی برای بت های شما کشیده ام! معلوم می شود کار، کار او است.

سپس جمعیت به سوی او حرکت کردند، در حالی که با سرعت (و خشم) راه می رفتند؛ فَأَقْبَلُوا إِلَیْهِ یَزِفُّونَ.

«یَزِفُّونَ» از ماده «زَفْ» (بر وزن کف) در اصل در مورد وزش باد و حرکت سریع

شترمرغ که مخلوطی از راه رفتن و پریدن است به کار رفته، سپس این کلمه به طورکنایه در مورد زفاف عروس یعنی بردن عروس به خانه داماد استعمال شده است.

به هر حال منظور این است که بت پرستان با سرعت به سوی ابراهیم علیه السلام آمدند که دنباله ماجرایش را در آیات بعد خواهیم خواند.

نکته ها:

1- آیا پیامبران هم توریه می کنند؟

قبلا لازم است بدانیم توریه چیست؟ توریه بر وزن توصیه که گاهی از آن تعبیر به معاریض نیز می شود، این است که سخنی بگویند که ظاهری دارد اما منظور گوینده چیز دیگر است، هر چند شنونده نظرش متوجه همان ظاهر می شود، فی المثل کسی از دیگری سؤال می کند کی از سفر آمدی؟ او می گوید: پیش از غروب در حالی که پیش از ظهر آمده است، شنونده از ظاهر این کلام کمی قبل از غروب را می فهمد، در حالی که گوینده قبل از ظهر را اراده کرده، چرا که آن هم قبل از غروب است!

یا کسی از دیگری سؤال می کند غذا خورده ای؟ می گوید آری، شنونده از این سخن چنین می فهمد که امروز غذا خورده در صورتی که منظورش این است دیروز غذا خورده است.

این نکته در کتب فقهی مطرح است که آیا توریه دروغ محسوب می شود یانه؟ جمعی از فقهای بزرگ از جمله شیخ انصاری (رضوان اللَّه علیه) معتقد است که توریه جزو دروغ نیست، نه عرفا کذب بر آن صادق است و نه از روایات اسلامی الحاق آن به کذب استفاده می شود، بلکه در پاره ای از روایات، عنوان کذب رسماً از آن نفی شده است.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم: «الرَّجُلِ یُسْتَأْذَنُ عَلَیْهِ فَیَقُولُ لِلْجَارِیَةِ: قُولِی لَیْسَ هُوَ هَاهُنَا، قَالَ علیه السلام: لا بَأْسَ لَیْسَ بِکَذِبٍ»؛ «کسی دم در می آید و اجازه ورود به خانه می طلبد صاحب خانه (که مانعی از پذیرش او دارد) به کنیز می گوید: بگو: او اینجا نیست (و منظور از آن مثلا همان پشت در خانه است) امام علیه السلام فرمود این دروغ نیست.» ⁽¹⁾

ولی حق این است که در اینجا باید تفصیلی داد و به عنوان یک ضابطه کلی گفت:

هر گاه لفظ از نظر مفهوم لغوی و عرفی قابلیت دو معنا دارد، ولی ذهنیات مخاطب، آن را بر معنی خاصی تطبیق می کند، در حالی که گوینده اراده معنی دیگری را دارد، این چنین توریه ای دروغ نیست. مثل اینکه لفظ مشترک را به کار برند و ذهن شنونده متوجه یک معنی شود، در حالی که گوینده نظرش معنی دیگری باشد.

فی المثل در حالات سعید ابن جبیر آمده است که حجاج از او پرسید: «نظر تو در باره من چگونه است؟» گفت: «به عقیده من تو عادل هستی!» اطرافیان شاد شدند، حجاج گفت: «او با این سخن حکم کفر مرا صادر کرد؛ زیرا یک معنای عادل، عدول کننده از حق به باطل است!»

اما اگر لفظ از نظر مفهوم لغوی و عرفی تنها یک معنی دارد و گوینده آن را رها می کند و به سوی معنای مجاز می رود، بی آنکه قرینه مجاز را ذکر کند، این چنین توریه ای بدون شک حرام است و ممکن است با این تفصیل میان نظرات مختلف فقها جمع کرد.

ولی باید توجه داشت حتی در مواردی که توریه مصداق کذب و دروغ نیست، گاهی مفاسد آن را در بر دارد و سبب اغراء به جهل و افکندن مردم در خطا می شود و از این نظر گاه، ممکن است به مرحله حرام برسد. اما هر گاه نه چنین مفسده ای دارد و نه مصداق کذب و دروغ است، دلیلی بر حرمت آن نداریم و روایت امام صادق علیه السلام از این قبیل است. بنابر این تنها دروغ نبودن برای توریه کردن کافی نیست، بلکه باید مفاسد دیگر نیز در آن نباشد. البته در مواردی که ضرورتی ایجاب کند که انسان دروغی بگوید، مسلما مادام که توریه ممکن است، باید توریه کرد، تا سخن مصداق دروغ نباشد.

اما اینکه آیا برای پیامبران علیهم السلام توریه جایز است یا نه؟ باید گفت در صورتی که موجب تزلزل اعتماد عمومی مردم شود جایز نیست، چرا که سرمایه انبیا علیهم السلام در طریق تبلیغ همان سرمایه اعتماد عمومی مردم است و اما در مواردی مانند آنچه در داستان ابراهیم علیه السلام در آیات فوق آمده که اظهار بیماری کند و یا همچون منجمان نگاه در ستارگان آسمان بیفکند و هدف مهمی در این کار باشد، بی آنکه پایه های اعتماد حق جویان را متزلزل سازد، به هیچ وجه اشکالی ندارد.

2- ابراهیم علیه السلام و قلب سلیم

می دانیم قلب در اصطلاح قرآن به معنی روح و عقل است، بنابر این قلب سلیم به روح پاک و سالمی گفته می شود که از هرگونه شرک و شک و فساد خالی است.

قرآن مجید، بعضی از قلوب را به عنوان قاسیه (قساوت مند) توصیف کرده است (مائده- 13).

گاه قلوبی را به عنوان ناپاک معرفی نموده (مائده- 41).

قلبهایی را بیمار معرفی می کند (بقره- 6).

قلبهایی را مهر خورده و بسته معرفی می نماید. (توبه- 87).

در مقابل آنها قلب سلیم را مطرح می کند که هیچ یک از این عیوب در آن نیست، هم پاک است و هم نرم و پر عطوفت، هم سالم و هم انعطاف پذیر در مقابل حق است.

این همان قلبی است که به عنوان حرم خداوند در روایات توصیف شده است، چنانکه در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم: «الْقَلْبُ حَرَمُ اللَّهِ فَلا تَسْکُنُ حَرَمَ اللَّهِ غَیْرَ اللَّهِ»؛ «قلب حرم خداوند است، غیر خدا را در حرم خدا ساکن مکن!» ⁽¹⁾

این همان قلبی است که می تواند حقایق غیب را ببیند و به ملکوت عالم بالا نظر کند، چنان که در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است: «لَوْ لا أَنَّ الشَّیاطِینَ یَحُومُونَ عَلی قُلُوبِ بَنِی آدَمَ لَنَظَرُوا إِلَی الْمَلَکُوتِ!»؛ «اگر شیاطین قلوب فرزندان آدم را احاطه نکنند می توانند به جهان ملکوت نظر افکنند!» ⁽²⁾

در هر حال بهترین سرمایه برای نجات در قیامت همین قلب سلیم است و همان بود که ابراهیم علیه السلام با آن به بارگاه پروردگارش شتافت و فرمان رسالت را دریافت کرد.

این سخن را با حدیث دیگری پایان می دهیم. درروایتی آمده است: «أَنَّ للَّهِ فِی عِبادِهِ آنِیَةٌ وَ هُوَ الْقَلْبُ فَأَحَبَّها إِلَیْهِ أَصْفاها وَ أَصْلَبَها وَ أَرَقَّها أَصْلَبَها فِی دِینِ اللَّهِ وَأَصْفاها مِنَ الذُّنُوبِ وَ أَرَقَّها عَلَی الْإِخْوانِ»؛ «خداوند در میان بندگانش ظرف و پیمانه ای دارد به نام دل که از همه آنها بهتر همان ظرفی است که صاف تر، محکم تر و لطیف تر باشد،

از همه محکم تر در دین خدا، از همه پاک تر از گناهان، از همه لطیف تر در مقابل برادران دینی!» ⁽¹⁾

نقشه های مشرکان شکست می خورد

قالَ أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ (95) وَاللَّهُ خَلَقَکُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ (96) قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْیاناً فَأَلْقُوهُ فِی الْجَحِیمِ (97) فَأَرادُوا بِهِ کَیْداً فَجَعَلْناهُمُ اْلأَسْفَلِینَ (98) وَقالَ إِنِّی ذاهِبٌ إِلی رَبِّی سَیَهْدِینِ (99) رَبِّ هَبْ لِی مِنَ الصَّالِحِینَ (100) ⁽²⁾

95- او (ابراهیم علیه السلام) گفت: آیا چیزی را می پرستید که با دست خود می تراشید؟

96- با اینکه خداوند هم شما را آفریده و هم بت هایی را که می سازید!

97- آنهاگفتند بنای مرتفعی برای او بسازید، واورا درجهنمی ازآتش بیفکنید!

98- آنها طرحی برای نابودی ابراهیم علیه السلام ریخته بودند ولی ما آنها را پست و مغلوب ساختیم.

99- (او از این مهلکه به سلامت بیرون آمد) و گفت: من به سوی پروردگارم می روم، او مرا هدایت خواهد کرد.

100- پروردگارا! به من از (فرزندان) صالح ببخش.

سرانجام بعد از ماجرای بت شکنی، ابراهیم علیه السلام را به همین اتهام به دادگاه کشاندند و او را مورد سؤال قرار داده و از او خواستند توضیح دهد که حادثه وحشتناک بت خانه به دست چه کسی انجام یافته است؟ قرآن شرح این ماجرا را در سوره انبیا بیان کرده و در آیات مورد بحث، تنها به یک فراز حساس آن قناعت می کند و آن آخرین سخن ابراهیم علیه السلام با آنان در زمینه باطل بودن بت پرستی است می گوید: «ابراهیم علیه السلام گفت آیا

چیزی را پرستش می کنید که با دست خود می تراشید؟!»؛ قالَ أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ

هیچ آدم عاقلی مصنوع خود را پرستش می کند؟ هیچ ذی شعوری در برابر مخلوق خود زانو به زمین می زند؟ کدام عقل و منطق به شما چنین اجازه ای داده است؟! معبود باید خالق انسان باشد نه مخلوق او، اکنون درست بنگرید و معبود حقیقی را پیدا کنید:

«خداوند هم شما را آفریده و هم بت هایی را که می سازید»؛ وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ

آسمان و زمین همه مخلوق اویند و زمان و مکان همه از او است، باید سر بر آستان چنین خالقی نهاد و او را پرستش و نیایش کرد. این دلیلی است بسیار قوی و دندان شکن که هیچ پاسخی در مقابل آن نداشتند.

ما در جمله «ما تعملون» به اصطلاح ما موصوله است (نه ما مصدریه) می خواهد بگوید خداوند هم شما را آفریده، و هم مصنوعاتتان را، اگر بر بت ها کلمه مصنوع انسان یا معمول انسان اطلاق شود، به خاطر شکلی است که انسان به آن می دهد و گر نه ماده آن را هم خدا آفریده است. این درست به این می ماند که می گویند این فرش، آن خانه، و آن اتومبیل ساخته انسان است، مسلما منظور این نیست که انسان مواد آنها را ساخته، بلکه صورت آنها به دست انسان شکل می گیرد.

اما اگر «ما» را مصدریه بگیریم، مفهومش این است که خداوند هم شما را آفریده و هم اعمال شما را، البته این معنی غلط نیست و بر خلاف پندار بعضی سر از جبر در نمی آورد، چرا که اعمال ما هر چند به اراده ما انجام می گیرد، اما اراده و قدرت بر تصمیم گیری و نیروهای دیگری را که افعال خود را با آن انجام می دهیم همه از ناحیه خداوند است. ولی با این حال آیه ناظر به این معنی نیست، بلکه ناظر به بت ها است.

می گوید خداوند هم خالق شما است و هم بت هایی که ساخته و پرداخته اید و لطف سخن نیز در همین است، چرا که بحث از بت ها بوده نه از اعمال آدمی.

در حقیقت این آیه شبیه مطلبی است که در داستان موسی علیه السلام و ساحران آمده که می گوید: فَإِذا هِیَ تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ؛ «موسی عصا را رها کرد مار عظیمی شد و آنچه را به دروغ ساخته بودند بلعید». ⁽¹⁾(منظور مارهای ساختگی ساحران است)

ولی می دانیم زورگویان و قلدران هرگز با منطق و استدلال آشنا نبوده اند، به همین دلیل این برهان گویا و نیرومند ابراهیم علیه السلام در قلب سردمداران نظام جبار بابل اثر نگذاشت، هر چند گروهی از توده مردم مستضعف را بیدار کرد، اما مستکبران که پیشرفت این منطق توحیدی را مزاحم منافع خویش می دیدند، با منطق زور و سرنیزه و آتش به میدان آمدند، منطقی که هرگز جز آن را نمی فهمند، تکیه بر قدرت خویش کردند و «فریاد زدند برای او بنای مرتفعی بسازید و در میان آن آتش بیافروزید و او را در جهنمی سوزان بیافکنید!»؛ قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْیاناً فَأَلْقُوهُ فِی الْجَحِیمِ.

از این تعبیر استفاده می شود که قبلا دستور داده شد چهار دیواری بزرگی ساختند، سپس در درون آن آتش افروختند، شاید به این منظور که هم آتش را از پراکنده شدن و خطرات احتمالی مهار کنند و هم دوزخی را که ابراهیم علیه السلام، بت پرستان را با آن تهدید می کرد عملا به وجود آورند! درست است که برای سوزاندن انسانی همچون ابراهیم علیه السلام یک بار کوچک هیزم کافی بود، ولی برای اینکه سوز دل خود را از شکستن بت ها فرو بنشانند و به اصطلاح انتقام خویش را به حد اعلی بگیرند، و در ضمن شکوه و عظمتی به بت ها بخشند که آبروی بر باد رفته آنها شاید برگردد، و نیز زهر چشمی از همه مخالفان خود بگیرند که این حادثه دیگر در تاریخ بابل تکرار نشود، این دریای آتش را به وجود آوردند. ⁽¹⁾

بعضی «بُنْیان» را در اینجا به «منجنیق» تفسیر کرده اند که وسیله پرتاب اشیای سنگین از فاصله های دور بود، ولی غالب مفسران همان تفسیر اول را برگزیده اند که بنیان همان ساختمان و چهار دیواری بزرگ است.

در اینجا قرآن به ریزه کاری ها و جزییات این مسأله که در سوره انبیا آمده است اشاره نمی کند، تنها در یک جمع بندی فشرده و جالب پایان این ماجرا را چنین بیان می کند: «آنها برای نابودی ابراهیم علیه السلام، نقشه دقیقی طرح کرده بودند، ولی ما آنها را پست و مغلوب ساختیم»؛ فَأَرادُوا بِهِ کَیْداً فَجَعَلْناهُمُ اْلأَسْفَلِینَ.

«کَیْد» در اصل به معنی هرگونه چاره اندیشی است، خواه در طریق صحیح باشد یا

غلط، هر چند غالبا در موارد مذموم استعمال می شود و با توجه به اینکه در اینجا به صورت نکره آمده، نکره ای که دلالت بر عظمت و اهمیت می کند. اشاره به نقشه وسیع و گسترده ای است که آنها برای نابود ساختن ابراهیم علیه السلام و برچیدن اثرات تبلیغ قولی و عملی او طرح کرده بودند.

آری خداوند آنها را اسفل و پایین قرار داد، و ابراهیم علیه السلام را در مرتبه اعلی، همان گونه که منطقش برتری داشت، در حادثه آتش سوزی نیز خداوند او را برتر قرار داد و دشمنان نیرومندش را به سقوط کشانید. آتش را بر او سرد و سالم ساخت و بی آنکه حتی یک تار موی او بسوزد از آن دریای آتش سالم به درآمد! یک روز نوح علیه السلام را از غرق شدن نجات می دهد و روز دیگر ابراهیم علیه السلام را از سوختن، تا روشن کند آب و آتش سر بر فرمان او دارند و آنچه خداوند می گوید آن می کنند.

ابراهیم علیه السلام از این حادثه هولناک و توطئه خطرناکی که دشمن برای او چیده بود سالم و سربلند بیرون آمد و چون رسالت خود را در بابل پایان یافته می دید، تصمیم بر مهاجرت به اراضی مقدس شام گرفت و گفت: «من به سوی پروردگارم می روم، او مرا هدایت خواهد کرد»؛ وَ قالَ إِنِّی ذاهِبٌ إِلی رَبِّی سَیَهْدِینِ.

بدیهی است خداوند مکانی ندارد، اما مهاجرت از محیط آلوده به محیط پاک، مهاجرت به سوی خداوند است.

مهاجرت به سرزمین انبیا علیهم السلام و اولیا و کانون های وحی الهی، مهاجرت به سوی خداوند است، همان گونه که سفر به مکه سفر الی اللَّه نامیده می شود.

به علاوه مهاجرت برای انجام وظیفه و رسالت الهی، سفر به سوی دوست محسوب می شود، و در این سفر، هادی و راهنما در همه جا خداوند است.

در اینجا نخستین تقاضایش از خداوند که در آیات فوق منعکس است، تقاضای فرزند صالح بود، فرزندی که بتواند خط رسالت او را تداوم بخشد و برنامه های نیمه تمامش را به پایان برساند. اینجا بود که عرض کرد: «پروردگارا! به من از فرزندان صالح ببخش»؛ رَبِّ هَبْ لِی مِنَ الصَّالِحِینَ.

چه تعبیر جالبی! فرزند صالح و شایسته، شایسته از نظر اعتقاد و ایمان، شایسته از نظر گفتار و عمل، و شایسته از تمام جهات.

قابل توجه اینکه یک جا ابراهیم علیه السلام تقاضا می کند که در زمره صالحان باشد، چنانکه قرآن از قول او نقل می کند: رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ؛ ⁽¹⁾

«پروردگارا! به من علم و دانش مرحمت فرما و مرا به صالحان ملحق کن.»

در اینجا تقاضا می کند که فرزندان صالح به من مرحمت فرما، چرا که صالح وصفی است جامع که تمام شایستگی های یک انسان کامل در آن جمع است.

خداوند نیز این دعا را مستجاب کرد و فرزندان صالحی همچون اسماعیل و اسحاق به او مرحمت فرمود، چنان که در آیات بعد همین سوره می خوانیم: وَ بَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِیّاً مِنَ الصَّالِحِینَ؛ «ما او را بشارت دادیم به تولد اسحق علیه السلام پیامبری از صالحان».

در مورد اسماعیل می گوید: وَ إِسْماعِیلَ وَ إِدْرِیسَ وَ ذَا الْکِفْلِ کُلٌّ مِنَ الصَّابِرِینَ* وَ أَدْخَلْناهُمْ فِی رَحْمَتِنا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِینَ؛ ⁽²⁾

«و اسماعیل و ادریس و ذا الکفل را به یاد آور که همه از صابران بودند و ما آنها را در رحمت خود وارد کردیم چرا که از صالحان بودند».

خالق همه چیز او است

در آیات مورد بحث خواندیم: وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ؛ «ابراهیم علیه السلام به بت پرستان می گوید هم خودتان مخلوق خدا هستید و هم بت های ساختگی شما».

بعضی آیه فوق را توجیهی برای مذهب فاسد جبر پنداشته اند (به این ترتیب که «ما» در جمله «ما تَعْمَلُونَ» را «مای» مصدریه گرفته اند و گفته اند: مفهوم جمله این می شود که خداوند شما و اعمالتان را آفریده است و هنگامی که اعمال ما مخلوق خداوند است پس ما از خودمان اختیاری نداریم؟

این سخن از چند جهت بی اساس است: اولًا: چنانکه گفتیم منظور از ما تعملون در اینجا بت هایی است که با دست خود می ساختند، نه اعمال انسان ها و بدون شک آنها این مواد رااز عالم خلقت می گرفتند ولی به آن شکل می دادند (بنابر این ما، ما موصوله است).

ثانیاً: اگر مفهوم آیه آن باشد که آنها پنداشته اند، دلیلی می شد به نفع بت پرستان، نه

بر ضد آنها، چرا که آنها می توانستند بگویند چون عمل بت سازی و بت پرستی ما را خداوند آفریده پس ما در این میان بی تقصیر هستیم!

ثالثاً: به فرض اینکه معنی آیه چنین باشد، باز دلیل بر جبر نیست؛ زیرا در عین آزادی اراده و اختیار باز هم به یک معنی خداوند خالق اعمال ما است، چرا که این آزادی اراده و قدرت بر تصمیم گیری و نیروهای جسمی و فکری و مادی و معنوی را چه کسی به ما داده است جز خداوند؟ پس خالق او است، در عین اینکه فعل، فعل اختیاری ما است. ⁽¹⁾

ابراهیم علیه السلام نقشه نابودی بت ها را می کشد

وَ لَقَدْ آتَیْنا إِبْراهِیمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَ کُنَّا بِهِ عالِمِینَ (51) إِذْ قالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ ما هذِهِ التَّماثِیلُ الَّتِی أَنْتُمْ لَها عاکِفُونَ (52) قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِینَ (53) قالَ لَقَدْ کُنْتُمْ أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ (54) قالُوا أَ جِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِینَ (55) قالَ بَلْ رَبُّکُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ الَّذِی فَطَرَهُنَّ وَ أَنَا عَلی ذلِکُمْ مِنَ الشَّاهِدِینَ (56) وَ تَاللَّهِ لَأَکِیدَنَّ أَصْنامَکُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِینَ (57) فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلَّا کَبِیراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَیْهِ یَرْجِعُونَ (58) ⁽¹⁾

51- ما وسیله رشد ابراهیم را از قبل به او دادیم و از (شایستگی) او آگاه بودیم.

52- آن هنگام که به پدرش (آزر) و قوم او گفت این مجسمه های بی روحی را که شما همواره پرستش می کنید چیست؟

53- گفتند: ما پدران خود را دیدیم که آنها را عبادت می کنند!

54- گفت: مسلما شما و هم پدرانتان در گمراهی آشکاری بوده اید.

55- گفتند: تو مطلب حقی برای ما آورده ای یا شوخی می کنی؟!

56- گفت: (کاملا حق آورده ام) پروردگار شما همان پروردگار آسمان هاو زمین است که آنها را ایجاد کرده و من از گواهان این موضوع هستم.

57- و به خدا سوگند نقشه ای برای نابودی بت هایتان در غیاب شما طرح می کنم.

58- سرانجام (با استفاده از یک فرصت مناسب) همه آنها- جز بت بزرگشان را- قطعه قطعه کرد، تا به سراغ او بیایند (و او حقایق را بازگو کند).

گفتیم در این سوره همان گونه که از نامش پیدا است، فرازهای بسیاری از حالات انبیا (شانزده پیامبر) آمده است. در آیات گذشته اشاره کوتاهی به رسالت موسی علیه السلام و هارون علیه السلام شده بود و در آیات مورد بحث و قسمتی از آیات آینده بخش مهمی از زندگی و مبارزات ابراهیم علیه السلام با بت پرستان انعکاس یافته، نخست می فرماید: «ما وسیله رشد و هدایت را از قبل در اختیار ابراهیم علیه السلام گذاشتیم، و به شایستگی او آگاه بودیم»؛ وَ لَقَدْ آتَیْنا إِبْراهِیمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَ کُنَّا بِهِ عالِمِینَ.

«رُشد» در اصل به معنی راه یافتن به مقصد است و در اینجا ممکن است اشاره به حقیقت توحید باشد که ابراهیم علیه السلام از سنین کودکی از آن آگاه شده بود و ممکن است اشاره به هرگونه خیر و صلاح به معنی وسیع کلمه باشد.

تعبیر به «من قبل» اشاره به قبل از موسی علیه السلام و هارون علیه السلام است.

جمله: کُنَّا بِهِ عالِمِینَ اشاره به شایستگی های ابراهیم علیه السلام برای کسب این مواهب است. در حقیقت خداوند هیچ موهبتی را به کسی بدون دلیل نمی دهد، این شایستگی هاست که آمادگی برای پذیرش مواهب الهی است، هر چند مقام نبوت یک مقام موهبتی است.

سپس به یکی از مهمترین برنامه های ابراهیم علیه السلام اشاره کرده، می گوید: این رشد و رشادت ابراهیم علیه السلام آنگاه ظاهر شد که به پدرش (اشاره به عمویش آزر است؛ زیرا عرب گاه به عمو «اب» می گوید) و قوم او گفت: «این تمثال هایی را که شما دل به آن بسته اید و شب و روز گرد آن می چرخید و دست از آن بر نمی دارید چیست؟»؛ إِذْ قالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ ما هذِهِ التَّماثِیلُ الَّتِی أَنْتُمْ لَها عاکِفُونَ، ابراهیم علیه السلام با این تعبیر بت هایی را که در نظر آنها فوق العاده عظمت داشت، شدیدا تحقیر کرد.

اولًا: با تعبیر «ما هذِهِ»؛ «اینها چیست؟» ⁽¹⁾ثانیاً: با تعبیر به «تَماثِیلُ» آورد؛ زیرا «تماثیل» جمع «تمثال» به معنای عکس یا مجسمه بی روح است. ⁽²⁾

جمله «أَنْتُمْ لَها عاکِفُونَ» با توجه به معنی «عکوف» که به معنی ملازمت توأم با احترام است، نشان می دهد که آنها آنچنان دلبستگی به این بت ها پیدا کرده بودند و سر بر آستانشان می ساییدند و بر گردشان می چرخیدند، که گویی همواره ملازم آنها بودند.

این گفتار ابراهیم علیه السلام در حقیقت استدلال روشنی است برای ابطال بت پرستی؛ زیرا آنچه از بت ها می بینیم همین مجسمه و تمثال است، بقیه تخیل و توهم و پندار است، کدام انسان عاقل به خود اجازه می دهد، که برای یک مشت سنگ و چوب این همه عظمت و احترام و قدرت قایل باشد؟ چرا انسانی که خود اشرف مخلوقات است، در برابر مصنوع خویش، این چنین خضوع و کرنش کند و حل مشکلات خود را از آن بخواهد؟! ولی بت پرستان در حقیقت هیچگونه جوابی در برابر این منطق گویا نداشتند جز اینکه مطلب را از خود رد کنند و به نیاکانشان ارتباط دهند. لذا گفتند: «ما پدران و نیاکان خویش را دیدیم که اینها را پرستش می کنند و ما به سنت نیاکانمان وفاداریم»؛ قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِینَ.

از آنجا که تنها سنت و روش نیاکان بودن هیچ مشکلی را حل نمی کند، و هیچ دلیلی نداریم که نیاکان عاقلتر و عالم تر از نسل های بعد باشند، بلکه غالبا قضیه به عکس است چون با گذشت زمان علم و دانشها گسترده تر می شود، ابراهیم علیه السلام بلافاصله به آنها پاسخ گفت: «هم شما و هم پدرانتان به طور قطع در گمراهی آشکار بودید»؛ قالَ لَقَدْ کُنْتُمْ أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ.

این تعبیر که توأم با انواع تأکیدها و حاکی از قاطعیت تمام است، سبب شد که بت پرستان کمی به خود آمده در صدد تحقیق برآیند، رو به سوی ابراهیم علیه السلام کرده: گفتند:

«آیا به راستی تو مطلب حقی را آورده ای، یا شوخی می کنی»؛ قالُوا أَ جِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ

أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِینَ.

زیرا آنها که به پرستش بت ها عادت کرده بودند و آن را یک واقعیت قطعی می پنداشتند باور نمی کردند کسی جدّی با بت پرستی مخالفت کند، لذا از روی تعجب این سؤال را از ابراهیم علیه السلام پرسیدند.

اما ابراهیم علیه السلام صریحا به آنها پاسخ گفت: «آنچه می گویم جدی است و عین واقعیت که پروردگار شما پروردگار آسمان هاو زمین است»؛ قالَ بَلْ رَبُّکُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ.

«همان خداوندی که آنها را آفریده و من از گواهان این عقیده ام»؛ الَّذِی فَطَرَهُنَّ وَ أَنَا عَلی ذلِکُمْ مِنَ الشَّاهِدِینَ.

ابراهیم علیه السلام با این گفتار قاطع نشان داد آن کس شایسته پرستش است که آفریدگار آنها و زمین و همه موجودات است، اما قطعات سنگ و چوب که خود مخلوق ناچیزی هستند ارزش پرستش را ندارند، مخصوصا با جمله: وَ أَنَا عَلی ذلِکُمْ مِنَ الشَّاهِدِینَ اثبات کرد تنها من نیستم که گواه بر این حقیقتم، بلکه همه آگاهان و فهمیده ها، همان ها که رشته های تقلید کورکورانه را پاره کرده اند، گواه بر این حقیقت اند.

ابراهیم علیه السلام برای اینکه ثابت کند این مسأله صددرصد جدی است و او بر سر عقیده خود تاهمه جا ایستاده است ونتایج ولوازم آن را هر چه باشد با جان و دل می پذیرد، اضافه کرد: «به خدا سوگند، من نقشه ای برای نابودی بت های شما به هنگامی که خودتان حاضر نباشید و از اینجابیرون روید خواهم کشید!»؛ وَ تَاللَّهِ لَأَکِیدَنَّ أَصْنامَکُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِینَ.

«أَکِیدَنَّ» از ماده «کید» گرفته شده که به معنی طرح پنهانی و چاره اندیشی مخفیانه است. منظورش این بود که به آنها با صراحت بفهماند سرانجام از یک فرصت استفاده خواهم کرد و آنها را درهم می شکنم!

اما عظمت و ابهت بت ها در نظر آنها شاید به آن پایه بود که این سخن را جدی نگرفتند و عکس العملی نشان ندادند. شاید فکر کردند مگر ممکن است انسانی به خود اجازه دهد این چنین با مقدسات یک قوم و ملت که حکومتشان هم صددرصد پشتیبان آن است بازی کند؟ با کدام جرأت؟ با کدام نیرو؟ از اینجا روشن می شود اینکه بعضی

گفته اند این جمله را در دل گفته و یا به طور خصوصی با بعضی در میان نهاده، به هیچ وجه نیازی به آن نیست، بخصوص اینکه کاملا بر خلاف ظاهر آیه است.

به علاوه در چند آیه بعد می خوانیم: «بت پرستان به یاد این گفتار ابراهیم علیه السلام افتادند و گفتند ما شنیدیم جوانی سخن از توطئه در باره بت ها می گفت».

به هر حال ابراهیم علیه السلام در یک روز که بتخانه خلوت بود و هیچ کس از بت پرستان در آنجا حضور نداشت، طرح خود را عملی کرد.

توضیح اینکه طبق نقل بعضی از مفسران، بت پرستان در هر سال، روز خاصی را برای بت ها عید می گرفتند، غذاهایی در بت خانه حاضر کرده، سپس دسته جمعی به بیرون شهر حرکت می کردند و در پایان روز بازمی گشتند و به بت خانه می آمدند تا از آن غذاها که به اعتقادشان تبرک یافته بود، بخورند.

به ابراهیم علیه السلام نیز پیشنهاد کردند او هم با آنها برود، ولی او به عذر بیماری با آنها نرفت.

به هر حال او بی آنکه از خطرات این کار بترسد و یا از طوفانی که پشت سر این عمل به وجود می آید هراسی به دل راه دهد، مردانه وارد میدان شد و با یک دنیا قهرمانی به جنگ این خدایان پوشالی رفت که آن همه علاقمند متعصب و نادان داشتند، به طوری که قرآن می گوید: «همه آنها را قطعه قطعه کرد، جز بت بزرگی که داشتند!»؛ فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلَّا کَبِیراً لَهُمْ .... و هدفش این بود، شاید بت پرستان به سراغ او بیایند و او هم تمام گفتنی ها را بگوید؛ ... لَعَلَّهُمْ إِلَیْهِ یَرْجِعُونَ. ⁽¹⁾

نکته ها:

1- بت پرستی در اشکال گوناگون

درست است که ما از لفظ بت پرستی بیشتر متوجه بت های سنگی و چوبی می شویم، ولی از یک نظر بت و بت پرستی مفهوم وسیعی دارد که هر نوع توجه به غیر خداوند را، در هر شکل و صورت شامل می شود.

طبق حدیث معروف، «هر چه انسان را به خود مشغول و از خداوند دور سازد، بت

او است!»؛ «کُلَّما شَغَلَکَ عَنِ اللَّهِ فَهُوَ صَنَمُکَ»! در حدیثی از اصبغ بن نباته که یکی از یاران معروف علی علیه السلام است، می خوانیم: «إِنَّ عَلِیّاً مَرَّ بِقَوْمٍ یَلْعَبُونَ بِالشِّطْرَنْجِ فَقَالَ مَا هَذِهِ التَّمَاثِیلُ الَّتِی أَنْتُمْ لَهَا عَاکِفُونَ؟ لَقَدْ عَصَیْتُمُ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ!»؛ «امیر مؤمنان علی علیه السلام از کنار جمعی می گذشت که مشغول بازی شطرنج بودند، فرمود: این مجسمه ها (و بت هایی) را که از آن جدا نمی شوید چیست؟ شما هم نافرمانی خدا کرده اید و هم عصیان پیامبر صلی الله علیه و آله. ⁽¹⁾

2- گفتار بت پرستان و پاسخ ابراهیم علیه السلام

جالب اینکه بت پرستان در جواب ابراهیم علیه السلام، هم روی کثرت نفرات تکیه کردند و هم طول زمان، گفتند: ما پدران خود را بر این آیین و رسم یافتیم. او هم در هر دو قسمت به آنها پاسخ گفت، که هم شما و هم پدرانتان، همیشه در ضلال مبین بودید! یعنی انسان عاقل که دارای استقلال فکری است هرگز خود را پای بند این اوهام نمی کند، نه کثرت طرفداران طرح و سنتی را دلیل اصالت آن می داند و نه دوام و ریشه دار بودن آن را ⁽²⁾.

برهان دندان شکن ابراهیم علیه السلام

قالُوا مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِینَ (59) قالُوا سَمِعْنا فَتًی یَذْکُرُهُمْ یُقالُ لَهُ إِبْراهِیمُ (60) قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلی أَعْیُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَشْهَدُونَ (61) قالُوا أَ أَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا یا إِبْراهِیمُ (62) قالَ بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ کانُوا یَنْطِقُونَ (63) فَرَجَعُوا إِلی أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّکُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (64) ثُمَّ نُکِسُوا عَلی رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ یَنْطِقُونَ (65) قالَ أَ فَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَنْفَعُکُمْ شَیْئاً وَ لا یَضُرُّکُمْ (66)

أُفٍّ لَکُمْ وَ لِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ (67) ⁽¹⁾

59- گفتند: هر کس با خدایان ما چنین کرده، قطعا از ستمگران است (و باید کیفر ببیند)!

60- (گروهی) گفتند: شنیدیم جوانی از (مخالفت با) بت ها سخن می گفت که او را ابراهیم علیه السلام می گفتند.

61- (عده ای) گفتند: او را در برابر چشم مردم بیاورید تا گواهی دهند.

62- (هنگامی که ابراهیم علیه السلام را حاضر کردند) گفتند تو این کار را با خدایان ما کرده ای، ای ابراهیم؟!

63- گفت: بلکه بزرگشان کرده باشد! از آنها سؤال کنید اگر سخن می گویند!!

64- آنها به وجدان خود بازگشتند و (به خود) گفتند: حقا که شما ستمگرید.

65- سپس بر سرهاشان واژگونه شدند (و حکم وجدان را به کلی فراموش کردند و گفتند:) تو می دانی که اینها سخن نمی گویند!

66- (ابراهیم) گفت: آیا جز خدا چیزی را می پرستید که نه کمترین سودی برای شما دارد و نه زیانی می رساند (که به سودشان چشم دوخته باشید یا از زیانشان بترسید).

67- اف بر شما و بر آنچه غیر از خدا پرستش می کنید، آیا اندیشه نمی کنید (و عقل ندارید)؟!

برهان دندان شکن ابراهیم

سرانجام آن روز عید به پایان رسید و بت پرستان شادی کنان به شهر بازگشتند و یک سر به سراغ بت خانه آمدند، تا هم عرض ارادتی به پیشگاه بتان کنند و هم از غذاهایی که به زعم آنها در کنار بت ها برکت یافته بود بخورند.

همین که وارد بت خانه شدند، با صحنه ای روبرو شدند که هوش از سرشان پرید، به جای آن بت خانه آباد با تلی از بت های دست و پا شکسته و به هم ریخته روبرو شدند! فریادشان بلند شد: «صدا زدند: چه کسی این بلا را بر سر خدایان ما آورده است؟!» «قالُوا

مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا». ⁽¹⁾

مسلماً هر کس بوده از ظالمان و ستمگران است؛ «إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِینَ».

او هم به خدایان ما ستم کرده و هم به جامعه و جمعیت ما و هم به خودش! چرا که با این عمل خویشتن را در معرض نابودی قرار داده است.

اما گروهی که تهدیدهای ابراهیم علیه السلام را نسبت به بت ها در خاطر داشتند و طرز رفتار اهانت آمیز او را با این معبودهای ساختگی می دانستند، «گفتند: ما شنیدیم جوانکی سخن از بت ها می گفت و از آنها به بدی یاد می کرد که نامش ابراهیم علیه السلام است»؛ قالُوا سَمِعْنا فَتًی یَذْکُرُهُمْ یُقالُ لَهُ إِبْراهِیمُ. ⁽²⁾

درست است که ابراهیم علیه السلام طبق بعضی از روایات در آن موقع کاملا جوان بود و احتمالا سنش از 16 سال تجاوز نمی کرد و درست است که تمام ویژگی های جوانمردان، شجاعت، شهامت، صراحت و قاطعیت در وجودش جمع بود، ولی مسلما منظور بت پرستان از این تعبیر چیزی جز تحقیر نبوده، بگویند ابراهیم علیه السلام این کار را کرده، گفتند جوانی که به او ابراهیم علیه السلام می گفتند چنین می گفت ..؛ یعنی فردی کاملا گمنام و از نظر آنان بی شخصیت.

اصولا معمول این است هنگامی که جنایتی در نقطه ای رخ می دهد، برای پیدا کردن شخصی که آن کار را انجام داده به دنبال ارتباطهای خصومت آمیز می گردند و مسلما در آن محیط کسی جز ابراهیم علیه السلام آشکارا با بت ها گلاویز نبود، و لذا تمام افکار متوجه او شد. جمعیت گفتند: «اکنون که چنین است پس بروید او را در برابر چشم مردم حاضر کنید تا آنها که می شناسند و خبر دارند گواهی دهند»؛ قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلی أَعْیُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَشْهَدُونَ.

بعضی از مفسران نیز این احتمال را داده اند که منظور مشاهده صحنه مجازات و کیفر ابراهیم علیه السلام است، نه شهادت و گواهی بر مجرم بودن او، اما با توجه به آیات بعد که

بیشتر جنبه بازپرسی دارد، این احتمال منتفی است، به علاوه تعبیر به کلمه لعل (شاید) نیز متناسب با معنی دوم نیست؛ زیرا اگر مردم در برابر صحنه مجازات حضور یابند، طبعا مشاهده خواهند کرد، شاید ندارد.

جارچیان در اطراف شهر فریاد زدند که هر کس از ماجرای خصومت ابراهیم علیه السلام و بدگویی او نسبت به بت ها آگاه است، حاضر شود و به زودی هم آنها که از این موضوع آگاه بودند و هم سایر مردم اجتماع کردند تا ببینند سرانجام کار این متهم به کجا خواهد رسید؟

شور و ولوله عجیبی در مردم افتاده بود، چرا که از نظر آنها جنایتی بی سابقه توسط یک جوان ماجراجو در شهر رخ داده بود که بنیان دینی مردم محیط را به لرزه درآورده بود.

سرانجام محکمه و دادگاه تشکیل شد، زعمای قوم در آنجا جمع بودند. بعضی می گویند: خود نمرود نیز بر این ماجرا نظارت داشت.

نخستین سؤالی که از ابراهیم علیه السلام کردند این بود پرسیدند: «تویی که این کار را با خدایان ما کرده ای؟ ای ابراهیم!»؛ قالُوا أَ أَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا یا إِبْراهِیمُ، آنها حتی حاضر نبودند بگویند تو خدایان ما را شکسته ای و قطعه قطعه کرده ای، بلکه تنها پرسیدند: تو این کار را با خدایان ما کردی؟ ابراهیم علیه السلام آنچنان جوابی گفت که آنها را سخت در محاصره قرار داد، محاصره ای که قدرت بر نجات از آن نداشتند ابراهیم علیه السلام گفت: «بلکه این کار را این بت بزرگ آنها کرده! از آنها سؤال کنید اگر سخن می گویند!»؛ قالَ بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ کانُوا یَنْطِقُونَ.

اصول جرم شناسی می گوید، متهم کسی است که آثار جرم را همراه دارد، در اینجا آثار جرم در دست بت بزرگ است (طبق روایت معروفی ابراهیم علیه السلام تبر را به گردن بت بزرگ گذاشت).

اصلا چرا شما به سراغ من آمدید؟ چرا خدای بزرگتان را متهم نمی کنید؟ آیا احتمال نمی دهید او از دست خدایان کوچک خشمگین شده و یا آنها را رقیب آینده خود فرض کرده و حساب همه را یکجا رسیده است؟!

از آنجا که ظاهر این تعبیر به نظر مفسران با واقعیت تطبیق نمی داده و از آنجا که

ابراهیم علیه السلام پیامبر است و معصوم و هرگز دروغ نمی گوید، در تفسیر این جمله، مطالب مختلفی گفته اند.

آنچه از همه بهتر به نظر می رسد این است که ابراهیم علیه السلام به طور قطع این عمل را به بت بزرگ نسبت داد، ولی تمام قراین شهادت می داد که او قصد جدی از این سخن ندارد، بلکه می خواسته عقاید مسلم بت پرستان را که خرافی و بی اساس بوده است به رخ آنها بکشد، به آنها بفهماند که این سنگ و چوب های بی جان آنقدر بی عرضه اند که حتی نمی توانند یک جمله سخن بگویند و از عبادت کنندگانشان یاری بطلبند، تا چه رسد که بخواهند به حل مشکلات آنها بپردازند! نظیر این تعبیر در سخنان روزمره ما فراوان است که برای ابطال گفتار طرف، مسلمات او را به صورت امر یا اخبار و یا استفهام در برابرش می گذاریم تا محکوم شود و این به هیچ وجه دروغ نیست، دروغ آن است که قرینه ای همراه نداشته باشد.

در روایتی که در کتاب کافی از امام صادق علیه السلام نقل شده می خوانیم:

«إِنَّمَا قَالَ بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هذا إِرَادَةَ الْإِصْلاحِ وَ دَلالَةً عَلَی أَنَّهُمْ لا یَفْعَلُونَ ثُمَّ قَالَ وَ اللَّهِ مَا فَعَلُوهُ وَ مَا کَذَبَ» ابراهیم علیه السلام این سخن را به خاطر آن گفت که می خواست افکار آنها را اصلاح کند و به آنها بگوید که چنین کاری از بت ها ساخته نیست، سپس امام اضافه فرمود: «به خدا سوگند بت ها دست به چنان کاری نزده بودند، ابراهیم علیه السلام نیز دروغ نگفت».

جمعی از مفسران نیز احتمال داده اند که ابراهیم علیه السلام این مطلب را به صورت یک جمله شرطیه ادا کرد و گفت: «بت ها اگر سخن بگویند دست به چنین کاری زده اند»، و مسلما تعبیر خلاف واقع نبود؛ زیرا نه بت ها سخن می گفتند و نه چنین کاری از آنها سر زده بود، به مضمون همین تفسیر نیز حدیثی وارد شده است.

اما تفسیر اول صحیح تر به نظر می رسد؛ زیرا جمله شرطیه: إِنْ کانُوا یَنْطِقُونَ قیدی است برای سؤال کردن «فَسْئَلُوهُمْ»، نه برای جمله بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ.

نکته دیگری که در اینجا باید به آن توجه داشت این است که: باید از بت های دست و پا شکسته سؤال شود که این بلا را چه کسی بر سر آنها آورده است؟ نه از بت بزرگ زیرا ضمیر «هم» و همچنین ضمیرهای إِنْ کانُوا یَنْطِقُونَ همه به صورت جمع است و این با

تفسیر اول سازگار است.

سخنان ابراهیم علیه السلام، بت پرستان را تکان داد، وجدان خفته آنها را بیدار کرد و همچون طوفانی که خاکسترهای فراوان را از روی شعله های آتش برگیرد و فروغ آن را آشکار سازد، فطرت توحیدی آنها را از پشت پرده های تعصب و جهل و غرور آشکار ساخت.

در یک لحظه کوتاه و زودگذر از این خواب عمیق و مرگ زا بیدار شدند، چنانکه قرآن می گوید: «آنها به وجدان و فطرتشان بازگشتند و به خود گفتند: حقا که شما ظالم و ستمگرید»؛ فَرَجَعُوا إِلی أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّکُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ. ⁽¹⁾

هم به خویشتن و هم بر جامعه ای که به آن تعلق دارید و هم به ساحت مقدس پروردگار بخشنده نعمت ها ظلم و ستم کردید.

جالب اینکه در آیات قبل خواندیم، آنها ابراهیم علیه السلام را متهم به ظالم بودن کردند، ولی در اینجا دریافتند که ظالم اصلی و حقیقی خودشانند.

در واقع تمام مقصود ابراهیم علیه السلام از شکستن بت ها همین بود، هدف شکستن فکر بت پرستی و روح بت پرستی بود، و گرنه شکستن بت فایده ای ندارد، بت پرستان لجوج فورا بزرگتر و بیشتر از آن را می سازند و به جای آن می نهند، همان گونه که در تاریخ اقوام نادان و جاهل و متعصب، این مسأله، نمونه های فراوان دارد.

تا اینجا ابراهیم علیه السلام موفق شد یک مرحله بسیار حساس و ظریف تبلیغ خود را که بیدار ساختن وجدان های خفته، از طریق ایجاد یک طوفان روانی بود، اجرا کند.

ولی افسوس که زنگار جهل و تعصب و تقلید کورکورانه بیشتر از آن بود که با ندای صیقل بخش این قهرمان توحید به کلی زدوده شود.

افسوس که این بیداری روحانی و مقدس چندان به طول نیانجامید و در ضمیر آلوده و تاریکشان از طرف نیروهای اهریمنی و جهل قیامی بر ضد این نور توحیدی صورت گرفت و همه چیز به جای اول بازگشت، قرآن چه تعبیر لطیفی می کند: «سپس

آنها بر سرهاشان واژگونه شدند»؛ ثُمَّ نُکِسُوا عَلی رُؤُسِهِمْ.

برای اینکه از طرف خدایان گنگ و بسته دهانشان عذری بیاورند گفتند: «تو می دانی اینها هرگز سخن نمی گویند!»؛ لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ یَنْطِقُونَ، اینها همیشه خاموش اند و ابهت سکوت را نمی شکنند! و با این عذر پوشالی خواستند ضعف و زبونی و ذلت بت ها را کتمان کنند.

اینجا بود که میدانی برای استدلال منطقی در برابر ابراهیم علیه السلام قهرمان، گشوده شد تا شدیدترین حملات خود را متوجه آنها کند و مغزهایشان را زیر رگباری از سرزنش منطقی و بیدارکننده قرار دهد فریاد زد: «آیا شما معبودهای غیر خدا را می پرستید که نه کمترین سودی به حال شما دارند و نه کوچکترین ضرری»؛ قالَ أَ فَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَنْفَعُکُمْ شَیْئاً وَ لا یَضُرُّکُمْ.

این خدایان پنداری که نه قدرت سخن دارند، نه شعور و درک، نه می توانند از خود دفاع کنند و نه می توانند بندگان را به حمایت خود بخوانند، اصلا چه کاری از اینها ساخته است و به چه درد می خورند؟!

پرستش یک معبود یا به خاطر شایستگی او برای عبودیت است، که این در باره بت های بی جان مفهوم ندارد و یا به خاطر انتظار سودی است که از ناحیه آنها عاید شود و یا ترس از زیانشان، ولی اقدام من به شکستن بت ها نشان داد که اینها کمترین بخاری ندارند، با این حال آیا این کار شما احمقانه نیست؟! باز این معلم توحید، سخن را از این هم فراتر برد و با تازیانه های سرزنش بر روح بی دردشان کوبید و گفت:

«اف بر شما، و بر این معبودهایی که غیر از اللَّه انتخاب کرده اید!»؛ أُفٍّ لَکُمْ وَ لِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ.

«آیا هیچ اندیشه نمی کنید، و عقل در سر ندارید؟»؛ أَ فَلا تَعْقِلُونَ.

ولی در توبیخ و سرزنششان، ملایمت را از دست نداد، مبادا بیشتر لجاجت کنند. ⁽¹⁾

در حقیقت ابراهیم علیه السلام بسیار حساب شده برنامه خود را تعقیب کرد، نخستین بار به هنگام دعوت آنها به سوی توحید صدا زد: «این مجسمه های بی روح چیست که شما

می پرستید؟ اگر می گویید سنت نیاکان شما است، هم شما و هم آنها گمراه بودید».

در دومین مرحله، اقدام به یک برنامه عملی کرد، تا نشان دهد این بت ها چنان قدرتی ندارند که هر کس نگاه چپ به آنان کند، نابودش کنند، مخصوصا با اخطار قبلی به سراغ بت ها رفت و آنها را به کلی درهم شکست، تا نشان دهد خیالاتی که آنها به هم بافته اند، همه بیهوده است.

در سومین مرحله در آن محاکمه تاریخی سخت، آنها را در بن بست قرار داد، گاه به سراغ فطرتشان رفت، زمانی به سراغ عقلشان، گاه اندرزشان داد، گاه سرزنش و توبیخ کرد.

خلاصه این معلم بزرگ الهی از هر دری وارد شد و آنچه در توان داشت به کار برد، ولی مسلماً قابلیت محل نیز شرط تأثیر است و این متاسفانه در آن قوم کمتر وجود داشت.

اما بدون شک، سخنان و کارهای ابراهیم علیه السلام به عنوان یک زمینه توحیدی و حداقل به صورت علامت های استفهام در مغزهای آنها باقی ماند و مقدمه ای برای بیداری و آگاهی گسترده تر در آینده شد.

از تواریخ استفاده می شود که گروهی هر چند از نظر تعداد اندک ولی از نظر ارزش بسیار، به او ایمان آوردند ⁽¹⁾و آمادگی نسبی برای گروه دیگری فراهم گشت ⁽²⁾.

آنجا که آتش گلستان می شود

قالُوا حَرِّقُوهُ وَ انْصُرُوا آلِهَتَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ فاعِلِینَ (68) قُلْنا یا نارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاماً عَلی إِبْراهِیمَ (69) وَ أَرادُوا بِهِ کَیْداً فَجَعَلْناهُمُ اْلأَخْسَرِینَ (70) ⁽¹⁾

68- گفتند: او را بسوزانید و خدایان خود را یاری کنید، اگر کاری از شما ساخته است.

69- (سرانجام او را به دریای آتش افکندند ولی ما) گفتیم: ای آتش سرد و سالم بر ابراهیم باش.

70- آنها می خواستند ابراهیم را با این نقشه نابود کنند، ولی ما آنها را زیانکارترین مردم قرار دادیم.

گرچه با استدلالات عملی و منطقی ابراهیم علیه السلام، همه بت پرستان محکوم شدند و خودشان هم در دل به این محکومیت اعتراف کردند، ولی لجاجت و تعصب شدید آنها مانع از پذیرش حق شد، به همین دلیل جای تعجب نیست که تصمیم بسیار شدید و خطرناکی در باره ابراهیم علیه السلام گرفتند و آن کشتن ابراهیم علیه السلام به بدترین صورت یعنی سوزاندن و خاکستر کردن بود!

معمولا رابطه معکوسی میان زور و منطق وجود دارد، هر قدر زور انسان بیشتر

می شود، منطق او ضعیفتر می شود، جز در مردان حق که هر چه قوی تر می شوند، متواضع تر و منطقی تر می شوند.

زورگویان هنگامی که از طریق منطق به جایی نرسیدند، فورا تکیه بر زور و قدرتشان می کنند و در مورد ابراهیم علیه السلام درست از همین برنامه استفاده شد، چنانکه قرآن می گوید: «جمعیت فریاد زدند او را بسوزانید و خدایان خود را یاری کنید، اگر کاری از دست شما ساخته است»؛ قالُوا حَرِّقُوهُ وَ انْصُرُوا آلِهَتَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ فاعِلِینَ.

سلطه گران زورگو برای تحریک توده های ناآگاه، معمولا از نقطه های ضعف روانی شان استفاده می کنند، چرا که آنها روانشناس و بر کار خود مسلط هستند! همان گونه که در این ماجرا کردند و شعارهایی دادند که به اصطلاح به رگ غیرت آنها برخورد، گفتند: اینها خدایان شما هستند، مقدساتتان به خطر افتاده، سنت نیاکانتان زیر پا گذاشته شده، غیرت و حمیت شما کجا است؟ چرا این قدر ضعیف و زبون هستید؟ چرا خدایانتان را یاری نمی دهید، ابراهیم علیه السلام را بسوزانید و خدایانتان را یاری بدهید، اگر کاری از شما ساخته است و توانی در تن و قدرتی در جان دارید. ببینید همه مردم از مقدساتشان دفاع می کنند، شما که همه چیزتان به خطر افتاده است.

خلاصه امثال این لاطایلات بسیار گفتند و مردم را بر ضد ابراهیم علیه السلام شوراندند، آنچنان که به جای چند بار هیزم که برای سوزاندن چندین نفر کافی است، هزاران بار بر روی هم ریختند و کوهی از هیزم، و به دنبال آن دریایی از آتش به وجود آوردند، تا با این عمل هم انتقام خود را بهتر گرفته باشند و هم ابهت و عظمت پنداری بت ها که سخت با برنامه ابراهیم علیه السلام آسیب دیده بود تا حدی تامین شود.

تاریخ نویسان در اینجا مطالب بسیاری نوشته اند که هیچ گونه بعید به نظر نمی رسد، از جمله اینکه می گویند: چهل روز مردم برای جمع آوری هیزم کوشیدند و از هر سو هیزم های خشک فراوانی جمع آوری کردند، کار به جایی رسید که حتی زنانی که کارشان در خانه پشم ریسی بود از درآمد آن، پشته هیزمی تهیه کرده بر آن می افزودند و بیماران نزدیک به مرگ از مال خود مبلغی برای خریداری هیزم وصیت می نمودند و حاجت مندان برای برآمدن حاجاتشان نذر می کردند که اگر به مقصود خود برسند، فلان مقدار هیزم بر آن بیافزایند.

به همین جهت هنگامی که آتش از جوانب مختلف در هیزم ها افکندند، به اندازه ای شعله اش عظیم بود که پرندگان قادر نبودند از آن منطقه بگذرند.

بدیهی است به چنین آتش گسترده ای نمی توان نزدیک شد، تا چه رسد به اینکه بخواهند ابراهیم علیه السلام را در آن بیفکنند، ناچار از منجنیق استفاده کردند، ابراهیم علیه السلام را بر لای آن نهاده و با یک حرکت سریع به درون آن دریای آتش پرتاب نمودند. ⁽¹⁾

در روایاتی که از طرق شیعه و اهل تسنن نقل شده می خوانیم:

هنگامی که ابراهیم علیه السلام را بالای منجنیق گذاشتند و می خواستند در آتش بیفکنند، آسمان و زمین و فرشتگان فریاد برکشیدند و از پیشگاه خداوند تقاضا کردند که این قهرمان توحید و رهبر آزاد مردان را حفظ کند.

و نیز نقل کرده اند: جبرئیل به ملاقات ابراهیم علیه السلام آمد و به او گفت: «أَ لَکَ حاجَةٌ؟» آیا نیازی داری تا به تو کمک کنم؟» ابراهیم علیه السلام در یک عبارت کوتاه گفت: «أَمَّا إِلَیْکَ فَلا» اما به تو، نه! به آن کسی نیاز دارم که از همگان بی نیاز و بر همه مشفق است». در این هنگام جبرئیل به او پیشنهاد کرد و گفت: «فَاسْأَلْ رَبَّکَ» پس نیازت را از خدا بخواه»، و او در پاسخ گفت: «حَسْبِی مِنْ سُؤالِی عِلْمُهُ بِحالِی»؛ «همین اندازه که او از حال من آگاه است کافی است!» ⁽²⁾

در حدیثی از امام باقر علیه السلام می خوانیم: در این هنگام ابراهیم علیه السلام با خداوند چنین راز و نیاز کرد: «یَا أَحَدُ، یَا صَمَدُ، یَا مَنْ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ، تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ» ⁽³⁾این دعا به عبارت های دیگری در کتب دیگر نیز آمده است.

به هر حال ابراهیم علیه السلام در میان هلهله و شادی و غریو فریاد مردم به درون شعله های آتش فرستاده شد، آنچنان مردم فریاد شادی کشیدند که گویی شکننده بت ها برای همیشه نابود و خاکستر شد.

اما خدایی که همه چیز سر بر فرمان او است، حتی سوزندگی را او به آتش یاد داده و رمز محبت را او به مادران آموخته، اراده کرد این بنده مؤمن خالص در این دریای آتش

سالم بماند، تا سند دیگری بر اسناد افتخارش بیفزاید، چنانکه قرآن در اینجا می گوید:

«به آتش گفتیم ای آتش سرد و سالم بر ابراهیم علیه السلام باش»؛ قُلْنا یا نارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاماً عَلی إِبْراهِیمَ، بدون شک فرمان خداوند در اینجا، فرمان تکوینی بود. همان فرمان که درجهان هستی به خورشید وماه وزمین وآسمان وآب وآتش وگیاهان وپرندگان می دهد.

معروف چنین است که آتش آنچنان سرد و ملایم شد که دندان ابراهیم علیه السلام از شدت سرما به هم می خورد و باز به گفته بعضی از مفسران، اگر تعبیر به سلاماً نبود، آتش آنچنان سرد می شد که جان ابراهیم علیه السلام از سرما به خطر می افتاد!

نیز در روایت معروفی می خوانیم، آتش نمرودی تبدیل به گلستان زیبایی شد.

حتی بعضی گفته اند آن روز که ابراهیم علیه السلام در آتش بود، آرامترین و بهترین و راحت ترین روزهای عمرش محسوب می شد. ⁽¹⁾

به هر حال در اینکه آتش چگونه ابراهیم علیه السلام را نسوزاند، در میان مفسران گفتگو بسیار است ولی اجمال سخن این است که با توجه به بینش توحیدی، هیچ سببی بی فرمان خدا کاری از او ساخته نیست، یک روز به کارد در دست ابراهیم علیه السلام می گوید نبر! و روز دیگر به آتش می گوید مسوزان! و یک روز هم به آبی که مایه حیات است فرمان می دهد غرق کن فرعون و فرعونیان را.

در آخرین آیه مورد بحث به عنوان نتیجه گیری کوتاه و فشرده می فرماید: «آنها تصمیم گرفتند که ابراهیم علیه السلام را با نقشه حساب شده و خطرناکی نابود کنند، ولی ما آنها را زیان کارترین مردم قرار دادیم»؛ فَأَرادُوا بِهِ کَیْداً فَجَعَلْناهُمُ اْلأَسْفَلِینَ.

ناگفته پیدا است که با سالم ماندن ابراهیم علیه السلام در میان آتش، صحنه به کلی دگرگون شد، غریو شادی فرو نشست، دهان ها از تعجب باز ماند، جمعی آشکار در گوشی با هم در باره این پدیده عجیب سخن می گفتند، عظمت ابراهیم علیه السلام و خدای او ورد زبان ها شد و موجودیت دستگاه نمرود به خطر افتاده ولی باز هم تعجب و لجاجت مانع از پذیرش حق به طور کامل شد، هر چند دل های بیدار بهره خود را از این ماجرا بردند و بر ایمانشان نسبت به خدای ابراهیم علیه السلام افزوده شد، گرچه این گروه در اقلیت بودند.

نکته ها:

1- سبب سازی و سبب سوزی

گاه می شود انسان در عالم اسباب چنان غرق می شود که خیال می کند این آثار و خواص از آن خود این موجودات است و از آن مبدأ بزرگی که این آثار مختلف را به این موجودات بخشیده غافل می شود، در اینجا خداوند برای بیدار ساختن بندگان دست به سبب سازی و سبب سوزی می زند.

موجوداتی که ظاهراً کاری از آنها ساخته نیست، سرچشمه آثار عظیمی می شوند.

به عنکبوت فرمان می دهد چند تار سست و ضعیف بر در غار ثور تنیده و با همین چند تار کسانی راکه درتعقیب پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله همه جا می گشتند واگر اورا می یافتندنابود می کردند، مایوس می سازد و با همین وسیله کوچک مسیر تاریخ جهان را دگرگون می کند.

گاه اسبابی را که در عالم ماده ضرب المثل هستند (آتش در سوزندگی و کارد در برندگی) را از کار می اندازد، تا معلوم شود اینها هم از خود چیزی ندارند که اگر رب جلیل نهیشان کند، از کار می افتند. حتی اگر ابراهیم خلیل علیه السلام فرمان دهد.

توجه به این واقعیت ها که نمونه های فراوان آن را کم و بیش در زندگی دیده ایم، روح توحید و توکل را در بندگی مؤمن آنچنان زنده و بیدار می کند که به او نمی اندیشند و از غیر او یاری نمی طلبند، خاموش کردن آتش مشکلات را تنها از او می خواهند و نابودی کید دشمنان را از درگاه او می طلبند، جز او نمی بینند و از غیر او چیزی تمنا نمی کنند.

2- نوجوان قهرمان

در بعضی از کتب تفسیر آمده است ابراهیم علیه السلام به هنگامی که در آتش افکنده شد، شانزده سال بیشتر نداشت ⁽¹⁾و بعضی دیگر سن او را در آن هنگام 26 سال ذکر کرده اند. ⁽²⁾

به هر حال او در سنین جوانی بوده است و با آنکه ظاهراً یار و یاوری نداشت، با طاغوت بزرگ زمان خود که حامی طاغوت های دیگر بود پنجه در افکند و یک تنه به

مبارزه جهل و خرافات و شرک رفت و تمام مقدسات پنداری محیط را به بازی گرفت و از خشم و انتقام مردم کمترین وحشتی به خود راه نداد، چرا که قلبش از عشق خداوند پر و توکل و تکیه اش بر ذات پاک او بود. ⁽¹⁾

آری چنین است ایمان، که در هر جا پیدا شود شهامت می آفریند و در هر کس وجود داشته باشد شکست ناپذیر است!

در دنیای طوفانی امروز، مهمترین سرمایه ای که مسلمانان برای مبارزه با قدرت های اهریمنی بزرگ باید پیدا کنند، همین سرمایه بزرگ است.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم:

«إِنَّ الْمُؤْمِنَ أَشَدُّ مِنْ زُبَرَ الْحَدِیدِ، إِنَّ زُبَرَ الْحَدِیدِ إِذا دَخَلَ النَّارَ تَغَیَّرَ وَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَوْ قُتِلَ ثَمَّ نُشِرَ ثُمَّ قُتِلَ لَمْ یَتَغَیّرْ قَلْبُهُ». ⁽²⁾

«مؤمن از قطعات آهن و فولاد محکمتر است، چرا که آهن و فولاد هنگامی که داخل آتش شود تغییر می یابد، ولی مؤمن اگر کشته و سپس مبعوث شود و باز هم کشته شود، قلبش تغییر نمی کند.» ⁽³⁾

3- ابراهیم علیه السلام و نمرود

در تواریخ آمده است هنگامی که ابراهیم علیه السلام را در آتش افکندند، نمرود یقین داشت که ابراهیم علیه السلام تبدیل به مشتی خاکستر شده است، اما هنگامی که خوب نظر کرد، او را زنده دید، به اطرافیانش گفت: من ابراهیم علیه السلام را زنده می بینم، شاید اشتباه می کنم! بر فراز بلندی رفت و خوب مشاهده کرد، دید مطلب همین است، نمرود فریاد زد ای ابراهیم علیه السلام! به راستی که خدای تو بزرگ است و آنقدر قدرت دارد که میان تو و آتش حایلی ایجاد کرده! ... اکنون که چنین است من می خواهم به خاطر این قدرت و عظمت، برای او قربانی کنم (و چهار هزار قربانی برای این کار آماده کرده) ولی ابراهیم علیه السلام به او

گوشزد نمود که هیچگونه قربانی (و کار خیر) از تو پذیرفته نخواهد شد، مگر اینکه قبلا ایمان آوری.

اما نمرود در پاسخ گفت: «در این صورت سلطنت و حکومتم بر باد خواهد رفت و تحمل آن برای من ممکن نیست»! به هر حال این حوادث باعث شد که گروهی از بیداردلان آگاه به خدای ابراهیم علیه السلام ایمان آورند و یا بر ایمانشان بیفزاید (و شاید همین ماجرا سبب شد که نمرود عکس العمل شدیدی در برابر ابراهیم علیه السلام نشان ندهد و تنها به تبعید او از سرزمین بابل قناعت کند) ⁽¹⁾و ⁽²⁾

دلایل توحید در آسمانها

وَ کَذلِکَ نُرِی إِبْراهِیمَ مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ (75) فَلَمَّا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ رَأی کَوْکَباً قالَ هذا رَبِّی فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِینَ (76) فَلَمَّا رَأَی الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هذا رَبِّی فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّینَ (77) فَلَمَّا رَأَی الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّی هذا أَکْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ یا قَوْمِ إِنِّی بَرِی ءٌ مِمَّا تُشْرِکُونَ (78) إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضَ حَنِیفاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ (79)

75- اینچنین ملکوت آسمان ها و زمین را به ابراهیم نشان دادیم، تا اهل یقین گردد.

76- هنگامی که (تاریکی) شب او را پوشانید ستاره ای مشاهده کرد گفت: این خدای من است؟ اما هنگامی که غروب کرد گفت غروب کنندگان را دوست ندارم.

77- و هنگامی که ماه را دید (که سینه افق را) می شکافد گفت این خدای من است؟

اما هنگامی که (آنهم) افول کرد گفت اگر پروردگارم مرا راهنمایی نکند، مسلما از جمعیت گمراهان خواهم بود.

78- و هنگامی که خورشید را دید (که سینه افق را) می شکافت گفت این خدای من است؟ این (که از همه) بزرگتر است، اما هنگامی که غروب کرد گفت ای قوم! من از شریک هایی که شما (برای خدا) می سازید، بیزارم.

79- من روی خود را به سوی کسی کردم که آسمان ها و زمین را آفریده من در ایمان خود خالصم و از مشرکان نیستم.

در تعقیب نکوهشی که ابراهیم علیه السلام از بت ها داشت و دعوتی که از آزر برای ترک بت پرستی نمود، در این آیات خداوند به مبارزات منطقی ابراهیم علیه السلام با گروه های مختلف بت پرستان اشاره کرده و چگونگی پی بردن او را به اصل توحید از طریق استدلالات روشن عقلی شرح می دهد.

نخست می گوید: «همانطور که ابراهیم علیه السلام را از زیان های بت پرستی آگاه ساختیم، همچنین مالکیت مطلقه و تسلط پروردگار را بر تمام آسمان و زمین به او نشان دادیم»؛ وَ کَذلِکَ نُرِی إِبْراهِیمَ مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ. ⁽¹⁾

ملکوت در اصل از ریشه ملک (بر وزن حکم) به معنی حکومت و مالکیت است، «واو» و «ت» برای تأکید و مبالغه به آن اضافه شده، بنابراین منظور از آن در اینجا، حکومت مطلقه خداوند بر سراسر عالم هستی است.

این آیه گویا اجمالی از تفصیلی است که در آیات بعد درباره مشاهده وضع خورشید و ماه و ستارگان و پی بردن از غروب آنها به مخلوق بود نشان، آمده است.

یعنی قرآن ابتدا مجملی از مجموع آن قضایا را ذکر کرده، سپس به شرح آنها پرداخته است و به این ترتیب منظور از نشان دادن ملکوت آسمان و زمین، به ابراهیم علیه السلام روشن می شود.

در پایان آیه می فرماید: «هدف ما این بود که ابراهیم علیه السلام اهل یقین گردد»؛ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ.

شک نیست که ابراهیم علیه السلام یقین استدلالی و فطری به یگانگی خدا داشت اما با مطالعه در اسرار آفرینش این یقین به سر حد کمال رسید، همانطور که ایمان به معاد و رستاخیز داشت ولی با مشاهده مرغان سر بریده ای که زنده شدند، ایمان او به مرحله عین الیقین رسید.

در آیات بعد، این موضوع را به طور مشروح بیان کرده و استدلال ابراهیم علیه السلام را از افول و غروب ستاره و خورشید بر عدم الوهیت آنها روشن می سازد.

نخست می گوید: هنگامی که پرده تاریک شب، جهان را در زیر پوشش خود قرار داد، ستاره ای در برابر دیدگان او خودنمایی کرد، ابراهیم علیه السلام صدا زد این خدای من است؟! «اما به هنگامی که غروب کرد، با قاطعیت تمام گفت: من هیچگاه غروب کنندگان را دوست نمی دارم و آنها را شایسته عبودیت و ربوبیت نمی دانم»؛ فَلَمَّا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ رَأی کَوْکَباً قالَ هذا رَبِّی فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِینَ.

بار دیگر چشم بر صفحه آسمان دوخت این بار قرص سیم گون ماه با فروغ و درخشش دلپذیر خود بر صفحه آسمان ظاهر شده بود، هنگامی که ماه را دید، ابراهیم علیه السلام صدا زد این است پروردگار من؟ اما سرانجام ماه به سرنوشت همان ستاره گرفتار شد و چهره خود را در پرده افق کشید، ابراهیم علیه السلام جستجوگر گفت: اگر پروردگار من مرا به سوی خود رهنمون نشود، در صف گمراهان قرار خواهم گرفت!؛ فَلَمَّا رَأَی الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هذا رَبِّی فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّینَ.

در این هنگام شب به پایان رسیده بود و پرده های تاریک خود را جمع کرده و از صحنه آسمان می گریخت، خورشید از افق مشرق سر برآورده و نور زیبا و لطیف خود را همچون یک پارچه زربفت بر کوه و دشت و بیابان می گسترد، همین که چشم حقیقت بین ابراهیم علیه السلام بر نور خیره کننده آن افتاد، صدا زد خدای من! این است؟! اینکه از همه بزرگتر و پرفروغ تر است!، اما با غروب آفتاب و فرو رفتن قرص خورشید در دهان هیولای شب، ابراهیم علیه السلام آخرین سخن خویش را ادا کرد و گفت: ای جمعیت! من از همه این معبودهای ساختگی که شریک خدا قرار داده اید، بیزارم؛ فَلَمَّا رَأَی الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ

هذا رَبِّی هذا أَکْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ یا قَوْمِ إِنِّی بَرِی ءٌ مِمَّا تُشْرِکُونَ.

اکنون که فهمیدم در ماورای این مخلوقات متغیر و محدود و اسیر چنگال قوانین طبیعت، خدایی است قادر و حاکم بر نظام کاینات، «من روی خود را به سوی کسی می کنم که آسمان ها و زمین را آفرید و در این عقیده خود کمترین شرک راه نمی دهم، من موحد خالصم و از مشرکان نیستم»؛ إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضَ حَنِیفاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ.

در تفسیر این آیه و آیات بعد و اینکه چگونه ابراهیم علیه السلام موحد و یکتاپرست به ستاره آسمان اشاره کرده و می گوید: «این خدای من است» مفسران گفتگو بسیار کرده اند و از میان همه تفاسیر دو تفسیر قابل ملاحظه تر است که هر کدام از آن را بعضی از مفسران بزرگ اختیار کرده و در منابع حدیث نیز شواهدی بر آن وجود دارد:

نخست اینکه ابراهیم علیه السلام شخصا می خواست درباره خداشناسی بیندیشد و معبودی را که با فطرت پاک خویش در اعماق جانش می یافت پیدا کند، او خداوند را با نور فطرت و دلیل اجمالی عقل شناخته بود و تمام تعبیراتش نشان می دهد که در وجود او هیچگونه تردیدی نداشت، اما در جستجوی مصداق حقیقی او بود، بلکه مصداق حقیقی او را نیز می دانست، اما می خواست از طریق استدلالات روشن تر عقلی به مرحله حق الیقین برسد و این جریان قبل از دوران نبوت و احتمالا در آغاز بلوغ یا قبل از بلوغ بود.

در پاره ای از روایات و تواریخ می خوانیم، این نخستین بار بود که ابراهیم علیه السلام چشمش به ستارگان آسمان افتاد و صفحه نیلگون آسمان شب با چراغ های فروزنده و پر فروغش را می دید؛ زیرا مادرش او را از همان دوران طفولیت به خاطر ترس از دستگاه نمرود جبار، در درون غاری پرورش می داد.

اما این بسیار بعید به نظر می رسید که انسانی سال ها درون غاری زندگی کند و حتی در یک شب تاریک نیز یک گام از آن بیرون نگذارد، شاید تقویت این احتمال در نظر بعضی به خاطر جمله «رَأی کَوْکَباً» باشد که مفهومش این است که تا آن زمان ستاره ای را ندیده بود.

ولی این تعبیر به هیچ وجه چنین مفهومی را در بر ندارد، بلکه منظور این است، اگر چه تا آن زمان ستاره و ماه و خورشید را بسیار دیده بود، ولی به عنوان یک محقق

توحید، این نخستین بار بود که به آنها نظر می دوخت و در ارتباط افول و غروب آنها با نفی مقام خدایی از آنها اندیشه می کرد. در حقیقت ابراهیم علیه السلام بارها آنها را دیده بود اما نه با این چشم.

بنابراین هنگامی که ابراهیم علیه السلام می گوید: «هذا رَبِّی»؛ «این خدای من است.» به عنوان یک خبر قطعی نیست، بلکه به عنوان یک فرض و احتمال، برای تفکر و اندیشیدن است.

درست مثل اینکه ما می خواهیم در علت حادثه ای پی جویی کنیم، تمام احتمالات و فرض ها را یک یک مورد مطالعه قرار می دهیم و لوازم هر یک را بررسی می کنیم تا علت حقیقی را بیابیم و چنین چیزی نه کفر است و نه حتی دلالت بر نفی ایمان می کند، بلکه راهی است برای تحقیق بیشتر و شناسایی بهتر و رسیدن به مراحل بالاتر ایمان، همانطور که در جریان معاد نیز، ابراهیم علیه السلام برای رسیدن به مرحله شهود و اطمینان ناشی از آن در صدد تحقیق بیشتر برآمد.

در تفسیر عیاشی از محمدبن مسلم از امام باقر یا صادق علیهما السلام چنین نقل شده است:

«قالَ فِی إِبْراهَیمَ علیه السلام إِذْ رَأی کَوْکَباً قالَ: إِنَّما کانَ طالِباً لِرَبِّهِ وَ لَمْ یَبْلُغْ کُفْراً، وز إِنَّهُ مَنْ فَکَّرَ مِنَ النّاسِ فِی مْثلِ ذلِکَ فَإِنَّهُ بِمَنْزِلَتِهِ». ⁽¹⁾

ابراهیم علیه السلام این سخن را به عنوان تحقیق گفت و هرگز سخن او کفر نبود و هر کس از مردم به عنوان تفکر و تحقیق این سخن را بگوید، همانند ابراهیم علیه السلام خواهد بود. ⁽²⁾

در این زمینه دو روایت دیگر نیز در تفسیر نور الثقلین نقل شده است.

تفسیر دوم این است که ابراهیم علیه السلام این سخن را به هنگام گفتگو با ستاره پرستان و خورشید پرستان بیان کرد و احتمالا بعد از مبارزات سرسختانه او در بابل با بت پرستان و خروج او از آن سرزمین به سوی شام بود که با این اقوام برخورد کرد، ابراهیم علیه السلام که لجاجت اقوام نادان را در راه و رسم غلط خود در بابل آزموده بود، برای اینکه نظر عبادت کنندگان خورشید و ماه و ستارگان را به سوی خود جلب کند، نخست با آنها همصدا شد و به ستاره پرستان گفت: شما می گویید این ستاره زهره پروردگار من است، بسیار خوب؛ یعنی باشد که سرانجام این عقیده را برای شما بازگو کنم. چیزی نگذشت که

چهره پرفروغ ستاره در پشت پرده تاریک افق پنهان شد اینجا بود که حربه محکم به دست ابراهیم علیه السلام افتاد و گفت: من هرگز چنین معبودی را نمی توانم بپذیرم.

بنابراین جمله «هذا رَبِّی»، مفهومش این است: به اعتقاد شما این خدای من است و یا اینکه آن را به عنوان استفهام گفت: آیا این خدای من است؟ در این زمینه نیز حدیثی در تفسیر نور الثقلین و سایر تفاسیر از عیون اخبار الرضا علیه السلام نقل شده است.

چگونگی استدلال ابراهیم بر توحید

اکنون این سؤال پیش می آید که ابراهیم علیه السلام چگونه از غروب آفتاب و ماه و ستارگان بر نفی ربوبیت آنها استدلال کرد؟

این استدلال ممکن است از سه راه باشد.

1- پروردگار و مربی موجودات (آنچنان که از کلمه رب استفاده می شود) باید همیشه ارتباط نزدیک با مخلوقات خود داشته باشد، لحظه ای نیز از آنها جدا نشود، بنابراین چگونه موجودی که غروب می کند و ساعت ها نور و برکت خود را برمی چیند و از بسیاری موجودات به کلی بیگانه می شود، می تواند پروردگار و رب آنها باشد؟!

2- موجودی که دارای غروب و طلوع است، اسیر چنگال قوانین است. چیزی که خود محکوم این قوانین است، چگونه می تواند حاکم بر آنها و مالک آنها باشد؟

او خود مخلوق ضعیفی است و سر بر فرمان آنها و توانایی کمترین انحراف و تخلف از آنها را ندارد.

3- موجودی که دارای حرکت است، حتما موجود حادثی خواهد بود؛ زیرا همان طور که مشروحا در فلسفه اثبات شده است، حرکت همه جا دلیل بر حدوث است؛ زیرا حرکت خود یک نوع وجود حادث است و چیزی که در معرض حوادث است یعنی دارای حرکت است نمی تواند یک وجود ازلی و ابدی باشد.

در اینجا به چند نکته باید توجه کرد:

1- در نخستین آیه مورد بحث کلمه «کَذلکَ» (اینچنین ...) جلب توجه می کند و مفهوم آن این است: همان طور که زیان های بت پرستی را برای عقل و خرد ابراهیم علیه السلام روشن ساختیم، حکومت و مالکیت خدا را بر آسمان و زمین نیز به او نشان دادیم، بعضی

از مفسران گفته اند: معنی آن این است که همان طور که آثار قدرت و حکومت خود را بر آسمان ها به تو نشان دادیم، به ابراهیم علیه السلام نیز نشان دادیم تا به وسیله آنها به خدا آشناتر شود.

2- جن (از ماده جن بر وزن فن) به معنی پوشانیدن چیزی است و در آیه مورد بحث، معنی جمله این است هنگامی که شب، چهره موجودات را از ابراهیم علیه السلام پوشانید ...

و اینکه به دیوانه مجنون گفته می شود به خاطر این است که گویا پرده ای بر عقل او کشیده شده است و اطلاق جن بر موجود نا پیدا نیز به همین ملاحظه است و جنین نیز به خاطر پوشیده بودن در درون رحم مادر است و اطلاق جنت بر بهشت و بر باغ به خاطر آن است که زمینش زیر درختان پوشیده است و قلب را جنان (بر وزن زمان) می گویند، چون در میان سینه نهفته است و یا اینکه اسرار انسان را نهفته می دارد.

3- در اینکه منظور از کوکبا (ستاره ای) کدام ستاره بود است؟ میان مفسران گفتگو است، ولی بیشتر مفسران ستاره زهره یا مشتری را ذکر کرده اند و از پاره ای از تواریخ استفاده می شود که این دو ستاره در زمان های قدیم مورد پرستش بوده، و جزو آلهه (خدایان) محسوب می شده است، ولی در حدیثی که از امام علی بن موسی الرضا علیه السلام در عیون الاخبار نقل شده تصریح شده است که این ستاره، ستاره زهره بوده است. در تفسیر علی بن ابراهیم علیه السلام نیز از امام صادق علیه السلام این موضوع، روایت شده است. ⁽¹⁾

بعضی از مفسران گفته اند که مردم کلده و بابل در آنجا مبارزات خود را با بت پرستان شروع کرده، هر یک از سیارات را خالق یا رب النوع موجوداتی می شناختند، مریخ را رب النوع جنگ و مشتری را رب النوع عدل و علم و عطارد را رب النوع وزیران ... و آفتاب را پادشاه همه می دانستند! ⁽²⁾

4- بازغ از ماده بزغ (بر وزن نذر) در اصل به معنی شکافتن و جاری ساختن خون است و لذا به جراحی کردن بیطار (دامپزشک) بزغ گفته می شود و اطلاق این کلمه بر طلوع آفتاب یا ماه در حقیقت آمیخته با یک نوع تشبیه زیبا است؛ زیرا آفتاب و ماه به

هنگام طلوع خود گویا پرده تاریکی را می شکافند، علاوه بر این در کنار افق سرخی کمرنگی که بی شباهت به رنگ خون نیست، در اطراف خود ایجاد می کنند.

5- فطر از ماده فطور به معنی شکافتن است و همان طور که ذیل آیه 14 همین سوره نوشتیم، اطلاق این کلمه بر آفرینش آسمان و زمین شاید به خاطر این است که طبق علم امروز، روز اول، جهان توده واحدی بوده و بعد از هم شکافته شده و کرات آسمانی یکی پس از دیگری به وجود آمده اند. (برای توضیح بیشتر به تفسیر آیه مزبور مراجعه کنید).

6- حنیف به معنی خالص است، چنانکه شرح آن در ذیل آیه 67 سوره آل عمران، جلد دوم تفسیر نمونه صفحه 461 بیان شد ⁽¹⁾.

گفتگوی ابراهیم با بت پرستان» گفتگوی ابراهیم با بت پرستان

وَ حاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَ تُحاجُّونِّی فِی اللَّهِ وَ قَدْ هَدانِ وَ لا أَخافُ ما تُشْرِکُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ یَشاءَ رَبِّی شَیْئاً وَسِعَ رَبِّی کُلَّ شَیْ ءٍ عِلْماً أَ فَلا تَتَذَکَّرُونَ (80) وَ کَیْفَ أَخافُ ما أَشْرَکْتُمْ وَ لا تَخافُونَ أَنَّکُمْ أَشْرَکْتُمْ بِاللَّهِ ما لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ عَلَیْکُمْ سُلْطاناً فَأَیُّ الْفَرِیقَیْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (81) الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِکَ لَهُمُ اْلأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ (82) وَ تِلْکَ حُجَّتُنا آتَیْناها إِبْراهِیمَ عَلی قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ (83) ⁽²⁾

80- قوم او (ابراهیم) با وی به گفتگو پرداختند، گفت چرا درباره خدا با من گفتگو می کنید، در حالی که خداوند مرا (با دلایل روشن) هدایت کرده و من از آنچه شما شریک (خدا) قرار می دهید نمی ترسم (و به من زیانی نمی رسد) مگر پروردگارم چیزی را بخواهد، آگاهی پروردگار من آن چنان وسیع است که همه چیز را در بر می گیرد، آیا متذکر (و بیدار) نمی شوید؟!

81- چگونه من از بت های شما بترسم در حالی که شما از این نمی ترسید که برای خدا شریکی قرار داده اید که هیچگونه دلیلی درباره آن بر شما نازل نکرده، (راست بگویید) کدامیک از این دو جمعیت (بت پرستان و خدا پرستان) شایسته تر به امنیت (از مجازات) هستند، اگر شما می دانید.

82- (آری) آنها که ایمان آوردند و ایمان خود را با شرک نیامیختند، امنیت مال آنها است و آنها هدایت یافتگانند.

83- اینها دلایل ما بود که به ابراهیم در برابر قومش دادیم، درجات هر کس را بخواهیم (و شایسته باشد) بالا می بریم، پروردگار تو حکیم و دانا است.

به دنبال بحثی که در آیات گذشته در زمینه استدلال های توحیدی ابراهیم علیه السلام گذشت، در این آیات اشاره به بحث و گفتگوی ابراهیم علیه السلام با قوم و جمعیت بت پرست شده است، نخست می گوید: «قوم ابراهیم علیه السلام با او به گفتگو و محاجه پرداختند»؛ وَ حاجَّهُ قَوْمُهُ ....

ابراهیم علیه السلام در پاسخ آنها گفت، چرا درباره خداوند یگانه با من گفتگو و مخالفت می کنید، در حالی که خداوند مرا در پرتو دلایل منطقی و روشن به راه توحید هدایت کرده است؟؛ قالَ أَ تُحاجُّونِّی فِی اللَّهِ وَ قَدْ هَدانِ.

از این آیه به خوبی استفاده می شود که جمعیت بت پرستان قوم ابراهیم علیه السلام تلاش و کوشش داشتند که به هر قیمتی که ممکن است، او را از عقیده خود باز دارند و به آیین بت پرستی بکشانند ولی او با نهایت شهامت مقاومت کرد و با دلایل منطقی سخنان همه را پاسخ گفت.

در اینکه آنها به چه منطقی در برابر ابراهیم علیه السلام متوسل شدند، در این آیات صریحا چیزی نیامده است، ولی از پاسخ ابراهیم علیه السلام اجمالا روشن می شود که آنها او را تهدید به کیفر و خشم خدایان و بت ها کردند و او را از مخالفت آنها بیم دادند؛ زیرا در دنباله آیه، از زبان ابراهیم علیه السلام چنین می خوانیم: «من هرگز از بت های شما نمی ترسم زیرا آنها قدرتی ندارند که به کسی زیان برسانند»؛ وَ لا أَخافُ ما تُشْرِکُونَ بِهِ.

هیچ کس و هیچ چیز نمی تواند به من زیانی برساند مگر اینکه خدا بخواهد؛ إِلَّا أَنْ

یَشاءَ رَبِّی شَیْئاً.

گویا ابراهیم علیه السلام با این جمله می خواهد یک پیش گیری احتمالی کند و بگوید اگر در گیرودار این مبارزه ها فرضا حادثه ای هم برای من پیش بیاید، هیچگونه ارتباطی به بت ها ندارد، بلکه مربوط به خواست پروردگار است. برای اینکه بت بی شعور و بی جان، مالک سود و زیان خود نیست تا چه رسد به اینکه مالک سود و زیان دیگری باشد.

سپس می گوید: «علم و دانش پروردگار من آنچنان گسترده و وسیع است که همه چیز را در بر می گیرد»؛ وَسِعَ رَبِّی کُلَّ شَیْ ءٍ عِلْماً.

این جمله در حقیقت دلیلی برای جمله سابق است و آن اینکه بت ها هرگز نمی توانند منشا سود و زیانی باشند؛ زیرا هیچگونه علم و آگاهی ندارند و نخستین شرط برای رسانیدن سود و زیان، علم و شعور و آگاهی است، تنها خدایی که علم و دانشش همه چیز را احاطه کرده است، می تواند منشا سود و زیان باشد، پس چرا از خشم غیر او بترسم؟ و سرانجام برای تحریک فکر و اندیشه، آنان را مخاطب ساخته می گوید: «آیا با این همه باز متذکر و بیدار نمی شوید؟»؛ أَ فَلا تَتَذَکَّرُونَ.

در آیه بعد، منطق و استدلال دیگری را از ابراهیم علیه السلام بیان می کند که به جمعیت بت پرست می گوید: چگونه ممکن است من از بت ها بترسم و در برابر تهدیدهای شما وحشتی به خود راه دهم، با اینکه هیچگونه نشانه ای از عقل و شعور و قدرت در این بت ها نمی بینم؟ اما شما با اینکه به وجود خداوند ایمان دارید و قدرت و علم او را می دانید و هیچگونه دستوری به شما درباره پرستش بت ها نازل نکرده است، با این همه از خشم او نمی ترسید؟ من چگونه از خشم بت ها بترسم؟ وَ کَیْفَ أَخافُ ما أَشْرَکْتُمْ وَ لا تَخافُونَ أَنَّکُمْ أَشْرَکْتُمْ بِاللَّهِ ما لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ عَلَیْکُمْ سُلْطاناً. ⁽¹⁾

زیرا می دانیم بت پرستان منکر وجود خداوندی که خالق آسمان ها و زمین است نبودند، بلکه بتها را شریک در عبادت او می ساختند و آنها را شفیع بر در درگاه او می پنداشتند. اکنون انصاف بدهید من باید احساس آرامش کنم یا شما؟! فَأَیُّ الْفَرِیقَیْنِ

أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ.

در واقع منطق ابراهیم علیه السلام در اینجا یک منطق عقلی بر اساس این واقعیت است که شما مرا تهدید به خشم بت ها می کنید، در حالی که تأثیر وجودی آنها موهوم است، ولی از خشم خداوند بزرگ که من و شما، هر دو او را پذیرفته ایم و باید پیرو دستور او باشیم و هیچگونه دستوری از طرف او در باره پرستش بت ها نرسیده است، ترس و وحشتی ندارید. یک موضوع قطعی را رها کرده اید و به یک موضوع موهوم چسبیده اید؟

در آیه بعد پاسخی از زبان ابراهیم علیه السلام به سؤالی که خودش در آیه قبل مطرح نمود نقل شده است (این یک شیوه جالب در استدلالات علمی است که گاهی شخص استدلال کننده سؤالی از طرف مقابل می کند و خودش بلافاصله به پاسخ آن می پردازد.

اشاره به اینکه مطلب به قدری روشن است که هر کس پاسخ آن را باید بداند).

می گوید: «آنها که ایمان آوردند و ایمان خود را با ظلم و ستم نیامیختند، امنیت برای آنها است و هدایت مخصوص آنها»؛ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِکَ لَهُمُ اْلأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ.

در روایتی که از امیر مؤمنان علی علیه السلام نقل شده، نیز تأکید شده است که این سخن دنباله گفتگوی ابراهیم علیه السلام با بت پرستان است. ⁽¹⁾

بعضی از مفسران احتمال داده اند که این جمله، بیان الهی باشد نه گفتار ابراهیم، ولی احتمال اول علاوه بر اینکه در روایت وارد شده با وضع و ترتیب آیات بهتر تطبیق می کند، اما این احتمال که این جمله گفتار بت پرستان باشد که پس از شنیدن قول ابراهیم علیه السلام بیدار شده باشند، بسیار بعید به نظر می رسد.

منظور از ظلم در اینجا چیست؟

معروف میان مفسران این است که به معنای شرک است وآنچه درسوره لقمان (آیه 12) آمده ... إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ؛ «شرک ستم بزرگی است» شاهد بر این معنی گرفته اند.

در روایتی نیز از ابن مسعود نقل شده که هنگامی که این آیه (آیه مورد بحث) نازل

شد بر مردم گران آمد، عرض کردند: ای رسول خدا کیست که لااقل به خود ستم نکرده باشد (بنابراین همه مشمول این آیه اند) پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: منظور آنچه شما فکر می کنید نیست، آیا گفته بنده صالح خدا (لقمان) را نشنیده اید که می گوید: فرزندم! برای خدا شریک قرار مده زیرا شرک، ظلم بزرگی است.

ولی از آنجا که آیات قرآن در بسیاری از موارد دو یا چند معنی را در بر دارد که ممکن است یکی از دیگری گسترده تر و عمومی تر باشد، این احتمال در آیه نیز هست، که امنیت اعم امنیت از مجازات پروردگار و یا امنیت از حوادث دردناک اجتماعی باشد.

یعنی جنگ ها، تجاوزها، مفاسد، جنایات، و حتی امنیت و آرامش روحی تنها موقعی به دست می آید که در جوامع انسانی دو اصل ایمان و عدالت اجتماعی، حکومت کند، اگر پایه های ایمان به خدا متزلزل شود و احساس مسؤولیت در برابر پروردگار از میان برود وعدالت اجتماعی جای خود را به ظلم و ستم بسپارد، امنیت در چنان جامعه ای وجود نخواهد داشت و به همین دلیل با تمام تلاش و کوششی که جمعی از اندیشمندان جهان برای برچیدن بساط ناامنی های مختلف در دنیا می کنند، روز به روز فاصله مردم جهان از آرامش و امنیت واقعی بیشتر می شود. دلیل این وضع همان است که در آیه فوق به آن اشاره شده یعنی پایه های ایمان لرزان و ظلم جای عدالت را گرفته است.

مخصوصا تأثیر ایمان در آرامش و امنیت روحی برای هیچ کس جای تردید نیست، همان طور که ناراحتی وجدان و سلب آرامش روانی به خاطر ارتکاب ظلم بر کسی پوشیده نیست.

در بعضی از روایات نیز از امام صادق علیه السلام نقل شده که منظور از آیه فوق این است که آنها که به دستور پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در زمینه ولایت و رهبری امت اسلامی بعد از او ایمان بیاورند و آن را با ولایت و رهبری دیگران مخلوط نکنند امنیت از آن آنها است. ⁽¹⁾

این تفسیر در حقیقت ناظر به ملاک و روح مطلب در آیه شریفه است. زیرا در این آیه سخن از رهبری و ولایت خداوند و آمیخته نکردن آن با رهبری غیر او است و از آنجا که رهبری علی علیه السلام به مقتضای إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ ...، پرتوی از رهبری خدا و

پیامبر صلی الله علیه و آله است و رهبری های تعیین نشده از طرف خداوند چنین نیست، آیه فوق با یک دید وسیع همه را شامل می شود. بنابراین منظور از این حدیث، این نیست که مفهوم آیه منحصرا این باشد، بلکه این تفسیر پرتوی از مفهوم اصلی آیه است.

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می خوانیم که این آیه خوارج را که از ولایت ولی خدا بیرون رفتند و در ولایت و رهبری شیطان قرار گرفتند، شامل می شود. ⁽¹⁾

آیه بعد یک اشاره اجمالی به تمام بحث های گذشته که در زمینه توحید و مبارزه با شرک از ابراهیم علیه السلام نقل شد کرده، می گوید: «اینها دلایلی بود که ما به ابراهیم علیه السلام در برابر قوم و جمعیتش دادیم»؛ وَ تِلْکَ حُجَّتُنا آتَیْناها إِبْراهِیمَ عَلی قَوْمِهِ.

درست است که این استدلالات جنبه منطقی داشت، و ابراهیم علیه السلام به نیروی عقل و الهام فطرت به آنها رسیده بود، ولی چون این نیروی عقل و آن الهام فطرت همه از ناحیه خداوند است، خداوند همه این استدلالات را از مواهب خویش می شمرد که در دل های آماده همچون دل ابراهیم علیه السلام منعکس می شود.

قابل توجه اینکه «تِلْکَ» در لغت عرب، اسم اشاره برای بعید است. ولی گاهی اهمیت موضوع و بلند پایه بودن آن سبب می شود که حتی یک موضوع نزدیک با اسم اشاره بعید ذکر شود، مانند آن را در آغاز سوره بقره می خوانیم: ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ ...؛ «این کتاب بزرگ شک و تردیدی در آن راه ندارد».

سپس برای تکمیل این بحث می فرماید: «درجات هر کس را بخواهیم بلند می کنیم»؛ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ.

اما برای اینکه اشتباهی پیش نیاید که گمان کنند خداوند در این ترفیع درجه تبعیضی قایل می شود می فرماید: پروردگار تو، حکیم و عالم است و درجاتی را که می دهد روی آگاهی به شایستگی آنها و موافق موازین حکمت است و تا کسی شایسته نباشد از آن برخوردار نخواهد شد إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ و. ⁽²⁾⁽³⁾

هجرت ابراهیم علیه السلام از سرزمین بت پرستان

وَ نَجَّیْناهُ وَ لُوطاً إِلَی اْلأَرْضِ الَّتِی بارَکْنا فِیها لِلْعالَمِینَ (71) ⁽¹⁾

71- و او و لوط را به سرزمین (شام) که آن را برای همه جهانیان پر برکت ساختیم، نجات دادیم.

بسیاری از پیامبران در طول عمر خود، برای ادای رسالت خویش اقدام به هجرت کردند که از جمله آنها ابراهیم علیه السلام بود که در آیات مختلف قرآن روی مسأله هجرت او تکیه شده است.

از جمله در سوره عنکبوت آیه 26 می خوانیم: وَ قالَ إِنِّی مُهاجِرٌ إِلی رَبِّی إِنَّهُ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ؛ «گفت من به سوی پروردگارم هجرت می کنم که او عزیز و حکیم است» و قرآن این سخن را بعد از مساله آتش سوزی ابراهیم علیه السلام در آنجا آورده است.»

حقیقت این است که رهبران الهی، هنگامی که رسالت خویش را در یک نقطه به اتمام می رساندند و یا محیط را آماده برای گسترش دعوت خویش نمی دیدند، برای اینکه رسالت آنها متوقف نشود دست به مهاجرت می زدند و این مهاجرت ها سرچشمه برکات فراوانی در طول تاریخ ادیان شد، تا آنجا که تاریخ اسلام از نظر ظاهر و معنا بر محور هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله دور می زند و اگر هجرت نبود، اسلام در باتلاق بت پرستان مکه برای همیشه فرو رفته بود.

هجرت بود که به اسلام و مسلمین جان تازه داد و همه چیز را به نفع آنها دگرگون ساخت و بشریت را در مسیر جدیدی قرار داد.

بلکه به یک معنی، هجرت یک برنامه عمومی برای فرد فرد مؤمنان است که هر وقت در طول زندگی، آنها محیط را نامناسب برای اهداف مقدس خود دیدند و آن را به صورت باتلاقی یافتند که همه چیز در آن می پوسد، موظف به هجرت اند. باید رخت سفر بربندند و به سرزمین آماده تری کوچ کنند که ملک خداوند محدود نیست.

اما هجرت پیش از آنکه جنبه برون ذاتی داشته باشد، جنبه درون ذاتی دارد، نخست در درون دل و جان هجرتی باید کرد، هجرت از آلودگی ها به سوی پاکی ها، هجرت از شرک به ایمان و هجرت از گناه به طاعت پروردگار بزرگ.

این هجرت درونی، سرآغازی خواهد بود برای تحول فرد و جامعه و مقدمه ای برای هجرت برونی. ⁽¹⁾

تبعید یا هجرت؟

داستان آتش سوزی ابراهیم علیه السلام و نجات اعجازآمیزش از این مرحله خطرناک، لرزه بر ارکان حکومت نمرود افکند، به گونه ای که نمرود روحیه خود را به کلی باخت، چرا که دیگر نمی توانست ابراهیم علیه السلام را یک جوان ماجراجو و نفاق افکن معرفی کند، او دیگر به عنوان یک رهبر الهی و قهرمان شجاع که یک تنه می تواند به جنگ جبار ستمگری با تمام قدرت و امکاناتش برود، شناخته می شد. او اگر با این حال در آن شهر و کشور باقی می ماند، با آن زبان گویا و منطق نیرومند و شهامت بی نظیر، مسلما کانون خطری برای آن حکومت جبار و خودکامه بود، [لیکن چون هنوز شرایط کاملًا آماده برای یک قیام عمومی نبود] از این رو باید از آن سرزمین مدتی بیرون رود تا شرایطِ زمانی فراهم شود و سپس بازگردد.

از سوی دیگر ابراهیم علیه السلام در واقع رسالت خود را در آن سرزمین انجام داده بود، ضربه های خردکننده، یکی پس از دیگری بر بنیان حکومت وارد ساخته بود و بذر ایمان

و آگاهی را در آن سرزمین پاشید، تنها نیاز به عامل زمانی بود که تدریجا این بذرها بارور و بساط بت و بت پرستی برچیده شود.

او باید از اینجا به سرزمین دیگری برود و رسالت خود را در آنجا نیز پیاده کند، لذا تصمیم گرفت تا به اتفاق لوط (لوط برادرزاده ابراهیم علیه السلام بود) و همسرش ساره و احتمالا گروه اندکی از مؤمنان از آن سرزمین به سوی شام هجرت کند.

آن چنان که قرآن در آیات مورد بحث می گوید: «ما ابراهیم علیه السلام و لوط را به سرزمینی که برای جهانیان پر برکتش ساخته بودیم، نجات و رهایی بخشیدیم»؛ وَ نَجَّیْناهُ وَ لُوطاً إِلَی اْلأَرْضِ الَّتِی بارَکْنا فِیها لِلْعالَمِینَ.

گرچه نام این سرزمین صریحاً در قرآن نیامده، ولی با توجه به آیه اول سوره اسراء سُبْحانَ الَّذِی أَسْری بِعَبْدِهِ لَیْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَی الْمَسْجِدِ اْلأَقْصَی الَّذِی بارَکْنا حَوْلَهُ ... معلوم می شود همان سرزمین شام است که سرزمینی است هم از نظر ظاهری پربرکت و حاصل خیز و سرسبز و هم از نظر معنوی، چرا که کانون پرورش انبیا بوده است.

در اینکه ابراهیم علیه السلام خودش دست به این هجرت زد و یا دستگاه نمرود او را تبعید کرد و یا هر دو جهت دست به دست هم داد، بحث های مختلفی در تفاسیر و روایات آمده است که جمع میان همه آنها همین است که از یک سو نمرود و اطرافیانش ابراهیم علیه السلام را خطر بزرگی برای خود می دیدند و او را مجبور به خروج از آن سرزمین کردند و از سوی دیگر ابراهیم علیه السلام رسالت خود را در آن سرزمین تقریبا پایان یافته می دید و خواهان منطقه دیگری بود که دعوت توحید را در آن نیز گسترش دهد، به خصوص که ماندن در بابل ممکن بود به قیمت جان او و ناتمام ماندن دعوت جهانی اش تمام شود.

جالب اینکه در روایتی از امام صادق علیه السلام می خوانیم: هنگامی که نمرود تصمیم گرفت ابراهیم علیه السلام را از آن سرزمین تبعید کند، دستور داد گوسفندان و اموال او را مصادره کنند و خودش تنها بیرون برود.

ابراهیم علیه السلام به آنها گفت: اینها محصول سالیان طولانی از عمر من است، اگر می خواهید مالم را بگیرید، پس عمری را که در این سرزمین مصرف کرده ام به من

بازگردانید! بنا بر این شد که یکی از قاضیان دستگاه در این میان داوری کند، قاضی حکم کرد که اموال ابراهیم علیه السلام را بگیرند و عمری را که در آن سرزمین صرف کرده به او بازگردانند! هنگامی که نمرود از این ماجرا آگاه شد، مفهوم حقیقی حکم قاضی شجاع را دریافت و دستور داد اموال و گوسفندانش را به او بازگردانند تا همراه خود ببرد و گفت:

«من می ترسم که اگر او در اینجا بماند دین و آیین شما را خراب کند، و به خدایانتان زیان رساند!»؛ «إِنَّهُ إِنْ بَقِیَ فِی بِلادِکُمْ أَفْسَدَ دِینَکُمْ وَ أَضَرَّ بِآلِهَتِکُمْ». ⁽¹⁾

امامت اوج افتخار ابراهیم علیه السلام

امامت اوج افتخار ابراهیم علیه السلام

وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ (124) ⁽¹⁾

(به خاطر بیاورید) هنگامی که خداوند ابراهیم را با وسایل گوناگون آزمود و او به خوبی از عهده آزمایش بر آمد، خداوند به او فرمود: من تو را امام و رهبر مردم قرار دادم، ابراهیم عرض کرد: از دودمان من (نیز امامانی قرار ده) خداوند فرمود: پیمان من به ستمکاران نمی رسد (و تنها آن دسته از فرزندان تو که پاک و معصوم باشند، شایسته این مقام اند)».

از این آیه به بعد، سخن از ابراهیم علیه السلام، پیامبر بزرگ خدا و قهرمان توحید و بنای خانه کعبه و اهمیت این کانون بزرگ توحید و عبادت است که درضمن هیجده آیه این مسائل را برشمرده است.

هدف از این آیات، در واقع سه چیز است:

1- مقدمه ای باشد برای مسأله تغییر قبله، تا مسلمانان بدانند کعبه از یادگارهای ابراهیم علیه السلام، پیامبرِ بت شکن است و اگر مشرکان و بت پرستان آن را تبدیل به بت خانه کرده اند، این یک آلودگی سطحی است و چیزی از ارزش و مقام کعبه نمی کاهد.

2- یهود و نصاری ادعا می کردند ما وارثان ابراهیم علیه السلام و آیین او هستیم و این آیات

مشخص می نماید که آنها تا چه حد از آیین ابراهیم علیه السلام بیگانه اند!

3- مشرکان عرب نیز پیوند ناگسستنی میان خود و ابراهیم علیه السلام قائل بودند، باید به آنها نیز فهمانده شود که برنامه شما هیچ ارتباطی با برنامه این پیامبر بزرگِ بت شکن ندارد.

در آیه مورد بحث، نخست می گوید:

«به خاطر بیاورید هنگامی را که خداوند ابراهیم علیه السلام را با وسایل گوناگون آزمود و او از عهده آزمایش به خوبی بر آمد»؛ ... وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ ....

این آیه از مهم ترین فرازهای زندگی ابراهیم علیه السلام یعنی آزمایش های بزرگ او و پیروزی اش در صحنه آزمایش ها سخن می گوید. آزمایش هایی که عظمت مقام و شخصیت ابراهیم علیه السلام را کاملًا مشخص ساخت و ارزش وجود او را آشکار کرد.

هنگامی که از عهده این آزمایش ها بر آمد، خداوند می باید جایزه ای به او بدهد، ازاین رو فرمود: «من تو را امام و رهبر و پیشوای مردم قرار دادم»؛ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً ....

ابراهیم علیه السلام تقاضا کرد که از دودمان من نیز امامانی قرار ده تا رشته نبوّت و امامت قطع نشود و قائم به شخص من نباشد؛ قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی.

خداوند در پاسخ او فرمود: پیمان من؛ یعنی مقام امامت، به ظالمان هرگز نخواهد رسید؛ قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ.

تقاضای تو را پذیرفتم، ولی تنها آن دسته از ذرّیه تو که پاک و معصوم باشند، شایسته این مقام اند!

نکته ها:

اشاره

در اینجا چند موضوع مهم است که باید دقیقاً بررسی شود:

1- منظور از کلمات چیست؟

از بررسی آیات قرآن و اعمال مهم و چشمگیری که ابراهیم علیه السلام انجام داد و مورد تحسین خداوند قرار گرفت، چنین استفاده می شود که مقصود از کلمات (جمله هایی که خداوند ابراهیم علیه السلام را به آنها آزمود) یک سلسله وظایف سنگین و مشکل بوده که

خداوند بر دوش ابراهیم علیه السلام گذارده بود و این پیامبر مخلص، همه آنها را به عالی ترین وجه انجام داد.

این دستورات عبارت بودند از:

براستی هر یک از آنها آزمایشی بسیار سنگین و مشکل بود، اما او با قدرت و نیروی ایمان از عهده همه دشواری ها بر آمد و اثبات کرد که شایستگی مقام امامت را دارد.

2- امام کیست؟

از آیه مورد بحث اجمالًا چنین استفاده می شود که:

مقام امامتی که به ابراهیم علیه السلام بعد از پیروزی در همه این آزمون ها بخشیده شد، فوق مقام نبوت و رسالت بود.

توضیح اینکه امامت معانی مختلفی دارد:

1- امامت به معنای ریاست و زعامت در امور دنیای مردم (آنچنان که اهل تسنّن می گویند).

2- امامت به معنای ریاست دراموردین و دنیا (آنچنان که بعضی دیگر از آنها تفسیر کرده اند).

3- امامت عبارت است از تحقق بخشیدن برنامه های دینی؛ اعم از حکومت به معنای وسیع کلمه و اجرای حدود و احکام خدا و اجرای عدالت اجتماعی و همچنین تربیت و پرورش نفوس در ظاهر و باطن و این مقام از مقام رسالت و نبوت بالاتر است.

زیرا نبوت و رسالت تنها اخبار از سوی خدا و ابلاغ فرمان او و بشارت و انذار است، اما در مورد امامت، همه اینها وجود دارد به اضافه اجرای احکام و تربیت نفوس از نظر ظاهر و باطن (البته روشن است که بسیاری از پیامبران دارای مقام امامت نیز بوده اند).

در حقیقت مقام امامت، مقام تحقق بخشیدن به اهداف مذهب و هدایت به معنی ایصال به مطلوب است، نه فقط ارائه طریق.

علاوه بر این، هدایت تکوینی را نیز شامل می شود؛ یعنی تأثیر باطنی و نفوذ روحانی امام و تابش شعاع وجودش بر قلب انسان های آماده و هدایت معنوی آنها (دقت کنید).

امام از این نظر درست به سان خورشید می ماند که با اشعه زندگی بخشِ خود، گیاهان را پرورش می دهد و به موجودات زنده جان و حیات می بخشد. نقش امام در حیات معنوی نیز همین نقش است. در قرآن مجید می خوانیم:

هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلائِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ کانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً. ⁽¹⁾

«خدا و فرشتگان او بر شما رحمت و درود می فرستند تا شما را از تاریکی ها به نور رهنمون گردند و او نسبت به مؤمنان مهربان است.»

از این آیه بخوبی استفاده می شود که رحمت های خاص خداوند و امدادهای غیبی فرشتگان می تواند مؤمنان را از ظلمات به نور رهبری کند.

این موضوع در باره امام نیز صادق است و نیروی باطنیِ امام و پیامبرانِ بزرگ، که مقام امامت را نیز داشته اند و جانشینان آنها برای تربیت افراد مستعد و آماده و خارج ساختن آنها از ظلمت جهل و گمراهی به سوی نور هدایت، تأثیر عمیق داشته است.

شک نیست که مراد از امامت در آیه مورد بحث، معنای سوم است. زیرا از آیات متعدد قرآن استفاده می شود که در مفهوم «امامت»، مفهوم «هدایت» نیز وجود دارد؛ چنانکه در آیه 24 سوره سجده می خوانیم:

وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا وَ کانُوا بِآیاتِنا یُوقِنُونَ.

«و از آنها امامانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت کنند، چون استقامت به خرج دادند و به آیات ما ایمان داشتند.»

این هدایت به معنای ارائه طریق نیست؛ زیرا ابراهیم علیه السلام پیش از این، مقام نبوت و رسالت و هدایت به معنی ارائه طریق را داشته است.

حاصل اینکه قرائن روشن، گواهی می دهد که مقام امامت که پس از امتحانات مشکل و پیمودن مراحل یقین و شجاعت و استقامت به ابراهیم علیه السلام بخشیده شد، غیر از مقام هدایت به معنی بشارت و ابلاغ و انذار بوده است.

پس هدایتی که در مفهوم امامت قرار دارد چیزی جز ایصال به مطلوب و تحقق بخشیدن روح مذهب و پیاده کردن برنامه های تربیتی در نفوس آماده نیست.

این حقیقت اجمالا در حدیث پر معنی و جالبی از امام صادق علیه السلام نقل شده است:

«إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی اتَّخَذَ إِبْرَاهِیمَ عَبْداً قَبْلَ أَنْ یَتَّخِذَهُ نَبِیّاً وَ إِنَّ اللَّهَ اتَّخَذَهُ نَبِیّاً قَبْلَ أَنْ یَتَّخِذَهُ رَسُولًا وَ إِنَّ اللَّهَ اتَّخَذَهُ رَسُولًا قَبْلَ أَنْ یَتَّخِذَهُ خَلِیلًا وَ إِنَّ اللَّهَ اتَّخَذَهُ خَلِیلًا قَبْلَ أَنْ یَجْعَلَهُ إِمَاماً، فَلَمَّا جَمَعَ لَهُ اْلأَشْیَاءَ، قَالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً قَالَ فَمِنْ عِظَمِهَا فِی عَیْنِ إِبْرَاهِیمَ، قَالَ: وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی، قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ، قَالَ:

لا یَکُونُ السَّفِیهُ إِمَامَ التَّقِیِّ».

«خداوند ابراهیم را بنده خاص خود قرار داد، پیش از آنکه پیامبرش قرار دهد و خداوند او را به عنوان نبی انتخاب کرد، پیش از آنکه او را رسول خود سازد و او را رسول خود انتخاب کرد، پیش از آنکه او را به عنوان خلیل خود برگزیند و او را خلیل خود قرار داد، پیش از آنکه او را امام قرار دهد. هنگامی که همه این مقامات را جمع کرد، فرمود: من تو را امام مردم قرار دادم. این مقام به قدری در نظر ابراهیم بزرگ جلوه کرد که عرض نمود: خداوندا! از دودمان من نیز امامانی انتخاب کن، فرمود: پیمان من به ستمکاران آنها نمی رسد ... یعنی شخص سفیه هرگز امام افراد با تقوا نخواهد شد.» ⁽¹⁾

3- فرق نبوت و امامت و رسالت

آنگونه که از اشارات موجود در آیات و تعبیرات مختلفی که در احادیث وارد شده است بر می آید، کسانی که از طرف خدا مأموریت داشتند، دارای مقامات مختلفی بودند:

1- مقام نبوت- یعنی دریافت وحی از خداوند، بنا بر این، نبی کسی است که وحی بر او نازل می شود و آنچه را به وسیله وحی دریافت می دارد چنانکه مردم از او بخواهند، در اختیار آنها می گذارد.

2- مقام رسالت- یعنی مقام ابلاغ وحی و تبلیغ و نشر احکام خداوند و تربیت نفوس از طریق تعلیم و آگاهی بخشیدن، بنا بر این رسول کسی است که موظف است در حوزه مأموریت خود به تلاش و کوشش بر خیزد و از هر وسیله ای برای دعوت مردم به سوی خدا و ابلاغ فرمان او استفاده کند و برای یک انقلاب فرهنگی و فکری و عقیدتی تلاش کند.

3- مقام امامت- یعنی رهبری و پیشوایی خلق، در واقع امام کسی است که با تشکیل یک حکومت الهی و به دست آوردن قدرت های لازم، سعی می کند احکام خدا را عملا اجرا و پیاده کند و اگر هم نتواند رسما تشکیل حکومت دهد، تا آنجا که در توان دارد، در اجرای احکام می کوشد.

به عبارت دیگر وظیفه امام، اجرای دستورات الهی است. در حالی که وظیفه رسول، ابلاغ این دستورات است، به تعبیر دیگر، رسول ارائه طریق می کند ولی امام ایصال به مطلوب می نماید (علاوه بر وظایف سنگین دیگری که قبلا اشاره شد).

ناگفته پیدا است که بسیاری از پیامبران، مانند پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله هر سه مقام را داشتند.

هم دریافت وحی می کردند، هم تبلیغ فرمان های الهی و هم در تشکیل حکومت و اجرای احکام تلاش می کردند و هم از طریق باطنی به تربیت نفوس می پرداختند.

کوتاه سخن اینکه: امامت همان مقام رهبری همه جانبه مادی، معنوی، جسمی، روحانی، ظاهری و باطنی است. امام رئیس حکومت، پیشوای اجتماع، رهبر مذهبی، مربی اخلاق و رهبر باطنی و درونی است.

امام از یک سو با نیروی مرموز معنوی خود افراد شایسته را در مسیر تکامل باطنی رهبری می کند. با قدرت علمی خود افراد نادان را تعلیم می دهد.

بانیروی حکومت خویش یا قدرت های اجرایی دیگر، اصول عدالت رااجرا می کند.

4- امامت یا آخرین سیر تکاملی ابراهیم علیه السلام

از آنچه در بیان حقیقت امامت نوشتیم بخوبی استفاده می شود که ممکن است کسی مقام پیامبری، تبلیغ و رسالت را داشته باشد ولی مقام امامت در او نباشد، این مقام، نیازمند شایستگی فراوان در جمیع جهات است و همان مقامی است که ابراهیم علیه السلام پس از امتحانات دشوار و ابراز شایستگی پیداکرد، این آخرین حلقه سیر تکاملی ابراهیم علیه السلام بود.

آنها که گمان می کنند منظور از امامت تنها فرد شایسته و نمونه است، به این حقیقت توجه ندارند که چنین مطلبی از آغاز نبوت در ابراهیم علیه السلام بوده است.

وآنها که گمان می کنند منظور از امامت سرمشق و الگو بودن برای مردم است باید گفت این صفت برای ابراهیم علیه السلام و تمامی انبیا و رسل علیهم السلام از آغاز دعوت نبوت وجود دارد و به همین دلیل، پیامبر باید معصوم باشد؛ زیرا اعمالش الگو است.

بنا بر این مقام امامت، مقامی است بالاتر از اینها و حتی برتر از نبوت و رسالت و این همان مقامی است که ابراهیم علیه السلام پس از امتحان شایستگی از طرف خداوند دریافت داشت.

5- ظالم کیست؟

منظور از ظلم در جمله: ... لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ تنها ستم کردن به دیگران نیست، بلکه ظلم (در برابر عدل) به معنی وسیع کلمه به کار رفته و نقطه مقابل عدالت به معنی گذاردن هر چیز به جای خویش، است. بنا بر این ظلم آن است که شخص یا کار یا چیزی را در موقعیتی که شایسته آن نیست، قرار دهند.

چون که مقام امامت و رهبری ظاهری و باطنی خلق، مقام فوق العاده پر مسؤولیت و با عظمتی است، یک لحظه گناه و نافرمانی و سوء پیشینه سبب می شود که لیاقت این مقام سلب شود.

اینکه در احادیث می خوانیم ائمه علیهم السلام، برای اثبات انحصار خلافت بلافصل

پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام، به همین آیه مورد بحث استدلال می کردند، اشاره به این است که دیگران در دوران جاهلیت بت پرست بودند. تنها کسی که در مقابل بت سجده نکرد علی علیه السلام بود. چه ظلمی از این بالاتر که انسان بت پرستی کند؟ مگر لقمان به فرزندش نگفت: یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ؛ ⁽¹⁾«ای فرزندم! شریک برای خدا قرار مده که شرک ظلم عظیمی است.»

به عنوان نمونه هشام بن سالم از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمود: «وَ قَدْ کَانَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام نَبِیّاً وَ لَیْسَ بِإِمَامٍ حَتَّی قَالَ اللَّهُ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی فَقَالَ اللَّهُ لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ مَنْ عَبَدَ صَنَماً أَوْ وَثَناً لا یَکُونُ إِمَاماً» ⁽²⁾ابراهیم علیه السلام پیامبر بود، پیش از آنکه امام باشد، تا اینکه خداوند فرمود من تو را امام قرار می دهم. او عرض کرد از دودمان من نیز امامانی قرار ده، فرمود: پیمان من به ستمکاران نمی رسد، آنان که بتی را پرستش کردند، امام نخواهند بود.» ⁽³⁾

در حدیث دیگری، عبداللَّه بن مسعود از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می کند که: خداوند به ابراهیم فرمود: «لا أُعْطِیکَ لِظالِمٍ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ. قالَ: یا رَبِّ وَ مَنْ الظّالِمُ مِنْ وُلْدِی الَّذی لا یَنالُهُ عَهْدِکَ؟

قالَ مَنْ سَجَدَ لِصَنَمٍ مِنْ دُونِی، لا أَجْعَلُهُ إِماماً أَبَداً، وَ لا یَصْلُحُ أَنْ یَکُونَ إِماماً»؛ «من پیمان امامت را به ستمکاران از دودمان تو نمی بخشم، ابراهیم عرض کرد: ستمکارانی که این پیمان به آنها نمی رسد کیانند؟ خداوند فرمود: کسی که برای بتی سجده کرده هرگز او را امام نخواهم کرد و شایسته نیست که امام باشد.» ⁽⁴⁾

6- امام از سوی خدا تعیین می شود

از آیه مورد بحث، همچنین استفاده می شود که امام (رهبر معصوم همه جانبه مردم) باید از طرف خدا تعیین شود؛ زیرا:

1- امامت یک نوع عهد و پیمان الهی است و بدیهی است چنین کسی را باید

خداوند تعیین کند؛ زیرا او طرف پیمان است.

2- افرادی که رنگ ستم به خود گرفته اند و در زندگی آنها نقطه تاریکی از ظلم- اعم از ظلم به خویشتن یا به دیگران- و حتی یک لحظه بت پرستی وجود داشته باشد، قابلیت امامت را ندارند و به اصطلاح امام باید در تمام عمر خود معصوم باشد.

آیا کسی جز خدا می تواند از وجود این صفت آگاه شود؟ اگر با این معیار بخواهیم جانشین پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را تعیین کنیم، کسی جز امیر مؤمنان علی علیه السلام نمی تواند باشد.

جالب اینکه نویسنده المنار از قول ابی حنیفه نقل می کند که او معتقد بود، خلافت منحصرا شایسته علویان است و به همین دلیل شورش بر ضد حکومت وقت (منصور عباسی) را مجاز می دانست و به همین دلیل او حاضر نشد منصب قضاوت را در حکومت خلفای بنی عباس بپذیرد.

نویسنده المنار سپس اضافه می کند که ائمه اربعه اهل سنت همه با حکومت های زمان خود مخالف بودند و آنها را لایق زعامت مسلمین نمی دانستند؛ زیرا افرادی ظالم و ستمگر بودند. ⁽¹⁾

ولی عجیب است که در عصر ما تعدادی از علمای اهل تسنن، حکومت های ظالم و جبار و خودکامه را که ارتباطشان با دشمنان اسلام، مسلّم و قطعی است و ظلم و فسادشان بر کسی پوشیده نیست، تأیید و تقویت می کنند و عجیب تر آنکه آنها را اولوا الامر و واجب الاطاعه نیز می شمرند!

7- پاسخ به دو سئوال

1- آنچه در تفسیر معنی امامت گفتیم، ممکن است این سؤال را برانگیزد: که اگر کار امام ایصال به مطلوب و اجرای برنامه های الهی است، چرا این معنی در مورد بسیاری از پیامبران حتی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و ائمه طاهرین علیهم السلام در مقیاس عمومی تحقق نیافته، بلکه همیشه افراد بسیار آلوده و گمراهی در مقابل آنها وجود داشتند؟

در پاسخ می گوییم مفهوم این سخن این نیست که امام مردم را اجبارا به حق می رساند، بلکه مردم با حفظ اصل اختیار و داشتن آمادگی و شایستگی می توانند از نفوذ ظاهری و باطنی امام، هدایت یابند.

درست همانگونه که می گوییم خورشید برای تربیت موجودات زنده آفریده شده، یا اینکه قرآن می گوید کار باران زنده کردن زمین های مرده است، مسلما این تأثیر جنبه عمومی دارد، اما در موجوداتی که آماده پذیرش این آثار و مهیای پرورش باشند.

2- سئوال دیگر اینکه لازمه تفسیر فوق این است که هر امام باید نخست نبی و رسول باشد و بعد به مقام امامت برسد، در صورتی که جانشینان معصوم پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله چنین نبودند.

در پاسخ می گوییم: لزومی ندارد که حتما شخص امام قبلا به مقام نبوت و رسالت برسد، بلکه اگر کسی قبل از او باشد که مقام نبوت و رسالت و امامت در او جمع شود (مانند پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله) جانشین او می تواند برنامه امامت او را تداوم بخشد و این در صورتی است که نیاز به رسالت جدیدی نباشد، مانند پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله که خاتم پیغمبران است.

به تعبیر دیگر اگر مرحله گرفتن وحی الهی و ابلاغ تمام احکام، انجام یافته و تنها مرحله اجرا باقی مانده است، جانشین پیامبر می تواند خط اجرایی پیامبر را ادامه دهد، و نیازی به این نیست که نبی یا رسول باشد. ⁽¹⁾

ابراهیم به تنهایی یک امت بود

إِنَّ إِبْراهِیمَ کانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِیفاً وَ لَمْ یَکُ مِنَ الْمُشْرِکِینَ (120) شاکِراً لِأَنْعُمِهِ اجْتَباهُ وَ هَداهُ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ (121) وَ آتَیْناهُ فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ (122) ثُمَّ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً وَ ما کانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ (123)

إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَی الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ إِنَّ رَبَّکَ لَیَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فِیما کانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ (124)

120- ابراهیم (به تنهایی) یک امت بود، مطیع فرمان خداوند و خالی از هرگونه انحراف و هرگز از مشرکان نبود.

121- او شکرگزار نعمت های پروردگار بود، خداوند او را برگزید، و به راه راست هدایتش کرد.

122- و ما در دنیا به او همت نیکو دادیم، و در آخرت از صالحان است.

123- سپس به تو وحی فرستادیم که از آیین ابراهیم، که خالی از هرگونه انحراف بود و از مشرکان نبود، پیروی کن.

124- شنبه (و تحریم های روز شنبه برای یهود) به عنوان یک مجازات بود که در آنهم اختلاف کردند و پروردگارت روز قیامت در میان آنها در آنچه اختلاف کردند، داوری می کند.

این سوره، سوره بیان نعمت ها است و هدف از آن تحریک حس شکرگزاری انسان ها است، به گونه ای که آنها را به شناخت بخشنده این همه نعمت برانگیزد.

در آیات مورد بحث، سخن از یک مصداق کامل بنده شکرگزار خداوند؛ یعنی ابراهیم علیه السلام قهرمان توحید، به میان آمده که مخصوصا از این نظر نیز برای مسلمان ها، عموماوعرب ها خصوصا، الهام آفرین است که او راپیشوا و مقتدای نخستین خود می دانند.

از میان صفات برجسته این مرد بزرگ به پنج صفت اشاره شده است:

1- در آغاز می گوید: «ابراهیم علیه السلام خود امتی بود»؛ إِنَّ إِبْراهِیمَ کانَ أُمَّةً.

در اینکه چرا نام امت بر ابراهیم علیه السلام گذاشته شده، مفسران نکات مختلفی ذکر کرده اند که چهار نکته از آن قابل ملاحظه است:

رهبری اش را بپذیرند.

البته میان این معنی و معنی اول پیوند معنوی خاصی برقرار است؛ زیرا کسی که پیشوای صدق و راستی برای ملتی شد در اعمال همه آنها شریک و سهیم است و گویی خود، امتی است.

هیچ اشکالی ندارد که این کلمه کوچک؛ یعنی امت، تمام این معانی بزرگ را در خود جمع کند، آری ابراهیم علیه السلام یک امت بود، یک پیشوای بزرگ بود، یک مرد امت ساز بود و در آن روز که در محیط اجتماعی اش کسی دم از تحید نمی زد، او منادی بزرگ توحید بود. ⁽¹⁾

در اشعار عرب نیز می خوانیم:

لیس علی اللَّه بمستنکر أن یجمع العالم فی واحد! ⁽²⁾

«از خداوند عجیب نیست که جهان را در انسانی جمع کند!»

2- وصف دیگر ابراهیم این بود که بنده مطیع خدا بود؛ قانِتاً لِلَّهِ.

3- او همواره در خط مستقیم اللَّه و طریق حق، گام می سپرد؛ «حَنِیفاً».

4- او هرگز از مشرکان نبود و تمام زندگی و فکر و زوایای قلبش را تنها نوراللَّه پر کرده بود؛ وَ لَمْ یَکُ مِنَ الْمُشْرِکِینَ.

5- به دنبال این ویژگی ها سرانجام او مردی بود که همه نعمت های خدا را

شکرگزاری می کرد؛ شاکِراً لِأَنْعُمِهِ.

پس از بیان این اوصاف پنجگانه، به بیان پنج نتیجه مهم این صفات پرداخته و چنین می گوید:

1- خداوند ابراهیم علیه السلام را برای نبوت و ابلاغ دعوتش برگزید؛ «اجْتَباهُ».

2- خداوند او را به راه راست هدایت کرد و از هرگونه لغزش و انحراف حفظ نمود؛ وَ هَداهُ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ.

چرا که هدایت الهی همان گونه که بارها گفته ایم، به دنبال لیاقت ها و شایستگی هایی است که انسان از خود ظاهر می سازد، چون بی حساب چیزی بی کسی نمی دهند.

3- ما در دنیا به او حسنه دادیم؛ وَ آتَیْناهُ فِی الدُّنْیا حَسَنَةً.

«حَسَنَةً» به معنای وسیعش که هرگونه نیکی را در بر می گیرد، از مقام نبوت و رسالت گرفته، تا نعمت های مادی و فرزندان شایسته و مانند آن را شامل می شود.

4- در آخرت از صالحان است؛ وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ.

با اینکه ابراهیم علیه السلام از سر سلسله صالحان بود، در عین حال می گوید او از صالحان خواهد بود و این نشانه عظمت مقام صالحان است که ابراهیم علیه السلام با این همه مقام در زمره آنها محسوب می شود، مگر نه اینکه ابراهیم علیه السلام از خدا این تقاضا را کرده بود: رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ؛ ⁽¹⁾

«خداوندا! نظر صایب به من عطا کن و مرا از صالحان قرار ده.»

5- آخرین امتیازی که خداوند به ابراهیم علیه السلام در برابر آنهمه صفات برجسته داد، این بود که مکتب او نه تنها برای اهل عصرش که برای همیشه، مخصوصا برای امت اسلامی یک مکتب الهام بخش شد، به گونه ای که قرآن می گوید: «سپس به تو وحی فرستادیم که از آیین ابراهیم، آیین خالص توحید، پیروی کن»؛ ثُمَّ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً ...، ⁽²⁾باردیگر تأکید می کند ابراهیم علیه السلام از مشرکان نبود؛ وَماکانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ.

با توجه به آیات گذشته، سؤالی در اینجا پیش می آید و آن اینکه اگر آیین اسلام

آیین ابراهیم علیه السلام است و مسلمانان در بسیاری از مسایل از سنن ابراهیم علیه السلام پیروی می کنند، از جمله احترام روز جمعه، پس چرا یهود شنبه را عید می دانند و تعطیل می کنند؟

آخرین آیه مورد بحث به پاسخ این سؤال می پردازد و می گوید: شنبه (و تحریم های روز شنبه) برای یهود به عنوان یک مجازات قرار داده شد و تازه در آن هم اختلاف کردند، بعضی آن را پذیرفتند و به کلی دست از کار کشیدند و بعضی هم نسبت به آن بی اعتنایی کردند؛ إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَی الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ ....

جریان از این قرار بود که طبق بعضی از روایات، موسی علیه السلام بنی اسراییل را دعوت به احترام و تعطیل روز جمعه کرد که آیین ابراهیم علیه السلام بود، اما آنها به بهانه ای از آن سر باز زدند و روز شنبه را ترجیح دادند، خداوند روز شنبه را برای آنها قرار داد، اما توام با شدت عمل و محدودیت ها، بنابر این به تعطیلی روز شنبه نباید استناد کنید، چرا که جنبه فوق العاده و مجازات داشته است و بهترین دلیل بر این مسأله این است که یهود حتی در این روز انتخابی خود نیز اختلاف کردند، گروهی آن را ارج نهادند و احترام نمودند و گروهی نیز احترام آن را شکستند و به کسب و کار پرداختند و به مجازات الهی گرفتار شدند.

این احتمال نیز وجود دارد که آیه فوق در رابطه با بدعت های مشرکان، در زمینه غذاهای حیوانی باشد؛ زیرا پس از ذکر این مطلب در آیات گذشته این سؤال پیش آمد:

پس چرا محرماتی در آیین یهود بود که در اسلام نیست؟ جواب داده شد که آن جنبه مجازات داشت.

دگر بار این سؤال پیش می آید که چرا فی المثل صید ماهی در روزهای شنبه بر یهود حرام بوده که آن هم در اسلام نیست؟ باز پاسخ داده می شود که این یک نوع مجازات و کیفر برای آنها محسوب می شده است.

به هر حال این آیه ارتباط و پیوندی با آیات اصحاب السبت (آیات 163- 166 سوره اعراف) دارد که شرح ماجرای آنها و چگونگی تحریم صید ماهی در روز شنبه و مخالفت گروهی از یهود با این دستور و آزمایش الهی و مجازات شدیدی که به آن گرفتار شدند، گذشت (به جلد 6 تفسیر نمونه صفحه 418- 428 مراجعه فرمایید).

ضمناً باید توجه داشت که «سبت» در اصل به معنی تعطیل کردن کار برای

استراحت است و روز شنبه را از این جهت یوم السبت می نامیدند که یهود برنامه کسب و کار معمولی خود را در آن تعطیل می کردند، سپس این نام برای این روز در اسلام باقی ماند، هر چند روز تعطیلی نبود. در پایان آیه می فرماید: «خداوند میان آنها که اختلاف کردند، روز قیامت داوری خواهد کرد»؛ ... وَ إِنَّ رَبَّکَ لَیَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فِیما کانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ.

همان گونه که پیشتر هم اشاره کردیم، یکی از اموری که در قیامت پیاده می شود، برچیده شدن اختلافات در تمام زمینه ها و بازگشت به توحید مطلق است، چرا که آن روز یوم البروز و یوم الظهور و روز کشف سرایر و بواطن و کشف غطا و کنار رفتن پرده ها و آشکار شدن پنهانی ها است. ⁽¹⁾

بررسی آیات قرآن نشان می دهد که خداوند برای ابراهیم، مقام فوق العاده والایی قرار داده است، مقامی که برای هیچ یک از پیامبران پیشین قائل نشده است.

نام ابراهیم علیه السلام 69 بار در قرآن مجید ذکر شده است و در 25 سوره سخن از وی به میان آمده است. در آیات قرآن از این پیامبر بزرگ مدح و ستایش فراوان شده وصفات ارزنده او یادآوری شده است. او از هر نظر قدوه و اسوه و نمونه ای از یک انسان کامل بود.

مقام معرفت او نسبت به خداوند، منطق گویای او در برابر بت پرستان، مبارزات سرسختانه و خستگی ناپذیرش در مقابل جباران، ایثار و گذشتش در برابر فرمان پروردگار، استقامت بی نظیرش در برابر طوفان حوادث و آزمایش های سخت او، هر یک داستان مفصلی دارد و هر کدام سرمشقی برای مسلمانان و رهروان راه اللَّه است.

به گفته قرآن، او از نیکان، ⁽²⁾صالحان، ⁽³⁾قانتان، ⁽⁴⁾صدیقان، ⁽⁵⁾بردباران ⁽⁶⁾و وفا کنندگان

به عهد بود، شجاعتی بی نظیر و سخاوتی فوق العاده داشت.

بزرگی مقام این پیامبر الهی را از تعبیرات زیر به خوبی می توان دریافت:

مقام والای ابراهیم در قرآن

1- خداوند از ابراهیم به عنوان یک امت یاد کرده، و شخصیت او را به منزله یک امت می ستاید (نحل- 120).

2- مقام خلیل اللهی را به او عطا فرموده است، ... وَاتَّخَذَاللَّهُ إِبْراهِیمَ خَلِیلًا (نساء: 125).

جالب اینکه در بعضی از روایات در تفسیر این آیه می خوانیم، این مقام به خاطر آن بود که ابراهیم هرگز چیزی از کسی نخواست و هرگز تقاضا کننده ای را محروم نکرد!

3- او از نیکان، صالحان، قانتان، صدیقان، بردباران و وفاکنندگان به عهد بود.

(نجم: 37)

4- ابراهیم فوق العاده مهمان نواز بود به طوری که در بعضی از روایات آمده است او را ابواضیاف (پدر مهمانان یا صاحب مهمانان) لقب داده بودند. (ذاریات 24- 27) ⁽¹⁾

5- او توکل بی نظیری داشت، تا آنجا که در هیچ کار و هیچ حادثه ای نظری جز به خدا نداشت هر چه می خواست، از او می طلبید و جز در خانه او را نمی کوبید.

داستان پیشنهاد فرشتگان برای نجات او به هنگامی که قوم لجوج می خواستند او را در میان دریایی از آتش بیفکنند، و عدم قبول این پیشنهاد از ناحیه ابراهیم در تواریخ ضبط است، او می گفت: من سر تا پا نیازم اما نه به مخلوق بلکه تنها به خالق! ⁽²⁾

6- او شجاعت بی نظیری داشت و در برابر سیل خروشان تعصب های بت پرستان یک تنه ایستاد و کمترین ترس و وحشتی به خود راه نداد، بت های آنها را به باد مسخره گرفت و از بتکده آنها تل خاکی ساخت، و در برابر نمرود و دژخیمانش با شهامت بی نظیری سخن گفت که هر یک از آنها در آیاتی از قرآن مجید آمده است.

7- ابراهیم منطق فوق العاده نیرومندی داشت، در عبارات کوتاه و محکم و مستدل

پاسخ های دندان شکنی به گمراهان می داد، و با همان منطق رسایش بینی لجوجان را به خاک می مالید. ⁽¹⁾

هرگز به خاطر شدت خشونت آنها از کوره در نمی رفت، بلکه با خونسردی که حاکی از روح بزرگش بود با آنها روبرو می شد، و با گفتار و رفتارش سند محکومیتشان را به دستشان می سپرد، که این مطلب نیز در داستان محاجه ابراهیم با نمرود، و با عمویش آزر، و با قضات دادگاه بابل، هنگامی که می خواستند او را به جرم خداپرستی و بت شکنی محکوم نمایند، به روشنی آمده است.

به آیات زیر که در سوره انبیا آمده است خوب توجه کنید: «هنگامی که قضات از او پرسیدند آیا تو هستی که این بلا را به سر خدایان ما آورده ای و این همه بت های کوچک و بزرگ را در هم شکسته ای؟»؛ قالُوا أَ أَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا یا إِبْراهِیمُ.

او در پاسخ برای آنکه آنها را در بن بست شدید قرار دهد، بن بستی که راه نجات از آن را نداشته باشند گفت: «ممکن است این کار را بزرگ آنها کرده باشد؟ از آنها سؤال کنید اگر سخن می گویند»؛ قالَ بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ کانُوا یَنْطِقُونَ.

با همین یک جمله دشمنان خود را در بن بست شدیدی قرار داد، اگر بگویند بت ها لال و بسته دهن هستند و قادر به تکلم نیستند، زهی رسوایی با این خدای گنگ و بی عرضه، و اگر قبول کنند که آنها قادر به تکلم اند باید بپرسند و جواب بشنوند! اینجا بود که وجدان خفته آنها اندکی بیدار شد، و به خویشتن خویش بازگشتند، و از درون خویش فریادی شنیدند که به آنها می گفت شما ظالم و خود خواه و ستمگرید، نه به خود رحم می کنید و نه به جامعه ای که به آن تعلق دارید؛ فَرَجَعُوا إِلی أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّکُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ. ⁽²⁾

ولی به هر حال لازم بود پاسخی بگویند، لذا با کمال سرشکستگی گفتند تو که می دانی اینها سخن نمی گویند؛ ثُمَّ نُکِسُوا عَلی رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ یَنْطِقُونَ.

در اینجا بود که گفتار کوبنده ابراهیم همچون صاعقه ای بر سر آنها فرود آمد، فریاد زد: «اف بر شما و بر آنچه غیر از خدا می پرستید، ای بی عقل ها!»؛ أُفٍّ لَکُمْ وَ لِما تَعْبُدُونَ مِنْ

دُونِ اللَّهِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ.

سرانجام چون یارای مقاومت در برابر منطق نیرومند ابراهیم در خود ندیدند- آن چنان که شیوه همه زورگویان قلدر است- متوسل به زور شدند، و گفتند او را باید بسوزانید.

و برای این کار از تعصبات جاهلانه بت پرستان کمک گرفتند «و صدا زدند بشتابید به یاری خدایانتان اگر توان و قدرتی دارید»؛ قالُوا حَرِّقُوهُ وَ انْصُرُوا آلِهَتَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ فاعِلِینَ.

این یک نمونه از منطق رسا و مستدل و قاطع و برنده ابراهیم بود.

8- قابل توجه اینکه قرآن یکی از افتخارات مسلمانها را این می شمرد که آنها بر آیین ابراهیم اند و او بود که نام مسلمان را بر شما گذارد. (حج: 78)

حتی برای تشویق مسلمانان به انجام پاره ای از دستورات مهم به آنان گوشزد می کند که شما باید به ابراهیم و یارانش اقتدا جویید.

9- مراسم حج با آنهمه عظمت و شکوهش به وسیله ابراهیم، و به فرمان خدا پایه گذاری شد و به همین جهت نام ابراهیم و خاطره ابراهیم با تمام مراسم حج آمیخته است و انسان در هر موقف و هر برنامه ای از این مراسم بزرگ به یاد این پیغمبر الهی می افتد و پرتو عظمت او را در دل خویش احساس می کند، اصولا انجام مراسم حج بی یاد ابراهیم نامفهوم است! (حج: 27).

10- شخصیت ابراهیم تا آن حد و پایه بود که هر گروهی کوشش داشتند او را از خود بدانند یهودیان و مسیحیان هر کدام بر پیوند خویش با ابراهیم تأکید داشتند، که قرآن در پاسخ آنها این واقعیت را بیان داشت که او تنها یک مسلمان و موحد راستین بود یعنی کسی که در همه چیز تسلیم فرمان خدا بود، جز به او نمی اندیشید و جز در راه او گام بر نمی داشت. ⁽¹⁾

ابراهیم علیه السلام بنده مؤمن خدا

إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِینَ (111) وَ بَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِیّاً مِنَ الصَّالِحِینَ (112) وَ بارَکْنا عَلَیْهِ وَ عَلی إِسْحاقَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِما مُحْسِنٌ وَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِینٌ (113)

111- او (ابراهیم علیه السلام) از بندگان با ایمان ما است.

112- ما او را به اسحاق علیه السلام، پیامبری صالح، بشارت دادیم.

113- ما به او و اسحاق علیه السلام برکت دادیم و از دودمان آنها افرادی نیکوکار به وجود آمدند و افرادی که آشکارا به خود ستم کردند.

سه آیه فوق آخرین آیاتی است که ماجرای ابراهیم علیه السلام و فرزندانش را تعقیب و تکمیل می کند و در حقیقت هم بیان دلیلی بر آنچه گذشت و هم نتیجه ای برای آن است.

نخست می گوید: «او (ابراهیم علیه السلام) ازبندگان باایمان مااست»؛ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِینَ.

در حقیقت این جمله دلیلی است بر آنچه گذشت و این واقعیت را بیان می کند که اگر ابراهیم علیه السلام همه هستی و وجود خویش و حتی فرزند عزیزش را یک جا در طبق اخلاص نهاد و فدای راه معبود خویش کرد، به خاطر ایمان عمیق و قوی اش بود.

آری همه اینها از جلوه های ایمان است و ایمان چه جلوه های عجیبی دارد! در

ضمن این تعبیر به ماجرای ابراهیم علیه السلام و فرزندش گسترش و تعمیم می دهد و آن را از صورت یک واقعه شخصی و خصوصی بیرون می آورد و نشان می دهد هر کجا ایمان است، ایثار و عشق و فداکاری و گذشت است.

ابراهیم علیه السلام همان را می پسندید که خدا می پسندید و همان را می خواست که خداوند می خواست و هر مؤمنی می تواند چنین باشد.

سپس به یکی دیگر از مواهب خداوند به ابراهیم علیه السلام سخن می گوید. می فرماید:

«ما او را بشارت دادیم به اسحاق علیه السلام، که مقدر بود پیامبر شود و از صالحان شود»؛ وَ بَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِیّاً مِنَ الصَّالِحِینَ.

با توجه به آیه: فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِیمٍ که در آغاز این ماجرا ذکر شده، به خوبی روشن می شود که این دو بشارت مربوط به دو فرزند است. اگر بشارت اخیر طبق صریح آیه مورد بحث مربوط به اسحاق علیه السلام است، پس غلام حلیم (نوجوان بردبار شکیبا) حتما اسماعیل علیه السلام است و آنها که اصرار دارند ذبیح را اسحاق علیه السلام بدانند، هر دو آیه را اشاره به یک مطلب دانسته اند با این تفاوت که آیه اول را بیان اصل بشارت فرزند می دانند و آیه دوم را بشارت به نبوت می دانند، ولی این معنی بسیار بعید است و آیات فوق به وضوح می گویند که این دو بشارت مربوط به دو فرزند بوده است.

از این گذشته بشارت نبوت نشان می دهد که اسحاق علیه السلام باید زنده بماند و وظایف نبوت را انجام دهد و این با مسأله ذبح سازگار نیست.

جالب این است که در اینجا بار دیگر به عظمت مقام صالحان برخورد می کنیم، که در توصیف اسحاق علیه السلام می فرماید: «می بایست پیامبر شود و از صالحان شود» و چه والاست مقام صالحان در پیشگاه خداوند بزرگ؟ در آخرین آیه، سخن از برکتی در میان است که خداوند به ابراهیم علیه السلام و فرزندش اسحاق علیه السلام ارزانی داشت، می فرماید: «ما به او و اسحاق برکت دادیم»؛ وَ بارَکْنا عَلَیْهِ وَ عَلی إِسْحاقَ ....

اما برکت در چه چیز؟ توضیحی برای آن داده نشده است، می دانیم معمولا هنگامی که فعلی به صورت مطلق می آید و قید و شرطی در آن نیست، معنی عموم را می رساند.

بنابر این برکت در همه چیز را شامل می شود، در عمر و زندگی، در نسل های آینده، در تاریخ و مکتب و در همه چیز.

اصولا برکت در اصل از «برک» (بر وزن درک) به معنی سینه شتر است و هنگامی که شتر سینه خود را بر زمین می گذارد، همین ماده در مورد او به کار می رود «برک البعیر».

تدریجا این ماده در معنی ثبوت و دوام چیزی به کار رفته است، برکه آب را نیز از آن جهت برکه گویند که آب در آن ثابت است و مبارک را از این نظر مبارک می گویند که خیر آن باقی و برقرار است.

از اینجا روشن می شود که آیه مورد بحث اشاره به ثبوت و دوام نعمت های الهی بر ابراهیم علیه السلام و اسحق علیه السلام (و خاندانشان) است و یکی از برکاتی که خداوند بر ابراهیم علیه السلام و اسحاق علیه السلام داد این بود که تمام انبیای بنی اسراییل از دودمان اسحاق علیه السلام به وجود آمدند در حالی که پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله از دودمان اسماعیل علیه السلام است.

اما برای اینکه توهم نشود که این برکت در خاندان ابراهیم علیه السلام جنبه نسب و قبیله دارد، بلکه در ارتباط با مذهب و مکتب و ایمان است، در آخر آیه می افزاید: «از دودمان این دو، افرادی نیکوکار به وجود آمدند، و هم افرادی که به خاطر عدم ایمان، آشکارا به خود ستم کردند»؛ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِما مُحْسِنٌ وَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِینٌ.

«مُحْسِنٌ» در اینجا به معنی مؤمن و مطیع فرمان خداوند است و چه احسان و نیکوکاری از این برتر تصور می شود؟ و ظالم به معنی کافر و گنهکار است و تعبیر به «لِنَفْسِهِ» اشاره به این است که کفر و گناه در درجه اول ظلم بر خویشتن است، آن هم ظلمی واضح و آشکار.

به این ترتیب آیه فوق به گروهی از یهود و نصاری که افتخار می کردند ما از فرزندان انبیا هستیم، پاسخ می گوید که پیوند خویشاوندی به تنهایی افتخار نیست، مگر اینکه در سایه پیوند فکری و مکتبی قرار گیرد.

شاهد این سخن حدیثی است که از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده که خطاب به بنی هاشم فرمود: «لا یأتینی النّاس بأعمالهم و تأتونی بأنسابکم!»؛ «ای بنی هاشم نکند در روز قیامت مردم با اعمالشان به سراغ من بیایند و شما با انساب و پیوند خویشاوندیتان!».

(آنها پیوند مکتبی داشته باشند و شما پیوند جسمانی» ⁽¹⁾و ⁽²⁾

ابراهیم علیه السلام انسان نمونه

وَ مَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِیمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَ لَقَدِ اصْطَفَیْناهُ فِی الدُّنْیا وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ (130) إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِینَ (131) وَ وَصَّی بِها إِبْراهِیمُ بَنِیهِ وَ یَعْقُوبُ یا بَنِیَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی لَکُمُ الدِّینَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (132) ⁽¹⁾

130- چه کسی- جز افراد سفیه و نادان- از آیین ابراهیم (با آن پاکی و درخشندگی) روی گردان خواهد شد؟ ما او را در این جهان برگزیدیم و او در جهان دیگر از صالحان است.

131- (به خاطر بیاورید) هنگامی را که پروردگار به او گفت اسلام بیاور (و تسلیم در برابر حق باش، او فرمان پروردگار را از جان و دل پذیرفت) گفت در برابر پروردگار جهانیان تسلیم شدم.

132- ابراهیم و یعقوب فرزندان خود را (در بازپسین لحظات عمر) به این آیین وصیت کردند (و هر کدام به فرزندان خویش گفتند) فرزندان من! خداوند این آیین پاک را برای شما برگزیده است و شما جز به آیین اسلام (تسلیم در برابر فرمان خدا) نمیرید.

در آیات گذشته تا حدودی شخصیت ابراهیم علیه السلام نشان داده شد و از مجموع بحث ها به خوبی استفاده شد که این پیامبر بزرگ، می تواند یک الگو و اسوه برای همه حق طلبان جهان باشد و مکتب او به عنوان یک مکتب انسان ساز مورد استفاده همگان قرار گیرد.

بر اساس همین مطلب در نخستین آیه مورد بحث چنین می گوید: «چه کسی- جز افرادی که خود را به سفاهت افکنده اند- از آیین پاک ابراهیم روی گردان خواهد شد»؛ وَ مَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِیمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ.

آیا این سفاهت نیست که انسان، آیینی را با این پاکی و درخشندگی رها کند و در بیراهه های شرک، کفر و فساد گام بگذارد؟ آیینی که با روح و فطرت انسان آشنا و سازگار است و با عقل و خرد هماهنگ، آیینی را که هم آخرت در آن است و هم دنیا، رها کرده و به سراغ برنامه هایی برود که دشمن خرد، مخالف فطرت و تباه کننده دین و دنیایند؟

سپس اضافه می کند: «ما ابراهیم را (به خاطر این امتیازات بزرگش) برگزیدیم و او در جهان دیگر از صالحان است»؛ وَ لَقَدِ اصْطَفَیْناهُ فِی الدُّنْیا وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ.

آری ابراهیم علیه السلام، برگزیده خداوند و سر سلسله صالحان است و به همین دلیل باید اسوه و قدوه باشد.

آیه بعد به عنوان تأکید به یکی دیگر از ویژگی های صفات برگزیده ابراهیم علیه السلام که در واقع ریشه بقیه صفات او است اشاره کرده می گوید: «به خاطر بیاورید هنگامی را که پروردگار به او گفت: در برابر فرمان من تسلیم باش، او گفت: در برابر پروردگار جهانیان تسلیم شدم»؛ إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِینَ.

آری ابراهیم علیه السلام آن مرد فداکار و ایثارگر هنگامی که ندای فطرت را از درون خود می شنود که پروردگار به او فرمان تسلیم باش می دهد. او تسلیم کامل خدا می شود.

ابراهیم علیه السلام با فکر و درک خود می یابد و می بیند که ستارگان و ماه و خورشید، همه غروب و افول دارند و محکوم قوانین آفرینشند، لذا می گوید: اینها خدای من نیستند. إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضَ حَنِیفاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ؛ «من روی خود را به سوی خدایی کردم که آسمان ها و زمین را آفرید و در این راه عقیده خود را خالص کردم و

من از مشرکان نیستم.» ⁽¹⁾

در آیات گذشته دیدیم که ابراهیم علیه السلام و اسماعیل پس از ساختن کعبه، نخستین تقاضایی که از خداوند- بعد از تقاضای قبولی اعمالشان- کردند، این بود که آنها به راستی تسلیم فرمان او باشند و از دودمان آنها نیز امت مسلمی بپاخیزد.

در حقیقت نخستین گام برای ایجاد ارزش در انسان، مسأله خلوص و پاکی است و به همین دلیل که ابراهیم علیه السلام خویش را منحصرا تسلیم فرمان حق کرد، محبوب خدا شد و خداوند او را برگزید و به همین عنوان، او و مکتبش را معرفی کرد.

همه کارهای ابراهیم علیه السلام از آغاز زندگی تا پایان کم نظیر بود. مبارزه پی گیر او با بت پرستان و ستاره پرستان و در دل آتش قرار گرفتنش که حتی دشمن سر سختش نمرود را تحت تأثیر قرار داد و بی اختیار گفت: «مَنِ اتَّخَذَ إِلَهاً فَلْیَتَّخِذْ مِثْلَ إِلَهِ إِبْرَاهِیمَ»»؛ اگر کسی بخواهد خدایی برگزیند باید مثل خدای ابراهیم برگزیند.» ⁽²⁾

همچنین آوردن همسر و فرزند شیر خوار در آن بیابان خشک و سوزان، در آن سرزمین مقدس و بنای کعبه و بردن جوانش به قربانگاه، هر یک نمونه ای از طرز کار او بود.

وصیت و سفارشی که در آخرین روزهای عمر خود به فرزندانش نمود، آن نیز نمونه بود. چنانکه در آخرین آیه مورد بحث می خوانیم: «ابراهیم و یعقوب فرزندان خود را در بازپسین لحظات عمر به این آیین پاک توحیدی وصیت کردند»؛ وَ وَصَّی بِها إِبْراهِیمُ بَنِیهِ وَ یَعْقُوبُ ....

هر کدام به فرزندان خود گفتند: «فرزندان من! خداوند این آیین توحید را برای شما برگزیده است»؛ یا بَنِیَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی لَکُمُ الدِّینَ ....

بنا بر این جز بر این آیین رهسپار نشوید و جز با قلبی مملو از ایمان و تسلیم جهان را وداع نگویید؛ ... فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ.

قرآن با نقل وصیت ابراهیم علیه السلام گویا می خواهد این حقیقت را بازگو کند که شما انسان ها تنها مسؤول امروز فرزندانتان نیستید، مسؤول آینده آنها نیز هستید، تنها به هنگام چشم بستن از جهان نگران زندگی مادی فرزندانتان بعد از مرگتان نباشید، به فکر زندگی معنوی آنها نیز باشید.

نه تنها ابراهیم علیه السلام چنین وصیتی کرد که فرزندزاده اش یعقوب علیه السلام نیز همین روش را از نیای خود ابراهیم علیه السلام اقتباس نمود و در بازپسین دم عمر، به فرزندانش گوشزد کرد که رمز پیروزی و موفقیت و سعادت در جمله کوتاه (تسلیم در برابر حق) خلاصه می شود.

ذکر یعقوب علیه السلام از میان همه پیامبران در اینجا شاید برای این هدف باشد که به یهود و نصاری که هر کدام خود را به نوعی به یعقوب ارتباط می دادند، بفهماند این آیین شرک آلودی که شما دارید، این عدم تسلیم خالص در برابر حق که برنامه شما را تشکیل می دهد، با روش کسی که خود را به او پیوند می دهید، سازگار نیست. ⁽¹⁾

ابراهیم علیه السلام برای همه شما اسوه بود

قَدْ کانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْراهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ کَفَرْنا بِکُمْ وَ بَدا بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّی تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ وَ ما أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَیْ ءٍ رَبَّنا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنا وَ إِلَیْکَ أَنَبْنا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ (4) رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذِینَ کَفَرُوا وَ اغْفِرْ لَنا رَبَّنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ (5) لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِیهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کانَ یَرْجُوا اللَّهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ مَنْ یَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ (6) ⁽²⁾

4- برای شما تأسی نیکی در زندگی ابراهیم و کسانی که با او بودند وجود داشت، هنگامی که به قوم مشرک خود گفتند: ما از شما و آنچه غیر از خدا

می پرستید بیزاریم، ما نسبت به شما کافریم، و میان ما و شما عداوت و دشمنی همیشگی آشکار شده است، و این وضع همچنان ادامه دارد تا به خدای یگانه ایمان بیاورید، جز آن سخن ابراهیم که به پدرش (عمویش آزر) وعده داد که برای تو طلب آمرزش می کنم، و در عین حال در برابر خداوند برای تو مالک چیزی نیستم.

پروردگارا! ما بر تو توکل کرده ایم، و به سوی تو بازگشتیم، و سرانجام همه به سوی تو است.

5- پروردگارا! ما را مایه گمراهی کافران قرار مده، و ما را ببخش ای پروردگار ما که تو عزیز و حکیمی.

6- برای شما در برنامه زندگی آنها اسوه حسنه ای بود برای کسانی که امید به خدا و روز قیامت دارند، و هر کس سرپیچی کند به خویشتن ضرر زده است، زیرا خداوند بی نیاز و شایسته هرگونه ستایش است.

از آنجا که قرآن مجید، در بسیاری از موارد برای تکمیل تعلیمات خود از الگوهای مهمی که در جهان انسانیت وجود داشته شاهد می آورد، در آیات مورد بحث نیز به دنبال نهی شدیدی که از دوستی با دشمنان خدا در آیات قبل شده سخن از ابراهیم علیه السلام و برنامه او به عنوان پیشوای بزرگی که مورد احترام همه اقوام، مخصوصا قوم عرب، بوده به میان می آورد و می فرماید: «برای شما در زندگی ابراهیم و کسانی که با او بودند اسوه خوبی وجود داشت»؛ قَدْ کانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْراهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ ....

ابراهیم علیه السلام بزرگ پیامبران که زندگیش سرتاسر، درس بندگی و عبودیت خدا، جهاد فی سبیل اللَّه، و عشق به ذات پاک او بود، ابراهیم که امت اسلامی از برکت دعای او، و مفتخر به نامگذاری او می باشد، می تواند برای شما سرمشق خوبی در این زمینه گردد.

منظور از تعبیر وَ الَّذِینَ مَعَهُ ...؛ «آنها که با ابراهیم بودند»، مؤمنانی است که او را در این راه همراهی می کردند، هر چند قلیل و اندک بودند، و این احتمال که منظور پیامبرانی است که با او هم صدا شدند، یا انبیا معاصر او- چنانکه بعضی احتمال داده اند- بعید به نظر می رسد، به خصوص که مناسب این است که قرآن در اینجا پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را به ابراهیم، و مسلمانان را به اصحاب و یاران او، تشبیه کند، در تواریخ نیز آمده است که گروهی در

بابل بعد از مشاهده معجزات ابراهیم به او ایمان آوردند، و در هجرت به سوی شام او را همراهی کردند، و این نشان می دهد که او یاران وفاداری داشته است.

سپس در توضیح این معنی می افزاید: «آن روز که به قوم مشرک و بت پرستشان گفتند: ما از شما و آنچه غیر از خدا می پرستید بیزاریم!»؛ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ....

ما نه شما را قبول داریم، و نه آیین و مذهبتان را، ما هم از خودتان و هم از بت های بی ارزشتان متنفریم.

و باز برای تأکید افزودند: «ما نسبت به شما کافریم»؛ «کَفَرْنا بِکُمْ».

البته این کفر همان کفر برائت و بیزاری است که در بعضی از روایات ضمن برشمردن اقسام پنج گانه کفر به آن اشاره شده است.

و سومین بار برای تأکید بیشتر افزودند: «در میان ما و شما عداوت و دشمنی همیشگی آشکار شده است»؛ وَ بَدا بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً.

و این وضع همچنان ادامه دارد تا به خدای یگانه ایمان بیاورید؛ ... حَتَّی تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ ....

و به این ترتیب با نهایت قاطعیت و بدون هیچگونه پرده پوشی اعلام جدایی و بیزاری از دشمنان خدا کردند، و تصریح نمودند که این جدایی به هیچ قیمت قابل برگشت و تجدید نظر نیست، و تا ابد ادامه دارد، مگر اینکه آنها مسیر خود را تغییر دهند و از خط کفر به خط ایمان روی آورند.

ولی از آنجا که این قانون کلی و عمومی در زندگی ابراهیم استثنایی داشته که آنهم به خاطر هدایت بعضی از مشرکان صورت گرفته، به دنبال آن می فرماید: آنها هرگونه ارتباطشان را با قوم کافر قطع کردند و هیچ سخن محبت آمیزی به آنها نگفتند: «جز این سخن ابراهیم که به پدرش (عمویش آزر) وعده داد که برای تو از خداوند طلب آمرزش می کنم، ولی در عین حال من در برابر خداوند برای تو مالک چیزی نیستم و آمرزش تنها به دست او است»؛ ... إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ وَ ما أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَیْ ءٍ ....

این در حقیقت استثنایی است از مسأله قطع هرگونه ارتباط ابراهیم و یارانش از بت پرستان که آن هم دارای شرائط و مصلحت خاصی بود؛ زیرا قرائن نشان می دهد که

ابراهیم احتمالا آمادگی برای ایمان را در عمویش آزر مشاهده کرده بود ولی آزر از این مسأله نگران بود که اگر راه توحید را پیش گیرد دوران بت پرستی او چه خواهد شد؟

ابراهیم به او وعده داد که در پیشگاه خدا برای تو استغفار می کنم، و به این وعده خود نیز عمل کرد، ولی آزر ایمان نیاورد، و هنگامی که بر ابراهیم روشن شد که او دشمن خدا است و هرگز ایمان نمی آورد دیگر برای او استغفار نکرد و با او قطع رابطه نمود.

و از آنجا که مسلمانان از این برنامه ابراهیم و آزر اجمالا با خبر بودند و ممکن بود همین مطلب بهانه ای شود برای افرادی همچون «حاطب ابن ابی بلتعه» که با کفار سر و سری برقرار نمایند، قرآن می گوید این استثنا در شرائط خاصی صورت گرفته، و وسیله ای برای جلب آزر به ایمان بوده، نه برای اهداف دنیوی، و لذا در آیه 114 سوره توبه می فرماید: وَ ما کانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِیمَ لِأَبِیهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِیَّاهُ فَلَمَّا تَبَیَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِیمَ لَأَوَّاهٌ حَلِیمٌ؛ «استغفار ابراهیم برای پدرش (عمویش آزر) فقط بخاطر وعده ای بود که به او داده بود (تا وی را به سوی ایمان جذب کند) اما هنگامی که برای او مسلم شد که وی دشمن خدا است از او بیزاری جست، چرا که ابراهیم مهربان و بردبار بود.»

ولی جمعی از مفسران آن را استثنا از اسوه بودن ابراهیم دانسته اند، و گفته اند باید در همه چیز به او اقتدا کرد جز استغفارش برای عمویش آزر.

این معنی گرچه در کلام عده ای از مفسران آمده، ولی بسیار بعید به نظر می رسد؛ زیرا اولًا: او در همه چیز اسوه بود، حتی در این برنامه، چرا که اگر همان شرائط آزر در بعضی از مشرکان پیدا می شد اظهار محبت نسبت به او برای جلب و جذب وی به سوی ایمان کار خوبی بود، ثانیاً: ابراهیم علیه السلام یک پیامبر معصوم، و از انبیای بزرگ و مجاهد بود، و همه افعالش سرمشق است، معنی ندارد که این مسأله را استثنا کنیم.

کوتاه سخن اینکه ابراهیم و پیروانش قویا با بت پرستان مخالف بودند و باید این درس را از آنها سرمشق گرفت، و داستان آزر شرائط خاصی داشته که اگر برای ما هم پیدا شود قابل تأسی است.

و از آنجا که مبارزه با دشمنان خدا با این صراحت و قاطعیت مخصوصا در زمانی که آنها از قدرت ظاهری برخوردارند جز با توکل بر ذات خدا ممکن نیست، در پایان آیه

می افزاید: آنها گفتند: «پروردگارا! ما بر تو توکل کردیم و به سوی تو بازگشت نمودیم و رجوع نهایی همه سرانجام به سوی تو است»؛ رَبَّنا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنا وَ إِلَیْکَ أَنَبْنا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ.

در حقیقت آنها سه مطلب را در این عبارت به پیشگاه الهی عرضه داشتند: نخست توکل بر ذات او، و دیگر توبه و بازگشت به سوی او، و سپس توجه به این حقیقت که رجوع نهایی همه چیز به سوی او است که علت و معلول یکدیگرند، ایمان به معاد و بازگشت نهایی سبب توبه می گردد و توبه روح توکل را در انسان زنده می کند.

در آیه بعد به یکی دیگر از درخواستهای ابراهیم و یارانش که در این زمینه، حساس و چشمگیر است اشاره کرده، می گوید: «پروردگارا! ما را مایه گمراهی کافران قرار مده»؛ رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذِینَ کَفَرُوا ....

این تعبیر ممکن است اشاره به اعمالی مانند اعمال «حاطب ابن ابی بلتعه» باشد که گاهی از افراد بی خبر سر می زند و کاری می کنند که سبب تقویت گمراهان می گردد در حالی که گمان می کنند کار خلافی نکرده اند.

و یا اشاره به این است ما را در چنگال آنها گرفتار مکن، و در برابر آنها مغلوب مساز، مبادا بگویند: اگر اینها بر حق بودند هرگز گرفتار شکست نمی شدند، و این مایه گمراهی آنها می گردد.

یعنی اگر آنها از شکست و تسلط کفار می ترسند نه به خاطر خودشان است، بلکه به خاطر این است که آیین حق زیر سؤال نرود، و پیروزی ظاهری مشرکان دلیل بر حقانیت آنها تلقی نشود، و این است راه و رسم یک مؤمن واقعی که هر چه می خواهد برای خدا می خواهد، از همه بریده و به خدا پیوسته است و همه چیز را برای رضای او می طلبد. و درحقیقت به خدا می گوید:

رو به سوی تو کردیم و دل به تو بستیم، از همه باز آمدیم با تو نشستیم و در پایان آیه می افزاید: «پروردگارا! اگر لغزشی از ما سر زد ما را ببخش»؛ ... وَ اغْفِرْ لَنا رَبَّنا ....

«همانا تو عزیز و حکیمی»؛ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ.

قدرتت شکست ناپذیر است و حکمتت نافذ در همه چیز.

این جمله ممکن است اشاره به آن باشد که اگر در خلال زندگی ما نشانه ای از تمایل

و محبت و دوستی به دشمنان تو وجود داشته این لغزش را بر ما ببخش، و این درسی است برای مسلمانان که آنها نیز سرمشق گیرند و اگر حاطبی در میان آنها پیدا شد استغفار کنند و به سوی خدا بازگردند.

در آخرین آیه مورد بحث بار دیگر روی همان مطلبی تکیه می کند که در نخستین آیه تکیه شده بود، می فرماید: «برای شما مسلمانان در برنامه زندگی آنها اسوه و الگوی نیکویی بود، برای آنها که امید به خدا و روز قیامت دارند»؛ لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِیهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کانَ یَرْجُوا اللَّهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ ....

نه تنها برائت و بیزاریشان از بت پرستان و خط کفر، بلکه دعاهای آنها و تقاضاهایشان در پیشگاه خدا که نمونه هایی از آن در آیات قبل گذشت نیز برای همه مسلمانان سرمشق است.

این سرمشق را تنها کسانی می گیرند که دل به خدا بسته اند، و ایمان به مبدء و معاد قلبشان را روشن ساخته، و در طریق حق به حرکت در آمده اند.

بدون شک این تأسی و پیروی نفعش قبل از هر کس به خود مسلمانان باز می گردد لذا در پایان می افزاید: «هر کس سرپیچی کند و طرح دوستی با دشمنان خدا بریزد، به خودش ضرر زده، و خداوند نیازی به او ندارد، چرا که او از همگان بی نیاز و شایسته هرگونه حمد و ستایش است»؛ ... وَ مَنْ یَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ.

زیرا طرح دوستی با دشمنان خدا آنها را تقویت می کند، و قوت آنها باعث شکست خود شما است، و اگر آنها بر شما مسلط گردند بر صغیر و کبیر رحم نخواهند کرد.

نکته ها:

1- الگوهای جاویدان

برنامه های عملی، همیشه مؤثرترین برنامه ها است، چون عمل حکایت از ایمان عمیق انسان به گفتارش می کند، و سخنی که از دل برآید لا جرم بر دل نشیند.

همیشه وجود الگوها و سرمشق های بزرگ در زندگی انسانها، وسیله مؤثری برای تربیت آنها بوده است، به همین دلیل، پیامبر و پیشوایان معصوم مهمترین شاخه هدایت را با عمل خود نشان می دادند، و لذا هنگامی که سخن از سنت به میان می آید، گفته می شود

سنت عبارت است از قول و فعل و تقریر معصوم؛ یعنی پیشوایان معصوم سخن و عمل و سکوتشان همه حجت و راهنما است، و نیز به همین دلیل است که عصمت در تمام پیامبران و امامان شرط است تا الگوهایی در همه زمینه ها باشند.

قرآن نیز بر این مسأله مهم صحه گذارده، الگوها و سرمشق هایی در همه زمینه ها برای مؤمنان معرفی می کند، از جمله در آیات مورد بحث، دو بار از ابراهیم و یارانش سخن می گوید، و در سوره احزاب، شخص پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان الگو و اسوه، به مسلمانان معرفی می نماید.

(باید توجه داشت، أسوه معنی مصدری دارد، و به معنی تأسی کردن و پیروی عملی است، هر چند در استعمالات روزمره فارسی به معنی کسی است که مورد تأسی قرار می گیرد).

در جنگ پر مخاطره احزاب، در ایامی که مسلمانان، سخت در بوته آزمایش قرار گرفته بودند، و حوادث کوبنده نیرومندترین افراد را به لرزه در می آورد، خداوند پیامبر صلی الله علیه و آله را به عنوان الگو و اسوه ای از استقامت و پایمردی و ایمان و اخلاص، و آرامش در میان طوفان، معرفی می کند، و البته این امر منحصر به میدان احزاب نبود که در همه جا پیامبر صلی الله علیه و آله سرمشق عظیمی برای مسلمانان محسوب می شد.

شعار «کُونُوا دُعاةً النّاسِ بِأَعْمالِکُمْ وَ لا تَکُونُوا دُعاةً بِأَلْسِنَتِکُمْ»؛ ⁽¹⁾«مردم را به اعمال خویش دعوت به سوی خدا کنید نه به زبان» خود که از حدیث امام صادق علیه السلام گرفته شده، دلیل بر این است که همه مسلمانان راستین نیز به نوبه خود باید الگو و اسوه برای دیگران باشند، و با زبان عمل، اسلام را به دنیا معرفی کنند که اگر این کار می شد، اسلام دنیاگیر شده بود!

2- خداوند از همگان بی نیاز است.

در قرآن مجید کرارا روی این نکته تکیه شده که اگر خداوند دستورهایی به شما می دهد و گاه مشکل و شاق به نظر می رسد، فراموش نکنید تمام منافع آن به

خود شما بازمی گردد، چرا که دریای بیکران هستی خدا کمبودی ندارد تا از شما کمک بگیرد، به علاوه شما چیزی ندارید که به او بدهید بلکه هر چه دارید از او است.

در احادیث قدسی آمده است: بندگان من! شما هرگز نمی توانید به من زیانی برسانید و یا نفعی بدهید، بندگانم! اگر اولین و آخرین و جن و انس پاک ترین قلب را داشته باشند، ذره ای بر ملک من نمی افزاید، و اگر اولین و آخرین و انس و جن، ناپاک ترین قلب را داشته باشند، از ملک من چیزی نمی کاهد.

بندگانم! اگر اولین و آخرین و انس و جن در میدانی جمع شوند و هر چه می خواهند از من بخواهند و همه آن را به آنها بدهم چیزی از خزائن من کاسته نمی شود، و درست مانند رطوبتی است که یک ریسمان از دریا برمی گیرد.

بندگانم! من اعمال شما را احصا می کنم، سپس به شما باز می گردانم، کسی که نیکی بیابد خدا را شکر کند، و کسی که غیر آن را ببیند جز خویشتن را ملامت ننماید.

3- اصل اساسی «حب فی اللَّه» و «بغض فی اللَّه»

پیوند مکتبی مهم ترین پیوندی است که انسانها را با یکدیگر مربوط می سازد که هر پیوندی تحت الشعاع آن است.

این سخنی است که قرآن بارها روی آن تأکید کرده است، و اگر این پیوند تحت تأثیر روابط دوستی و خویشاوندی و منافع شخصی قرار گیرد ارکان مذهب متزلزل خواهد شد.

بعلاوه ارزش نهایی در ایمان و تقوا است، چگونه ممکن است با کسانی که فاقد این دو هستند ارتباط برقرار سازیم؟ لذا در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم:

«مَنْ أَحَبَّ لِلَّهِ وَ أَبْغَضَ لِلَّهِ وَ أَعْطَی لِلَّهِ فَهُوَ مِمَّنْ کَمَلَ إِیمَانُهُ». ⁽¹⁾

«کسی که برای خدا دوست دارد، و برای خدا دشمن دارد، و برای خدا ببخشد، از

کسانی است که ایمانش کامل شده.»

در حدیث دیگری از همان حضرت علیه السلام می خوانیم:

«مِنْ أَوْثَقِ عُرَی الْإِیمَانِ أَنْ تُحِبَّ فِی اللَّهِ وَ تُبْغِضَ فِی اللَّهِ وَ تُعْطِیَ فِی اللَّهِ وَ تَمْنَعَ فِی اللَّهِ». ⁽¹⁾

«از محکم ترین دستگیره های ایمان این است که برای خدا دوست داری و برای خدا دشمن داری، و برای خدا ببخشی، و برای خدا منع کنی.»

احادیث در این زمینه بسیار فراوان است، برای آگاهی بیشتر به جلد دوم اصول کافی باب الحب فی اللَّه مراجعه شود، مرحوم کلینی در این باب 16 حدیث در این زمینه نقل کرده است.

و نیز برای توضیح بیشتر در زمینه «حبّ فی اللَّه و بغض فی اللَّه» به جلد 23 تفسیر نمونه ذیل آیه 22 سوره مجادله مراجعه شود. ⁽²⁾

«ابراهیم علیه السلام و موهبت های الهی»

اشاره

وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ نافِلَةً وَ کُلًّا جَعَلْنا صالِحِینَ (72) وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَیْنا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاةِ وَ إِیتاءَ الزَّکاةِ وَ کانُوا لَنا عابِدِینَ (73) ⁽¹⁾

72- و اسحاق و نیز یعقوب را به وی بخشیدیم، و همه آنان را مردانی صالح قرار دادیم.

73- و آنها را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما (مردم را) هدایت می کردند، و انجام کارهای نیک و برپا داشتن نماز و ادای زکات را به آنها وحی کردیم، و آنها فقط مرا عبادت می کردند.

این آیه به یکی از مهمترین مواهب خداوند به ابراهیم علیه السلام که داشتن فرزندی صالح و نسلی برومند و شایسته است اشاره کرده می فرماید: «ما به او اسحاق را بخشیدیم و یعقوب (فرزند اسحاق) را بر او افزودیم»؛ وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ نافِلَةً ...، و همه آنها را مردانی صالح و شایسته و مفید قرار دادیم؛ ... وَ کُلًّا جَعَلْنا صالِحِینَ. ⁽²⁾

سالیان درازی گذشت که ابراهیم علیه السلام در عشق و انتظار فرزند صالحی به سر می برد و آیه 100 سوره صافات گویای این خواسته درونی او است: رَبِّ هَبْ لِی مِنَ الصَّالِحِینَ؛

«پروردگارا! فرزندی صالح به من مرحمت کن».

سرانجام خداوند دعای او را مستجاب کرد، نخست اسماعیل و سپس اسحاق را به او مرحمت کرد که هر کدام پیامبری بزرگ و با شخصیت بودند.

تعبیر به «نافلة» که ظاهراً تنها توصیفی برای یعقوب است شاید از این نظر باشد که ابراهیم علیه السلام تنها فرزند صالحی تقاضا کرده بود، خداوند نوه صالحی نیز بر آن افزود؛ زیرا «نافلة» در اصل به معنی موهبت و یا کار اضافی است.

آخرین آیه مورد بحث به مقام امامت و رهبری این پیامبر بزرگ و بخشی از صفات و برنامه های مهم و پرارزش آنها به طورجمعی اشاره می کند.

در این آیه مجموعا شش قسمت از این ویژگی ها بر شمرده شده که با اضافه کردن توصیف به صالح بودن که از آیه قبل استفاده می شود، مجموعا هفت ویژگی را تشکیل می دهد. این احتمال نیز وجود دارد که مجموعه شش صفتی که در این آیه ذکر شده، شرحی باشد برای صالح بودن آنها که در آیه قبل آمده است.

نخست می گوید: «ما آنها را امام و رهبر مردم قرار دادیم»؛ وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً ....

یعنی علاوه بر مقام نبوت و رسالت، مقام امامت را نیز به آنها دادیم- امامت همان گونه که پیشتر هم اشاره کرده ایم، آخرین مرحله سیر تکاملی انسانی است که به معنی رهبری همه جانبه مادی، معنوی، ظاهری، باطنی، جسمی و روحی مردم است.

فرق نبوت و رسالت، با امامت این است که پیامبران در مقام نبوت و رسالت تنها فرمان حق را دریافت می کنند و از آن خبر می دهند و به مردم ابلاغ می کنند، ابلاغی توأم با بشارت و انذار.

اما در مرحله امامت این برنامه های الهی را به مرحله اجرا در می آورند، خواه از طریق تشکیل حکومت عدل باشد یا بدون آن، در این مرحله آنها مربی اند، و مجری احکام وبرنامه ها وپرورش دهنده انسان ها، به وجود آورنده محیطی پاک و منزه و انسانی.

در حقیقت مقام امامت مقام تحقق بخشیدن به تمام برنامه های الهی است، به تعبیر دیگر ایصال به مطلوب و هدایت تشریعی و تکوینی است. امام از این نظر درست به خورشید می ماند که با اشعه خود موجودات زنده را پرورش می دهد. ⁽¹⁾

در مرحله بعد فعلیت و ثمره این مقام را بازگو می کند: «آنها به فرمان ما هدایت می کردند»؛ ... یَهْدُونَ بِأَمْرِنا.

نه تنها هدایت به معنی راهنمایی و ارائه طریق که آن در نبوت و رسالت وجود دارد، بلکه به معنی دستگیری کردن و رساندن به سر منزل مقصود (البته برای آنها که آمادگی و شایستگی دارند).

سومین، چهارمین و پنجمین موهبت و ویژگی آنها این بود که: «ما به آنها انجام کار خیر را وحی کردیم و همچنین برپا داشتن نماز و ادای زکات»؛ وَ أَوْحَیْنا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاةِ وَ إِیتاءَ الزَّکاةِ ....

این وحی می تواند وحی تشریعی باشد؛ یعنی ما انواع کارهای خیر و ادای نماز و اعطای زکات را در برنامه های دینی آنها گنجانیدیم، همچنین می تواند وحی تکوینی باشد؛ یعنی به آنها توفیق و توان و جاذبه معنوی برای انجام این امور بخشیدیم.

البته هیچ یک از این امور جنبه اجباری و اضطراری ندارد، بلکه تنها آمادگی ها و زمینه ها است که بدون اراده و خواست خود آنها هرگز به نتیجه نمی رسد.

ذکر «اقامه صلاة و ادای زکات» بعد از فعل «خیرات» به خاطر اهمیت این دو برنامه است که نخست به طور عام در جمله: وَ أَوْحَیْنا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْراتِ ... و بعد به طور خاص بیان شده است.

در آخرین فراز به مقام عبودیت آنها اشاره کرده، می گوید: «آنها همگی فقط ما را عبادت می کردند»؛ وَ کانُوا لَنا عابِدِینَ. ⁽¹⁾

ضمناً تعبیر به «کانُوا» که دلالت بر سابقه مستمر در این برنامه دارد، شاید اشاره به این باشد که آنها حتی قبل از رسیدن به مقام نبوت و امامت، مردانی صالح و موحد و شایسته بوده اند و در پرتو همین برنامه ها، خداوند مواهب تازه ای به آنها بخشیده است.

این نکته نیز لازم به یادآوری است که جمله: ... یَهْدُونَ بِأَمْرِنا در حقیقت وسیله شناخت امامان و پیشوایان حق، از برابر رهبران و پیشوایان باطل است که معیار کار آنها بر هوس های شیطانی است.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم که فرمود: «امام در قرآن مجید دوگونه است. در یک جا خداوند می فرماید: وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا ...؛ یعنی به امر خدا نه به امر مردم، امر خدا را بر امر خودشان مقدم می شمرند و حکم او را برتر از حکم خود قرار می دهند، ولی در جای دیگر می فرماید: وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ ...؛ یعنی ما آنها را پیشوایانی قرار دادیم که دعوت به دوزخ می کنند، فرمان خود را بر فرمان پروردگار مقدم می شمرند و حکم خویش را قبل از حکم او قرار می دهند و مطابق هوس های خود و بر ضد کتاب اللَّه عمل می نمایند. ⁽¹⁾و این است معیار و محک برای شناسایی امام حق از امام باطل». ⁽²⁾

وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلًّا هَدَیْنا وَ نُوحاً هَدَیْنا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسی وَ هارُونَ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ (84) وَ زَکَرِیَّا وَ یَحْیی وَ عِیسی وَ إِلْیاسَ کُلٌّ مِنَ الصَّالِحِینَ (85) وَ إِسْماعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلًّا فَضَّلْنا عَلَی الْعالَمِینَ (86) وَ مِنْ آبائِهِمْ وَ ذُرِّیَّاتِهِمْ وَ إِخْوانِهِمْ وَ اجْتَبَیْناهُمْ وَ هَدَیْناهُمْ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ (87) ⁽³⁾

84- و اسحاق و یعقوب را به او (ابراهیم) بخشیدیم و هر کدام را هدایت کردیم و نوح را (نیز) قبلا هدایت نمودیم و از فرزندان او داود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسی و هارون را (هدایت کردیم) و اینچنین نیکوکاران را پاداش می دهیم.

85- و (همچنین) زکریا و یحیی و عیسی و الیاس هر کدام از صالحان بودند.

86- و اسماعیل و الیسع و یونس و لوط و هر یک را بر جهانیان برتری دادیم.

87- و از پدران آنها و فرزندان آنها و برادران آنها افرادی را برگزیدیم و هدایت به راه راست نمودیم.

در این آیات به قسمتی از مواهبی که خداوند به ابراهیم داده است اشاره شده، و آن موهبت فرزندان صالح و نسل لایق و برومند است که یکی از بزرگترین مواهب الهی محسوب می شود.

نخست می گوید: «ما به ابراهیم، اسحاق و یعقوب (فرزند اسحاق) را بخشیدیم»؛ وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ ....

و اگر در اینجا اشاره به فرزند دیگر ابراهیم، اسماعیل نشده بلکه در لابلای بحث آمده است شاید به خاطر آن است که تولد اسحاق از مادر عقیمی همچون ساره آن هم در سن پیری، موضوع بسیار عجیب و موهبتی غیر منتظره بود.

سپس برای بیان اینکه افتخار این دو تنها در جنبه پیغمبرزادگی نبود، بلکه شخصا در پرتو فکر صحیح و عمل صالح نور هدایت را در قلب خود جای داده بودند، می گوید:

«هر یک از آنها را هدایت کردیم»؛ ... کُلًّا هَدَیْنا ....

و به دنبال آن برای اینکه تصور نشود، در دورانهای قبل از ابراهیم، پرچم دارانی برای توحید نبودند، و این موضوع از زمان او شروع شده اضافه می کند، «نوح را نیز پیش از آن هدایت و رهبری کردیم»؛ وَ نُوحاً هَدَیْنا مِنْ قَبْلُ ....

و می دانیم نوح نخستین پیامبر اولو العزم است که دارای آیین و شریعت بود و سر سلسله پیامبران اولوا العزم می باشد.

در حقیقت با اشاره به موقعیت نوح که از اجداد ابراهیم است و موقعیت جمعی از پیامبران که از دودمان و فرزندان او هستند، موقعیت ممتاز ابراهیم را از نظر وراثت و ریشه و ثمره وجودی مشخص می سازد و در تعقیب آن نام جمع کثیری از پیامبران را که از دودمان ابراهیم بودند می برد، نخست می گوید: «از دودمان ابراهیم، داوود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسی و هارون هستند»؛ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسی وَ هارُونَ ....

سپس با این جمله که این چنین نیکوکاران را پاداش می دهیم روشن می کند که مقام و موقعیت آنها در پرتو اعمال و کردار آنها بود ... وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ.

در اینکه ضمیر مِنْ ذُرِّیَّتِهِ؛ «از دودمان او»، به چه کسی بر می گردد؟ به ابراهیم یا نوح؟ در میان مفسران گفتگوی زیادی است، ولی غالب مفسران آن را به ابراهیم باز

گردانیده اند و ظاهراً نباید تردید داشت که مرجع ضمیر ابراهیم است؛ زیرا بحث آیه درباره مواهب خدا نسبت به ابراهیم می باشد، نه درباره نوح پیغمبر، به علاوه از روایات متعددی که بعدا نقل خواهیم کرد این موضوع نیز استفاده می شود.

تنها مطلبی که سبب شده بعضی از مفسران ضمیر را به نوح باز گردانند ذکر نام یونس و لوط در آیات بعد است؛ زیرا مشهور در تواریخ آن است که یونس از فرزندان ابراهیم نبوده، و لوط هم برادرزاده یا خواهرزاده ابراهیم است.

ولی در مورد یونس، مورخان اتفاق نظر ندارند، بعضی او را از دودمان ابراهیم دانسته اند و بعضی او را از پیامبران بنی اسرائیل شمرده اند.

به علاوه مورّخان معمولا نسب را از طرف پدر حفظ می کنند، چه مانعی دارد که یونس همانند عیسی که نامش را نیز در آیات فوق می خوانیم از طرف مادر، به ابراهیم منتهی شود. و اما لوط گرچه فرزند ابراهیم نبود ولی از خاندان و دودمان او بود و همانطور که در لغت عرب گاهی به عمو، أب گفته می شود، به برادرزاده یا خواهرزاده نیز ذریه و فرزند اطلاق می گردد، و به این ترتیب نمی توانیم دست از ظاهر آیات که درباره ابراهیم است برداریم و ضمیر را به نوح که در اینجا موضوع سخن نیست باز گردانیم.

و در آیه بعد نام زکریا و یحیی و عیسی و الیاس را می برد و اضافه می کند که همه اینها از صالحان بودند؛ یعنی مقامات آنها جنبه تشریفاتی و اجباری نداشت، بلکه در پرتو عمل صالح در پیشگاه خدا شخصیت و عظمت یافتند؛ وَ زَکَرِیَّا وَ یَحْیی وَ عِیسی وَ إِلْیاسَ کُلٌّ مِنَ الصَّالِحِینَ.

در آیه بعد نیز نام چهارنفر دیگر از پیامبران و رهبران الهی آمده و می فرماید: وَ إِسْماعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً ... هر کدام را بر مردم عصر خود برتری بخشیدیم؛ وَ إِسْماعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلًّا فَضَّلْنا عَلَی الْعالَمِینَ.

در اینکه «الیسع» چگونه نامی است و اشاره به کدام یک از پیامبران است در میان مفسران و ادبای عرب گفتگو است، بعضی آن را یک نام عبری می دانند که در اصل یوشع بوده، سپس الف و لام به آن داخل شده و شین تبدیل به سین گردیده است، و بعضی معتقدند یک اسم عربی است که از یسع (فعل مضارع از ماده وسعت) گرفته شده است، این احتمال را نیز داده اند که به همین صورت نام یکی از انبیای پیشین بوده است و

در هر حال از پیامبرانی است که از نسل ابراهیم می باشند.

و در آخرین آیه یک اشاره کلی به پدران و فرزندان و برادران صالح، پیامبران نامبرده که به طور تفصیل اسم آنها در اینجا نیامده است کرده، می گوید: «از میان پدران آنها و فرزندانشان و برادرانشان، افرادی را فضیلت دادیم و برگزیدیم و به راه راست هدایت کردیم»؛ وَ مِنْ آبائِهِمْ وَ ذُرِّیَّاتِهِمْ وَ إِخْوانِهِمْ وَ اجْتَبَیْناهُمْ وَ هَدَیْناهُمْ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ.

در اینجا به چند موضوع باید توجه داشت:

1- فرزندان پیامبر

روی همین جهت امامان اهل بیت که همه از طرف دختر به پیامبر صلی الله علیه و آله می رسند، ابنا رسول اللَّه (فرزندان پیغمبر) خوانده می شوند.

اگرچه در دوران جاهلیت که برای زن هیچگونه اهمیتی قائل نبودند، تنها نسب را از طرف پدر می دانستند، ولی اسلام قلم بطلان بر این فکر جاهلی کشیده اما متاسفانه بعضی از نویسندگانی که علاقه درستی به ائمه اهل بیت نداشتند کوشش می کردند این موضوع را انکار کنند و از گفتن ابن رسول اللَّه به آنها خود داری نمایند و سنن جاهلی را زنده کنند.

اتفاقا این موضوع در زمان خود ائمه مطرح بوده است، و آنها با همین آیه که دلیل دندان شکنی محسوب می شود به آنها پاسخ می گفتند.

از جمله در کافی و در تفسیر عیاشی از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود:

خداوند متعال در قرآن مجید، نسب عیسی را که از طرف مادر به ابراهیم منتهی می شود، به عنوان ذریه (فرزندزاده) بیان کرده آنگاه آیه: وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ ... را تا آخر و آیه بعد را هم تا لفظ عیسی تلاوت کرد.

و نیز در تفسیر عیاشی از ابو الاسود روایت شده که می گوید: روزی حجاج کسی را

به نزد یحیی بن معمر که از علاقمندان خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله بود فرستاد که من شنیدم تو حسن و حسین را فرزندان رسول خدا می دانی و در این باره به آیات قرآن استدلال می کنی؟ در حالی که من قرآن را از اول تا به آخر خواندم و به چنین آیه ای برنخوردم.

یحیی بن معمر در پاسخ او گفت: آیا در سوره انعام به این آیه برخورده ای که می گوید: وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ ... وَ یَحْیی وَ عِیسی گفت: آری خوانده ام، گفت:

مگر نه این است که در این آیات عیسی ذریه ابراهیم شمرده شده، با اینکه از طرف پدر به او نمی رسید؟!

در عیون الاخبار در ضمن یک حدیث طولانی در زمینه گفتگوی امام موسی بن جعفر علیه السلام با هارون الرشید و موسی بن مهدی، چنین نقل می کند که او به امام کاظم علیه السلام گفت: چگونه شما می گویید ما ذریه پیامبریم، در حالی که پیامبر پسری نداشت و نسل از طریق پسر است نه دختر و شما فرزندان دختر او هستید؟ امام در پاسخ از او خواست که از این سؤال صرف نظر کند، ولی هارون اصرار کرد و گفت به هیچوجه صرف نظر نمی کنم؛ زیرا شما معتقدید به اینکه همه چیز در قرآن مجید است و باید از قرآن آیه ای در این باره بیاورید.

امام فرمود: «أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسی وَ هارُونَ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ وَ زَکَرِیَّا وَ یَحْیی وَ عِیسی ...» سپس سؤال کرد ای هارون! پدر عیسی که بود؟ گفت: عیسی پدر نداشت، فرمود: بنابراین اگر او ملحق به ذریه پیامبران است از طریق مریم می باشد، ما نیز ملحق به ذریه رسول خدا از طریق مادرمان فاطمه هستیم.

جالب توجه اینکه بعضی از متعصبین اهل تسنن نیز، این موضوع را در تفسیر خود ذیل همین آیه آورده اند، از جمله فخر رازی در تفسیر کبیر خود می گوید: این آیه دلالت دارد بر اینکه حسن و حسین از ذریه پیامبراند زیرا خداوند عیسی را از ذریه ابراهیم شمرده است با اینکه تنها از طریق مادر به او مربوط می شود.

نویسنده المنار که در تعصب در بعضی از مباحث خاص مذهبی دست کمی از فخر رازی ندارد، بعد از نقل کلام فخر رازی می گوید: در این باب حدیثی از ابو بکر در صحیح بخاری از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است که به امام حسن علیه السلام اشاره کرد و گفت: «إِنَّ ابْنِی

هذا سَیِّدٌ»؛ «این پسرم آقا است» (یعنی کلمه پسرم بر امام حسن اطلاق کرد) در حالی که در نزد عرب (جاهلی) لفظ ابن بر دختر زاده اطلاق نمی شد ... سپس اضافه می کند به همین جهت مردم اولاد فاطمه علیها السلام را اولاد رسول و عترت و اهل بیت او می دانستند.

در هر حال شک نیست که فرزندزاده ها از طرف دختر و پسر هر دو فرزند انسان محسوب می شوند و هیچگونه تفاوتی در این زمینه نیست، و نه این موضوع از مختصات پیغمبر مامی باشد ومخالفت با این مسأله سر چشمه ای جز تعصب و یا افکار جاهلی ندارد، و لذا در تمام احکام اسلامی از قبیل ازدواج و ارث و مانند آن هیچگونه تفاوتی میان این دو نیست، تنها استثنایی که دارد، مسأله خمس است که روی عنوان سیادت است و به جهت خاصی که در کتاب خمس در فقه آمده این موضوع استثنا شده است.

2- چرا نام این پیامبران در سه گروه در سه آیه بیان شده است؟

بعضی از مفسران احتمال داده اند که گروه اول یعنی داود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسی و هارون، این شش نفر، از پیامبرانی بودند که علاوه بر مقام نبوت و رسالت، دارای حکومت و زمامداری نیز بودند و شاید جمله: ... وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ که بعد از ذکر نام اینها آمده است به خاطر نیکی های فراوانی بوده که در دوران حکومت خود بر مردم کردند.

و اما گروه دوم؛ یعنی زکریا و یحیی و عیسی و الیاس از پیامبرانی بودند که در زهد و بی اعتنایی به دنیا- علاوه بر مقام نبوت و رسالت- نمونه بودند جمله: کُلٌّ مِنَ الصَّالِحِینَ بعد از ذکر نام آنها می تواند اشاره به همین حقیقت بوده باشد.

درباره گروه سوم یعنی اسماعیل و الیسع و یونس و لوط این امتیاز را داشتند که دست به مهاجرت دامنه داری زدند و برای تحکیم آیین خدا برنامه هجرت را عملی ساختند، و ذکر جمله: کلًّا فَضَّلْنا عَلَی الْعالَمِینَ ... (بنا بر اینکه اشاره به این چهار نفر باشد نه به تمام پیامبرانی که در این سه آیه گفته شده است) نیز می تواند اشاره به همین سیر آنها در جهان و در میان اقوام مختلف بوده باشد.

3- اهمیت فرزندان صالح در معرفی شخصیت انسان

4- پاسخ به یک ایراد

در آیه 90 همین سوره (چند آیه بعد از این آیه) نیز هدایت به مقام نبوت اطلاق شده است. ⁽¹⁾

دعاهای ابراهیم علیه السلام

وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ اْلأَصْنامَ (35) رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی وَ مَنْ عَصانِی فَإِنَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (36) رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِیُقِیمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ (37) رَبَّنا إِنَّکَ تَعْلَمُ ما نُخْفِی وَ ما نُعْلِنُ وَ ما یَخْفی عَلَی اللَّهِ مِنْ شَیْ ءٍ فِی اْلأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ (38) الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعاءِ (39) رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی رَبَّنا وَ تَقَبَّلْ دُعاءِ (40) رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوالِدَیَّ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسابُ (41) ⁽¹⁾

35- (به یاد آورید) زمانی را که ابراهیم گفت پروردگارا این شهر (مکه) را شهر

امنی قرار ده و من و فرزندانم را از پرستش بت ها دور نگاهدار.

36- پروردگارا آنها (بت ها) بسیاری از مردم را گمراه ساختند، هر کس از من پیروی کند از من است و هر کس نافرمانی من کند تو بخشنده و مهربانی.

37- پروردگارا من بعضی از فرزندانم را در سرزمین بی آب و علفی در کنار خانه ای که حرم تو است، ساکن ساختم تا نماز را بر پای دارند، تو قلب های گروهی از مردم را متوجه آنها ساز و از ثمرات به آنها روزی ده شاید آنها شکر تو را به جای آورند.

38- پروردگارا تو می دانی آنچه را ما پنهان و یا آشکار می کنیم و چیزی در زمین و آسمان بر خدا پنهان نیست.

39- حمد خدای را که در سن پیری اسماعیل و اسحاق را به من بخشید، مسلما خدای من دعا را می شنود (و اجابت می کند).

40- پروردگارا! مرا برپاکننده نماز قرار ده و از فرزندان من نیز چنین کن پروردگارا! دعای (ما را) بپذیر.

41- پروردگارا! من و پدر و مادرم و همه مؤمنان را روزی که حساب بر پا می شود، بیامرز.

دعاهای سازنده ابراهیم بت شکن علیه السلام

نخست می گوید: «به خاطر بیاورید زمانی را که ابراهیم علیه السلام به پیشگاه خدا عرضه داشت، پروردگارا این شهر (مکه) را سرزمین امن و امان قرار ده»؛ وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً ...، و من و فرزندانم را مشمول لطف و عنایتت بنما و از پرستش بت ها دور نگاهدار؛ وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ اْلأَصْنامَ.

چرا که من می دانم بت پرستی چه بلای بزرگ و خانمان سوزی است، و با چشم خود قربانیان این راه را دیده ام: «پروردگارا! این بت ها بسیاری از مردم را گمراه ساخته اند»؛ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیراً مِنَ النَّاسِ ...، آن هم چه گمراهی خطرناکی که همه چیز خود، حتی عقل و خرد خویش را در این راه باخته اند.

گمراهی خطرناکی که همه چیز خود، حتی عقل و خرد خویش را در این راه باخته اند.

خداوند من، من دعوت به توحید تو می کنم و همه را به سوی تو می خوانم، «هر کس از من پیروی کند او از من است و هر کس نافرمانی من کند، اگر قابل هدایت و بخشش است درباره او محبت کن، چرا که تو بخشنده و مهربانی»؛ ... فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی وَ مَنْ عَصانِی فَإِنَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ.

در حقیقت ابراهیم علیه السلام با این تعبیر می خواهد به پیشگاه خداوند چنین عرض کند که حتی اگر فرزندان من از مسیر توحید منحرف شوند، و به بت توجه کنند، از من نیستند و اگر بیگانگان در این خط باشند، آنها همچون فرزندان و برادران من هستند.

این تعبیر مؤدبانه و بسیار محبت آمیز ابراهیم علیه السلام نیز قابل توجه است، نمی گوید هر کس نافرمانی من کند از من نیست و او را چنین و چنان کیفر کن، بلکه می گوید: هر کس نافرمانی من کند، تو بخشنده و مهربانی! سپس دعا و نیایش خود را این چنین ادامه می دهد: «پروردگارا! من بعضی از فرزندانم را در سرزمین فاقد هرگونه زراعت و آب و گیاه، نزد خانه ای که حرم تو است گذاشتم تا نماز را بر پای دارند»؛ رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِیُقِیمُوا الصَّلاةَ ....

این هنگامی بود که ابراهیم علیه السلام پس از آنکه خداوند از کنیزش هاجر، پسری به او داد و نامش را اسماعیل گذاشت، حسادت ساره (همسر نخستین اش) تحریک شد و نتوانست حضور هاجر و فرزندش را تحمل کند، از ابراهیم علیه السلام خواست که آن مادر و فرزند را به نقطه دیگری ببرد و ابراهیم علیه السلام طبق فرمان خداوند در برابر این درخواست تسلیم شد.

اسماعیل و مادرش هاجر را به سرزمین مکه که در آن روز یک سرزمین خشک و خاموش و فاقد همه چیز بود آورد و در آنجا گذارد و با آنها خدا حافظی کرد و رفت.

چیزی نگذشت که این کودک و آن مادر در آن آفتاب گرم و داغ تشنه شدند، هاجر برای نجات جان کودکش سعی و تلاش فراوان کرد، اما خدایی که اراده کرده بود، آن سرزمین یک کانون بزرگ عبادت شود، چشمه زمزم را آشکار ساخت، چیزی نگذشت که قبیله بیابان گرد جرهم که از نزدیکی آنجا می گذشتند، از ماجرا آگاه شدند و در آنجا رحل اقامت افکندند و مکه کم کم شکل گرفت.

سپس ابراهیم علیه السلام دعای خودش را این چنین ادامه می دهد:

خداوندا! اکنون که آنها در این بیابان سوزان برای احترام خانه بزرگ تو مسکن

گزیده اند، «تو قلوب گروهی از مردم را به آنها متوجه ساز و مهر آنها را در دل هایشان قرارده»؛ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ .... «و آنها را از انواع میوه ها (ثمرات مادی و معنوی) بهره مند کن، شاید شکر نعمت های تو را ادا کنند»؛ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ.

و از آنجا که یک انسان موحد و آگاه می داند که علم او در برابر علم خداوند محدود است و مصالح او را تنها خدا می داند، چه بسا چیزی از خداوند بخواهد که صلاح او در آن نیست و چه بسا چیزهایی که نخواهد اما صلاح او در آن است و گاهی مطالبی در درون جان او است که نمی تواند همه را بر زبان آورد، لذا به دنبال تقاضاهای گذشته چنین عرض می کند:

«پروردگارا! تو آنچه را که ما پنهان می داریم و یا آشکار می سازیم به خوبی می دانی»؛ رَبَّنا إِنَّکَ تَعْلَمُ ما نُخْفِی وَ ما نُعْلِنُ .... «و هیچ چیز در زمین و آسمان بر خدا مخفی نمی ماند»؛ وَ ما یَخْفی عَلَی اللَّهِ مِنْ شَیْ ءٍ فِی اْلأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ.

اگر من از فراق فرزند و همسرم غمگین هستم تو می دانی و اگر قطره های اشکم آشکارا از چشمم سرازیر می شود تو می بینی. اگر اندوه فراق قلب مرا احاطه کرده و با شادی از انجام وظیفه و اطاعت فرمان تو آمیخته است، باز هم می دانی.

اگر به هنگام جدایی از همسرم به من می گوید: «الی مَنْ تَکِلنِی» «مرا به که می سپاری؟!» تو از همه اینها آگاهی و آینده این سرزمین و آینده آنها که سخت به هم گره خورده است، همه در پیشگاه علم تو روشن است.

سپس به شکر نعمت های خداوند که یکی از مهمترین آنها در حق ابراهیم علیه السلام همان صاحب دو فرزند برومند شدن، به نام اسماعیل و اسحاق، آن هم در سن پیری بود، اشاره کرده می گوید: «حمد و سپاس خدایی را که به هنگام کبر سن، اسماعیل و اسحاق را به من بخشید و دعای مرا به اجابت رسانید»؛ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ .... ⁽¹⁾

آری، «خدای من حتما دعاها را می شنود»؛ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعاءِ.

و باز به تقاضا و نیایش و دعا ادامه می دهد و عرض می کند: «پروردگارا! مرا بر پا کننده نماز قرار ده و از فرزندان من نیز چنین کن، ای خدای من»؛ رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی .... «پروردگارا دعای ما را بپذیر»؛ رَبَّنا وَ تَقَبَّلْ دُعاءِ.

و آخرین تقاضا و دعای ابراهیم علیه السلام در اینجا این است که: «پروردگارا! مرا و پدر و مادرم و همه مؤمنان را در روزی که حساب بر پا می شود ببخش و بیامرز»؛ رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوالِدَیَّ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسابُ.

نکته ها:

1- آیا مکه در آن زمان شهر بود؟

در آیات فوق دیدیم که ابراهیم علیه السلام یک بار عرض می کند: «خداوندا! من فرزندم را در یک سرزمین فاقد آب و آبادی و زراعت گذاشتم»، این مسلما اشاره به آغاز ورود او در سرزمین مکه است که در آن موقع نه آب بود و آبادی و نه خانه و ساکن خانه، تنها بقایای خانه خدا در آنجا به چشم می خورد و یک مشت کوه های خشک و بی آب و علف!

ولی می دانیم این تنها سفر ابراهیم علیه السلام به سرزمین مکه نبود، بلکه باز هم مکرر به این سرزمین مقدس گام نهاد، در حالی که مکه تدریجا شکل شهری را به خود می گرفت و قبیله جرهم در آنجا ساکن شده بودند و پیدایش چشمه زمزم آنجا را قابل سکونت ساخت.

به نظر می رسد که این دعاهای ابراهیم علیه السلام در یکی از این سفرها بوده و لذا می گوید:

«خداوندا! این شهر را محل أمن و أمان قرار ده».

اگر سخن از وادی غیر ذی ذرع می گوید، یا از گذشته خبر می دهد و خاطره نخستین سفرش را بازگو می نماید و یا اینکه اشاره به این است که سرزمین مکه حتی پس از شهر شدن، سرزمینی است غیر قابل زراعت که باید احتیاجاتش را از بیرون بیاورند، چرا که از نظر جغرافیایی در میان یک مشت کوه های خشک بسیار کم آب واقع شده است.

2- امنیت سرزمین مکه:

جالب این است که ابراهیم علیه السلام نخستین تقاضایی را که در این سرزمین از خداوند کرد، تقاضای امنیت بود، این نشان می دهد که نعمت امنیت نخستین شرط برای زندگی انسان و سکونت در یک منطقه و برای هرگونه عمران و آبادی و پیشرفت و ترقی است و به راستی هم چنین است.

اگر جایی امن نباشد، قابل سکونت نیست، هر چند تمام نعمت های دنیا در آن جمع باشد، اصولا شهر و دیار و کشوری که فاقد نعمت امنیت است، همه نعمتها را از دست خواهد داد!

در اینجا به این نکته نیز باید توجه داشت که خداوند دعای ابراهیم علیه السلام را درباره امنیت مکه از دو سو اجابت کرد: هم امنیت تکوینی به آن داد؛ زیرا شهری شد که در طول تاریخ حوادث نا امن کننده کمتر به خود دیده و هم امنیت تشریعی؛ یعنی خداوند فرمان داده که همه انسان ها و حتی حیوان ها در این سرزمین در امن و امان باشند.

صید کردن حیوانات آن ممنوع است و حتی تعقیب مجرمانی که به این حرم و خانه کعبه پناه برند، جایز نیست، تنها می توان برای اجرای عدالت در حق چنین مجرمان، آذوقه را بر آنها بست تا بیرون آیند و تسلیم شوند.

3- چرا ابراهیم علیه السلام تقاضای دوری از بت پرستی می کند؟

شک نیست که ابراهیم علیه السلام پیامبر معصوم بود و فرزندان بلا واسطه او که به طور قطع در کلمه «بنی» در آیه فوق داخل هستند؛ یعنی اسماعیل و اسحاق نیز پیامبران معصوم بودند، ولی با این حال تقاضا می کند که خدایا من و آنها را از پرستش بت ها دور دار!

این دلیل بر تأکید هر چه بیشتر روی مسأله مبارزه با بت پرستی است که حتی پیامبران معصوم و بت شکن نیز، تقاضایی را در این زمینه از خدا می کنند. این درست شبیه تأکید پیامبر صلی الله علیه و آله در وصایایش به علی علیه السلام- یا امامان دیگر نسبت به جانشین خود- در زمینه نماز است که هرگز احتمال ترک آن در مورد آنها مفهوم نداشت، بلکه اصولا نماز با تلاش و کوشش آنها بر پا شده بود.

اکنون این سؤال پیش می آید که چگونه ابراهیم علیه السلام گفت: «پروردگارا! این بت ها بسیاری از مردم را گمراه ساخته اند»، در حالی که سنگ و چوبی بیش نبودند و قدرت بر گمراه ساختن مردم نداشتند.

پاسخ این سؤال را اینجا می توان دریافت که اولًا: بت ها همیشه از سنگ و چوب نبودند، بلکه گاهی فرعون ها و نمرودها، مردم را به پرستش خود دعوت می کردند و خود را «ربّ اعلی و زنده کننده و میراننده می نامیدند.

ثانیاً: گاه بت های سنگی و چوبی را متولیان و کارگردانان آنچنان می آراستند و تشریفات برای آنها قایل می شدند که برای عوام ساده لوح به راستی گمراه کننده بودند.

4- تابعان ابراهیم علیه السلام کیانند؟

در آیات فوق خواندیم که ابراهیم علیه السلام می گوید: خداوندا کسانی که از من تبعیت کنند از من هستند، آیا پیروان ابراهیم علیه السلام تنها همانها بودند که در عصر او یا اعصار بعد در کیش و مذهب او بوده اند و یا همه موحدان و خداپرستان جهان را- به حکم اینکه ابراهیم علیه السلام نماد توحید و بت شکنی بود- شامل می شود؟ از آیات قرآن- آنجا که آیین اسلام را ملت و آیین ابراهیم علیه السلام معرفی می کند، ⁽¹⁾به خوبی استفاده می شود که دعای ابراهیم علیه السلام همه موحدان و مبارزان راه توحید را شامل می شود.

در روایاتی که از ائمه اهل بیت علیهم السلام نیز به ما رسیده این تفسیر تأیید شده است. از جمله در روایتی از امام باقر علیه السلام می خوانیم:

«مَنْ أَحَبَّنا فَهُوَ مِنَّا أَهْلُ الْبَیْتِ، قُلْتُ: جُعِلْتُ فِداکَ مِنْکُمْ؟ قْالَ: مِنَّا وَ اللَّهُ، أَ ما سَمِعْتَ قَوْلَ إِبْراهِیم علیه السلام فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی»؛ «هر کس ما را دوست دارد و به سیره ما اهل بیت است، راوی سؤال می کند، فدایت شوم به راستی از شما؟ فرمود: به خدا سوگند از ما است، آیا گفتار ابراهیم علیه السلام را نشنیده ای که می گوید: فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی هر کس از من پیروی کند او از من است.» ⁽²⁾

این حدیث نشان می دهد که تبعیت از مکتب و پیوند برنامه ها سبب ورود به خانواده از نظر معنوی می شود.

در حدیث دیگری از امام امیر المؤمنین علی علیه السلام می خوانیم که فرمود: «نَحْنُ آلَ إِبْراهِیم أَ فَتَرْغَبُونَ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِیم وَ قَدْ قالَ اللَّهُ تَعالی فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی» ⁽¹⁾

«ما خاندان ابراهیم علیه السلام هستیم. آیا از ملت و آیین ابراهیم علیه السلام رو می گردانید؟ در حالی که خداوند (از قول ابراهیم علیه السلام چنین نقل می کند) هر کس از من پیروی کند او از من است».

5- وادی غیر ذی ذرع و حرم امن خدا

کسانی که به مکه رفته اند، به خوبی می دانند خانه خدا و مسجدالحرام و به طورکلی مکه در لابه لای یک مشت کوه های خشک و بی آب و علف قرار گرفته است، گویی صخره ها را قبلا در تنور داغی بریان و بعد بر جای خود نصب نموده اند.

در عین حال این سرزمین خشک و سوزان، بزرگترین مرکز عبادت و پر سابقه ترین کانون توحید در روی زمین است، به علاوه حرم امن خدا است و همان گونه که گفتیم هم دارای امنیت تکوینی و هم تشریعی است.

در اینجا برای بسیاری این سؤال پیش می آید که چرا چنین مرکز مهمی را خداوند در چنان سرزمینی قرار داده؟ علی علیه السلام در خطبه قاصعه با رساترین عبارات و زیباترین تعبیرات، فلسفه این انتخاب را بیان فرموده است:

«... وَضَعَهُ بِأَوْعَرِ بِقَاعِ الْأَرْضِ حَجَراً وَ أَقَلِّ نَتَائِقِ الدُّنْیَا مَدَراً ... بَیْنَ جِبَالٍ خَشِنَةٍ وَ رِمَالٍ دَمِثَةٍ ... وَ لَوْ أَرَادَ سُبْحَانَهُ أَنْ یَضَعَ بَیْتَهُ الْحَرَامَ وَ مَشَاعِرَهُ الْعِظَامَ بَیْنَ جَنَّاتٍ وَ أَنْهَارٍ وَ سَهْلٍ وَ قَرَارٍ جَمَّ الْأَشْجَارِ دَانِیَ الثِّمَارِ مُلْتَفَّ الْبُنَی مُتَّصِلَ الْقُرَی بَیْنَ بُرَّةٍ سَمْرَاءَ وَ رَوْضَةٍ خَضْرَاءَ وَ أَرْیَافٍ مُحْدِقَةٍ وَ عِرَاصٍ مُغْدِقَةٍ وَ رِیَاضٍ نَاضِرَةٍ وَ طُرُقٍ عَامِرَةٍ لَکَانَ قَدْ صَغُرَ قَدْرُ الْجَزَاءِ عَلَی حَسَبِ ضَعْفِ الْبَلاءِ وَ لَوْ کَانَ الْإِسَاسُ الْمَحْمُولُ عَلَیْهَا وَ الْأَحْجَارُ الْمَرْفُوعُ بِهَا بَیْنَ زُمُرُّدَةٍ خَضْرَاءَ وَ یَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ وَ نُورٍ

وَ ضِیَاءٍ لَخَفَّفَ ذَلِکَ مُصَارَعَةَ الشَّکِّ فِی الصُّدُورِ وَ لَوَضَعَ مُجَاهَدَةَ إِبْلِیسَ عَنِ الْقُلُوبِ وَ لَنَفَی مُعْتَلَجَ الرَّیْبِ مِنَ النَّاسِ وَ لَکِنَّ اللَّهَ یَخْتَبِرُ عِبَادَهُ بِأَنْوَاعِ الشَّدَائِدِ وَ یَتَعَبَّدُهُمْ بِأَنْوَاعِ الْمَجَاهِدِ وَ یَبْتَلِیهِمْ بِضُرُوبِ الْمَکَارِهِ إِخْرَاجاً لِلتَّکَبُّرِ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَ إِسْکَاناً لِلتَّذَلُّلِ فِی نُفُوسِهِمْ وَ لِیَجْعَلَ ذَلِکَ أَبْوَاباً فُتُحاً إِلَی فَضْلِهِ وَ أَسْبَاباً ذُلُلًا لِعَفْوِهِ ...». ⁽¹⁾

«خداوند خانه اش را در پر سنگلاخ ترین مکان ها و بی گیاه ترین نقاط زمین ... در میان کوه های خشن و شن های فراوان قرار داد. اگر خدا می خواست خانه و حرمش را و محل انجام عبادت بزرگ حج را در میان باغ ها و نهرها و سرزمین های هموار و پر درخت و باغ های پر ثمر، در منطقه ای آباد، دارای کاخ های بسیار و آبادی های به هم پیوسته بی شمار، در میان گندم زارها و بوستان های پر گل و گیاه، در لا به لای باغ های زیبا و پر طراوت و پر آب، در وسط گلستانی بهجت زا با جاده هایی آباد، قرار دهد می توانست، ولی به همان نسبت که آزمایش بزرگ حج و عبادت راحت تر و ساده تر می شد، پاداش و جزا نیز کمتر بود. و اگر خداوند می خواست، به خوبی می توانست پایه های خانه کعبه و سنگ هایی که ساختمان آن را تشکیل می دهد از زمرد سبز و یاقوت سرخ و نور و روشنایی قرار دهد، می توانست، ولی در این حال شک و تردید، کمتر در دل ظاهربینان رخنه می کرد، و وسوسه های پنهانی شیطان به سادگی دور می شد. ولی خدا می خواهد بندگانش را با انواع شداید بیازماید، و با انواع مشکلات در طریق انجام عبادتش روبرو کند، تا تکبر از قلب هایشان فرو ریزد، و خضوع و فروتنی در آن جایگزین شود و در پرتو این فروتنی و خضوع درهای فضل و رحمتش را به روی آنها بگشاید و وسایل عفو خویش را به آسانی در اختیارشان قرار دهد.»

6- تقاضاهای هفتگانه ابراهیم علیه السلام

در آیاتی که گذشت، ابراهیم علیه السلام قهرمان توحید و نیایش و مبارزه با بت و بت پرست

و ظالم و ستمگر، هفت تقاضا از خداوند می کند که نخستین آن، تقاضای امنیت شهر مکه، آن کانون بزرگ جامعه توحیدی است.

دومین تقاضایش دور ماندن از پرستش بت ها است، که اساس و پایه همه عقاید و برنامه های دینی را در بر می گیرد.

سومین تقاضایش تمایل دل ها و توجه افکار عمومی- توده های خدا پرستان که بزرگترین سرمایه یک انسان در اجتماع است- نسبت به فرزندان و پیروان مکتبش است.

چهارمین تقاضا بهره مند شدن از انواع ثمرات، آن هم به عنوان مقدمه ای برای شکرگذاری و توجه بیشتر به خالق آن نعمت ها است.

پنجمین تقاضایش توفیق برای برپا داشتن نماز، که بزرگترین پیوند انسان با خدا است، نه تنها برای خودش که برای فرزندانش نیز همین تقاضا را می کند.

ششمین خواسته ابراهیم علیه السلام، پذیرش دعای او است و می دانیم خداوند دعایی را می پذیرد که از قلبی پاک و روحی بی آلایش برخیزد که در واقع این تقاضا به طور ضمنی مفهومش تقاضای توفیق پاک داشتن قلب و روح از هرگونه آلایش است.

سرانجام هفتمین و آخرین تقاضایش آن است که اگر لغزشی از او سر زده، خداوند بخشنده و مهربان او را مشمول لطف و آمرزش خود قرار دهد و همچنین پدر و مادرش و همه مؤمنان را از این لطف و مرحمت، در روز رستاخیز بهره مند سازد.

به این ترتیب تقاضاهای هفتگانه ابراهیم علیه السلام از امنیت شروع می شود و به آمرزش پایان می پذیرد و جالب اینکه اینها را نه تنها برای خود می طلبد، که برای دیگران نیز همین تقاضاها را دارد، چرا که مردان خدا هرگز انحصار طلب نبوده و نخواهند بود!

7- آیا ابراهیم علیه السلام برای پدرش دعا می کند؟

بدون شک آزر بت پرست بود، و چنانکه قرآن می گوید، تلاش ها و کوشش های ابراهیم علیه السلام برای هدایتش مؤثر نیفتاد و اگر قبول کنیم که آزر پدر ابراهیم علیه السلام بوده این سؤال پیش می آید که چرا در آیات فوق، ابراهیم علیه السلام تقاضای آمرزش برای او کرد در

حالی که قرآن صریحا مؤمنان را از استغفار کردن برای مشرکان باز داشته است. ⁽¹⁾

از اینجا روشن می شود که نمی توان آزر را پدر ابراهیم علیه السلام دانست و اینکه گفته اند کلمه «اب» در لغت عرب گاهی به عمو نیز اطلاق می شود، با توجه به آیات مورد بحث کاملا قابل قبول است.

خلاصه اینکه «اب» و «والد» در لغت عرب با هم متفاوت اند، کلمه «والد» که در آیات فوق نیز به کار رفته، منحصراً به معنی پدر است، ولی کلمه «اب» که در مورد آزر آمده، می تواند به معنی عمو باشد.

از انضمام آیات فوق با آیاتی که در سوره توبه در زمینه نهی از استغفار برای مشرکان آمده، چنین نتیجه می گیریم که آزر حتما پدر ابراهیم علیه السلام نبود. ⁽²⁾و ⁽³⁾

آیا آزر پدر ابراهیم علیه السلام بود؟

آیا آزر پدر ابراهیم بود؟

وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ أَ تَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّی أَراکَ وَ قَوْمَکَ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ (74) ⁽⁴⁾

74- (به خاطر بیاورید) هنگامی که ابراهیم به پدرش (عمویش) آزر گفت آیا بت ها را خدایان خود انتخاب می کنی، من تو و جمعیتت را در گمراهی آشکار می بینم!

از آنجا که این سوره، جنبه مبارزه با شرک و بت پرستی دارد و روی سخن بیشتر در آن از بت پرستان است و برای بیدار ساختن آنها از طرق مختلف استفاده شده، در اینجا به گوشه ای از سرگذشت ابراهیم علیه السلام قهرمان بت شکن اشاره کرده و منطق نیرومند او را در کوبیدن بت ها ضمن چند آیه به خاطر آورده است.

قابل توجه اینکه، قرآن در بسیاری از بحث های توحیدی و مبارزه با بت روی این

سرگذشت تکیه می کند؛ زیرا ابراهیم علیه السلام مورد احترام تمام اقوام مخصوصا مشرکان عرب بود.

نخست می گوید: «ابراهیم علیه السلام پدر (عموی) خود را مورد سرزنش قرار داد و به آنها چنین گفت: آیا این بت های بی ارزش و موجودات بیجان را خدایان خود انتخاب کرده اید؟! وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ أَ تَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً ....

بدون شک من، تو و جمعیت پیروان و هم مسلکان، تو را در گمراهی آشکاری می بینم. چه گمراهی از این آشکارتر که انسان مخلوق خود را معبود خود قرار دهد، و موجود بی جان و بی شعوری را پناهگاه خود بپندارد و حل مشکلات او را از او بخواهد؛ ... إِنِّی أَراکَ وَ قَوْمَکَ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ.

کلمه «اب» در لغت عرب غالبا بر پدر اطلاق می شود و چنانکه خواهیم دید، گاهی بر جد مادری و عمو و همچنین مربی و معلم و کسانی که برای تربیت انسان به نوعی زحمت کشیده اند نیز گفته شده است، ولی شک نیست که به هنگام اطلاق این کلمه، اگر قرینه ای در کار نباشد، قبل از هر چیز پدر بنظر می آید.

اکنون این سؤال پیش می آید که آیا به راستی آیه بالا می گوید: آن مرد بت پرست (آزر) پدر ابراهیم علیه السلام بوده است؟ و آیا یک فرد بت پرست و بت ساز می تواند پدر یک پیامبر اولوا العزم باشد؟ آیا وراثت در روحیات انسان اثر نامطلوبی در فرزند نخواهد گذارد؟ جمعی از مفسران سنی، به سؤال اول پاسخ مثبت گفته و آزر را پدر واقعی ابراهیم علیه السلام می دانند، در حالی که تمام مفسران و دانشمندان شیعه معتقدند آزر پدر ابراهیم علیه السلام نبود، بعضی او را پدر مادر و بسیاری او را عموی ابراهیم علیه السلام دانسته اند.

قراینی که نظر دانشمندان شیعه را تأیید می کند چند چیز است:

1- در هیچ یک از منابع تاریخی اسم پدر ابراهیم علیه السلام، آزر شمرده نشده است، بلکه همه تارخ نوشته اند، در کتب عهدین نیز همین نام آمده است، جالب اینکه افرادی که اصرار دارند بر اینکه پدر ابراهیم علیه السلام آزر بوده، در اینجا به توجیهاتی دست زده اند که به هیچ وجه قابل قبول نیست. از جمله اینکه اسم پدر ابراهیم علیه السلام تارخ و لقبش آزر بوده! در حالی که این لقب نیز در منابع تاریخی ذکر نشده است.

یا اینکه آزر بتی بوده که پدر ابراهیم علیه السلام او را پرستش می کرده است، در حالی که

این احتمال با ظاهر آیه فوق که می گوید پدرش آزر بود به هیچ وجه سازگار نیست، مگر اینکه جمله یا کلمه ای در تقدیر بگیریم که آن هم بر خلاف ظاهر است.

2- قرآن مجید می گوید: مسلمانان حق ندارند برای مشرکان استغفار کنند، اگر چه بستگان و نزدیکان آنها باشند، سپس برای اینکه کسی استغفار ابراهیم علیه السلام را در باره آزر دستاویز قرار ندهد، چنین می گوید: وَ ما کانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِیمَ لِأَبِیهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِیَّاهُ فَلَمَّا تَبَیَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ ...؛ ⁽¹⁾

«استغفار ابراهیم برای پدرش (آزر) فقط به خاطر وعده ای بود که به او داده بود، آنجا که گفت: ... سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ رَبِّی ... ⁽²⁾

یعنی: «به زودی برای تو استغفار خواهم کرد». به امید اینکه با این وعده دلگرم شود و از بت پرستی برگردد، اما هنگامی که او را در راه بت پرستی مصمم و لجوج دید، دست از استغفار درباره او برداشت.

از این آیه به خوبی استفاده می شود که ابراهیم علیه السلام بعد از مایوس شدن از آزر، دیگر هیچگاه برای او طلب آمرزش نکرد و شایسته هم نبود چنین کند و تمام قراین نشان می دهد این جریان در دوران جوانی ابراهیم علیه السلام و زمانی بود که در شهر بابل می زیست و با بت پرستان مبارزه داشت.

ولی آیات دیگر قرآن نشان می دهد که ابراهیم علیه السلام در اواخر عمر خود و پس از پایان بنای کعبه، برای پدرش از خداوند طلب آمرزش کرد (البته در این آیات چنانکه خواهد آمد از پدر تعبیر به اب نشده، بلکه تعبیر به والد که صریحا مفهوم پدر را می رساند، شده است).

آنجا که می فرماید: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعاءِ ... رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوالِدَیَّ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسابُ؛ «حمد و سپاس برای خدایی است که در پیری به من اسماعیل و اسحاق را بخشیده، پروردگار من دعا را اجابت می کند، پروردگارا! من و پدر و مادرم و مؤمنین را در روز رستاخیز بیامرز». ⁽³⁾

از انضمام این آیه به آیه سوره توبه که مسلمانان را از استغفار برای مشرکان بر حذر

می دارد و ابراهیم علیه السلام را از انجام چنین کاری جز برای یک مدت محدود آن هم برای یک هدف مقدس، برکنار می شمرد، به خوبی استفاده می شود که منظور از «اب» در آیه مورد بحث پدر نیست، بلکه عمو یا پدر مادر و یا مانند آن است و به تعبیر دیگر والد در بیان معنی پدر صراحت دارد، در حالی که «اب» صراحت ندارد.

در آیات قرآن، کلمه «اب» نیز در مورد عمو به کار رفته است. مانند آیه 133 سوره بقره: ... قالُوا نَعْبُدُ إِلهَکَ وَ إِلهَ آبائِکَ إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ إِلهاً واحِداً ... فرزندان یعقوب به او گفتند ما خداوند تو و خداوند پدران تو ابراهیم و اسماعیل و اسحاق، خداوند یگانه را می پرستیم و این را می دانیم که اسماعیل عموی یعقوب بود نه پدر او.»

3- از روایات مختلف اسلامی نیز می توان این موضوع را استفاده کرد؛ زیرا در حدیث معروفی از پیغمبر گرامی صلی الله علیه و آله نقل شده است: «لَمْ یَزَلْ یَنْقُلُنِی اللَّهُ مِنْ أَصْلابِ الطَّاهِرِینَ إِلی أَرْحامِ الْمُطَهَّراتِ حَتّی أَخْرَجَنِی فِی عالَمِکُمْ هذا لَمْ یُدَنِّسْنِی بِدَنَسِ الْجاهِلِیَّةِ». ⁽¹⁾«همواره خداوند مرا از صلب پدران پاک به رحم مادران پاک منتقل می ساخت و هرگز مرا به آلودگی های دوران جاهلیت آلوده نساخت». ⁽²⁾

شک نیست که روشن ترین آلودگی دوران جاهلیت، شرک و بت پرستی است و کسانی که آن را منحصر به آلودگی زنا دانسته اند، هیچ دلیلی بر گفته خود ندارند، بخصوص اینکه قرآن می گوید: ... إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ ...؛ «مشرکان آلوده و ناپاک اند». ⁽³⁾

طبری که از دانشمندان اهل سنت است، در تفسیر خود جامع البیان از مفسر معروف مجاهد نقل می کند که او صریحا می گوید: آزر پدر ابراهیم علیه السلام نبود. ⁽⁴⁾

آلوسی مفسر دیگر اهل تسنن در تفسیر روح المعانی در ذیل همین آیه می گوید:

آنها که می گویند اعتقاد به اینکه آزر پدر ابراهیم علیه السلام نبود، مخصوص شیعه هست، از کم اطلاعی آنها است؛ زیرا بسیاری از دانشمندان معتقدند که آزر اسم عموی

ابراهیم علیه السلام بود. ⁽¹⁾

سیوطی دانشمند معروف سنی در کتاب مسالک الحنفا از فخر رازی در کتاب اسرار التنزیل نقل می کند که پدر و مادر و اجداد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله هیچگاه مشرک نبودند و به حدیثی که در بالا از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کردیم استدلال نموده است. سپس خود سیوطی اضافه می کند که ما می توانیم این حقیقت را با توجه به دو دسته از روایات اسلامی اثبات کنیم:

نخست روایاتی که می گوید: پدران و اجداد پیامبر صلی الله علیه و آله تا آدم علیه السلام هر کدام بهترین فرد زمان خود بوده اند (این احادیث را از صحیح بخاری و دلایل النبوه بیهقی و مانند آن نقل نموده است).

دسته دوم، روایاتی که می گوید: در هر عصر و زمانی افراد موحد و خداپرست وجود داشته است. با ضمیمه کردن این دو دسته روایات، ثابت می شود اجداد پیامبر صلی الله علیه و آله از جمله (پدر ابراهیم علیه السلام) حتما موحد بوده اند. ⁽²⁾

با توجه به آنچه گفته شد، معلوم می شود که تفسیر فوق برای آیه مورد بحث تفسیری است بر اساس قراین روشنی از خود قرآن و روایات مختلف اسلامی نه تفسیر به رأی، آنچنان که بعضی از متعصبین اهل سنت همانند نویسنده «المنار» گفته است. ⁽³⁾

خواسته های ابراهیم علیه السلام از پیشگاه پروردگار

وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ قالَ وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلی عَذابِ النَّارِ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ (126) ⁽¹⁾

(و به یاد آورید) هنگامی که ابراهیم عرض کرد: پروردگارا این سرزمین را شهر امنی قرار ده، و اهل آن را- آنها که ایمان به خدا و روز بازپسین آورده اند- از ثمرات (گوناگون) روزی ده (ما این دعای ابراهیم را به اجابت رساندیم و مؤمنان را از انواع برکات بهره مند ساختیم) اما به آنها که کافر شدند بهره کمی خواهیم داد، سپس آنها را به عذاب آتش می کشانیم و چه بد سر انجامی دارند.

در این آیه ابراهیم علیه السلام دو درخواست مهم از پروردگار برای ساکنان این سرزمین مقدس می کند که به یکی از آنها در آیه قبل نیز اشاره شد.

قرآن می گوید: «به خاطر بیاورید هنگامی که ابراهیم عرض کرد: پروردگارا! این سرزمین را شهر امنی قرار ده»؛ وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً ....

همانگونه که در آیه قبل خواندیم، این دعای ابراهیم علیه السلام به اجابت رسید. خداوند این سرزمین مقدس را یک کانون امن و امان قرار داد و امنیتی از نظر ظاهر و باطن به آن بخشید.

دومین تقاضایش این است که: «اهل این سرزمین را- آنها که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده اند- از ثمرات گوناگون روزی ببخش»؛ وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ....

جالب اینکه ابراهیم علیه السلام نخست تقاضای امنیت و سپس درخواست مواهب اقتصادی می کند. این خود اشاره ای است به این حقیقت که تا امنیت در شهر یا کشوری حکم فرما نباشد، فراهم کردن یک اقتصاد سالم ممکن نیست!

در اینکه منظور از ثمرات چیست؟ مفسران گفتگوها دارند. ولی ظاهراً ثمرات یک معنی وسیع دارد که هرگونه نعمت مادی، اعم از میوه ها و مواد دیگر غذایی و نعمت های معنوی را شامل می شود. در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم که فرمود: «هُوَ ثَمَراتُ الْقُلُوبِ»؛ «منظور میوه دل ها است!» اشاره به اینکه خداوند محبت و علاقه مردم را به مردم این سرزمین جلب می کند.

این نکته نیز قابل توجه است که ابراهیم علیه السلام این تقاضا را تنها برای مؤمنان به توحید و روز جزا می کند، شاید به خاطر اینکه از جمله: ... لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ. در آیات گذشته به این حقیقت پی برده بود که گروهی از نسل های آینده او، راه شرک و ظلم و ستم می پویند و او در اینجا ادب را رعایت کرد و آنها را از دعای خود استثنا نمود.

به هر حال خداوند در پاسخ این تقاضای ابراهیم علیه السلام چنین فرمود: «اما آنها که راه کفر را پوییده اند بهره کمی (از این ثمرات) به آنها خواهم داد (و به طور کامل محروم نخواهم کرد!)»؛ قالَ وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلًا.

«اما در سرای آخرت آنها را به عذاب آتش می کشانم و چه بد سر انجامی دارند»؛ ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلی عَذابِ النَّارِ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ.

این در واقع صفت رحمانیت، همان رحمت عامه پروردگار است که از خوان نعمت بی دریغش همه بهره می گیرند و از خزانه غیبش خوبان و بدان وظیفه خور باشند. ولی در سرای آخرت که سرای رحمت خاص او است، رحمت و نجاتی برای آنها نیست. ⁽¹⁾

ابراهیم خانه کعبه را بنا می کند

وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْراهِیمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَ إِسْماعِیلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ (127) رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَیْنِ لَکَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَکَ وَ أَرِنا مَناسِکَنا وَ تُبْ عَلَیْنا إِنَّکَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ (128) رَبَّنا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِکَ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُزَکِّیهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ (129) ⁽¹⁾

127- (و نیز به یاد آورید) هنگامی که ابراهیم و اسماعیل پایه های خانه (کعبه) را بالا می بردند (و می گفتند) پروردگارا! از ما بپذیر تو شنوا و دانایی.

128- پروردگارا! ما را تسلیم فرمان خود قرار ده و از دودمان ما امتی که تسلیم فرمانت باشد به وجود آور و طرز پرستش خودت را به ما نشان ده و توبه ما را بپذیر، که تو تواب و رحیمی.

129- پروردگارا! در میان آنها پیامبری از خودشان مبعوث کن، تا آیات تو را بر آنها بخواند، و آنها را کتاب و حکمت بیاموزد و پاکیزه کند، زیرا تو توانا و حکیمی (و بر این کار قادری).

از آیات مختلف قرآن و احادیث و تواریخ اسلامی به خوبی استفاده می شود که

خانه کعبه پیش از ابراهیم علیه السلام، حتی از زمان آدم علیه السلام بر پا شده بود. در آیه 37 سوره ابراهیم از قول این پیامبر بزرگ می خوانیم رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ ...؛ «پروردگارا! بعضی از فرزندانم را در این سرزمین خشک و سوزان در کنار خانه تو سکونت دادم.»

این آیه گواهی می دهد موقعی که ابراهیم با فرزند شیرخوارش اسماعیل و همسرش به سرزمین مکه آمدند، اثری از خانه کعبه وجود داشته است.

در آیه 96 سوره آل عمران نیز می خوانیم: إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً ...؛ «نخستین خانه ای که به منظور پرستش خداوند برای مردم ساخته شد، در سرزمین مکه بود»، مسلم است که پرستش خداوند و ساختن مرکز عبادت، از زمان ابراهیم علیه السلام آغاز نشده بلکه قبلا و حتی از زمان آدم علیه السلام بوده است.

اتفاقاً تعبیری که در نخستین آیه مورد بحث به چشم می خورد نیز همین معنی را می رساند، آنجا که می گوید: «به یاد آورید هنگامی را که ابراهیم و اسماعیل پایه های خانه (کعبه) را بالا می بردند، و می گفتند: پروردگارا! از ما بپذیر تو شنوا و دانایی»؛ وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْراهِیمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَ إِسْماعِیلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ.

این تعبیر می رساند که شالوده های خانه کعبه وجود داشته و ابراهیم علیه السلام و اسماعیل پایه ها را بالا بردند.

در خطبه معروف قاصعه از نهج البلاغه نیز می خوانیم: «أَ لا تَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ اخْتَبَرَ الْأَوَّلِینَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ علیه السلام إِلَی اْلآخِرِینَ مِنْ هَذَا الْعَالَمِ بِأَحْجَارٍ ... فَجَعَلَهَا بَیْتَهُ الْحَرَامَ ... ثُمَّ أَمَرَ آدَمَ علیه السلام وَ وَلَدَهُ أَنْ یَثْنُوا أَعْطَافَهُمْ نَحْوَهُ ...»؛ «آیا نمی بینید که خداوند مردم جهان را از زمان آدم تا به امروز به وسیله قطعات سنگی ... امتحان کرده است، و آن را خانه محترم خود قرار داده، سپس به آدم و فرزندانش دستور داد که به گرد آن طواف کنند».

نتیجه اینکه: آیات قرآن و روایات، این تاریخچه معروف را تأیید می کند که خانه کعبه، نخست به دست آدم علیه السلام ساخته شد، سپس در طوفان نوح فرو ریخت، و بعد به دست ابراهیم علیه السلام و فرزندش اسماعیل تجدید بنا شد.

در دو آیه اخیر از آیات مورد بحث، ابراهیم و فرزندش اسماعیل علیهما السلام، پنج تقاضای

مهم از خدا می کنند این تقاضاها که به هنگام اشتغال به تجدید بنای خانه کعبه صورت گرفت، به قدری حساب شده و جامع تمام نیازمندی های زندگی مادی و معنوی است که انسان را به عظمت روح این دو پیامبربزرگ خدا کاملاآشنا می سازد. نخست عرضه می دارند: «پروردگارا! ما را تسلیم فرمان خودت قرار ده»؛ رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَیْنِ لَکَ ....

بعد تقاضا می کنند: از دودمان ما نیز امتی مسلمان و تسلیم در برابر فرمانت قرار ده»؛ ... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَکَ ....

سپس تقاضا می کنند: «طرز پرستش و عبادت خودت را به ما نشان ده، و ما را از آن آگاه ساز»؛ ... وَ أَرِنا مَناسِکَنا .... تا بتوانیم آنگونه که شایسته مقام تو است، عبادتت کنیم.

بعد از خدا تقاضای توبه کرده، می گویند: «توبه ما را بپذیر و رحمتت را متوجه ما گردان که تو توّاب و رحیمی»؛ ... وَ تُبْ عَلَیْنا إِنَّکَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ ....

پنجمین تقاضای آنها این است که: «پروردگارا! در میان آنها پیامبری از خودشان مبعوث کن»؛ ... رَبَّنا وَابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولًا ... تا «آیات تورا برآنها بخواند و کتاب و حکمت به آنان بیاموزد و آنها را پاکیزه کند»؛ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِکَ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُزَکِّیهِمْ ... چرا که «تو توانا هستی و بر تمام این کارها قدرت داری»؛ ... إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ.

نکته ها:

1- هدف بعثت پیامبران

در آیات فوق پس از آنکه ابراهیم علیه السلام و اسماعیل تقاضای ظهور پیامبر اسلام را می کنند، سه هدف برای بعثت او بیان می کنند:

1- تلاوت آیات خداوند بر مردم، این جمله اشاره به بیدار ساختن اندیشه ها در پرتو آیات گیرا و جذاب و کوبنده ای است که از مجرای وحی بر قلب پیامبر صلی الله علیه و آله نازل می شود و او به وسیله آن، ارواح خفته را بیدار می کند.

یتلو از ماده تلاوت، در لغت به معنی پی در پی آوردن چیزی است و هنگامی که عباراتی را پشت سر هم و روی نظام صحیحی بخوانند، عرب از آن تعبیر به تلاوت

می کند. بنا بر این تلاوت منظم و پی در پی مقدمه ای است برای بیداری و ایجاد آمادگی و تعلیم و تربیت است.

2- تعلیم کتاب و حکمت را هدف دوم می گویند، چرا که تا آگاهی حاصل نشود، تربیت که مرحله سوم است صورت نمی گیرد.

تفاوت کتاب و حکمت ممکن است در این باشد که کتاب اشاره به کتب آسمانی است، اما حکمت، علوم و دانش ها و اسرار و علل و نتایج احکام است که از طرف پیامبر، تعلیم می شود.

3- بعد آخرین هدف را که مسأله تزکیه است بیان می دارد. تزکیه در لغت هم به معنی نمو دادن، هم به معنی پاکسازی آمده است.

به این ترتیب تکامل وجود انسان در جنبه های علمی و عملی به عنوان هدف نهایی بعثت پیامبر، معرفی شده است.

این نکته مخصوصا قابل توجه است که علوم بشر محدود است و آمیخته با هزاران نقطه ابهام و خطاهای فراوان و از این گذشته نسبت به آنچه هم می داند، گاهی نمی تواند دقیقاً امیدوار باشد، چرا که خطاهای خود و دیگران را دیده است.

اینجاست که باید پیامبران، با علوم راستین و خالی از هرگونه خطا که از مبدأ وحی گرفته اند، به میان مردم بیایند، خطاهایشان را بر طرف سازند، آنچه نمی دانند را به آنها بیاموزند و آن را که می دانند به آنها اطمینان خاطر دهند.

موضوع دیگری که در این رابطه لازم به یادآوری است، این است که نیمی از شخصیت ما را عقل و خرد تشکیل می دهد و نیمی را غرایز و امیال، به همین دلیل ما به همان اندازه که نیاز به تعلیم داریم، نیاز به تربیت هم داریم، هم خرد ما باید تکامل یابد و هم غرایز درونی ما به سوی هدف صحیحی رهبری شوند، لذا پیامبران هم معلم، هم مربی، هم آموزش دهنده و هم پرورش دهنده اند.

2- تعلیم مقدم است یا تربیت؟

آل عمران 164- جمعه 2) و تنها در یک مورد تعلیم بر تربیت مقدم شده است (آیه مورد بحث) با اینکه می دانیم معمولا تا تعلیمی نباشد تربیتی صورت نمی گیرد.

بنابر این آنجا که تعلیم بر تربیت مقدم است، اشاره به وضع طبیعی آن است و در موارد بیشتری که تربیت مقدم شده، گویا اشاره به مسأله هدف بودن آن است. چرا که هدف اصلی تربیت است و بقیه همه مقدمه آن است.

3- پیامبری از میان خود آنها

این تعبیر که با کلمه «منهم» در آیات فوق آمده، اشاره به این است که رهبران و مربیان انسان باید از نوع خود او باشند. با همان صفات و غرایز بشری، تا بتوانند از نظر جنبه های عملی، سرمشق های شایسته ای باشند. بدیهی است اگر از غیر جنس بشر باشند، نه آنها می توانند دردها، نیازها، مشکلات، و گرفتاری های مختلف انسان ها را درک کنند و نه انسان ها می توانند از آنها سرمشق بگیرند.

ابراهیم علیه السلام در قربانگاه

فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِیمٍ (101) فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قالَ یا بُنَیَّ إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَری قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِینَ (102) فَلَمَّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبِینِ (103) وَ نادَیْناهُ أَنْ یا إِبْراهِیمُ (104) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیا إِنَّا کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ (105) إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِینُ (106) وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ (107) وَ تَرَکْنا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِینَ (108) سَلامٌ عَلی إِبْراهِیمَ (109) کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ (110) ⁽¹⁾

101- ما او (ابراهیم علیه السلام) را به نوجوانی بردبار و پر استقامت بشارت دادیم.

102- هنگامی که با او به مقام سعی و کوشش رسید گفت: فرزندم! من در خواب

دیدم که باید تو را ذبح کنم! بنگر نظر تو چیست؟ گفت: پدرم! هر چه دستور داری اجرا کن، به خواست خداوند مرا از صابران خواهی یافت!

103- هنگامی که هر دو تسلیم و آماده شدند و ابراهیم علیه السلام جبین او را بر خاک نهاد ...

104- او را ندا دادیم که ای ابراهیم علیه السلام!

105- آنچه را در خواب مأموریت یافتی انجام دادی، ما اینگونه نیکوکاران را جزا می دهیم.

106- این قطعاً امتحان مهم و آشکاری است.

107- ما ذبح عظیمی را فدای او کردیم.

108- و نام نیک او را در امت های بعد باقی گذاردیم.

109- سلام بر ابراهیم علیه السلام باد!

110- اینگونه نیکوکاران را پاداش می دهیم.

در آیات گذشته به اینجا رسیدیم که ابراهیم علیه السلام بعد از ادای رسالت خویش، در بابل، از آنجا هجرت کرد و نخستین تقاضایش از پروردگار، این بود که فرزند صالحی به او عطا فرماید؛ زیرا تا آن روز صاحب فرزندی نشده بود.

نخستین آیه مورد بحث، سخن از اجابت این دعای ابراهیم علیه السلام به میان آورده، می گوید: «ما او را به نوجوانی حلیم و بردبار و پر استقامت بشارت دادیم»؛ فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِیمٍ.

در واقع سه بشارت در این جمله جمع شده است: بشارت تولد فرزندی پسر، و بشارت رسیدن او به سنین نوجوانی، و بشارت به صفت والای حلم.

در تفسیر حلیم گفته اند کسی است که در عین توانایی در هیچ کاری قبل از وقتش شتاب نمی کند و در کیفر مجرمان عجله ای به خرج نمی دهد، روحی بزرگ دارد و بر احساسات خویش مسلط است.

راغب در مفردات می گوید: حلم به معنی خویشتن داری به هنگام هیجان غضب است و از آنجا که این حالت از عقل و خرد ناشی می شود، گاه به معنی عقل و خرد نیز به کار رفته و گر نه معنی حقیقی حلم همان است که در اول گفته شد. ضمناً از این توصیف

استفاده می شود که خداوند بشارت بقای این فرزند را تا زمانی که به سنی برسد که قابل توصیف به حلم باشد داده است و چنانکه در آیات بعد خواهیم دید، او مقام حلیم بودن خود را به هنگام ماجرای ذبح نشان داد. همان گونه که ابراهیم علیه السلام نیز حلیم بودن خود را در آن هنگام و هم در موقع آتش سوزی آشکار ساخت.

قابل توجه اینکه واژه حلیم پانزده مرتبه در قرآن مجید تکرار شده است و غالبا وصفی است برای خداوند جز در دو مورد که به صورت توصیفی برای ابراهیم علیه السلام و فرزندش در کلام خداوند آمده است و در یک مورد توصیفی است برای شعیب از زبان دیگران.

واژه «غلام» به عقیده بعضی به هر کودکی قبل از رسیدن به سن جوانی گفته می شود و بعضی آن را به کودکی که از ده سال گذشته و هنوز به سن بلوغ نرسیده است، اطلاق کرده اند.

از تعبیرات مختلفی که در لغت عرب آمده، می توان استفاده کرد که غلام حد فاصل میان طفل (کودک) و شاب (جوان) است که در زبان فارسی از آن تعبیر به نوجوان می کنیم.

سرانجام فرزند موعود ابراهیم علیه السلام طبق بشارت الهی متولد شد و قلب پدر را که در انتظار فرزندی صالح سال ها چشم به راه بود روشن ساخت، دوران طفولیت را پشت سر گذاشت و به سن نوجوانی رسید.

در اینجا قرآن می گوید: «هنگامی که با او به مقام سعی و کوشش رسید»؛ فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ ....

یعنی به مرحله ای رسید که می توانست در مسایل مختلف زندگی همراه پدر تلاش و کوشش کند و او را یاری دهد.

بعضی سعی را در اینجا به معنی عبادت و کار برای خداوند دانسته اند، البته سعی مفهوم وسیعی دارد که این معنی را نیز شامل می شود ولی منحصر به آن نیست و تعبیر معه (با پدرش) نشان می دهد که منظور معاونت پدر در امور زندگی است.

به هر حال به گفته جمعی از مفسران، فرزندش در آن وقت 13 ساله بود که ابراهیم علیه السلام خواب عجیب و شگفت انگیزی می بیند که بیانگر شروع یک آزمایش بزرگ

دیگر در مورد این پیامبر عظیم الشان علیه السلام است. در خواب می بیند که از سوی خداوند به او دستور داده شد تا فرزند یگانه اش را با دست خود قربانی کند و سر ببرد.

ابراهیم علیه السلام وحشت زده از خواب بیدار شد، می دانست که خواب پیامبران واقعیت دارد و از وسوسه های شیطانی دور است، اما با این حال دو شب دیگر همان خواب تکرار شد که تأکیدی بر لزوم این امر و فوریت آن بود.

می گویند نخستین بار در شب ترویه (شب هشتم ماه ذی الحجه) این خواب را دید و در شب های عرفه و شب عید قربان (نهم و دهم ذی الحجه) خواب تکرار شد، لذا برای او کمترین شکی باقی نماند که این فرمان قطعی خداوند است.

ابراهیم علیه السلام که بارها از کوره داغ امتحان الهی سرفراز بیرون آمده بود، این بار نیز باید دل به دریا بزند و سر بر فرمان حق بگذارد و فرزندی را که یک عمر در انتظارش بوده و اکنون نوجوانی برومند شده است، با دست خود سر ببرد! ولی باید قبل از هر چیز فرزند را آماده این کار کند، رو به سوی او کرد و گفت: «فرزندم! من در خواب دیدم که باید تو را ذبح کنم، بنگر نظر تو چیست؟!»؛ قالَ یا بُنَیَّ إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَری ...

فرزندش که نسخه ای از وجود پدر ایثارگر بود و درس صبر و استقامت و ایمان را در همین عمر کوتاهش در مکتب او خوانده بود، با آغوش باز و از روی طیب خاطر از این فرمان الهی استقبال کرد و با صراحت و قاطعیت گفت: «پدرم هر دستوری به تو داده شده است، اجرا کن»؛ ... قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ ....

از ناحیه من فکر تو راحت باشد که «به خواست خداوند مرا از صابران خواهی یافت»؛ ... سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِینَ ....

این تعبیرات پدر و پسر چقدر پر معنی است و چه ریزه کاری هایی در آن نهفته است؟

از یک سو پدر با صراحت مسأله ذبح را با فرزند 13 ساله مطرح می کند و از او نظرخواهی می کند، برای او شخصیت مستقل و آزادی اراده قایل می شود، او هرگز نمی خواهد فرزندش را بفریبد و کورکورانه به این میدان بزرگ امتحان دعوت کند. او می خواهد فرزندش نیز در این پیکار بزرگ با نفس شرکت جوید و لذت تسلیم و رضا را

همچون پدر بچشد! از سوی دیگر فرزند هم می خواهد پدر در عزم و تصمیمش راسخ باشد، نمی گوید مرا ذبح کن، بلکه می گوید هر مأموریتی داری انجام ده، من تسلیم امر و فرمان او هستم و مخصوصا پدر را با خطاب یا ابت! (ای پدر!) مخاطب می سازد، تا نشان دهد این مسأله از عواطف فرزندی و پدری سر سوزنی نمی کاهد که فرمان خداوند حاکم بر همه چیز است.

از سوی دیگر، مراتب ادب را در پیشگاه پروردگار به عالی ترین وجهی نگه می دارد، هرگز به نیروی ایمان و اراده و تصمیم خویش تکیه نمی کند، بلکه بر مشیت خداوند و اراده او تکیه می کند و با این عبارت از او توفیق پای مردی و استقامت می طلبد.

به این ترتیب هم پدر و هم پسر، نخستین مرحله این آزمایش بزرگ را با پیروزی کامل می گذرانند.

در این میان چه ها گذشت؟ قرآن از شرح آن خودداری کرده و تنها روی نقاط حساس این ماجرای عجیب انگشت می گذارد.

بعضی نوشته اند: فرزند فداکار برای اینکه پدر را در انجام این مأموریت کمک کند و هم از رنج و اندوه مادر بکاهد، هنگامی که او را به قربانگاه در میان کوه های خشک و سوزان سرزمین منی آورد به پدر گفت: «پدرم ریسمان را محکم ببند تا هنگام اجرای فرمان الهی دست و پا نزنم، می ترسم از پاداشم کاسته شود! پدر جان کارد را تیز کن و با سرعت بر گلویم بگذران تا تحملش بر من (و بر تو) آسانتر باشد! پدرم قبلا پیراهنم را از تن بیرون کن که به خون آلوده نشود، چرا که بیم دارم چون مادرم آن را ببیند عنان صبر از کفش بیرون رود».

آنگاه افزود: «سلامم را به مادرم برسان و اگر مانعی ندیدی پیراهنم را برایش ببر که باعث تسلی خاطر و تسکین دردهای او است، چرا که بوی فرزندش را از آن خواهد یافت و هر گاه دلتنگ شود، آن را در آغوش می فشارد و سوز درونش را تخفیف خواهد داد.

لحظه های حساسی فرا رسید، فرمان الهی باید اجرا می شد، ابراهیم علیه السلام که مقام تسلیم فرزند را دید او را در آغوش کشید وگونه هایش را بوسه داد و هر دو در این لحظه به گریه افتادند. گریه ای که بیانگر عواطف و مقدمه شوق لقای خداوند بود.

قرآن همین اندازه در عبارتی کوتاه و پر معنی می گوید: «هنگامی که هر دو تسلیم و آماده شدند و ابراهیم علیه السلام جبین فرزند را بر خاک نهاد ...»؛ فَلَمَّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبِینِ.

باز قرآن اینجا را به اختصار برگزار کرده و به شنونده اجازه می دهد تا با امواج عواطفش قصه را همچنان دنبال کند.

بعضی گفته اند منظور از جمله: «تَلَّهُ لِلْجَبِینِ» این بود که پیشانی پسر را به پیشنهاد خودش بر خاک نهاد، مبادا چشمش در صورت فرزند بیفتد و عواطف پدری به هیجان در آید و مانع اجرای فرمان خدا شود! به هر حال ابراهیم علیه السلام صورت فرزند را بر خاک نهاد و کارد را به حرکت در آورد و با سرعت و قدرت بر گلوی فرزند گذارد در حالی که روحش در هیجان فرو رفته بود و تنها عشق خداوند بود که او را در مسیرش بی تردید پیش می برد.

اما کارد برنده در گلوی لطیف فرزند کمترین اثری نگذارد! ... ابراهیم علیه السلام در حیرت فرو رفت، بار دیگر کارد را به حرکت در آورد ولی باز کارگر نیفتاد، آری ابراهیم خلیل علیه السلام می گوید: ببر! اما خداوند خلیل فرمان می دهد نبر! و کارد تنها گوش بر فرمان او دارد.

اینجا است که قرآن با یک جمله کوتاه و پر معنی به همه انتظارها پایان داده، می گوید: «در این هنگام او را ندا دادیم که ای ابراهیم»؛ وَ نادَیْناهُ أَنْ یا إِبْراهِیمُ.

«آنچه را در خواب مأموریت یافتی انجام دادی»؛ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیا ....

«ما اینگونه نیکوکاران را جزا و پاداش می دهیم»؛ إِنَّا کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ.

هم به آنها توفیق پیروزی در امتحان می دهیم، و هم نمی گذاریم فرزند دلبندشان از دست برود، آری کسی که سر تا پا تسلیم فرمان ما است و نیکی را به حد اعلا رسانده جز این پاداشی نخواهد داشت.

سپس می افزاید: «این قطعاً امتحان مهم و آشکاری است»؛ إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِینُ.

ذبح کردن فرزند با دست خود، آن هم فرزندی برومند و لایق، برای پدری که یک عمر در انتظار چنین فرزندی بوده، کار ساده و آسانی نیست، چگونه می توان دل از چنین فرزندی برکند؟ از آن بالاتر با نهایت تسلیم و رضا، بی آنکه خم به ابرو آورد به امتثال این

فرمان بشتابد و تمام مقدمات را تا آخرین مرحله انجام دهد، به طوری که از نظر آمادگی های روانی و عملی چیزی فروگذار نکند؟ و از آن عجیب تر تسلیم مطلق این نوجوان در برابر این فرمان بود، که با آغوش باز و با اطمینان خاطر به لطف پروردگار و تسلیم در برابر اراده او به استقبال ذبح شتافت.

لذا در بعضی از روایات آمده است هنگامی که این کار انجام گرفت جبرئیل امین (از روی اعجاب) صدا زد: «اللَّهُ أَکْبَرُ، اللَّهُ أَکْبَرُ» ... و فرزند ابراهیم علیه السلام صدا زد: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ» ... و پدر قهرمان و فداکار نیز گفت: «اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ». ⁽¹⁾

و این شبیه تکبیراتی است که ما روز عید قربان می گوییم.

اما برای اینکه برنامه ابراهیم علیه السلام ناتمام نماند و در پیشگاه خداوند قربانی کرده باشد و آرزوی ابراهیم علیه السلام برآورده شود، خداوند قوچی بزرگ فرستاد تا به جای فرزند قربانی کند و سنتی برای آیندگان در مراسم حج و سرزمین منی از خود بگذارد، چنانکه قرآن می گوید: «ما ذبح عظیمی را فدای او کردیم»؛ وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ.

در اینکه عظمت این ذبح از چه نظر بوده، از نظر جسمانی و ظاهری؟ و یا از جهت اینکه فدای فرزند ابراهیم علیه السلام شد؟ و یا از نظر اینکه برای خداوند و در راه خداوند بود؟ و یا از این نظر که این قربانی از سوی خداوند برای ابراهیم علیه السلام فرستاده شد؟ مفسران گفتگوهای فراوانی دارند، ولی هیچ مانعی ندارد که تمام این جهات در ذبح عظیم جمع، و از دیدگاه های مختلف دارای عظمت باشد.

یکی از نشانه های عظمت این ذبح آن است که با گذشت زمان، سال به سال وسعت بیشتری یافته و الان در هر سال بیش از یک میلیون نفر به یاد آن ذبح عظیم، ذبح می کنند و خاطره اش را زنده نگه می دارد.

«فَدَیْنا» از ماده «فدا» در اصل به معنی قرار دادن چیزی به عنوان بلاگردان و دفع ضرر از شخص یا چیز دیگر است، لذا مالی را که برای آزاد کردن اسیر می دهند فدیه می گویند و نیز کفاره ای را که بعضی از بیماران به جای روزه می دهند، به این نام نامیده می شود.

در اینکه این قوچ بزرگ چگونه به ابراهیم علیه السلام داده شد؟ بسیاری معتقدند جبرئیل آن را آورد، بعضی نیز گفته اند از دامنه کوه های منی سرازیر شد، هر چه بود به فرمان خداوند و به اراده او بود.

نه تنها خداوند پیروزی ابراهیم علیه السلام را در این امتحان بزرگ در آن روز ستود، بلکه خاطره آن را جاویدان ساخت، چنانکه در آیه بعد می گوید: «ما نام نیک ابراهیم علیه السلام را در امت های بعد باقی و برقرار ساختیم»؛ وَ تَرَکْنا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِینَ.

او اسوه ای شد برای همه آیندگان و قدوه ای برای تمام پاکبازان و عاشقان دلداده کوی دوست و برنامه او را به صورت سنت حج در اعصار و قرون آینده تا پایان جهان جاودان نمودیم. او پدر پیامبران بزرگ، پدر امت اسلام و پیامبر اسلام بود.

«سلام بر ابراهیم علیه السلام (آن بنده مخلص و پاکباز باد)»؛ سَلامٌ عَلی إِبْراهِیمَ.

«آری، ما اینگونه نیکوکاران را پاداش می دهیم»؛ ... وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ.

پاداشی به عظمت دنیا، پاداشی جاودان در سراسر زمان، پاداشی درخور سلام و درود خداوند بزرگ! جالب توجه اینکه جمله: ... وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ یک بار اینجا ذکر شده و یک بار در چند آیه قبل، این تکرار، حتما نکته ای دارد.

ممکن است دلیلش این باشد که در مرحله اول خداوند، پیروزی ابراهیم علیه السلام را در امتحان بزرگش تصدیق می کند و کارنامه قبولی او را امضا می فرماید، این خود جزا و پاداش بزرگی است و این مهمترین مژده ای بود که خداوند به ابراهیم علیه السلام داد، سپس مسأله فدا کردن ذبح عظیم و جاودان ماندن نام و سنت او و درود فرستادن خدا بر او را که سه موهبت بزرگ دیگر است، مطرح کرده و آن را به عنوان پاداش نیکوکاران معرفی می کند.

نکته ها:

1- ذبیح اللَّه کیست؟

در اینکه کدام یک از فرزندان ابراهیم علیه السلام (اسماعیل علیه السلام یا اسحق علیه السلام) به قربانگاه برده شد و لقب ذبیح اللَّه یافت؟ در میان مفسران سخت گفتگو است، گروهی اسحاق علیه السلام را ذبیح می دانند و جمعی اسماعیل علیه السلام را، نظر اول را بسیاری از مفسران اهل سنت و نظر

دوم را مفسران شیعه برگزیده اند.

اما آنچه با ظواهر آیات مختلف قرآن هماهنگ است، این است که ذبیح اسماعیل علیه السلام بوده است؛ زیرا: اولًا: در یک جا می خوانیم وَ بَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِیّاً مِنَ الصَّالِحِینَ؛ «ما او را بشارت به اسحاق دادیم که پیامبری بود از صالحان». ⁽¹⁾

این تعبیر به خوبی نشان می دهد که خداوند بشارت به تولد اسحاق علیه السلام را بعد از این ماجرا و به خاطر فداکاری های ابراهیم علیه السلام به او داد، بنابر این ماجرای ذبح مربوط به او نبود.

به علاوه هنگامی که خداوند نبوت کسی را بشارت می دهد، مفهومش این است که زنده می ماند و این با مسأله ذبح در کودکی سازگار نیست.

ثانیاً: در آیه 71 سوره هود می خوانیم: فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَ مِنْ وَراءِ إِسْحاقَ یَعْقُوبَ؛ «ما او را به تولد اسحاق علیه السلام بشارت دادیم و نیز به تولد یعقوب علیه السلام بعد از اسحاق علیه السلام». این آیه نشان می دهد که ابراهیم علیه السلام مطمئن بود اسحاق علیه السلام می ماند و فرزندی همچون یعقوب علیه السلام از او به وجود می آید، بنابر این نوبتی برای ذبح باقی نخواهد ماند.

کسانی که ذبیح را اسحاق علیه السلام می دانند، در حقیقت این آیات را نادیده گرفته اند.

ثالثاً: روایات بسیاری در منابع اسلامی آمده است که نشان می دهد ذبیح، اسماعیل علیه السلام بوده است، به عنوان نمونه در حدیث معتبری که از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده می خوانیم: «أَنَا ابْنُ الذَّبِیحَیْنِ»؛ ⁽²⁾«من فرزند دو ذبیحم» و منظور از دو ذبیح یکی پدرش عبد اللَّه است که عبد المطّلب جد پیامبر صلی الله علیه و آله نذر کرده بود او را برای خدا قربانی کند سپس یکصد شتر به فرمان خداوند فدای او قرار داد و داستانش مشهور است و دیگر اسماعیل علیه السلام بود؛ زیرا مسلم است که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از فرزندان اسماعیل علیه السلام است، نه اسحاق علیه السلام. ⁽³⁾

در دعایی که از علی علیه السلام از پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله نقل شده می خوانیم: «یا مَنْ فَدَی

إِسْمَاعِیلَ مِنَ الذَّبْحِ»؛ «ای کسی که فدایی برای ذبح اسماعیل قرار دادی.» ⁽¹⁾

در احادیثی که از امام باقر و امام صادق علیهم السلام نقل شده می خوانیم: هنگامی که سؤال کردند ذبیح که بود؟ فرمودند: «اسماعیل».

در حدیثی که از امام علی بن موسی الرضا علیه السلام نقل شده نیز می خوانیم: «لَوْ عَلِمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ شَیْئاً أَکْرَمَ مِنَ الضَّأْنِ لَفَدَی بِهِ إِسْمَاعِیلَ علیه السلام»؛ «اگر حیوانی بهتر از گوسفند پیدا می شد، آن را فدیه اسماعیل علیه السلام قرار می داد.» ⁽²⁾

روایات در این زمینه بسیار است که اگر بخواهیم همه آنها را نقل کنیم، سخن به درازا می کشد. ⁽³⁾

در برابر این روایات فراوان که هماهنگ با ظاهر آیات قرآن است، روایت شاذی بر ذبیح بودن اسحاق علیه السلام دلالت دارد که نمی تواند مقابله با روایات گروه اول کند و نه با ظاهر آیات قرآن هماهنگ است.

از همه اینها گذشته، این مسأله مسلم است، کودکی را که ابراهیم علیه السلام او را با مادرش به فرمان خداوند به مکه آورد و در آنجا رها نمود و سپس خانه کعبه را با کمک او ساخت، و طواف و سعی با او به جا آورد اسماعیل علیه السلام بود و این نشان می دهد که ذبیح نیز اسماعیل علیه السلام بوده است؛ زیرا برنامه ذبح مکمل برنامه های فوق محسوب می شده است.

البته آنچه از کتب عهد عتیق (تورات کنونی) بر می آید این است که ذبیح، اسحاق علیه السلام بوده است. ⁽⁴⁾

از این رو چنین به نظر می رسد که بعضی از روایات غیر معروف اسلامی که اسحاق علیه السلام را ذبیح معرفی می کند، تحت تأثیر روایات اسرائیلی است و احتمالا از مجعولات یهود است. یهود چون از دودمان اسحاق علیه السلام بودند، مایل بودند این افتخار را

برای خود ثبت کنند و از مسلمانان که پیامبرشان زاده اسماعیل علیه السلام بود سلب کنند، هر چند از طریق انکار واقعیات باشد! به هر حال آنچه برای ما از همه محکم تر است، ظواهر آیات قرآن است که به خوبی نشان می دهد که ذبیح اسماعیل علیه السلام بوده است، گر چه برای ما تفاوتی نمی کند که ذبیح اسماعیل علیه السلام باشد یا اسحاق علیه السلام هر دو فرزند ابراهیم علیه السلام و پیامبر بزرگ خدا بودند، هدف روشن شدن این ماجرای تاریخی است.

2- آیا ابراهیم علیه السلام مأمور به ذبح فرزند بود؟

از سؤالات مهم دیگری که در این بحث برای مفسران مطرح است این است که آیا ابراهیم علیه السلام راستی مأمور به ذبح فرزند بود، یا به مقدمات آن دستور داشت؟ اگر مأمور به ذبح بوده، چگونه پیش از انجام آن، این حکم الهی نسخ شد؟ در حالی که نسخ قبل از عمل جایز نیست و این معنی در علم اصول فقه، اثبات شده است.

اگر مأمور به مقدمات ذبح بوده است، این افتخار مهمی نخواهد بود.

اینکه بعضی گفته اند اهمیت مسأله از اینجا ناشی می شود که ابراهیم علیه السلام احتمال می داد بعد از انجام این مأموریت و فراهم کردن مقدمات، دستور به اصل ذبح داده شود و امتحان بزرگ او همین جا بود، مطلب جالبی به نظر نمی رسد.

به عقیده ما این گفتگوها از اینجا ناشی می شود که میان اوامر امتحانی و غیر امتحانی فرق نگذاشته اند، امری که به ابراهیم علیه السلام شد یک امر امتحانی بود، می دانیم در اوامر امتحانی اراده جدی تعلق به اصل عمل نگرفته است، بلکه هدف آن است که روشن شود شخص مورد آزمایش تا چه اندازه آمادگی اطاعت فرمان دارد؟ این در جایی است که شخص مورد آزمایش، از اسرار پشت پرده آگاه نیست.

به این ترتیب در اینجا نسخ واقع نشده است که در صحت آن قبل از عمل، بحث و گفتگو شود.

اگر می بینیم خداوند بعد از این ماجرا به ابراهیم علیه السلام می گوید: قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیا ...؛ «خوابی را که دیده بودی تحقق بخشیدی» به خاطر آن است که آنچه در توان داشت در زمینه ذبح فرزند دلبند انجام داد و آمادگی روحی خود را در این زمینه از هر جهت به ثبوت رسانید و از عهده این آزمایش به خوبی برآمد.

3- چگونه خواب ابراهیم علیه السلام می توانست حجت باشد؟

در مورد خواب و خواب دیدن سخن بسیار است که شرح مبسوط آن در تفسیر سوره یوسف ذیل آیه 4 آمده است. ⁽¹⁾

آنچه در اینجا لازم است به آن توجه شود، این است که چگونه ابراهیم علیه السلام خواب را حجت دانست و آن را معیار عمل خود قرار داد؟ در پاسخ این سؤال گاه گفته می شود که خواب های انبیا علیهم السلام هرگز خواب شیطانی، یا مولود فعالیت قوه واهمه نیست، بلکه گوشه ای از برنامه نبوت و وحی آنها است.

به تعبیر دیگر ارتباط انبیا علیهم السلام با مصدر وحی، گاهی به صورت القا به قلب است

گاه از طریق دیدن فرشته وحی، گاه از راه شنیدن امواج صوتی که به فرمان خدا ایجاد شده و گاه از طریق خواب است.

به این ترتیب در خواب های آنها هیچگونه خطا و اشتباهی رخ نمی دهد و آنچه در خواب می بینند، درست همانند چیزی است که در بیداری می بینند.

گاه گفته می شود که ابراهیم علیه السلام در حال بیداری از طریق وحی آگاهی یافت که باید به خوابی که در زمینه ذبح می بیند، عمل کند.

گاه گفته می شود: قراین مختلفی که در این خواب بود و از جمله اینکه در سه شب متوالی عینا تکرار شد، برای او علم و یقین ایجاد کرد که این یک مأموریت الهی است و نه غیر آن.

به هر حال همه این تفسیرها ممکن است صحیح باشد و منافاتی با هم ندارد و مخالف ظواهر آیات نیز نیست.

4- وسوسه های شیطان در روح بزرگ ابراهیم علیه السلام اثر نگذاشت

از آنجا که امتحان ابراهیم علیه السلام یکی از بزرگترین امتحانات در طول تاریخ بود، امتحانی که هدفش این بود قلب او را از مهر و عشق غیر خداوند تهی کند و عشق الهی را در سراسر قلب او پرتوافکن سازد، طبق بعضی از روایات، شیطان به دست و پا افتاد تا

کاری کند که ابراهیم علیه السلام از این میدان پیروزمند بیرون نیاید، گاه به سراغ مادرش هاجر آمد و به او گفت می دانی ابراهیم علیه السلام چه در نظر دارد؟ می خواهد فرزندش را امروز سر ببرد! هاجر گفت: «برو سخن محال مگو که او مهربانتر از این است که فرزند خود را بکشد، اصولا مگر در دنیا انسانی پیدا می شود که فرزند خود را با دست خود ذبح کند؟» شیطان به وسوسه خود ادامه داد و گفت او مدعی است خدا دستورش داده است.

هاجر گفت: «اگر خدا دستورش داده، پس باید اطاعت کند و جز رضا و تسلیم راهی نیست!» گاهی به سراغ فرزند آمد و به وسوسه او مشغول شد، از آن هم نتیجه ای نگرفت، چون اسماعیل علیه السلام را یک پارچه تسلیم و رضا یافت.

سرانجام به سراغ پدر آمد و به او گفت: «ابراهیم علیه السلام! خوابی را که دیدی خواب شیطانی است! اطاعت شیطان مکن!» ابراهیم علیه السلام که در پرتو نور ایمان و نبوت او را شناخت، بر او فریاد زد: «دور شو ای دشمن خدا». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری آمده است: ابراهیم علیه السلام نخست به مشعرالحرام آمد تا پسر را قربانی کند، شیطان به دنبال او شتافت، او به محل جمره اولی آمد، شیطان به دنبال او آمد، ابراهیم علیه السلام هفت سنگ به او پرتاب کرد، هنگامی که به جمره دوم رسید باز شیطان را مشاهده نمود، هفت سنگ دیگر بر او انداخت، تا به جمره عقبه آمد، هفت سنگ دیگر بر او زد (و او را برای همیشه از خود مایوس ساخت). ⁽²⁾

این نشان می دهد که وسوسه های شیاطین در میدان های بزرگ امتحان، نه از یک سو که از جهات مختلف صورت می گیرد. هر زمان به رنگی و از طریقی مردان خدا باید ابراهیم وار شیاطین را در همه چهره ها بشناسند و از هر طریق وارد شوند، راه را بر آنها ببندند و سنگسارشان کنند و چه درس بزرگی؟!

5- فلسفه تکبیرات در منی

می دانیم از دستورهایی که در مورد عید اضحی در روایات اسلامی آمده است، تکبیرات مخصوصی است که همه مسلمانان، چه آنها که در مراسم حج شرکت کرده اند و

در منی هستند و چه آنها که در سایر نقاط هستند، بعد از نمازها می گویند (منتهی کسانی که در منی باشند، بعد از 15 نماز که نخستین آن نماز ظهر روز عید است و کسانی که در غیر منی باشند بعد از 10 نماز تکرار می کنند) و صورت تکبیرات چنین است: «اللَّهُ أَکْبَرُ، اللَّهُ أَکْبَرُ، لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَکْبَرُ، اللَّهُ أَکْبَرُ، وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا هَدَانَا» و هنگامی که این دستور را با حدیثی که پیشتر نقل کردیم، مقایسه می کنیم، می بینیم در حقیقت این تکبیرات مجموعه ای از تکبیرات جبرئیل و اسماعیل علیه السلام و پدرش ابراهیم علیه السلام و چیزی افزون بر آن نیست.

به تعبیر دیگر این تعبیرات خاطره پیروزی ابراهیم علیه السلام و اسماعیل علیه السلام را در آن میدان بزرگ آزمایش در نظرها زنده می کند و به همه مسلمانان چه در منی و چه در غیر منی الهام می بخشد.

ضمناً از روایات اسلامی معلوم می شود که نام گذاری سرزمین منی به این اسم، به خاطر آن است که ابراهیم علیه السلام هنگامی که به این سرزمین رسید و از عهده امتحان برآمد، جبرئیل به او گفت: «هر چه می خواهی از پروردگارت بخواه»، او از خداوند تمنا کرد که دستور دهد به عنوان فدای فرزندش اسماعیل علیه السلام قوچی را ذبح کند و این تمنای او انجام شد. ⁽¹⁾

6- حج یک عبادت مهم انسان ساز

حج یک عبادت مهم انسان ساز

سفر حج در حقیقت یک هجرت بزرگ است، یک سفر الهی است، یک میدان گسترده خودسازی و جهاد اکبر است.

مراسم حج در واقع عبادتی را نشان می دهد که عمیقا با خاطره مجاهدات ابراهیم علیه السلام و فرزندش اسماعیل علیه السلام و همسرش هاجر آمیخته است و ما اگر در مطالعات در مورد اسرار حج از این نکته غفلت کنیم، بسیاری از مراسم آن به صورت معما در می آید، آری کلید حل این معما توجه به این آمیختگی عمیق است.

هنگامی که در قربانگاه در سرزمین منی می آییم تعجب می کنیم، این همه قربانی برای چیست؟ اصولا مگر ذبح حیوان می تواند حلقه ای از مجموعه یک عبادت باشد؟! اما هنگامی که مسأله قربانی ابراهیم علیه السلام را به خاطر می آوریم که عزیزترین عزیزانش و شیرین ترین ثمره عمرش را در این میدان در راه خداوند ایثار کرد و بعدا سنتی به عنوان قربانی در منی به وجود آمد، به فلسفه این کار پی می بریم.

قربانی کردن، رمز گذشت از همه چیز در راه معبود است، قربانی کردن مظهری است برای تهی نمودن قلب از غیر یاد خداوند و هنگامی می توان از این مناسک بهره تربیتی کافی گرفت که تمام صحنه ذبح اسماعیل علیه السلام و روحیات این پدر و پسر به هنگام قربانی در نظر مجسم شود و آن روحیات در وجود انسان پرتو افکن شود.

هنگامی که به سراغ جمرات (سه ستون سنگی مخصوصی که حجاج در مراسم حج آنها را سنگباران می کنند و در هر بار هفت سنگ با مراسم مخصوص به آنها می زنند) این معما در نظر ما خودنمایی می کند که پرتاب این همه سنگ به یک ستون بی روح چه مفهومی می تواند داشته باشد؟ و چه مشکلی را حل می کند؟ اما هنگامی که به خاطر می آوریم، اینها یاد آور خاطره مبارزه ابراهیم علیه السلام قهرمان توحید با وسوسه های شیطان است که سه بار بر سر راه او ظاهر شد و تصمیم داشت او را در این میدان جهاد اکبر، گرفتار سستی و تردید کند، اما هر زمان ابراهیم قهرمان علیه السلام او را با سنگ از خود دور ساخت، محتوای این مراسم روشن تر می شود.

مفهوم این مراسم این است که همه شما نیز در طول عمر در میدان جهاد اکبر با وسوسه های شیاطین روبرو هستید و تا آنها را سنگ سار نکنید و از خود نرانید، پیروز نخواهید شد.

اگر انتظار دارید که خداوند بزرگ همان گونه که سلام بر ابراهیم علیه السلام فرستاده و مکتب و یاد او را جاودان نموده به شما نظر لطف و مرحمتی کند، باید خط او را تداوم بخشید.

یا هنگامی که به صفا و مروه می آییم و می بینیم گروه گروه مردم از این کوه کوچک به آن کوه کوچکتر می روند و از آنجا به طرف دیگر باز می گردند و بی آنکه چیزی به دست آورده باشند، این عمل را تکرار می کنند، گاه می دوند و گاه راه می روند، مسلما تعجب می کنیم که این دیگر چه کاری است و چه مفهومی می تواند داشته باشد؟! اما

هنگامی که به عقب برمی گردد و داستان سعی و تلاش آن زن با ایمان- هاجر- را برای نجات جان فرزند شیرخوارش اسماعیل علیه السلام در آن بیابان خشک و سوزان به خاطر می آوریم که چگونه بعد از این سعی و تلاش، خداوند او را به مقصدش رسانید، چشمه زمزم از زیر پای نوزادش جوشیدن گرفت، ناگهان چرخ زمان به عقب برگردد، پرده ها کنار می رود و خود را در آن لحظه در کنار هاجر می بینیم و با او در سعی و تلاشش همگام می شویم که در راه خداوند بی سعی و تلاش کسی به جایی نمی رسد! و به آسانی می توان از آنچه گفتیم نتیجه گرفت که حج را باید با این رموز تعلیم داد و خاطرات ابراهیم علیه السلام و فرزند و همسرش را گام به گام تجسم بخشید، تا هم فلسفه آن درک شود و هم اثرات عمیق اخلاقی حج در نفوس حجاج پرتوافکن شود، که بدون آن آثار، قشری بیش نیست. ⁽¹⁾

بخش دوّم: احکام و اسرار حج

اهمیت حج

اشاره

بخش دوّم: احکام و اسرار حج

اهمیت حج

... وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ (97) ⁽¹⁾

97- ... و برای خدا بر مردم است که آهنگ خانه (او) کنند، آنها که توانایی رفتن به سوی آن دارند، و هر کس کفر بورزد (و حج را ترک کند به خود زیان رسانیده) خداوند از همه جهانیان بی نیاز است.

در این جمله ... وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا ... دستور انجام حج به همه مردم داده شده است و از آن تعبیر به- یک بدهی و دین الهی شده است که بر ذمه عموم مردم می باشد زیرا فرموده است و لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ؛ «برای خدا بر مردم است ...»

واژه حج در اصل به معنی قصد است و به همین جهت به جاده و راه، مَحَجَّة (بر وزن مَوَدَّةَ) گفته می شود؛ زیرا انسان را به مقصد می رساند، و به دلیل و برهان حجت می گویند؛ زیرا مقصود را در بحث روشن می سازد، و اما اینکه این مراسم مخصوص را حج نامیده اند برای این است که به هنگام حرکت برای شرکت در این مراسم قصد زیارت خانه خدا می کنند و به همین دلیل در آیه فوق اضافه به- بیت (خانه کعبه) شده است.

همانطور که پیشتر اشاره کرده ایم مراسم زیارت خانه کعبه نخستین بار در زمان ابراهیم رسمیت یافت، و سپس بصورت یک سنت حتی در زمان عرب جاهلی ادامه

یافت، و در اسلام به صورت کاملتر و خالی از هرگونه خرافه دوران جاهلی تشریع گردید البته از نهج البلاغه (خطبه قاصعه) و بعضی از روایات به خوبی استفاده می شود که فریضه حج از زمان آدم علیه السلام تشریع شده بود، ولی رسمیت یافتن آن بیشتر مربوط به زمان ابراهیم علیه السلام است).

حج بر هر انسانی که توانایی داشته باشد در عمر فقط یکبار واجب می شود و از آیه فوق نیز بیش از این استفاده نمی گردد زیرا حکم مطلق است و با یکبار انجام دادن امتثال حاصل می شود.

تنها شرطی که در آیه برای وجوب حج ذکر شده مسأله استطاعت است که با تعبیر مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا؛ «کسی که توانایی راه پیمودن به سوی خانه کعبه داشته باشد».

بیان شده.

البته در روایات اسلامی و کتب فقهی، استطاعت، به معنی داشتن زاد و توشه، مرکب، توانایی جسمی، باز بودن راه و توانایی بر اداره زندگی به هنگام بازگشت از حج تفسیر شده است، ولی در حقیقت همه اینها در آیه فوق مندرج است؛ زیرا استطاعت در اصل به معنی توانایی است که شامل تمام این امور می شود.

ضمناً از آیه فوق استفاده می شود که این قانون مانند سایر قوانین اسلامی، اختصاص به مسلمانان ندارد بلکه همه موظفند آن را انجام بدهند و با قاعده معروف «الْکُفّار مُکَلَّفونَ بِالْفُرُوعِ کَما أنَّهُم مُکلَّفُون بِالاصُولِ»؛ «کافران همانطور که به اصول دین موظفند به انجام فروع نیز مکلف می باشند.» آیه فوق و مانند آن تأیید می شود، گرچه شرط صحیح بودن این گونه اعمال و عبادات این است که نخست اسلام را بپذیرند و سپس آنها را انجام بدهند ولی باید توجه داشت که عدم قبول اسلام، مسؤولیت آنها را در برابر اینگونه وظائف از بین نمی برد.

در باره اهمیت این مراسم بزرگ، و فلسفه حج، و آثار فردی و اجتماعی آن در ذیل آیه 196 تا 203 در سوره بقره مشروحا بحث شد.

... وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ در پایان آیه، برای تأکید و بیان اهمیت مسأله حج، می فرماید: «کسانی که کفران کنند و این دستور الهی را نادیده بگیرند و به مخالفت برخیزند، در حقیقت به خود زیان می رسانند، زیرا خداوند از همه جهانیان

بی نیاز است».

واژه کفر در اصل به معنی پوشانیدن است و از نظر اصطلاح دینی معنی وسیعی دارد و هرگونه مخالفتی را با حق، چه در مرحله اصولی و چه در مرحله دستورات فرعی باشد، شامل می شود و اگر مشاهده می کنیم که کفر غالبا در مخالفت با اصول استعمال می شود، دلیل بر این نیست که منحصرا به همان معنی باشد، به همین دلیل در آیه بالا در مورد ترک حج به کار رفته است و لذا در روایتی از امام صادق علیه السلام نقل شده که (کفر) را در آیه به معنی ترک تفسیر فرموده است.

به عبارت دیگر کفر و فاصله گرفتن از حق- همانند ایمان و توجه به حق- مراحل و درجاتی دارد که هر کدام برای خود دارای احکام مخصوصی است و با توجه به این حقیقت بسیاری از مشکلات که در معنی آیات و روایات مربوط به کفر و ایمان پیش می آید، حل می شود. بنابر این اگر در مورد رباخواران (سوره بقره- 275) و همچنین در مورد ساحران (بقره- 102) تعبیر به کفر شده است، به همین منظور است.

در هر حال از آیه فوق دو مطلب استفاده می شود. نخست اهمیت فوق العاده حج است که از ترک آن تعبیر به کفر شده است. مرحوم صدوق در کتاب من لا یحضره الفقیه از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل می کند که به علی علیه السلام فرمود:

«یَا عَلِیُّ تَارِکُ الْحَجِّ وَ هُوَ مُسْتَطِیعٌ کَافِرٌ یَقُولُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ یَا عَلِیُّ مَنْ سَوَّفَ الْحَجَّ حَتَّی یَمُوتَ بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَهُودِیّاً أَوْ نَصْرَانِیّاً». ⁽¹⁾

«ای علی کسی که حج را ترک کند با اینکه توانایی دارد کافر محسوب می شود، زیرا خداوند می فرماید: بر مردمی که استطاعت دارند به سوی خانه خدا بروند، لازم است حج به جا بیاورند و کسی که کفر بورزد (آن را ترک کند) به خود زیان رسانیده است و خداوند از آنان بی نیاز است، ای علی کسی که حج را به تاخیر بیندازد تا اینکه از دنیا برود خداوند او را در قیامت یهودی یا نصرانی محشور می کند.»

دیگر اینکه انجام این فریضه مهم الهی، مانند همه فرایض و برنامه های دینی به

سود مردم و برای تربیت آنها است و هیچگونه تأثیری برای خداوند که از همگان بی نیاز است، نخواهد داشت. ⁽¹⁾

1- اهمیت حج در میان وظایف اسلامی!

حج از مهم ترین عباداتی است که در اسلام تشریع شده و دارای آثار و برکات فراوان وبی شماری است. حج مایه عظمت اسلام، قوت دین واتحاد مسلمین است. حج مراسمی است که پشت دشمنان را می لرزاند و هر سال خون تازه ای در عروق مسلمانان جاری می سازد.

حج همان عبادتی است که امیر مؤمنان علیه السلام آن را پرچم و شعار مهم اسلام نامیده و در وصیت خویش در آخرین ساعت عمرش فرموده: «وَ اللَّهَ اللَّهَ فِی بَیْتِ رَبِّکُمْ لا تُخَلُّوهُ مَا بَقِیتُمْ فَإِنَّهُ إِنْ تُرِکَ لَمْ تُنَاظَرُوا»؛ «خدا را خدا را! در مورد خانه پروردگارتان تا آن هنگام که هستید آن را خالی نگذارید که اگر خالی گذارده شود مهلت داده نمی شوید و بلای الهی شما را فرا خواهد گرفت.» ⁽²⁾

این جمله نیز از دشمنان اسلام معروف است که می گویند: مادام که حج رونق دارد ما بر آنها پیروز نمی شویم. ⁽³⁾

یکی دیگر از دانشمندان می گوید: وای به حال مسلمانان اگر معنی حج را در نیابند و وای به حال دیگران اگر معنی آن را دریابند.

در حدیث معروفی که علی علیه السلام- در زمینه فلسفه احکام، بیان فرموده نیز اشاره پر معنایی به اهمیت حج شده است، می فرماید: «فَرَضَ اللَّهُ الْإِیمَانَ تَطْهِیراً مِنَ الشِّرْکِ ... وَ الْحَجَّ تَقْرِبَةً لِلدِّینِ»؛ «خداوند ایمان را وسیله پاک سازی مردم از شرک ... و حج را سبب قوت دین قرار داده است.» ⁽⁴⁾

این سخن را با حدیثی از امام صادق علیه السلام پایان می دهیم آنجا که فرمود: «لَا یَزَالُ

الدِّینُ قَائِماً مَا قَامَتِ الْکَعْبَةُ»؛ «اسلام بر پا است تا زمانی که کعبه بر پا است.» ⁽¹⁾و ⁽²⁾

محتوای سوره حج

این سوره به خاطر بخشی از آیاتش که پیرامون حج سخن می گوید، به نام سوره حج نامیده شده است، از سوره هایی است که در میان مفسران و نویسندگان تاریخ قرآن در مکی یا مدنی بودنش گفتگو است، جمعی آن را- جز چند آیه- مکی می دانند، در حالی که جمع دیگری معتقدند همه آن- جز چند آیه- در مدینه نازل شده است، بعضی نیز آن را ترکیبی از آیات مکی و مدنی می دانند.

اما با توجه به برداشتی که از سوره های مکی و مدنی و به تعبیر دیگر جوّ مدینه و مکه و نیازمندی های مسلمانان و چگونگی تعلیمات پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت به آنها در این دو منطقه داریم، آیات این سوره از جهاتی شبیه سوره های مدنی است، چرا که دستور حج آنهم با ذکر قسمتی از جزییات آن و همچنین دستور جهاد، تناسب با وضع مسلمانان در مدینه دارد، هر چند تأکید آیات این سوره روی مسأله مبدأ و معاد بی تناسب به سوره های مکی نیست.

نویسنده تاریخ القرآن بر اساس تاریخ فهرست ابن ندیم و نظم الدرر می گوید:

سوره حج مگر چند آیه در مدینه نازل شده، آن چند آیه نیز در میان مکه و مدینه نازل گردیده است، وی اضافه می کند این سوره صدوششمین سوره ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده و بر حسب ترتیب، بعد از سوره نور و قبل از سوره منافقین است. به هر حال در مجموع، مدنی بودن سوره قوی تر به نظر می رسد.

از نظر محتوا، مطالب این سوره را به چند بخش می توان تقسیم کرد:

1- آیات فراوانی که در زمینه معاد و دلایل منطقی آن و انذار مردم غافل از صحنه های قیامت و مانند آن است که از آغاز این سوره شروع می شود و بخش مهمی از آن را در بر می گیرد.

2- بخش قابل ملاحظه ای نیز از مبارزه با شرک و مشرکان، سخن می گوید و با

توجه دادن به آیات پروردگار در عالم هستی، انسان ها را متوجه عظمت آفریدگار می نماید.

3- بخشی از این سوره نیز مردم را به بررسی سرنوشت عبرت انگیز گذشتگان و عذاب های دردناک الهی که بر آنها نازل شد دعوت کرده، از جمله سرنوشت قوم نوح، عاد، ثمود، قوم ابراهیم علیه السلام، لوط، قوم شعیب و موسی را یادآور می شود.

4- بخش دیگری از آن پیرامون مسأله حج و سابقه تاریخی آن از زمان ابراهیم علیه السلام و سپس مسأله قربانی و طواف و مانند آن است.

5- بخشی از آن هم پیرامون مبارزه در برابر ظالمان و پیکار با دشمنان مهاجم است.

6- قسمتی از آن پند و اندرزهایی در زمینه های مختلف زندگی و تشویق به نماز و زکات و امر به معروف و نهی از منکر و توکل و توجه به خداوند است.

فضیلت تلاوت سوره حج

در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می خوانیم: «مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْحَجِّ أُعْطِیَ مِنَ الْأَجْرِ کَحَجَّةٍ حَجَّهَا وَ عُمْرَةٍ اعْتَمَرَهَا بِعَدَدِ مَنْ حَجَّ وَ اعْتَمَرَ فِیمَا مَضَی وَ فِیمَا بَقِیَ»؛ «هر کس سوره حج را بخواند، پاداش حج و عمره را خدا به او می دهد، به تعداد تمام کسانی که در گذشته و آینده حج عمره به جا آورده یا خواهند آورد!».

بدون شک این ثواب و فضیلت عظیم تنها برای تلاوت لفظی نیست، تلاوتی اندیشه ساز و اندیشه ای عمل پرور است.

در حقیقت کسی که این سوره و محتوای آن را از مبدأ و معاد گرفته، تا دستورات عبادی و اخلاقی و مسایل مربوط به جهاد و مبارزه با ستمگران، در اعماق جان خود قرار دهد و برنامه عملی خود سازد، پیوندی با تمام مؤمنان گذشته و آینده از نظر معنوی و روحانی پیدا می کند، پیوندی که او را در اعمال آنها شریک و آنها را نیز در اعمال او شریک و سهیم می سازد، بی آنکه از پاداش آنان چیزی کاسته شود و حلقه اتصالی بین همه افراد با ایمان در تمام قرون و اعصار خواهد بود.

با این اوصاف و شرایط، ثواب و پاداشی که در حدیث فوق آمده عجیب به

نظر نمی رسد. ⁽¹⁾

مانعان خانه خدا!

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ الَّذِی جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ سَواءً الْعاکِفُ فِیهِ وَ الْبادِ وَ مَنْ یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ (25) ⁽²⁾

25- کسانی که کافر شدند و مؤمنان را از راه خدا و از مسجدالحرام، که آن را برای همه مردم مساوی قرار دادیم، اعم از کسانی که در آنجا زندگی می کنند و یا از نقاط دور وارد می شوند، باز می دارند (مستحق عذابی دردناکند) و هر کس بخواهد در این سرزمین از طریق حق منحرف گردد، و دست به ستم زند، ما از عذاب دردناک به او می چشانیم.

در آیات گذشته سخن از کفار به طور مطلق در میان بود، ولی در آیه مورد بحث، اشاره به گروه خاصی از آنها شده است که دارای تخلفات و گناهان سنگین مخصوصا در رابطه با مسجدالحرام و مراسم پرشکوه حج هستند.

نخست می گوید: «کسانی که کافر شدند و مردم را از راه خدا، جلوگیری می کنند ...»؛ إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ ....

همچنین مردم با ایمان را از کانون بزرگ توحید، مسجدالحرام باز می دارند، همان مرکزی که آن را برای همه مردم یکسان قرار داده ایم، چه آنها که در آن سرزمین زندگی می کنند و چه آنها که از نقاط دور به سوی آن می آیند مستحق عذابی دردناک اند، ... وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ الَّذِی جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ سَواءً الْعاکِفُ فِیهِ وَ الْبادِ ....

«هرکس بخواهد در این سرزمین از طریق حق منحرف شود، دست به ظلم و ستم بیالاید، ما از عذاب دردناک به او می چشانیم؛ ... وَ مَنْ یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ.

در واقع این گروه از کافران علاوه بر انکار حق، مرتکب سه جنایت بزرگ شده اند:

1- جلوگیری از راه خدا و ایمان و طاعت او 2- جلوگیری از عبادت کنندگان و زوار خانه خدا و قرار دادن امتیازی برای خود 3- در این سرزمین مقدس دست به ظلم و گناه و الحاد می زنند.

خداوند این گروه را که مستحق عذاب الیم هستند کیفر می دهد.

نکته ها:

اشاره

1- در این آیه، کفر: این گروه به صورت فعل ماضی و جلوگیری از طریق خدا، به صورت فعل مضارع آمده است، اشاره به اینکه کفر آنها قدیمی است و اما تلاش و کوشششان برای گمراه ساختن مردم، همیشگی و مستمر است، به تعبیر دیگر جمله اول از اعتقاد باطل آنها که یک امر ثابت است سخن می گوید و جمله دوم از عمل آنها که تکرار صد عن سبیل اللَّه است.

2- منظور از صد عن سبیل اللَّه: هرگونه تلاش و کوشش برای جلوگیری مردم از ایمان و اعمال صالح است، تمام برنامه های تبلیغاتی و عملی که در جهت تخریب اعتقادات و انحراف آنها از راه های صحیح و اعمال پاک انجام می گیرد، در این مفهوم وسیع جمع است.

3- همه مردم در این مرکز عبادت یکسان اند:

در تفسیر جمله: ... سَواءً الْعاکِفُ فِیهِ وَ الْبادِ ... مفسران بیانات گوناگونی دارند، بعضی گفته اند منظور این است که همه مردم در مراسم عبادت در این کانون توحید یکسان اند و هیچ کس حق مزاحمت دیگری در امر حج و عبادت در کنار خانه خدا ندارد.

در حالی که بعضی معنی وسیع تری برای این جمله قایل شده اند و گفته اند نه تنها در مراسم عبادت، مردم یکسان اند، بلکه در استفاده کردن از زمین و خانه های اطراف مکه برای استراحت و سایر نیازهای خود نیز باید مساوات باشد، به همین جهت جمعی از فقها، خرید و فروش و اجاره خانه های مکه را تحریم کرده اند و آیه فوق را شاهد بر آن

می دانند.

در روایات اسلامی نیز تأکید شده است که نباید زوّار خانه خدا را از سکونت در خانه ها و منازل مکه جلوگیری کرد، که بعضی به صورت تحریم و بعضی به صورت کراهت است.

در نهج البلاغه در نامه علی علیه السلام به قثم بن عباس فرماندار مکه چنین می خوانیم:

«وَ مُرْ أَهْلَ مَکَّةَ أَلَّا یَأْخُذُوا مِنْ سَاکِنٍ أَجْراً فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ یَقُولُ سَواءً الْعاکِفُ فِیهِ وَ الْبادِ فَالْعَاکِفُ الْمُقِیمُ بِهِ وَ الْبَادِی الَّذِی یَحُجُّ إِلَیْهِ مِنْ غَیْرِ أَهْلِهِ ...»

«به مردم مکه دستور ده تا از کسانی که در این شهر سکنی می کنند اجاره بها نگیرند، زیرا خداوند می فرماید: در این سرزمین کسانی که مقیم اند یا از بیرون می آیند یکسان اند، منظور از عاکف کسی است که در آنجا اقامت دارد و نیز بادی کسی است که از نقاط دیگر به قصد حج می آید.» ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام در تفسیر همین آیه می خوانیم:

«کَانَتْ مَکَّةُ لَیْسَ عَلَی شَیْ ءٍ مِنْهَا بَابٌ وَ کَانَ أَوَّلُ مَنْ عَلَّقَ عَلَی بَابِهِ الْمِصْرَاعَیْنِ مُعَاوِیَةَ بْنَ أَبِی سُفْیَانَ وَ لَیْسَ لِأَحَدٍ أَنْ یَمْنَعَ الْحَاجَّ شَیْئاً مِنَ الدُّورِ مَنَازِلِهَا»؛ ⁽²⁾«در آغاز خانه های مکه، در نداشت، نخستین کسی که برای خانه خود در گذاشت معاویه بود و سزاوار نیست هیچ کس حجاج را از خانه ها و منازل مکه منع کند».

از بعضی از روایات نیز استفاده می شود که زوّار خانه خدا حق دارند از حیاط خانه ها تا پایان مناسک حج استفاده کنند.

البته این حکم تا حدود زیادی با بحث آینده ارتباط دارد که منظور از مسجدالحرام در این آیه، خصوص آن مسجد است، یا تمام مکه را شامل می شود، در صورتی که قول اول را بپذیریم، نوبت به خانه های مکه نمی رسد، ولی در صورتی که تمام مکه را در

مفهوم آیه داخل بدانیم، تحریم خرید و فروش و یا اجاره گرفتن از خانه های مکه برای حجاج مطرح می شود و چون این مطلب از نظر منابع فقهی و روایات و تفسیر مسلم نیست، حکم به تحریم مشکل است، ولی بدون شک سزاوار است اهل مکه هرگونه تسهیلاتی برای زوار خانه خدا قایل شوند و هیچگونه اولویت و امتیازی برای خود نسبت به آنها حتی در خانه ها قایل نشوند و روایات نهج البلاغه و مانند آن نیز ظاهراً اشاره به همین است.

به هر حال قول به تحریم، در میان فقهای شیعه واهل تسنن، طرفداران زیادی ندارد. ⁽¹⁾

این معنی نیز مسلم است که هیچ کس حق ندارد به عنوان متولی خانه خدا یا عناوین دیگر، کمترین مزاحمتی برای زایر این خانه ایجاد کند و یا آن را به یک پایگاه اختصاصی برای تبلیغات و برنامه های خود تبدیل کند.

4- منظور از مسجدالحرام در این آیه چیست؟

بعضی گفته اند منظور همان ظاهر آن است؛ یعنی خانه کعبه و کل مسجدالحرام، ولی بعضی آن را اشاره به تمام مکه می دانند و آیه اول سوره اسراء را که در باره معراج پیامبر صلی الله علیه و آله است، دلیل بر آن می دانند؛ زیرا در این آیه تصریح شده است که آغاز معراج از مسجدالحرام بود، در حالی که تاریخ می گوید از خانه خدیجه یا شعب ابی طالب یا خانه امّ هانی بوده است، معلوم می شود منظور از مسجدالحرام، تمامی مکه است.

ولی شروع معراج پیامبر صلی الله علیه و آله از بیرون مسجدالحرام مسلم نیست و احتمال دارد که از خود مسجد، صورت گرفته باشد، ما دلیلی نداریم که آیه مورد بحث را از ظاهرش بازگردانیم، بنابر این موضوع بحث در این آیه، خود مسجدالحرام است.

اگر در روایات فوق خواندیم که به همین آیه برای مساوات مردم در خانه های مکه استدلال شده است، به خاطر این است که حکم مزبور، ظاهراً یک حکم استحبابی است و در یک حکم استحبابی توسعه موضوع روی تناسب ها مانعی ندارد.

5- الحاد به ظلم چیست؟

«الحاد» در لغت به معنی انحراف از حد اعتدال است و «لحد» را از این جهت «لحد» گویند که حفره ای در کنار قبر و خارج از حد وسط آن است.

بنابر این منظور از جمله فوق کسانی هستند که با توسل به ظلم از حد اعتدال خارج و در آن سرزمین مرتکب خلاف می شوند، ولی بعضی ظلم را در اینجا منحصرا به معنی شرک تفسیر کرده اند و برخی حلال شمردن محرمات، در حالی که بعضی دیگر از مفسران، آن را به معنی وسیع کلمه یعنی هرگونه گناه و ارتکاب حرام حتی دشنام و بد گویی به زیر دستان را در مفهوم آن داخل می دانند و می گویند ارتکاب هرگونه گناه در آن سرزمین مقدس کیفرش شدیدتر و سنگین تر است.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم که یکی از یاران آن حضرت از تفسیر این آیه سؤال کرد، امام فرمود: «کُلُّ ظُلْمٍ یَظْلِمُهُ الرَّجُلُ نَفْسُهُ بِمَکَّةَ مِنْ سَرِقَةٍ أَوْ ظُلْمِ أَحَدٍ أَوْ شَیْ ءٍ مِنَ الظُّلْمِ فَإِنِّی أَرَاهُ إِلْحَاداً وَ لِذَلِکَ کَانَ یُتَّقَی أَنْ یُسْکَنَ الْحَرَمُ»؛ ⁽¹⁾«هرگونه ستمی که انسان به خود در سرزمین مکه کند، اعم از سرقت و ظلم به دیگران و هرگونه ستم، من همه اینها را الحاد (و مشمول این آیه) می دانم» و لذا امام افراد را از اینکه مکه را مسکن خود سازند نهی می کرد. (چرا که گناه در این سرزمین مسؤولیت سنگین تری دارد). ⁽²⁾

روایات دیگری نیز به همین معنی نقل شده است و با اطلاق ظاهر آیه نیز هماهنگ است.

به همین دلیل بعضی از فقها احتمال داده اند که اگر کسی در حرم مکه مرتکب گناهی شود که در اسلام حد برای آن تعیین شده است، باید علاوه بر حد تعزیر، مجازات اضافی نیز بشود و به جمله «نذقه من عذاب الیم» استدلال کرده اند.

از آنچه گفتیم روشن می شود کسانی که آیه فوق را منحصرا به معنی نهی از احتکار یا داخل شدن در منطقه حرم بدون احرام تفسیر کرده اند، منظورشان بیان یک مصداق روشن بوده است و گر نه هیچ دلیلی بر محدود کردن مفهوم وسیع آیه در دست نیست ⁽³⁾.

دعوت عام برای حج!

وَ إِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِیمَ مَکانَ الْبَیْتِ أَنْ لا تُشْرِکْ بِی شَیْئاً وَ طَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَ الْقائِمِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ (26) وَ أَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالًا وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ (27) لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِی أَیَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلی ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ اْلأَنْعامِ فَکُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِیرَ (28) ⁽¹⁾

26- به خاطر بیاور زمانی را که محل خانه کعبه را برای ابراهیم علیه السلام آماده ساختیم (تا اقدام به بنای خانه کند و به او گفتیم) چیزی را شریک من قرار مده و خانه ام را برای طواف کنندگان و قیام کنندگان و رکوع کنندگان و سجودکنندگان (از آلودگی بت ها و از هرگونه آلودگی) پاک گردان.

27- و مردم را دعوت عمومی به حج کن تا پیاده و سواره بر مرکب های لاغر از هر راه دور (به سوی خانه خدا) بیایند.

28- تا شاهد منافع گوناگون خویش (در این برنامه حیات بخش) باشند و نام خداوند را در ایام معینی بر چهار پایانی که به آنها روزی داده است (هنگام قربانی کردن) ببرند (و هنگامی که قربانی کردید) از گوشت آنها بخورید و بینوای فقیر را نیز اطعام نمایید.

به تناسب بحثی که در آیه گذشته پیرامون مسجدالحرام و زایران خانه خدا آمد، در آیات مورد بحث نخست به تاریخچه بنای کعبه به دست ابراهیم خلیل علیه السلام و سپس مسأله وجوب حج و فلسفه آن و بخشی از احکام این عبادت بزرگ اشاره می کند و یا به تعبیر دیگر، آیه گذشته مقدمه ای برای بحث های گوناگون این آیات بود ابتدا از داستان تجدید بنای کعبه شروع کرده، می گوید: «به خاطر بیاور زمانی را که محل خانه کعبه را برای

ابراهیم علیه السلام آماده ساختیم تا در آن مکان اقدام به بنای خانه کعبه کند»؛ وَ إِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِیمَ مَکانَ الْبَیْتِ ...

«بَوَّأَ» در اصل از ماده «بواء» به معنای مساوات اجزای یک مکان و مسطح بودن آن است، سپس به هرگونه آماده ساختن مکان، اطلاق شده است.

منظور از این جمله در آیه فوق- طبق روایات مفسران- این است که خداوند مکان خانه کعبه را که در زمان آدم علیه السلام ساخته شده و در طوفان نوح ویران و آثار آن محو گشته بود، به ابراهیم علیه السلام نشان داد، طوفانی وزید و خاک ها را به عقب برد و پایه های خانه آشکار گشت یا قطعه ابری آمد و در آنجا سایه افکند و یا به هر وسیله دیگر خداوند محل اصلی خانه را برای ابراهیم علیه السلام معلوم و آماده ساخت و او با همیاری فرزندش اسماعیل، آن را تجدید بنا نمود.

سپس اضافه می کند هنگامی که خانه آماده شد، به ابراهیم علیه السلام خطاب کردیم: «این خانه را کانون توحید کن و چیزی را شریک من قرار مده و خانه ام را برای طواف کنندگان و قیام کنندگان و رکوع کنندگان و سجود کنندگان پاک کن»؛ أَنْ لا تُشْرِکْ بِی شَیْئاً وَ طَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَ الْقائِمِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ. ⁽¹⁾

در حقیقت ابراهیم علیه السلام مأمور بود خانه کعبه و اطراف آن را از هرگونه آلودگی ظاهری و معنوی و هرگونه بت و مظاهر شرک پاک و پاکیزه دارد، تا بندگان خداوند در این مکان پاک، جز به خداوند نیندیشند و مهمترین عبادت این سرزمین را که طواف و نماز است، در محیطی پیراسته از هرگونه آلودگی انجام دهند.

از میان ارکان نماز در آیه فوق به سه رکن عمده؛ یعنی قیام، رکوع و سجود، به ترتیب اشاره شده است، چرا که بقیه در شعاع آن قرار دارد، هر چند جمعی از مفسران قائمین را در اینجا، به معنی مقیمین در مکه تفسیر کرده اند، ولی با توجه به مسأله طواف و رکوع و سجود که قبل و بعد از آن آمده است، شک نیست که قیام در اینجا به معنی قیام نماز است و این معنی را بسیاری از مفسران شیعه و اهل تسنن برگزیده یا به عنوان یک تفسیر نقل کرده اند. ⁽²⁾

ضمناً باید توجه داشت که رکع جمع راکع (رکوع کننده) و سجود جمع ساجد

(سجده کننده) است و اینکه در میان این دو (الرکع السجود) واو عطف نیامده، بلکه به صورت توصیف ذکر شده، به خاطر نزدیکی این دو عبارت به یکدیگر است.

بعد از آماده شدن خانه کعبه برای عبادت کنندگان، خداوند به ابراهیم علیه السلام دستور می دهد: «در میان مردم برای حج اعلام کن تا پیاده و سوار بر مرکب های لاغر، از هر راه دور قصد خانه خدا کنند»؛ وَ أَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالًا وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ.

«أذّنْ» از ماده «اذان» به معنی اعلام و «رجال» جمع «راجل» به معنی پیاده و «ضامر» به معنی حیوان لاغر، و «فج» در اصل به معنی فاصله میان دو کوه و سپس به جاده های وسیع اطلاق شده و «عمیق» در اینجا به معنی دور است.

در روایتی که در تفسیر علی بن ابراهیم آمده می خوانیم: هنگامی که ابراهیم علیه السلام چنین دستوری را دریافت داشت، عرض کرد: خداوندا! صدای من به گوش مردم نمی رسد، اما خداوند به او فرمود: «عَلَیکَ الاذانُ وَ عَلیَّ الْبَلاغُ»؛ «تو اعلام کن و من به گوش آنها می رسانم!» ابراهیم علیه السلام بر محل مقام بر آمد و انگشت در گوش گذارد و رو به سوی شرق و غرب کرد و صدا زد و گفت: «أَیُّهَا النَّاسُ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْحَجُّ إِلَی الْبَیْتِ الْعَتِیقِ فَأَجِیبُوا رَبَّکُمْ»؛ «ای مردم حج خانه کعبه بر شما نوشته شده، دعوت پروردگارتان را اجابت کنید».

خداوند صدای او را به گوش همگان حتی کسانی که در پشت پدران و رحم مادران بودند رسانید و آنها در پاسخ گفتند: «لَبَّیکَ، الَّلهُمَّ لَبَّیْکَ ...» و تمام کسانی که از آن روز تا روز قیامت در مراسم شرکت می کنند، از کسانی هستند که در آن روز دعوت ابراهیم علیه السلام را اجابت کردند. ⁽¹⁾

اگر حجاج پیاده را مقدم بر سواره ذکر کرده، به خاطر این است که مقام آنها در پیشگاه خدا افضل است، چرا که رنج این سفر را بیشتر تحمل می کنند و به همین دلیل در روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم: «کسی که پیاده حج می کند در هر گام هفتصد حسنه دارد،

در حالی که سواره ها در هر گام هفتاد حسنه دارند». ⁽¹⁾

یا به خاطر این است که اهمیت زیارت خانه خدا را مشخص کند، که باید با استفاده از هرگونه امکانات به سوی او آیند و همیشه در انتظار مرکب سواری ننشینند.

تعبیر به «ضامر» (حیوان لاغر) اشاره به این است که این راه، راهی است که حیوانات را لاغر می کند، چرا که از بیابان های سوزان و خشک و بی آب و علف می گذرد و هشداری برای تحمل مشکلات این راه است.

یا اینکه حیواناتی را انتخاب کنند، ورزیده و چابک و پر تحمل، حیواناتی که در میدان تمرین، لاغر شده و عضلاتی سفت و محکم دارند که در اینگونه راه ها، حیوانات پرواری به کار نمی آید (انسان های پرورش یافته در ناز و نعمت نیز مرد این راه نیستند).

تعبیر به مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ اشاره به این است که نه فقط از راه های نزدیک، بلکه از راه های دور نیز باید به سوی این مقصد حرکت کنند (کلمه کل در اینجا به معنی استقراء و فراگیری نیست، بلکه به معنی کثرت است).

مفسر معروف، ابو الفتوح رازی در ذیل این آیه سر گذشت جالبی را از مردی به نام ابو القاسم بشربن محمد نقل می کند که می گوید:

در حال طواف پیر مردی را دیدم در نهایت ضعف و ناتوانی که آثار رنج سفر در چهره او نمایان بود و عصا به دست گرفته طواف می کرد، نزدیک او رفتم و از او پرسیدم از کجا می آیی؟ گفت: از راهی بسیار دور و پنج سال است که راه سپرده ام تا به اینجا رسیده ام! از رنج سفر، پیر و ناتوان شده ام، گفتم: «به خدا سوگند این مشقتی بزرگ و در عین حال اطاعتی نیکو و محبتی صادقانه در پیشگاه حق است».

از شنیدن این سخن شاد شد و لبخندی بر روی من زد و این دو بیت را قرائت کرد:

زر من هویت و ان شطت بک الدار و حال من دونه حجب و استار!

لا یمنعنک بعد من زیارته انّ المحبّ لمن یهواه زوار!

آن کس را که دل به او بسته ای زیارت کن، هر چند خانه تو دور افتاده باشد و حجاب ها و پرده ها میان تو و او جدایی بیفکند».

دوری راه هرگز نباید مانع تو از زیارتش شود، چرا که دوست و عاشق به هر حال باید به زیارت محبوبش رود! آری جاذبه خانه خدا، آنقدر زیاد است که دل های سرشار از ایمان را از تمام نقاط دور و نزدیک به سوی خود جلب و جذب می کند، پیر و جوان، کوچک و بزرگ، از هر نژاد و قبیله، از راه دور و نزدیک لبیک گویان، عاشقانه به سوی او می آیند تا جلوه های ذات پاک خدا را در آن سرزمین مقدس با چشم جان تماشا کنند و رحمت بی دریغش را در روح خود لمس نمایند. ⁽¹⁾

در آیه بعد در یک عبارت بسیار فشرده و پر معنی به فلسفه های مختلف حج پرداخته، می فرماید: «آنها به این سرزمین مقدس بیایند تا منافع خویش را با چشم خود ببیند»؛ لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ ....

مفسران در تفسیر کلمه منافع در اینجا سخن بسیار گفته اند، ولی کاملا روشن است که هیچگونه محدودیتی در این لفظ نیست. تمام منافع و برکات معنوی و نتایج مادی، فواید فردی و اجتماعی، فلسفه های سیاسی و اقتصادی و اخلاقی را شامل می شود.

آری باید مسلمانان از همه نقاط جهان، از میان تمام قشرها به آنجا رو آورند، تا شاهد و ناظر این منافع باشند، چه تعبیر زیبایی؟ شاهد و ناظر باشند و آنچه را با گوش شنیده اند، با چشم ببینند!

لذا در کتاب کافی از امام صادق علیه السلام می خوانیم: ربیع بن خثیم از امام علیه السلام تفسیر این کلمه را خواست، امام علیه السلام در پاسخ فرمود: «منافع دنیا و منافع آخرت را هر دو در بر می گیرد». ⁽²⁾

سپس اضافه می کند: «و آنها بیایند و قربانی کنند و نام خدا را در ایام معینی بر چهار پایانی که به آنها روزی داده است (به هنگام ذبح) ببرند»؛ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِی أَیَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلی ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ اْلأَنْعامِ.

چون توجه اصلی در مراسم حج به جنبه هایی است که با خداوند ارتباط پیدا می کند

و روح این عبادت بزرگ را منعکس می سازد، در آیه فوق از مراسم قربانی، تنها مسأله بردن نام خداوند را که یکی از شرایط است بیان می کند، اشاره به اینکه آنها به هنگام ذبح قربانی تمام توجهشان به خداوند و قبول در گاه او است و استفاده از گوشت آن تحت الشعاع آن قرار دارد.

قربانی کردن حیوانات در حقیقت رمزی است برای آمادگی برای قربانی شدن در راه خدا، همان گونه که در سر گذشت ابراهیم علیه السلام و اسماعیل علیه السلام و قربانی او آمده است، آنها با این عمل اعلام می کنند که در راه او آماده هرگونه ایثار حتی بذل جان هستند.

به هر حال قرآن با این گفتار، برنامه شرک آلود بت پرستان را نفی می کند که به هنگام قربانی نام بت ها را می بردند و این مراسم توحیدی را به شرک آلوده می ساختند.

در پایان آیه می فرماید: «از گوشت حیوانات قربانی، هم خودتان بخورید و هم بینوایان فقیر را اطعام نمایید»؛ فَکُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِیرَ.

این احتمال در تفسیر آیه نیز وجود دارد که منظور از بردن نام خداوند در ایام معلومات، تکبیر و حمد و ثنای الهی در این ایام است به خاطر نعمت های بی پایانش، مخصوصا به خاطر چهار پایانی که روزی انسان ها کرده که از تمام اجزای بدن آنها در زندگی خود بهره می گیرند. ⁽¹⁾و ⁽²⁾

اقسام حج

فقهای بزرگ ما با الهام از آیات قرآن و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه اهل بیت، حج را به سه قسم تقسیم کرده اند:

حج تمتع و حج قران و افراد.

حج تمتع مخصوص کسانی است که فاصله آنها از مکه 48 میل یا بیشتر باشد (16 فرسخ حدود 96 کیلومتر) و حج قران و افراد، مربوط به کسانی است که در کمتر از این فاصله زندگی می کنند.

در حج تمتع، نخست عمره را به جا می آورند، سپس از احرام بیرون می آیند، بعدا مراسم حج را در ایام مخصوصش انجام می دهند، ولی در حج قران و افراد، اول مراسم حج به جا آورده می شود و بعد از پایان آن مراسم عمره، با این تفاوت که در حج قران، قربانی همراه می آورند و در حج افراد این قربانی نیست، ولی به عقیده اهل سنت، حج قران آن است که حج و عمره را در یک احرام با هم قصد می کند.

قسمتی از احکام مهم حج

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لا تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتَّی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ

بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیامُ ثَلاثَةِ أَیَّامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کامِلَةٌ ذلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ (196) ⁽¹⁾

196- و حج و عمره را برای خدا به اتمام برسانید! و اگر محصور شدید، (و مانعی مانند ترس از دشمن یا بیماری، اجازه نداد که پس از احرام بستن، وارد مکه شوید،) آنچه از قربانی فراهم شود (ذبح کنید، و از احرام خارج شوید)! و سرهای خود را نتراشید تا قربانی به محلش برسد (و در قربانگاه ذبح شود) و اگر کسی از شما بیمار بود و یا ناراحتی در سر داشت، (و ناچار بود سر خود را بتراشد،) باید فدیه و کفاره ای از قبیل روزه یا صدقه یا گوسفندی بدهد! و هنگامی که (از بیماری و دشمن) در امان بودید، هر کس با ختم عمره، حج را آغاز کند، آنچه از قربانی برای او میسر است (ذبح کند)! و هر که نیافت، سه روز در ایام حج، و هفت روز هنگامی که باز می گردید، روزه بدارد! این، ده روز کامل است.

(البته) این برای کسی است که خانواده او، نزد مسجدالحرام نباشد [اهل مکه و اطراف آن نباشد]. و از خدا به بپرهیزید و بدانید که او، سخت کیفر است!

دقیقاً روشن نیست که آیات مربوط به حج در قرآن مجید در چه تاریخی نازل شده است ولی به اعتقاد بعضی از مفسران بزرگ، در حَجّةالوداع نازل گشته ⁽²⁾در حالی که بعضی گفته اند که جمله: فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ ناظر به جریان حدیبیه است که در سال ششم هجرت واقع شد و مسلمانان از زیارت خانه خدا ممنوع شدند ⁽³⁾در این آیه، احکام زیادی بیان شده است:

1- در ابتدا، یک دستور کلی برای انجام فریضه حج و عمره به طور کامل و برای اطاعت فرمان خدا داده و می فرماید:

«حج و عمره را برای خدا به اتمام برسانید»؛ وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ ....

در واقع قبل از هر چیز به سراغ انگیزه های این دو عبادت رفته و توصیه می کند که جز انگیزه الهی و قصد تقرب به ذات پاک او، چیز دیگری در کار نباید باشد و عمل نیز به مقتضای «وَ أَتِمُّوا» از هر نظر کامل و جامع باشد.

2- سپس به سراغ کسانی می رود که بعد از بستن احرام به خاطر وجود مانعی، مانند بیماری شدید و ترس از دشمن، موفق به انجام اعمال حج عمره نباشند، می فرماید:

«اگر محصور شدید (و موانعی به شما اجازه نداد که پس از احرام بستن وارد مکه شوید) آنچه از قربانی فراهم شود ذبح کنید و از احرام خارج شوید»؛ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ.

به هر حال افرادی که گرفتار می شوند و توانایی انجام مراسم حج و عمره را پیدا نمی کنند، می توانند با استفاده از این مسأله، از احرام خارج شده و به حال عادی باز گردند.

می دانیم قربانی ممکن است شتر یا گاو یا گوسفند باشد، که آسان ترین آنها گوسفند است، و لذا جمله فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ را غالباً اشاره به گوسفند دانسته اند.

3- سپس به دستور دیگری اشاره کرده، می فرماید: «سرهای خود را نتراشید تا قربانی به محلش برسد و در قربانگاه ذبح شود»؛ وَ لا تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتَّی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ.

آیا این دستور مربوط به افرادی است که محصور و ممنوع از انجام مراسم حج می شوند ودر واقع دستوری است برای تکمیل دستور سابق، و یا همه حاجیان را می گوید؟

بعضی از مفسران، معنی اول را بر گزیده اند و گفته اند، منظور از محل هدی (محل قربانی) حرم است و گاه گفته اند، منظور همان جا است که مانع و مزاحم، حاصل می شود و به فعل پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله در داستان حدیبیه که محلی است بیرون حرم مکه، استدلال کرده اند که حضرت بعد از ممانعت مشرکان، قربانی خود را در همان جا ذبح کرد و به اصحاب و یارانش نیز دستور داد چنین کنند.

مفسر عالیقدر مرحوم طبرسی می گوید: به اعتقاد علمای ما، محصور اگر به خاطر بیماری بوده باشد، قربانی او را در حرم باید ذبح کنند و اگر به خاطر جلوگیری از دشمن باشد در همان جا که جلوگیری شده است ذبح می کنند.

ولی بعضی دیگر از مفسران، این جمله را ناظر به تمام حجاج می دانند و می گویند هیچ کس حق ندارد، تقصیر کند (سر بتراشد و از احرام خارج گردد) مگر اینکه قربانی را در محلش ذبح کند (قربانی حج در منی و قربانی عمره در مکه).

به هر حال منظور از رسیدن قربانی به محلش، آن است که به آن محل برسد و ذبح شود، و این تعبیر کنایه ای از ذبح است.

با توجه به عمومیت تعبیری که در آیه وارد شده است تفسیر دوم مناسبتر به نظر می رسد که هم شامل محصور است و هم غیر محصور.

4- سپس می فرماید: «اگر کسی از شما بیمار بود و یا ناراحتی در سر داشت (و به هر حال ناچار بود سر خود را قبل از آن موقع بتراشد) باید فدیه (کفاره ای) از قبیل روزه یا صدقه یا گوسفندی بدهد»؛ فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ ....

نسک در اصل جمع نسیکه به معنی حیوان ذبح شده است، این واژه به معنی عبادت نیز آمده است. ⁽¹⁾

لذا راغب در مفردات، بعد از آنکه نسک را به عبادت تفسیر می کند، می گوید: این واژه در مورد اعمال حج به کار می رود، و نسیکه به معنی ذبیحه است.

بعضی از مفسران نیز آن را در اصل به معنی شمش های نقره می دانند و اینکه به عبادت نسک گفته شده به خاطر آن است که انسان را خالص و پاک و پاکیزه می کند. ⁽²⁾

به هر حال ظاهر آیه این است که چنین شخصی مخیر در میان این سه (روزه، و صدقه و ذبح گوسفند) است.

در روایات اهل بیت علیهم السلام آمده است که، روزه در این مورد باید سه روز بوده باشد، و صدقه به شش مسکین و در روایتی به ده مسکین و نسک یک گوسفند است. ⁽³⁾

5- سپس می افزاید: «و هنگامی که (از بیماری و دشمن) در امان بودید، کسانی که

عمره را تمام کرده و حج را آغاز می کنند، آنچه میسر است از قربانی (ذبح کنند)»؛ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ.

اشاره به اینکه در حج تمتع که عمره قبلا انجام می گیرد و بعد حج به جا آورده می شود، قربانی کردن لازم است و فرق نمی کند که این قربانی شتر باشد یا گاو و یا گوسفند و بدون آن از احرام خارج نمی شود.

درباره اصل هدی به گفته مرحوم طبرسی دو قول وجود دارد، اول اینکه از هدیه گرفته شده است و چون قربانی در واقع هدیه ای به سوی بیت اللَّه است، این واژه بر آن اطلاق شده است.

دیگر اینکه از ماده هدایت گرفته شده است؛ زیرا حیوان قربانی را همراه می بردند و به سوی خانه خدا و قربانگاه هدایت می کردند.

ولی ظاهر کلام راغب در مفردات این است که فقط از هدیه گرفته شده و می گوید:

هدی جمع است و مفرد آن هدیه است.

در معجم مقاییس اللغه نیز دو ریشه برای این لغت ذکر شده، هدایت و هدیه، اما بعید نیست هر دو به هدایت باز گردد.

6- سپس به بیان حکم کسانی می پردازد که در حال حج تمتع قادر به قربانی نیستند، می فرماید: «کسی که (قربانی) ندارد، باید سه روز در ایام حج و هفت روز به هنگام بازگشت روزه بدارد، این ده روز کامل است»؛ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیامُ ثَلاثَةِ أَیَّامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کامِلَةٌ.

بنابر این اگر قربانی پیدا نشود، یا وضع مالی انسان اجازه ندهد، جبران آن ده روز روزه است، که سه روز آن (روز هفتم و هشتم و نهم ذی الحجه) در ایام حج واقع می شود و این از روزه هایی است که انجام آن در سفر مانعی ندارد و هفت روز دیگر را بعد از بازگشت به وطن انجام می دهد.

با اینکه معلوم است سه روز به اضافه هفت روز مجموعا ده روز می شود، در عین حال، قرآن می گوید: این ده روز کامل است.

بعضی از مفسران در تفسیر این جمله گفته اند این به خاطر آن است که واو گر چه معمولا برای جمع است نه برای تخییر، ولی چون گاه در معنی تخییر نیز استعمال می شود،

در اینجا خداوند برای رفع هرگونه ابهام، جمله تلک عشرة کاملة را فرموده است.

این احتمال نیز وجود دارد که تعبیر به کاملة، اشاره به این است که روزه ده روز می تواند به طور کامل جانشین قربانی شود و زوار خانه خدا نباید از این بابت نگران باشند؛ زیرا تمام ثواب هایی که برای صاحبان قربانی از سوی خداوند داده می شود، به آنها داده خواهد شد.

بعضی نیز گفته اند: این تعبیر اشاره به نکته لطیفی در مورد عدد ده است زیرا از یک نظر عدد ده کامل ترین اعداد است، چون هنگامی که اعداد را از یک شروع می کنیم تا ده سیر صعودی خود را تکمیل می کند، و اعداد بعد از آن، تکرار و ترکیبی است از ده و عددهای دیگر مانند یازده و دوازده، عرب به عدد بیست، عشرین می گوید (یعنی دو عدد ده) و به سی ثلاثین (سه عدد ده) و همچنین ... ⁽¹⁾

7- بعد به بیان حکم دیگری پرداخته، می گوید: «این برنامه حج تمتع برای کسی است که خانواده او نزد مسجدالحرام نباشد»؛ ذلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرامِ.

بنابر این کسانی که اهل مکه یا اطراف آن باشند، حج تمتع ندارند، بلکه حج تمتع مخصوص افراد دور از این منطقه است و مشهور و معروف در میان فقها این است که هر کس 48 میل از مکه دورتر باشد، وظیفه او حج تمتع است و آنها که در فاصله کمتری قرار دارند، وظیفه آنها حج قران یا افراد است، که عمره آن بعد از مراسم حج بجا آورده می شود (شرح این موضوع و مدارک آن در کتب فقهی آمده است) بعد از بیان این احکام هفتگانه در پایان آیه، دستور به تقوا می دهد و می فرماید: «از خدا به پرهیزید و تقوا پیشه کنید و بدانید خداوند عقاب و کیفرش شدید است»؛ ... وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ.

این تأکید شاید به این جهت است که مسلمانان در هیچ یک از جزییات این عبادت مهم اسلامی کوتاهی نکنند، چرا که کوتاهی در آن گاهی سبب فساد حج و از بین رفتن برکات مهم آن می شود. ⁽²⁾

چرا بعضی حج تمتع را به فراموشی سپرده اند؟

ظاهر آیه فوق این است که وظیفه کسانی که مقیم در مکه نیستند، حج تمتع است (حجی که با عمره شروع می شود و بعد از اتمام مراسم عمره از احرام بیرون می آیند و مجددا برای حج احرام می بندند و مراسم حج را به جا می آورند) و هیچ گونه دلیلی به نسخ این آیه در دست نیست و روایات زیادی در کتب شیعه و اهل تسنن در این زمینه نقل شده است، از جمله محدثان معروفی از اهل سنت مانند نسایی در کتاب سنن خود و احمد در کتاب مسند و ابن ماجه در سنن و بیهقی در سنن الکبری و ترمذی در صحیح خود و مسلم نیز در کتاب معروف خود، روایات فراوانی در مورد حج تمتع نقل کرده اند که این حکم نسخ نشده و تا روز قیامت باقی است.

بسیاری از فقهای اهل سنت نیز آن را افضل انواع حج می دانند، هر چند اجازه حج قران و افراد را در کنار آن می دهند (البته قران به همان معنی که در بالا از فقهای آنان نقل شد).

ولی در حدیث معروفی که از عمر نقل شده می خوانیم که گفت:

«مُتْعَتَانِ کَانَتَا عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم وَ أَنَا أنْهَی عَنْهُما وَ أُعَاقِبُ عَلَیْهِمَا؛ مُتْعَةِ النِّسَاءِ وَ مُتْعَةِ الْحَجِّ»؛

«دو متعه در زمان رسول اللَّه صلی الله علیه و آله بود که من از آن دو نهی می کنم و هر کس به جا آورد مجازات می کنم، متعه نسا و متعه حج.»

فخر رازی در ذیل آیه مورد بحث بعد از نقل این حدیث از عمر می گوید: منظور از متعه حج این است که هر دو احرام (احرام حج و احرام عمره) را با هم جمع کند، سپس نیت حج را فسخ کند و عمره به جا آورد و بعد از آن حج نماید. ⁽¹⁾

بدیهی است هیچ کس جز پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله حق اعلام نسخ حکمی را ندارد و اصولا این تعبیر که پیامبر صلی الله علیه و آله چنین گفت و من چنین می گویم تعبیری است که برای هیچ کس

قابل تحمل نیست مگر می توان فرمان پیامبر را زمین نهاد و به دنبال گفتار دیگران رفت؟

این غیر قابل قبول است.

به هر حال امروز بسیاری از علمای اهل سنت حدیث مزبور را رها کرده و حج تمتع را به عنوان افضل انواع حج پذیرفته و بر طبق آن عمل می کنند! ⁽¹⁾

بهترین زاد و توشه

الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِی الْحَجِّ وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللَّهُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوی وَ اتَّقُونِ یا أُولِی اْلأَلْبابِ (197) لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّکُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْکُرُوااللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْکُرُوهُ کَما هَداکُمْ وَ إِنْ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّینَ (198) ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (199) ⁽²⁾

197- حج، در ماه های معینی است! و کسانی که (با بستن احرام، و شروع به مناسک حج،) حج را بر خود فرض کرده اند، (باید بدانند که) در حج، آمیزش جنسی با زنان و گناه و جدال نیست! و آنچه از کارهای نیک انجام دهید، خدا آن را می داند.

و زاد و توشه تهیه کنید، که بهترین زاد و توشه، پرهیزکاری است! و از من بپرهیزید ای خردمندان!

198- گناهی بر شما نیست که از فضل پروردگارتان (و از منافع اقتصادی در ایام حج) طلب کنید (که یکی از منافع حج، پی ریزی یک اقتصاد صحیح است).

و هنگامی که از عرفات کوچ کردید، خدا را نزد مشعرالحرام یاد کنید! او را یاد کنید همان طور که شما را هدایت نمود و قطعا شما پیش از این، از

گمراهان بودید.

199- سپس از همان جا که مردم کوچ می کنند، (به سوی سرزمین منی) کوچ کنید! و از خداوند، آمرزش بطلبید، که خدا آمرزنده مهربان است!

این آیات همچنان احکام حج و زیارت خانه خدا را تعقیب می کند و دستورات جدیدی در آن مطرح است:

1- نخست می فرماید: «حج در ماه های معینی است»؛ الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ.

منظور از این ماه ها، ماه های شوال، ذی القعده و ذی الحجه است (تمام ماه ذی الحجه یا همان ده روز اول) و این ماه ها را اشهر حج می نامند زیرا بخشی از اعمال حج (مراسم عمره را) در غیر این ماه ها نمی توان انجام داد و بخشی را منحصرا در روزهای نهم تا دوازدهم ماه ذی الحجه باید انجام داد و اینکه در قرآن تصریح به نام این ماه ها نشده به خاطر آن است که این ماهها برای همه شناخته شده بود و قرآن با این عبارت تأکید بر آن می کند.

ضمناً این جمله، یکی از رسوم خرافی جاهلیت را نفی می کند که گاه به خاطر درگیری با جنگ ها یا غیر آن، ماههای حج را تغییر و تبدیل می دادند، و جلو و عقب می کردند، قرآن می گوید: این ماهها معین و ثابت است و تقدیم و تاخیر در آن جایز نیست. ⁽¹⁾

2- سپس به دستور دیگری در مورد کسانی که با احرام بستن شروع به مناسک حج می کنند اشاره کرده، می فرماید: «آنها که حج را بر خود فرض کرده اند (و احرام بسته اند باید بدانند) در حج آمیزش جنسی و گناه و جدال نیست»؛ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِی الْحَجِّ.

رَفَثْ بر وزن قفس در اصل به معنی سخنی است که متضمن مطلبی که ذکر آن قبیح است باشد، اعم از آمیزش جنسی و یا مقدمات آن، سپس کنایه از جماع قرار داده شده است.

ولی بعضی تصریح کرده اند واژه رفث تنها در صورتی به این نوع گفتگوها اطلاق

می شود که در حضور زنان باشد و اگر در غیاب آنها باشد، رفث نامیده نمی شود. ⁽¹⁾

بعضی نیز اصل آن را به معنی تمایل عملی به زنان دانسته اند که از مزاح و لمس و تماس شروع می شود و به آمیزش پایان می گیرد. ⁽²⁾

فسوق به معنی گناه و خارج شدن از اطاعت خدا است و جدال به معنی گفتگوی توأم با نزاع است، و در اصل به معنی محکم پیچیدن طناب است و از آنجا که طرفین- گفتگوی آمیخته با نزاع، به یکدیگر می پیچند و هر کدام می خواهد سخن خود را به کرسی بنشاند، این واژه در آن به کار رفته است.

به هر حال طبق این دستور حاجیان به هنگام احرام، نه حق نزدیکی با همسران دارند و نه کلمات دروغ و فحش دادن (گر چه این کار در غیر موقع احرام نیز حرام است، ولی یکی از بیست و پنج امری است که محرم باید ترک کند) و همچنین از کارهایی که بر آنها حرام است جدال است و سوگند خوردن، خواه راست باشد یا دروغ، و گفتن لا واللَّه و بلی واللَّه.

به این ترتیب محیط حج باید از تمتعات جنسی و همچنین انجام گناهان و گفتگوهای بی فایده و جر و بحث ها و کشمکش های بیهوده پاک باشد؛ زیرا محیط عبادت و اخلاص و ترک لذایذ مادی است، محیطی است که روح انسان باید از آن نیرو بگیرد و یکباره از جهان ماده جدا شود و به عالم ماورای ماده راه یابد و در عین حال رشته الفت و اتحاد و اتفاق و برادری در میان مسلمانان محکم گردد و هر کاری که با این امور منافات دارد ممنوع است. البته هر کدام از این احکام، شرح و بسط و شرایطی دارد که در کتب مناسک حج آمده است.

3- در مرحله بعد به مسایل معنوی حج، و آنچه مربوط به اخلاص است اشاره کرده، می فرماید: «آنچه را از کارهای خیر انجام می دهید خدا می داند»؛ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللَّهُ.

چه پاداشی برای نیکوکاران با ایمان از این بالاتر که بدانند هر کار نیکی را انجام می دهند خدا از آن با خبر و مولی و معبود آنان، حاضر و ناظر است این بسیار لذتبخش

است که اعمال خیر در محضر او انجام می شود و این پاداشی است قبل از پاداش های معنوی و مادی دیگر که خداوند عالم و آگاه به آنها می دهد.

در ادامه همین مطلب می فرماید: «زاد و توشه تهیه کنید که بهترین زاد و توشه ها پرهیزکاری است و از من به پرهیزید ای صاحبان عقل»؛ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوی وَ اتَّقُونِ یا أُولِی اْلأَلْبابِ.

بسیاری از مفسران گفته اند که این آیه اشاره به گروهی ⁽¹⁾می کند که وقتی برای زیارت خانه خدا حرکت می کردند، هیچگونه زاد و توشه ای با خود برنمی داشتند و حتی اگر زاد و توشه ای با خود داشتند به هنگام احرام به دور می ریختند و می گفتند ما به زیارت خانه خدا می رویم. چگونه ممکن است به ما غذا ندهد (و گاه به همین جهت خود را به زحمت می افکندند و یا محتاج به سؤال از این و آن می شدند) قرآن این تفکر غلط را نفی می کند و می گوید زاد و توشه برای خود تهیه کنید ولی در عین حال آنها را به مسأله معنوی مهمتری ارشاد کرده، می گوید: که ماورای این زاد و توشه زاد و توشه دیگری است که باید برای سفر آخرت فراهم شود و آن پرهیزکاری و تقوا است.

این جمله ممکن است اشاره لطیفی به این حقیقت باشد که در سفر حج موارد فراوانی برای تهیه زادهای معنوی وجود دارد که باید از آن غفلت نکنید. در آنجا تاریخ مجسم اسلام است و صحنه های زنده فداکاری ابراهیم علیه السلام قهرمان توحید و جلوه های خاصی از مظاهر قرب پروردگار دیده می شود که در هیچ جای دیگر جهان نیست. آنها که روحی بیدار و اندیشه ای زنده دارند، می توانند برای یک عمر از این سفر بی نظیر روحانی توشه معنوی فراهم سازند.

قابل توجه اینکه به دنبال این مطلب، باز دستور به تقوا می دهد و روی سخن را به اولی الالباب ⁽²⁾یعنی صاحبان مغز و اندیشه می کند. آری آنها هستند که روح حج را درک می کنند و از این برنامه عالی تربیتی حداکثر بهره برداری را می نمایند، در حالی که دیگران تنها از قشر و پوست آن سهمی دارند و روح حج را درک نمی کنند.

آری صاحبان مغز و اندیشمندان اند که آثار تقوا و پرهیزکاری را در فرد و جامعه

درک می کنند.

در آیه بعد به رفع پاره ای از اشتباهات در زمینه مسأله حج پرداخته، می فرماید:

«گناهی بر شما نیست که از فضل پروردگارتان (و منافع اقتصادی در ایام حج) برخوردار شوید»؛ لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّکُمْ.

در زمان جاهلیت، هنگام مراسم حج هرگونه معامله و تجارت و بارکشی و مسافربری را گناه می دانستند و حج کسانی را که چنین می کردند، باطل می شمردند.

آیه مورد بحث این حکم جاهلی را بی ارزش و باطل اعلام کرد و فرمود هیچ مانعی ندارد که در موسم حج از معامله و تجارت حلال که بخشی از فضل خداوند بر بندگان است بهره گیرید و یا کار کنید و از دسترنج خود استفاده کنید.

اصولا گاهی این تفکر که در عصر جاهلیت بوده، در زمان ما نیز پیدا می شود که این عبادت بزرگ یعنی حج، باید از هرگونه شائبه مادی خالص باشد، ولی از آنجا که این مسأله، بسیاری از کارگران و کسانی که تدارکات و خدمات آن را انجام می دهند، اعم از راننده و خدمتگزار و طبیب و راهنما و سایر خدمتگزاران را گرفتار زحمت می کند، به علاوه مردم آن دیار می توانند بسیاری از مشکلات اقتصادی را در موقع حج سامان بخشند، این تفکر مردود شمرده شده است و اینگونه اشخاص می توانند ضمن خدمات خود مراسم حج را به جا آورند و از این نظر در مضیقه نیفتند.

بلکه از این بالاتر، از منابع اسلامی به خوبی استفاده می شود که حج علاوه بر فلسفه مهم اخلاقی و تهذیب نفوس، دارای فلسفه سیاسی و فرهنگی و اقتصادی نیز هست.

توضیح اینکه: مسافرت مسلمانان از نقاط مختلف دنیا به سوی خانه خدا و تشکیل آن کنگره عظیم اسلامی می تواند پایه و اساسی برای یک جهش اقتصادی عمومی در جوامع اسلامی شود به این ترتیب که مغزهای متفکر اقتصادی مسلمین پس از مراسم حج یا قبل از آن، دور هم بنشینند و با همفکری و همکاری پایه محکمی برای اقتصاد جوامع اسلامی بریزند و با مبادلات صحیح تجاری، چنان اقتصاد نیرومندی به وجود آورند که از دشمنان و بیگانگان بی نیاز شوند.

بنابر این، این معاملات و مبادلات تجاری، خود یکی از وسایل تقویت جامعه اسلامی در برابر دشمنان اسلام است؛ زیرا می دانیم هیچ ملتی بدون داشتن اقتصادی

نیرومند، استقلال کامل نخواهد داشت ولی بدیهی است فعالیت های تجاری باید تحت الشعاع جنبه های عبادی و اخلاقی حج باشد نه حاکم و مقدم بر آنها و خوشبختانه مسلمانان وقت کافی قبل یا بعد از اعمال حج برای این کار دارند.

هشام بن حکم می گوید از امام صادق علیه السلام پرسیدم: «... فَقُلْتُ لَهُ: مَا الْعِلَّةُ الَّتِی مِنْ أَجْلِهَا کَلَّفَ اللَّهُ الْعِبَادَ، الْحَجَّ وَ الطَّوَافَ بِالْبَیْتِ؟ فَقَالَ ... فَجَعَلَ فِیهِ الْإِجْتِمَاعَ مِنَ الشَّرْقِ وَ الْغَرْبِ لِیَتَعَارَفُوا وَ لِیَنْزِعَ کُلُّ قَوْمٍ مِنَ التِّجَارَاتِ مِنْ بَلَدٍ إِلَی بَلَدٍ وَ لِیَنْتَفِعَ بِذَلِکَ الْمُکَارِی وَ الْجَمَّالُ ... وَ لَوْ کَانَ کُلُّ قَوْمٍ إِنَّمَا یَتَّکِلُونَ عَلَی بِلادِهِمْ وَ مَا فِیهَا هَلَکُوا وَ خَرِبَتِ الْبِلادُ وَ سَقَطَتِ الْجَلَبُ وَ الْأَرْبَاحُ»؛ «چرا خداوند مردم را به انجام حج و طواف خانه خود فرمان داده است؟ فرمود:

خداوند انسانها را آفرید ... و آنان را به عمل حج دستور داد که اطاعت دین و مصالح دنیای آنان را در بر دارد در موسم حج مسلمانان از مشرق و مغرب گرد هم جمع می شوند تا با یکدیگر آشنا شود و برای اینکه هر ملتی از تجارت ها و فرآورده های اقتصادی ملت های دیگر استفاده کنند و به خاطر اینکه مسافران و حمل و نقل کنندگان در این سفر با کرایه دادن وسیله های نقلیه خود بهره ببرند. (و برای اینکه با آثار و اخبار پیغمبر صلی الله علیه و آله آشنا گردند و این آثار همچنان زنده بماند و در دست فراموشی سپرده نشود) و اگر بنا باشد هر ملتی فقط درباره محیط خود سخن بگویند، هلاک می شوند و شهرها ویران می شود و استفاده ها و منافع تجارتی از بین می رود». ⁽¹⁾

سپس در ادامه همین آیه، عطف توجه به مناسک حج کرده، می فرماید: «هنگامی که از عرفات کوچ کردید خدا را در نزد مشعرالحرام یاد کنید»؛ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْکُرُوااللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ ....

«او را یاد کنید همانگونه که شما را هدایت کرد هر چند پیش از آن از گمراهان بودید»؛ وَ اذْکُرُوهُ کَما هَداکُمْ وَ إِنْ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّینَ.

باز در ادامه همین معنی می فرماید: «سپس از آنجا که مردم کوچ می کنند (از مشعر الحرام به سوی سرزمین منی) کوچ کنید»؛ ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النَّاسُ.

در پایان دستور به استغفار و توبه می دهد و می فرماید: «از خدا طلب آمرزش کنید که

خداوند آمرزنده و مهربان است»؛ وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ.

در این بخش از آیات به سه موقف از مواقف حج اشاره شده است عرفات که محلی است در حدود 21 کیلومتری مکه و حاجیان از ظهر روز نهم ذی الحجه تا غروب آفتاب در آنجا وقوف می کنند و به عبادت پروردگار مشغول اند. سپس وقوف در مشعر الحرام یا مزدلفه که بخشی از شب عید قربان و صبحگاهان قبل از طلوع آفتاب در آنجا می مانند و به راز و نیاز با پروردگار می پردازند و سوم سرزمین منی که محل قربانی و رمی جمرات و پایان دادن به احرام و انجام مراسم عید است.

نکته ها

1- نخستین موقف حج

زائران خانه خدا بعد از انجام مراسم عمره، راهی مراسم حج می شوند و نخستین مرحله همان وقوف در عرفات است که از نیمه روز نهم ذی الحجه تا غروب آفتاب در آنجا توقف می نمایند. سپس از آنجا به سوی مشعرالحرام حرکت می کنند (در آیات فوق به هر دو قسمت اشاره شده است).

در نامگذاری سرزمین عرفات به این نام، جهات گوناگونی ذکر کرده اند، گاه گفته اند هنگامی که پیک وحی خداوند جبرئیل، مناسک حج را در آنجا به ابراهیم علیه السلام نشان داد ابراهیم علیه السلام می فرمود: عرفت، عرفت (شناختم- شناختم) لذا آنجا را عرفات گفتند.

گاه گفته اند این داستان برای آدم علیه السلام واقع شد و گاه گفته شده که آدم و حوا در آن سرزمین یکدیگر را پیدا کردند و شناختند و گاه گفته شده زوّار خانه خدا در آنجا یکدیگر را می بینند و می شناسند و تفسیرهای دیگر. ⁽¹⁾

ولی بعید نیست این نامگذاری اشاره به حقیقت دیگری باشد و آن اینکه این سرزمین محیط بسیار آماده ای برای معرفت پروردگار و شناسایی ذات پاک اوست.

به راستی آن جذبه معنوی و روحانی که انسان به هنگام ورود در عرفات پیدا

می کند با هیچ بیان و سخنی قابل توصیف نیست- تنها باید رفت و مشاهده کرد- همه یک شکل، همه یکنواخت، همه بیابان نشین، همه از هیاهوی شهر و از هیاهوی دنیای مادی و زرق و برقش فرار کرده، در زیر آن آسمان نیلی در آن هوای آزاد و پاک از آلودگی گناه در آنجا که فرشته وحی بال و پر می زند، در آنجا که از لابه لای نسیمش، صدای زمزمه جبرئیل و آهنگ مردانه ابراهیم خلیل علیه السلام و طنین حیات بخش صدای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و مجاهدان صدر اسلام شنیده می شود.

در این سرزمین خاطره انگیز که گویا دریچه ای به جهان ماورای طبیعت در آن گشوده شده، انسان نه تنها از نشئه عرفان پروردگار سر مست و لحظه ای با زمزمه تسبیح عمومی خلقت هماهنگ می شود بلکه در درون وجود خود، خود خویشتن خویش که عمری است گم کرده و به دنبالش می گردد پیدا می کند و به حال خویش نیز عارف می شود و می داند او آن کس نیست که شب و روز در تلاش معاش حریصانه کوه و صحرا را زیر پا می گذارد و هر چه می یابد عطشش فرو نمی نشیند و درمی یابد که گوهر دیگری در درون جان او نهفته است که او در حقیقت همان است. آری این سرزمین را عرفات می نامند، راستی چه اسم جالب و مناسبی!

2- مشعرالحرام- دومین موقف حج

در مورد نامگذاری مشعرالحرام به این نام نیز گفته اند که آنجا مرکزی است برای شعائر حج و نشانه ای از این مراسم عظیم و پرشکوه و آسمانی.

اما نباید فراموش کرد که مشعر از ماده شعور است در آن شب تاریخی و هیجان انگیز (شب دهم ذی الحجه) که زایران خانه خدا پس از طی دوران تربیت خود در عرفات به آنجا کوچ می کنند و شبی را تا به صبح روی خاک و در زیر آسمان پرستاره در سرزمینی که نمونه کوچکی از محشر کبری و پرده ای از رستاخیز بزرگ قیامت است، در آنجا که جمعیت همچون امواج خروشان دریا به هنگام طوفان همه جا را پر کرده و آوای مردمی که در حرکت اند تا به صبح خاموش نمی شود.

آری در چنان محیط بی آرایش و با صفا و تکان دهنده و در درون جامه معصومان- احرام- انسان جوشش چشمه های تازه ای از اندیشه و فکر و شعور در درون

خود احساس می کند و صدای ریزش آن را در اعماق قلب خود به روشنی می شنود، آنجا را مشعر می نامند!

3- درس یگانگی و اتحاد

در روایات آمده است که قبیله قریش در جاهلیت امتیازات نادرستی برای خود قایل بودند و برای هیچ یک از اعراب مقامی را که برای خویشتن می دانستند قایل نبودند.

آنها خود را حُمس (بر وزن خمس) به معنی کسی که در دین خود محکم و پابرجاست می خواندند و به عنوان فرزندان ابراهیم علیه السلام و سرپرستان خانه کعبه، خود را از همه برتر می شمردند.

از جمله اینکه می گفتند ما نباید در مراسم حج به عرفات برویم؛ زیرا عرفات از حرم مکه بیرون است، اگر چنین کنیم عرب برای ما ارزشی قایل نخواهد شد، حرم مکه با نقاط بیرون حرم یکسان نیست، این سخن را در حالی می گفتند که می دانستند وقوف در عرفات جزو مراسم حج ابراهیمی علیه السلام است. ⁽¹⁾

قرآن در آیات فوق خط بطلان بر این اوهام کشید و به مسلمانان دستور داد همه با هم در عرفات وقوف کنند و از آنجا همگی به سوی مشعرالحرام و از آنجا به سوی منی کوچ نمایند جمله: ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النَّاسُ؛ «از همان جا که مردم کوچ می کنند شما هم کوچ کنید» اشاره لطیفی به این معنی است.

در واقع قرآن با این بیان دستور می دهد که همه مردم بدون استثنا، نخست به عرفات بروند و از آنجا به مشعرالحرام و سپس به سرزمین منی کوچ کنند. ⁽²⁾

دستور استغفار در ذیل آخرین آیه فوق، اشاره به این است که از خداوند طلب آمرزش تمام گناهان را کنند و از آن افکار و خیالات جاهلی که مخالف روح مساوات و برابری حج است کنار روند و یادآور می شود که اگر دست بردارند، خداوند غفور و رحیم است.

باید توجه داشت که افاضه از ماده فیض در اصل به معنی جریان و ریزش آب است و از آنجا که وقتی مردم به طور دسته جمعی از جایی به نقطه دیگری با سرعت حرکت می کنند، بی شباهت به یک نهر جاری نیست، این تعبیر به کار می رود.

4- ارتباط آیات

در اینکه چه رابطه ای میان ابتغا فضل اللَّه (فعالیت های تجارتی) و مسأله وقوف در عرفات و حرکت از آن به سوی مشعرالحرام و سپس منی وجود دارد که در آیات فوق در کنار هم قرار گرفته، ممکن است اشاره به این نکته باشد که تلاش اقتصادی اگر برای خدا و زندگی آبرومندانه باشد، آن هم یک نوع عبادت است همچون مناسک حج. یا اینکه نقل و انتقال زوار از مکه به عرفات و از آنجا به مواقف دیگر مستلزم هزینه ها و خدماتی است و اگر هرگونه کار و خدمت و مزد گرفتن در این ایام ممنوع و حرام باشد، مسلما زوار خانه خدا سخت به زحمت می افتند. و لذا این طور در کنار هم قرار داده شده، یا اینکه مبادا پرداختن به فعالیت های اقتصادی شما را از ذکر خدا و از توجه به عظمت این مواقف دور سازد. ⁽¹⁾

بخش مهم دیگری از مناسک حج

ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ (29) ذلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ أُحِلَّتْ لَکُمُ اْلأَنْعامُ إِلَّا ما یُتْلی عَلَیْکُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ اْلأَوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ (30)

29- بعد از آن باید آلودگی ها را از خود بر طرف سازند و به نذرهای خود وفا کنند و بر گرد خانه گرامی کعبه طواف نمایند.

30- مناسک حج چنین است و هر کس برنامه های الهی را بزرگ دارد، نزد پروردگارش برای او بهتر است و چهار پایان برای شما حلال شده، مگر آنچه

دستور منعش بر شما خوانده می شود، از پلیدی ها یعنی از بت ها اجتناب کنید و از سخن باطل و بی اساس بپرهیزید.

در تعقیب بحث هایی که پیرامون مناسک حج در آیات پیشین گذشت، در آیات مورد بحث به بخش دیگری از این مناسک اشاره کرده، نخست چنین می گوید: «بعد از آن باید آلودگی ها و زواید بدن را بر طرف سازند»؛ ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ. «و به نذرهای خود وفا کنند»؛ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ. «و طواف خانه کعبه، خانه ای که خدا آن را از گزند حوادث مصون داشته و آزاد کرده است، را به جا آوردند»؛ وَ لْیَطوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ.

«تفث» به گفته بسیاری از ارباب لغت و مفسران معروف، به معنی چرک و کثافت و زواید بدن همچون ناخن و موهای اضافی است و به گفته بعضی، در اصل به چرک های زیر ناخن و مانند آن گفته می شود. ⁽¹⁾

گر چه بعضی از ارباب لغت منکر وجود چنین ریشه ای در لغت عرب شده اند ولی گفته ای را که راغب در مفردات آورده که یک عرب بیابانی به مخاطب خود که بسیار کثیف و آلوده بود گفت: «ما اتفثک و ادرنک؟- چقدر کثیف و آلوده ای؟» دلیل بر این است که این واژه عربی است و ریشه در لغت عرب دارد.

در روایات اسلامی نیز کرارا این جمله، به گرفتن ناخن و پاکیزه کردن بدن و کنار گذاشتن احرام تفسیر شده است و به تعبیر دیگر، این جمله اشاره به عمل تقصیر است که از مناسک حج محسوب می شود.

در بعضی از روایات نیز به تراشیدن سر که یکی دیگر از طرق تقصیر است تفسیر شده است.

در کنز العرفان از ابن عباس نقل شده که در تفسیر این آیه می گفت: منظور انجام تمام مناسک حج است. ⁽²⁾

ولی هیچگونه دلیلی بر گفته ابن عباس در اینجا نداریم.

جالب اینکه در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم که آن حضرت علیه السلام، جمله: ثُمَ

لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ را تفسیر به ملاقات امام کرد و هنگامی که راوی از این مسأله توضیح خواست و اشاره به تفسیر این آیه در مورد گرفتن ناخن و مانند آن کرد، امام علیه السلام فرمود:

«قرآن، ظاهر و باطنی دارد یعنی مسأله ملاقات امام علیه السلام در اینجا مربوط به باطن آیه است. ⁽¹⁾

این حدیث ممکن است اشاره به یک نکته لطیف دیگر باشد که زوّار خانه خدا بعد از انجام مناسک حج، همان گونه که آلودگی های بدن را برطرف می کنند، باید آلودگی های روح و جان خود را با ملاقات امام علیه السلام و پیشوای خود بر طرف نمایند، به خصوص که در بسیاری از اعصار، خلفای جبّار اجازه چنین ملاقاتی را در شرایط عادی نمی دادند و مراسم حج بهترین فرصت برای رسیدن به این هدف بود.

به همین مناسبت در حدیث دیگری از امام باقر علیه السلام می خوانیم: «تَمَامُ الْحَجِّ لِقَاءُ الْإِمَامِ» ⁽²⁾تکمیل حج به آن است که انسان امام را ملاقات کند». ⁽³⁾

در واقع هر دو تطهیر است. یکی تطهیر ظاهر از چرک ها و آلودگی ها و دیگری تطهیر باطن از نا آگاهی و مفاسد اخلاقی.

اما منظور از وفای به نذر آن است که بسیاری از مردم نذر می کردند که در صورت توفیق برای حج، علاوه بر مناسک حج، قربانی های اضافی و صدقات یا کارهای خیری انجام دهند و گاه می شد که بعد از رسیدن به مقصد، نذرهای خود را به دست فراموشی می سپردند، قرآن تأکید می کند که در وفای به نذر کوتاهی نکنند.

اما اینکه چرا کعبه را بیت العتیق گفته اند؟ با توجه به اینکه «عتیق» از ماده عتق، به معنی آزاد شدن از بند رقّیت است ممکن است، از این نظر باشد که خانه کعبه از قید ملکیت بندگان آزاد است و در هیچ زمانی جز خداوند مالکی نداشته است و نیز از قید سیطره جبارانی همچون ابرهه ها آزاد شده است.

یکی از معانی عتیق، گرامی و گرانبها است که این مفهوم نیز در خانه کعبه به وضوح دیده می شود.

دیگر از معانی «عتیق» قدیم است، چنانکه راغب در مفردات می گوید: «العتیق

المتقدّم فی الزمان أو المکان أو الرتبة»؛ «عتیق چیزی است که از نظر زمان یا مکان و یا مرتبه متقدم باشد». این نیز روشن است که خانه کعبه قدیمی ترین کانون توحید است و به گفته قرآن، اولین خانه ای است که برای انسان ها بر پا شده است. (آل عمران- 96).

به هر حال هیچ مانعی ندارد که اطلاق این کلمه بر خانه خداوند به ملاحظه تمام این امتیازات در آن باشد، هر چند هر یک از مفسران، به بخشی از آن اشاره کرده اند و یا در روایات مختلف در هر یک به نکته ای اشاره شده است.

اما اینکه منظور از طواف در آخرین جمله آیه فوق کدام طواف است، در میان مفسران گفتگو است (می دانیم بعد از مراسم عید قربان در منی، حجاج باید دو طواف به جا آورند که طواف اول را معمولا طواف زیارت و طواف دوم را طواف نسا می نامند).

بعضی از فقها و مفسران معتقدند چون لفظ آیه، قید و شرطی ندارد، مفهوم آن عام است و شامل طواف زیارت و طواف نساء و حتی طواف عمره هم می شود. ⁽¹⁾

در حالی که بعضی دیگر عقیده دارند، منظور از آن تنها طواف زیارت است که بعد از بیرون آمدن از احرام حج واجب می شود. ⁽²⁾

ولی در روایات متعددی که از طرق اهل بیت علیهم السلام به ما رسیده، تصریح شده که منظور از آن طواف نساء است. امام صادق علیه السلام در تفسیر: وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ فرمود: «منظور طواف نساء است». ⁽³⁾همین معنی از امام علی بن موسی الرضا علیه السلام نیز نقل شده است. این همان طوافی است که اهل سنت، آن را طواف وداع می نامند. ⁽⁴⁾

به هر حال تفسیر اخیر با توجه به احادیث فوق قوی تر به نظر می رسد، به خصوص اینکه ممکن است از جمله: ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ این معنی نیز استفاده شود که علاوه بر پاک کردن بدن از چرک و موهای زاید، برای تکمیل آن باید از بوی خوش نیز استفاده شود و می دانیم استفاده از بوی خوش در حج تنها بعد از طواف و سعی زیارت جایز

است و طبعا در این حال طواف دیگری جز طواف نساء بر ذمه او نمانده است.

آیه بعد به عنوان یک جمع بندی اشاره به بحث های آیات گذشته کرده می گوید:

برنامه حج و مناسک آن چنین است که گفته شد، «ذلک». ⁽¹⁾

بعد برای تأکید بر اهمیت وظایفی که بیان شد، اضافه می کند: «و هر کس برنامه های الهی را بزرگ بشمرد و احترام آنها را حفظ کند، برای او نزد پروردگارش بهتر است»؛ وَ مَنْ یُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ.

روشن است که حرمات در اینجا اشاره به اعمال و مناسک حج است و ممکن است احترام خانه کعبه خصوصا و حرم مکه عموما نیز بر آن افزوده شود.

بنابر این، تفسیر آن به خصوص محرمات؛ یعنی آنچه از آن نهی شده به طور کلی، یا تمام واجبات، خلاف ظاهر آیات است.

ضمناً باید توجه داشت «حرمات» جمع «حرمة» در اصل به معنی چیزی است که باید احترام آن حفظ شود و در برابر آن بی حرمتی نشود.

سپس به تناسب احکام احرام به حلال بودن چهار پایان اشاره کرده می گوید:

«چهارپایان (مانند شتر و گاو و گوسفند) بر شما حلال شده است، مگر آنچه بر شما خوانده می شود و دستور منعش صادر خواهد گشت»؛ وَ أُحِلَّتْ لَکُمُ اْلأَنْعامُ إِلَّا ما یُتْلی عَلَیْکُمْ جمله: إِلَّا ما یُتْلی عَلَیْکُمْ ممکن است اشاره به تحریم صید بر محرم باشد که در سوره مائده که بعدا نازل شده، در آیه 95 به آن اشاره شده است: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ؛ «ای کسانی که ایمان آورده اید، در حال احرام کشتار صید نکنید».

نیز ممکن است اشاره به جمله ای باشد که در ذیل آیه مورد بحث، راجع به تحریم قربانیانی که برای بت ها ذبح می کردند آمده است؛ زیرا می دانیم حلال بودن حیوان تنها در صورتی است که به هنگام ذبح آن، نام خدا گفته شود، نه نام بت ها و نه هیچ نام دیگر.

در پایان این آیه دو دستور دیگر در رابطه با مراسم حج و مبارزه با سنت های جاهلیت بیان می کند: نخست می گوید: «از پلیدی ها- از بت ها- اجتناب کنید»؛ فَاجْتَنِبُوا

الرِّجْسَ مِنَ اْلأَوْثانِ.

«اوثان» جمع «وثن» (بر وزن کفن) به معنی سنگ هایی است که مورد پرستش اقوام جاهلی قرار می گرفت و در اینجا «اوثان» توضیح کلمه «رجس» است که قبلا ذکر شده، به این ترتیب می گوید: از پلیدی اجتناب کنید، بعد می گوید: پلیدی همان بت ها هستند. این نکته نیز قابل توجه است که بت پرستان عصر جاهلیت، خون های حیوانات قربانی را بر سر و روی بت هاشان می ریختند و منظره ای بسیار زشت و پلید و تنفر آمیز پیدا می کرد که تعبیر فوق ممکن است اشاره به آن نیز باشد.

دستور دوم این است که: «از سخن باطل و بی اساس بپرهیزید»؛ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ.

نکته

قول زور چیست؟

بعضی از مفسران این را اشاره به کیفیت لبیک گفتن مشرکان در مراسم حج در جاهلیت دانسته اند؛ زیرا آنها لبیک را که آیینه تمام نمای توحید و یگانه پرستی است، آنچنان تحریف کرده بودند که مشتمل بر زننده ترین تعبیرات شرک آلود شده بود.

می گفتند: «لَبَّیْکَ لا شَرِیکَ لَکَ، الَّا شَرِیکاً هُوَ لَکَ! تَمْلِکُهُ وَ ما مَلَک»؛ «دعوتت را اجابت کردیم و به سویت آمدیم، ای خدایی که شریکی نداری، جز شریکی که مخصوص تو است، تو مالک او و هر چه او در اختیار دارد هستی».

این جمله مسلما سخنی باطل و بیهوده بوده و مصداق قول زور است که در اصل به معنی سخن دروغ و باطل و خارج از حد اعتدال است.

با این حال، توجه آیه به اعمال مشرکان در عصر جاهلیت در مراسم حج، مانع از کلی بودن مفهوم آنکه پرهیز از هرگونه بت در هر شکل و صورت، و پرهیز از هر گفتار باطل به هر نوع و کیفیت است، نیست.

لذا در بعضی از روایات، «اوثان» تفسیر به شطرنج (نوعی از قمار) و قول زور تفسیر به خوانندگی حرام (غنا) و شهادت به باطل شده است که در واقع از قبیل بیان بعضی از افراد این کلی می باشد، نه به معنی انحصار مفهوم آیه در خصوص این امور.

در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می خوانیم: روزی حضرت صلی الله علیه و آله برخاست و در میان مردم خطبه خواند و در ضمن آن فرمود: «أَیُّهَا النَّاسُ عَدَلَتْ شَهَادَةُ الزُّورِ بِالشِّرْکِ بِاللَّهِ ... ثُمَّ قَرَأَ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ»؛ ⁽¹⁾«ای مردم! شهادت به باطل همطراز شرک با خداونند است.» سپس این آیه را تلاوت فرمود: فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ این حدیث نیز اشاره به وسعت مفهوم این آیه است. ⁽²⁾

تعظیم شعایر الهی نشانه تقوای دل ها است

حُنَفاءَ لِلَّهِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَکَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّیْرُ أَوْ تَهْوِی بِهِ الرِّیحُ فِی مَکانٍ سَحِیقٍ (31) ذلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ (32) لَکُمْ فِیها مَنافِعُ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی ثُمَّ مَحِلُّها إِلَی الْبَیْتِ الْعَتِیقِ (33) ⁽³⁾

31- (برنامه و مناسک حج را انجام دهید) در حالی که همگی خالص برای خدا باشید و هیچگونه شریکی برای او قایل نشوید و هر کس شریکی برای خداوند قرار دهد گویی از آسمان سقوط کرده و پرندگان (در وسط هوا) او را می ربایند و یا تندباد او را به مکان دوری پرتاب می کند!

32- (اینگونه است مناسک حج) و هر کس شعایر الهی را بزرگ دارد، این کار نشانه تقوای دلهاست.

33- در حیوانات قربانی، منافعی برای شما تا زمان معین (روز ذبح آنها) است، سپس محل آن خانه کعبه، آن خانه قدیمی و گرامی است.

از آنجا که در آخرین آیات بحث گذشته تأکید بر مسأله توحید و اجتناب از هرگونه بت و بت پرستی شده بود، آیات مورد بحث نیز همین مسأله مهم را دنبال می کند: مراسم حج و گفتن لبیک را در حالی انجام دهید که قصد و برنامه شما خالص برای خدا باشد و

هیچگونه شرکی در آن راه نیابد؛ حُنَفاءَ لِلَّهِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ. ⁽¹⁾

«حُنَفاءَ» جمع «حنیف» به معنی کسی است که از گمراهی و انحراف به استقامت و اعتدال تمایل پیدا کند و به تعبیر دیگر بر صراط مستقیم گام بر دارد (زیرا حنف- بر وزن صدف- به معنی تمایل است، و تمایل از هرگونه انحراف، نتیجه اش قرار گرفتن بر صراط مستقیم است).

به این ترتیب آیه فوق مسأله اخلاص و قصد قربت را به عنوان محرک اصلی در حج و عبادات به طور کلی یادآور می شود، چرا که روح عبادت همان اخلاص است و اخلاص در صورتی است که هیچگونه انگیزه غیر خدایی و شرک در آن نباشد.

در حدیثی از امام باقر علیه السلام می خوانیم، در پاسخ سؤال از تفسیر حنیف فرمود: «هِیَ الْفِطْرَةُ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ قالَ فَطَرَهُمُ اللَّه عَلَی الْمَعْرِفَةِ»؛ «حنیف آن فطرت الهی است که مردم را بر آن آفریده و دگرگونی در آفرینش خدا نیست» سپس فرمود: «خداوند توحید را در سرشت انسان ها قرار داده است.» ⁽²⁾

تفسیری که در این روایت وارد شده، در واقع اشاره به ریشه اصلی اخلاص یعنی فطرت توحیدی است، که قصد قربت و محرک الهی نیز از آن سرچشمه می گیرد.

سپس ترسیم بسیار گویا و زنده ای از وضع حال مشرکان و سقوط و بدبختی و نابودی آنها می کند و چنین می گوید: «کسی که شریک برای خدا قرار دهد گویی از آسمان به زمین سقوط کرده و در این میان پرندگان (مردار خوار) او را در وسط زمین و آسمان می ربایند (و هر قطعه از گوشت او در منقار پرنده مرده خواری می افتد) و یا (اگر از چنگال آنها به سلامت بگذرد) تندباد او را به مکان دوری پرتاب می کند»؛ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَکَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّیْرُ أَوْ تَهْوِی بِهِ الرِّیحُ فِی مَکانٍ سَحِیقٍ. ⁽³⁾

در حقیقت آسمان، کنایه از توحید است و شرک سبب سقوط از این آسمان می شود. طبیعی است در این آسمان ستارگان می درخشند و ماه و خورشید می تابند و

خوشا به حال کسی که اگر در این آسمان همچون آفتاب و ماه نیست، حداقل همانند ستاره درخشانی است. اما هنگامی که انسان از این عُلوّ و رفعت سقوط کند گرفتار یکی از دو سرنوشت دردناک می شود: یا در وسط راه قبل از آنکه به زمین سقوط کند، طعمه پرندگان لاشه خوار می شود و به تعبیر دیگر با از دست دادن این پایگاه مطمئن در چنگال هوا و هوس های سرکش گرفتار می شود، که هر یک از آنها بخشی از هستی او را می ربایند و نابود می کنند.

یا اگر از دست آنها جان به سلامت ببرد، به دست طوفان مرگباری می افتد که او را در گوشه ای دور دست آنچنان بر زمین می کوبد که بدنش متلاشی و هر ذره ای از آن به نقطه ای پرتاب می شود و این طوفان گویا کنایه از شیطان است که در کمین نشسته است!

مسلما کسی که از آسمان سقوط می کند، قدرت تصمیم گیری را از دست می دهد، با سرعت و شتابی که هر لحظه فزونی می گیرد، به سوی نیستی پیش می رود و سرانجام محو و نابود می شود.

آری کسی که پایگاه آسمانی توحید را از دست داد، دیگر نمی تواند زمام سرنوشت خود را به دست گیرد و هر چه در این مسیر جلوتر می رود، شتابش در سقوط فزونی می یابد و سرانجام تمام سرمایه های انسانی خود را از دست خواهد داد. راستی تشبیهی گویاتر و زنده تر از این تشبیه برای شرک پیدا می شود؟

این نکته نیز قابل توجه است که امروز ثابت شده که انسان در حال سقوط آزاد هیچگونه وزنی ندارد و لذا برای تمرین حالت بی وزنی برای مسافران فضایی از سقوط آزاد استفاده می کنند، حالت اضطراب فوق العاده ای که انسان در لحظات سقوط پیدا می کند، به علت همین مسأله بی وزنی است.

آری، کسی که از ایمان به سوی شرک روی می آورد و تکیه گاه مستقر و ثابت خود را از دست می دهد گرفتار چنین حالت بی وزنی در درون روح و جان خود می شود و به دنبال آن اضطراب فوق العاده ای بر وجود او حاکم می شود.

آیه بعد بار دیگر یک جمع بندی روی مسایل حج و تعظیم شعایر الهی کرده می گوید: «مطلب چنین است که گفته شد».

«هر کس شعایر الهی را بزرگ دارد و به نشانه های آیین خدا و پرچم های اطاعت او،

احترام بگذارد، این از تقوای دلها است»؛ وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ.

«شعایر» جمع «شعیره» به معنی علامت و نشانه است، بنابر این شعایراللَّه به معنی نشانه های پروردگار، شامل سر فصل های آیین الهی و برنامه های کلی است و آنچه در نخستین بر خورد با این آیین چشمگیر و از جمله مناسک حج است انسان را به یاد خداوند می اندازد.

گر چه بدون شک مناسک حج از جمله شعایری است که در این آیه مقصود بوده است، مخصوصا مسأله قربانی که در آیه 36 همین سوره صریحا جزو شعائر محسوب شده جزء آن است ولی روشن است که با این حال، عمومیت مفهوم آیه نسبت به تمام شعائر اسلامی به قوت خود باقی است و هیچگونه دلیلی بر تخصیص آن خصوص قربانی یا همه مناسک حج وجود ندارد. بخصوص اینکه قرآن در مورد قربانی حج با ذکر کلمه «من» که برای تبعیض است، این حقیقت را گوشزد کرده که قربانی یکی از آن شعایر است، همان گونه که در مورد صفا و مروه نیز در آیه 158 سوره بقره می خوانیم که آن هم از شعایر الهی است؛ إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ.

کوتاه سخن اینکه تمام آنچه در برنامه های دینی وارد شده و انسان را به یاد خداوند و عظمت آیین او می اندازد، شعایر الهی است و بزرگداشت آن نشانه تقوای دل ها است.

این نکته نیز قابل توجه است که منظور از بزرگداشت- آنچنان که بعضی از مفسران ظاهر بین گفته اند- بزرگی جسمانی قربانی و مانند آن نیست، بلکه حقیقت، تعظیم آن است که مقام و موقعیت این شعایر را در افکار و اذهان و ظاهر و باطن بالا ببرند و آنچه درخور احترام و عظمت آنها است، به جای آورند.

ارتباط این عمل با تقوای دل ها نیز روشن است؛ زیرا علاوه بر اینکه تعظیم جزو عناوین قصدیه است، بسیار می شود که افراد متظاهر یا منافق تظاهر به تعظیم شعایر می کنند، ولی چون از تقوای قلب آنها سرچشمه نمی گیرد بی ارزش است. تعظیم و بزرگداشت حقیقی از آن کسانی است که تقوای دل دارند. و می دانیم تقوا و روح پرهیزگاری و احساس مسؤولیت در برابر فرمان های الهی، چیزی است که کانون آن قلب و روح آدمی است و از آنجا است که به جسم سرایت می کند، لذا می توان گفت که احترام

و بزرگداشت شعایر الهی از نشانه های تقوای دل است. ⁽¹⁾

در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می خوانیم که اشاره به سینه مبارک خود کرد و فرمود: «... إِنَّ التَّقْوَی هَاهُنَا»؛ «حقیقت تقوا اینجا است!» ⁽²⁾

از بعضی از روایات چنین استفاده می شود که گروهی از مسلمانان عقیده داشتند هنگامی که شتری یا یکی دیگر از چهار پایان به عنوان قربانی تعیین می شد و از راه های دور و نزدیک آن را با خود به سوی احرامگاه و از آنجا به سوی سرزمین مکه می آوردند، نباید بر آن مرکب سوار شد و نباید شیر آن را بدوشند و از آن استفاده کنند و به کلی آن را از خود جدا می پنداشتند. قرآن این تفکر خرافی را نفی کرده، می گوید: «از برای شما در این حیوانات قربانی منافع و سودهایی است تا زمان معین (یعنی تا روز ذبح آنها) فرا رسد»؛ لَکُمْ فِیها مَنافِعُ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی.

در حدیثی می خوانیم که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در طریق مکه از کنار مردی عبور کرد که با نهایت زحمت گام بر می داشت، در حالی که شتری همراه داشت و کسی بر آن سوار نبود، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «ارکبها»؛ «سوار بر آن شو!» عرض کرد: «یا رَسُولَ اللَّهِ أَنَّها هَدْیٌ!»؛ «ای پیامبر خدا این قربانی است!» فرمود: «ارْکبْها وَیْلَکَ!»؛ «وای بر تو می گویم سوار شو!». ⁽³⁾

در روایات متعددی که از طرق اهل بیت علیهم السلام رسیده نیز روی همین مطلب تأکید شده است. از جمله ابو بصیر از امام صادق علیه السلام نقل می کند که در تفسیر آیه فوق فرمود:

«إِنْ احْتَاجَ إِلَی ظَهْرِهَا رَکِبَهَا مِنْ غَیْرِ أَنْ یَعْنُفَ عَلَیْهَا وَ إِنْ کَانَ لَهَا لَبَنٌ حَلَبَهَا حِلَاباً لَا یَنْهَکُهَا»؛ «اگر نیاز به سواری دارد بر آن سوار شود، ولی آن حیوان را به زحمت نیفکند و اگر شیر

دارد شیرش را بدوشد، اما برای دوشیدن شیر آن را در فشار قرار ندهد». ⁽¹⁾

در واقع دستور فوق، دستوری معتدل و حد وسط در میان دو کار افراطی و خارج از رویه است، از یک سو بعضی احترام حیوانات قربانی را اصلا نگاه نمی داشتند و گاه قبل از محل، آنها را ذبح کرده و از گوشتشان استفاده می کردند که در آیه 2 سوره مائده از آن نهی شده: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ وَ لَا الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ لَا الْهَدْیَ وَ لَا الْقَلائِدَ.

از سوی دیگر بعضی آنچنان راه افراط را پیش می گرفتند که به مجرد اینکه نام قربانی بر حیوان گذاشته می شد، نه از شیر آن استفاده می کردند و نه بر آن سوار می شدند، هر چند از راه دور به سوی مکه می آمدند که در آیه مورد بحث، این معنی مجاز شمرده شده است.

تنها ایرادی که ممکن است بر تفسیر فوق گرفته شود، این است که در آیات گذشته سخن از حیوانات قربانی در میان نبود، چگونه ضمیر به آن باز می شود؟ اما با توجه به اینکه حیوانات قربانی، مسلما یکی از مصداق های شعایراللَّه است که در آیه قبل به آن اشاره شده و بعدا نیز خواهد آمد، پاسخ این ایراد روشن می شود. ⁽²⁾

دوم اینکه: ضمیر «فیها» به همه شعائر الهی و برنامه های چشمگیر اسلام بازگردد در این صورت معنای آیه چنین می شود: «برای شما پاداشها و منافع پر ارزش است در مجموع برنامه های اسلامی و شعائر الهی تا پایان جهان، سپس پاداش شما بر آفریننده بیت العتیق خانه کعبه است» ولی تفسیری که در متن آوردیم از این دو مناسبتر و نزدیکتر و هماهنگ تر با سایر آیات و روایات اسلامی می باشد.

به هر حال در پایان آیه در مورد سرانجام کار قربانی چنین می گوید: «سپس محل آن، خانه کعبه، آن خانه قدیمی و گرامی است»؛ ثُمَّ مَحِلُّها إِلَی الْبَیْتِ الْعَتِیقِ.

به این ترتیب مادام که حیوانات مخصوص قربانی به محل قربانگاه نرسیده اند،

می توان از آنها بهره گرفت و پس از وصول به قربانگاه باید وظیفه قربانی کردن را در باره آنها انجام داد.

البته طبق آنچه فقها بر اساس مدارک اسلامی گفته اند، اگر قربانی مربوط به حج باشد، در سرزمین منی باید ذبح شود و اگر برای عمره مفرده باشد، در سرزمین مکه و از آنجا که آیات مورد بحث، از مراسم حج سخن می گویند، باید بیت العتیق (خانه کعبه) در اینجا به معنی وسیع کلمه است باشد تا اطراف مکه (منی) را نیز شامل شود. ⁽¹⁾

هشت دستور در یک آیه

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ وَ لَا الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ لَا الْهَدْیَ وَ لَا الْقَلائِدَ وَ لَا آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرامَ یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْواناً وَ إِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی اْلإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ (2) ⁽²⁾

2- ای کسانی که ایمان آورده اید شعایر الهی (و مراسم حج را محترم بشمرید و مخالفت با آنها) را حلال ندانید و نه ماه حرام را، و نه قربانیهای بی نشان، و نشاندار، و نه آنها که به قصد خانه خدا برای بدست آوردن فضل پروردگار و خشنودی او می آیند، اما هنگامی که از احرام بیرون آمدید صید کردن برای شما مانعی ندارد و خصومت به جمعیتی که شما را از آمدن به مسجدالحرام (در سال حدیبیه) مانع شدند نباید شما را وادار به تعدی و تجاوز کند و (همواره) در راه نیکی و پرهیزگاری با هم تعاون کنید و (هرگز) در راه گناه و تعدی همکاری ننمایید و از خدا بپرهیزید که مجازاتش شدید است.

در این آیه چند دستور مهم اسلامی از آخرین دستوراتی که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است بیان گردیده که همه یا اغلب آنها مربوط به حج و زیارت خانه خدا است:

1- نخست خطاب به افراد با ایمان کرده می فرماید: «شعائر الهی را نقض نکنید و حریم آنها را حلال نشمرید»؛ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ.

در اینکه منظور از شعائر الهی چیست در میان مفسران گفتگوی بسیار است، ولی به تناسب قسمتهای دیگر این آیه، و با توجه به سال نزول آن (سال دهم هجری) که سال حَجّةالوداع پیغمبر صلی الله علیه و آله بود، چنین به نظر می رسد که منظور از شعائر، مناسک و برنامه های حج باشد که مسلمانان موظف اند احترام همه آنها را نگاه دارند، شاهد این تفسیر اینکه در قرآن کلمه شعائر معمولا در مورد مراسم حج بکار رفته است.

2- احترام ماههای حرام را نگاه دارید و از جنگ کردن در این ماهها خودداری کنید؛ ... وَ لَا الشَّهْرَ الْحَرامَ ....

3- قربانیانی را که برای حج می آورند، اعم از اینکه بی نشان باشند (هدی) و یا نشان داشته باشند (قلائد) حلال نشمرید و بگذارید که به قربانگاه برسند و در آنجا قربانی شوند؛ وَ لَا الْهَدْیَ وَ لَا الْقَلائِدَ ....

4- تمام زائران خانه خدا باید از آزادی کامل در این مراسم بزرگ اسلامی بهره مند باشند و هیچگونه امتیازی در این قسمت در میان قبائل و افراد و نژادها و زبانها نیست بنابراین نباید کسانی را که برای خشنودی پروردگار و جلب رضای او و حتی بدست آوردن سود تجاری به قصد زیارت بیت اللَّه حرکت می کنند مزاحمت کنید خواه با شما دوست باشند یا دشمن همین اندازه که مسلمانند و زائر خانه خدا مصونیت دارند، وَ لَا آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرامَ یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْواناً ....

بعضی از مفسران و فقها معتقدند که جمله فوق عام است و حتی غیر مسلمانان را نیز شامل می شود؛ یعنی اگر مشرکان هم به قصد زیارت خانه خدا بیایند نباید مورد مزاحمت قرار گیرند، ولی با توجه به اینکه در سوره توبه که معروف است در سال نهم هجرت نازل شده در آیه 28 دستور جلوگیری از آمدن مشرکان به مسجدالحرام داده شده، و با توجه به اینکه سوره مائده در اواخر عمر پیامبر صلی الله علیه و آله در سال دهم هجرت نازل گردیده است و طبق روایات شیعه و اهل تسنن هیچ حکمی از آن نسخ نشده، چنین تفسیری صحیح نیست، و حق آن است که حکم بالا مخصوص به مسلمانان است.

5- تحریم صید محدود بزمان احرام است، بنابراین هنگامی که از احرام حج یا

عمره بیرون آمدید، صید کردن برای شما مجاز است؛ وَ إِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا ....

6- اگر جمعی از بت پرستان در دوران جاهلیت (در جریان حدیبیه) مزاحم زیارت شما از خانه خدا شدند و نگذاشتند مناسک زیارت خانه خدا را انجام دهید، نباید این جریان سبب شود که بعد از اسلام آنها، کینه های دیرینه را زنده کنید و مانع آنها از زیارت خانه خدا شوید؛ وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا ....

این حکم گرچه در مورد زیارت خانه خدا نازل شده است، ولی در حقیقت یک قانون کلی از آن استفاده می شود که مسلمان نباید کینه توز باشد و حوادثی را که در زمانهای گذشته واقع شده بار دیگر در فکر خود زنده کند و در صدد انتقام بر آید، و با توجه به اینکه یکی از علل نفاق و تفرقه در هر اجتماعی همین مسأله است، اهمیت این دستور اسلامی برای جلوگیری از شعله ور شدن آتش نفاق در میان مسلمانان آنهم در آستانه غروب آفتاب عمر پیامبر صلی الله علیه و آله آشکارتر می شود.

7- سپس برای تکمیل بحث گذشته می فرماید: شما بجای اینکه دست به هم بدهید تا از دشمنان سابق و دوستان امروز خود انتقام بگیرید باید دست اتحاد در راه نیکیها و تقوا به یکدیگر بدهید نه اینکه تعاون و همکاری بر گناه و تعدی نمایید؛ وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی اْلإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ.

8- در پایان آیه برای تحکیم و تأکید احکام گذشته می فرماید: پرهیزکاری را پیشه کنید و از مخالفت فرمان خدا بپرهیزید که مجازات و کیفرهای خدا شدید است.

وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ. ⁽¹⁾

«قربانی»

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَکاً لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلی ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ اْلأَنْعامِ فَإِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِینَ (34) الَّذِینَ إِذا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ الصَّابِرِینَ عَلی ما أَصابَهُمْ وَ الْمُقِیمِی الصَّلاةِ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ (35) ⁽¹⁾

34- برای هر امتی قربانگاهی قرار دادیم تا نام خداوند را (به هنگام قربانی) بر چهار پایانی که به آنها روزی داده ایم ببرند و خدای شما معبود واحدی است.

در برابر فرمان او تسلیم شوید و بشارت ده متواضعان و تسلیم شوندگان را.

35- همانها که وقتی نام خدا برده می شود، دل هایشان مملو از خوف پروردگار می شود و آنها که در برابر مصایبی که به آنها می رسد، شکیبا و استوارند و آنها که نماز را بر پا می دارند و از آنچه روزیشان داده ایم انفاق می کنند.

در ارتباط با آیات گذشته و از جمله دستور قربانی ممکن است این سؤال پیش آید که این چگونه عبادتی است که در اسلام تشریع شده که برای خداوند و برای جلب رضای او حیوانات را قربانی کنند، مگر خداوند نیاز به قربانی دارد؟ آیا این کار در ادیان دیگر نیز بوده است یا مخصوص مشرکان بوده است؟ قرآن برای روشن ساختن این مطلب در نخستین آیه مورد بحث می گوید:

این منحصر به شما نیست که مراسم ذبح و قربانی برای خداوند دارید، «ما برای هر امتی قربانگاهی قرار دادیم تا نام خداوند را بر چهارپایانی که به آنها روزی داده ایم ببرند»؛ وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَکاً لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلی ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ اْلأَنْعامِ ....

راغب در مفردات می گوید: نسک به معنی عبادت و «ناسک» به معنی عابد است و مناسک حج یعنی مواقفی که این عبادت در آنجا انجام می شود، یا به معنی خود این اعمال است.

ولی طبق گفته طبرسی در مجمع البیان و ابو الفتوح رازی در روح الجنان، منسک (بر وزن منصب) بنابر احتمالی به معنی خصوص قربانی کردن از میان عبادات است. ⁽¹⁾

بنابر این منسک هر چند مفهوم عامی دارد که عبادات دیگر مخصوصا مراسم حج را شامل می شود، ولی در آیه مورد بحث به قرینه: لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ ...؛ «تا نام خدا را بر آن ببرند» به معنای خصوص قربانی است.

به هر حال، مسأله قربانی همیشه سؤال انگیز بوده است، البته این سؤالات بیشتر به خاطر مسایل خرافی پیش می آمد که با این عبادت آمیخته شده اند، مانند قربانی کردن مشرکان برای بت ها با برنامه های خاصی که داشتند، ولی ذبح حیوان به نام خداوند و برای جلب رضای او که سمبلی برای آمادگی انسان برای فداکاری و قربانی شدن در راه او است، سپس استفاده کردن از گوشت آن برای اطعام فقرا و مانند آن، امری منطقی و کاملا قابل درک است.

لذا در پایان آیه می فرماید: «خدای شما معبود واحدی است (و برنامه او هم برنامه واحدی است)»؛ ... فَإِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ .... اکنون که چنین است «در برابر فرمان او تسلیم شوید.»؛ فَلَهُ أَسْلِمُوا. «و بشارت ده متواضعان در برابر فرمان های پروردگار را»؛ وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِینَ. ⁽²⁾

سپس در آیه بعد صفات مخبتین (تواضع کنندگان) را در چهار قسمت که دو قسمت جنبه معنوی و روانی و دو قسمت جنبه جسمانی دارد توضیح می دهد، نخست می گوید:

«آنها کسانی هستند که وقتی نام خداوند برده می شود، دل هایشان مملو از خوف پروردگار می شود»؛ الَّذِینَ إِذا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ ....

نه اینکه از غضب او بی جهت بترسند و نه اینکه در رحمت او شک و تردید داشته باشند، بلکه این ترس به خاطر مسؤولیت هایی است که بر دوش داشتند و شاید در انجام آن کوتاهی کرده اند، این ترس به خاطر درک مقام با عظمت خداوند است که انسان در مقابل عظمت خایف می شود. ⁽¹⁾

دیگر اینکه «آنها در برابر حوادث دردناکی که در زندگی شان رخ می دهد، صبر و شکیبایی پیش می گیرند»؛ وَ الصَّابِرِینَ عَلی ما أَصابَهُمْ ....

عظمت حادثه هر قدر زیاد و ناراحتی آن هر قدر سنگین باشد، در برابر آن زانو نمی زنند، خونسردی خود رااز دست نمی دهند، از میدان فرار نمی کنند، مایوس نمی شوند، لب به کفران نمی گشایند و خلاصه ایستادگی می کنند و پیش می روند و پیروز می شوند.

سوم و چهارم اینکه: «آنها نماز را بر پا می دارند و از آنچه به آنها روزی داده ایم، انفاق می کنند»؛ وَ الْمُقِیمِی الصَّلاةِ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ.

از یک سو ارتباطشان با خالق جهان محکم است و از سوی دیگر پیوندشان با خلق خدا مستحکم.

از این توضیح به خوبی روشن می شود که مسأله اخبات و تسلیم و تواضع که از صفات ویژه مؤمنان است تنها جنبه درونی ندارد، بلکه باید آثار آن در همه اعمال ظاهر و آشکار شود. ⁽²⁾

قربانی برای چیست؟

وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَکُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَکُمْ فِیها خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَیْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَکُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ

کَذلِکَ سَخَّرْناها لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (36) لَنْ یَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها وَ لکِنْ یَنالُهُ التَّقْوی مِنْکُمْ کَذلِکَ سَخَّرَها لَکُمْ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلی ما هَداکُمْ وَ بَشِّرِ الْمُحْسِنِینَ (37) إِنَّ اللَّهَ یُدافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَّ خَوَّانٍ کَفُورٍ (38) ⁽¹⁾

36- و شترهای چاق و فربه را برای شما از شعایر الهی قرار دادیم، در آنها برای شما خیر و برکت است، نام خداوند را (هنگام قربانی کردن آنها) در حالی که به صف ایستاده اند ببرید، هنگامی که پهلویشان آرام گرفت (و جان دادند) از گوشت آنها بخورید و مستمندان قانع و فقیران معترض را نیز از آن اطعام کنید، اینگونه ما آنها را مسخرتان ساختیم تا شکر خداوند را به جا آورید.

37- هرگز نه گوشت ها و نه خون های آنها به خداوند نمی رسد، آنچه به او می رسد تقوا و پرهیزگاری شماست!، اینگونه خداوند آنها را مسخر شما ساخته، تا او را به خاطر هدایتتان بزرگ بشمرید و بشارت ده نیکوکاران را.

38- خداوند از کسانی که ایمان آورده اند دفاع می کند، خداوند هیچ خیانتکار کفران کننده ای را دوست ندارد.

باز در آیات مورد بحث سخن از مراسم حج و شعایر الهی و مسأله قربانی است، نخست می گوید: «شترهای چاق و فربه را برای شما از شعایر الهی قرار دادیم»؛ وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَکُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ ....

آنها از یک سو به شما تعلق دارند، و از سوی دیگر از شعایر و نشانه های خداوند در این عبادت بزرگ هستند، چرا که قربانی حج یکی از مظاهر روشن این عبادت است که به فلسفه آن پیشتر اشاره کرده ایم.

«بدن» (بر وزن قدس) جمع «بدنة» (بر وزن عجله) به معنی شتر بزرگ و چاق و گوشت دار است و از آنجا که چنین حیوانی برای مراسم قربانی و اطعام فقرا و نیازمندان مناسب تر است، مخصوصا روی آن تکیه شده است، و گرنه می دانیم چاق بودن حیوان قربانی از شرایط الزامی نیست. همین مقدار کافی است که لاغر نبوده باشد.

سپس اضافه می کند: «برای شما در چنین حیواناتی خیر و برکت است»؛ ... لَکُمْ فِیها خَیْرٌ ....

از یک سو از گوشت آنها استفاده می کنید و دیگران را اطعام می نمایید و از سوی دیگر به خاطر این ایثار و گذشت و عبادت پروردگار از نتایج معنوی آن بهره مند خواهید شد و به پیشگاه او تقرب می جویید.

سپس کیفیت قربانی کردن را در یک جمله کوتاه چنین بیان می کند: «نام خداوند را به هنگام قربانی کردن آنها در حالی که به صف ایستاده اند ببرید»؛ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَیْها صَوافَّ.

بدون شک ذکر نام خداوند به هنگام ذبح حیوانات یا نحر کردن شتر کیفیت خاصی ندارد و هرگونه نام خداوند را ببرند کافی است. چنانکه ظاهر آیه همان است، ولی در بعضی از روایات ذکر مخصوصی ذکر شده که در واقع بیان فرد کامل است. مفسران از ابن عباس آن را نقل کرده اند: «اللَّهُ أَکْبَرُ، لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ، اللَّهُمَّ مِنْکَ وَ لَکَ». ⁽¹⁾

اما در روایتی از امام صادق علیه السلام جمله های رساتری نقل شده است فرمود: هنگامی که قربانی را خریدی، آن را رو به قبله کن و به هنگام ذبح یا نحر بگو «وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَالسَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ حَنِیفاً وَ مَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ إِنَّ صَلاتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیَایَ وَ مَمَاتِی لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ لا شَرِیکَ لَهُ وَ بِذَلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ اللَّهُمَّ مِنْکَ وَ لَکَ بِسْمِ اللَّهِ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنِّی». ⁽²⁾

واژه «صواف» جمع «صافه» به معنی صف کشیده است و به طوری که در روایات وارد شده، منظور این است که دو دست شتر قربانی را از مچ تا زانو در حالی که ایستاده باشد با هم ببندند، تا به هنگام نحر زیاد تکان به خود ندهد و فرار نکند.

طبیعی است هنگامی که مقداری خون از تن او می رود، دست هایش سست می شود و به روی زمین می خوابد و لذا در ذیل آیه می فرماید: «هنگامی که پهلوی آن آرام گرفت (کنایه از جان دادن است) از آن بخورید و فقیر قانع وسائل معترض را نیز اطعام

کنید»؛ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَکُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ ....

فرق میان «قانِع» و «مُعْتَرّ» این است که قانع به کسی می گویند که اگر چیزی به او بدهند قناعت می کند و راضی و خشنود می شود و اعتراض و ایراد و خشمی ندارد، اما معتر کسی است که به سراغ تو می آید و سؤال و تقاضا می کند و ای بسا به آنچه می دهی راضی نشود و اعتراض کند.

«قانع» از ماده قناعت و «معتر» از ماده عر (بر وزن شر و بر وزن حر) در اصل به معنی بیماری «جَرَبْ» است که عارض بر پوست بدن انسان می شود.

سپس به سؤال کننده ای که به سراغ انسان می آید و تقاضای کمک می کند (و ای بسا زبان به اعتراض می گشاید) معتر گفته شده است.

مقدم داشتن قانع بر معتر، نشانه این است که آن دسته از محرومانی که عفیف النفس و خویشتنداراند باید بیشتر مورد توجه قرار گیرند.

این نکته نیز قابل توجه است که جمله: فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَکُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ .... فَکُلُوا مِنْها؛ «از آن بخورید.» ظاهر در این است که واجب است حجاج چیزی از قربانی خود را نیز بخورند و شاید این برای رعایت مساوات میان آنها و مستمندان است.

بالاخره آیه را چنین پایان می دهد: «اینگونه ما آنها را مسخر شما ساختیم تا شکر خداوند را به جا آورید»؛ کَذلِکَ سَخَّرْناها لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ.

راستی این عجیب است حیوانی با آن بزرگی و قدرت و زور آنچنان تسلیم است که اجازه می دهد کودکی پاهای او را محکم ببندد و او را نحر کند (طریقه نحر کردن این است که کاردی در گودی گردن او فرو می برند خونریزی شروع می شود و حیوان به زودی جان می دهد).

گاهی خداوند برای نشان دادن اهمیت این تسخیر، فرمان اطاعت و تسلیم را از این حیوانات بر می دارد و دیده ایم یک شتر خشمگین و عصبانی که در حال عادی کودک خردسال مهار او را می کشید، تبدیل به موجود خطرناکی می شود که چندین انسان نیرومند از عهده او بر نمی آیند.

آیه بعد در واقع پاسخی است به این سؤال که خدا چه نیازی به قربانی دارد؟ اصولا

فلسفه قربانی کردن چیست؟ مگر این کار نفعی به حال خداوند دارد می فرماید: «گوشتها و خون های این قربانیان هرگز به خدا نمی رسد»؛ لَنْ یَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها ....

اصولا خداوند نیازی به گوشت قربانی ندارد، او نه جسم است و نه نیازمند، او وجودی کامل و بی انتها از هر جهت است.

«بلکه آنچه به خداوند می رسد، تقوا و پرهیزگاری و پاکی اعمال شما بندگان است»؛ وَ لکِنْ یَنالُهُ التَّقْوی مِنْکُمْ ....

به تعبیر دیگر هدف آن است که شما با پیمودن مدارج تقوا در مسیر یک انسان کامل قرار گیرید و روز به روز به خداوند نزدیکتر شوید، همه عبادات کلاس های تربیت است برای شما انسان ها، قربانی، درس ایثار و فداکاری و گذشت و آمادگی برای شهادت در راه خداوند، و درس کمک به نیازمندان و مستمندان به شما می آموزد.

این تعبیر که خون آنها نیز به خداوند نمی رسد، با اینکه خون قابل استفاده نیست، ظاهراً اشاره به اعمال زشت اعراب جاهلی است که هرگاه حیوانی را قربانی می کردند، خون آن را بر سر بت ها و گاه بر در و دیوار کعبه می پاشیدند و بعضی از مسلمانان نا آگاه، بی میل نبودند که در این برنامه خرافی از آنها تبعیت کنند. آیه فوق نازل شد و آنها را نهی کرد. ⁽¹⁾

متاسفانه هنوز این رسم جاهلی در بعضی از مناطق وجود دارد که هر گاه به خاطر ساختن خانه ای قربانی می کنند، خون آن را بر سقف و دیوار آن خانه می پاشند و حتی در ساختمان بعضی از مساجد نیز این عمل زشت و خرافی را که مایه آلودگی مسجد است، انجام می دهند که باید مسلمانان بیدار شدیدا با آن مبارزه کنند.

سپس بار دیگر به نعمت تسخیر حیوانات اشاره کرده می گوید: «این گونه خداوند چارپایان را مسخر شما کرد، تا خداوند را به خاطر اینکه شما را هدایت کرده بزرگ بشمرید و تکبیر گویید»؛ ... کَذلِکَ سَخَّرَها لَکُمْ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلی ما هَداکُمْ ....

هدف نهایی این است که به عظمت خداوند آشنا شوید، همان خدایی که شما را در مسیر تشریع و تکوین، هدایت کرده است، از یک سو مناسک حج و آیین اطاعت و بندگی را به شما آموخت و از سوی دیگر این حیوانات بزرگ و نیرومند را مطیع فرمان شما ساخت، تا از آنها در راه اطاعت خداوند، قربانی کردن، نیکی به نیازمندان و همچنین

تامین زندگی خود استفاده کنید. لذا در پایان آیه می گوید: «بشارت ده نیکوکاران را»؛ وَ بَشِّرِ الْمُحْسِنِینَ.

آنها که از این نعمت های الهی در طریق اطاعت او بهره می گیرند و وظایف خود را به نیکوترین وجه انجام می دهند و مخصوصا از انفاق در راه خدا کوتاهی نمی کنند.

این نیکوکاران نه تنها به دیگران نیکی می کنند که نسبت به خویشتن هم بهترین خدمت را انجام می دهند.

و چون مقاومت در برابر خرافات مشرکان که در آیات قبل به آن اشاره شد، ممکن است آتش خشم این گروه متعصب و لجوج را برانگیزد و سبب درگیری های کوچک و بزرگ شود، خداوند در آخرین آیه مورد بحث، مؤمنان را به کمک خود دلگرم ساخته می گوید: «خداوند از کسانی که ایمان آورده اند دفاع می کند»؛ إِنَّ اللَّهَ یُدافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا ....

بگذار طوایف و قبایل عرب و یهود و نصارا و مشرکان شبه جزیره، دست به دست هم بدهند تا مؤمنان را تحت فشار قرار داده و به گمان خود نابود کنند، ولی خداوند وعده دفاع از آنها را داده است وعده بقای اسلام تا دامنه قیامت!

این وعده الهی مخصوص مؤمنان عصر پیامبر صلی الله علیه و آله در برابر مشرکان نبود، حکمی است جاری و ساری در تمام اعصار و قرون، مهم آن است که ما مصداق: ... الَّذِینَ آمَنُوا ... باشیم که دفاع الهی به دنبال آن حتمی است و تخلف ناپذیر، آری خداوند از مؤمنان دفاع می کند.

در پایان آیه، موضع مشرکان و هم مسلکان آنها را در پیشگاه خداوند با این عبارت روشن می سازد: «خداوند هیچ خیانتکار کفران کننده ای را دوست ندارد!»؛ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَّ خَوَّانٍ کَفُورٍ.

همان ها که برای خداوند شریک قرار دادند و حتی به هنگام گفتن لبیک تصریح به نام بت ها نمودند و به این ترتیب خیانتشان مسجل است، همچنین با بردن نام بت ها بر قربانی ها و فراموش کردن نام خداوند کفران نعمت های الهی نمودند، با این حال چگونه ممکن است خداوند این خائنان کفران کننده را دوست دارد؟ ⁽¹⁾

تکلیف گوشت های قربانی در عصر ما

از آیات فوق به خوبی این معنی استفاده می شود که هدف از قربانی کردن، علاوه بر جنبه های معنوی و روحانی و تقرب به درگاه خداوند، این است که گوشت آن به مصرف های لازم برسد. هم قربانی کننده از آن استفاده کند و هم قسمتی را به فقیران نیازمند برساند.

از سوی دیگر تحریم اسراف در اسلام، چیزی نیست که بر کسی پوشیده باشد، چرا که قرآن و روایات اسلامی و دلیل عقل آن را اثبات کرده است.

از مجموع این سخن چنین نتیجه می گیریم که مسلمانان مجاز نیستند گوشت های قربانی را در سرزمین منی بر روی زمین بیندازند تا گندیده شود و یا در زیر خاک ها مدفون کنند و وجوب قربانی برای حجاج دلیل بر چنین عملی نمی تواند باشد، بلکه اگر نیازمندانی در آن روز و در آن سرزمین پیدا نشوند، باید آن را به مناطق دیگر حمل کنند و به مصرف برسانند و این مقتضای جمع میان ادله است.

اگر در روایات اسلامی می خوانیم که بیرون بردن گوشت قربانی از سرزمین منی یا از حرم مکه ممنوع است، این مربوط به زمان هایی بوده که مصرف کننده در آنجا به قدر کافی وجود داشته است.

لذا در روایت صحیح که در منابع معتبر از امام صادق علیه السلام نقل شده چنین می خوانیم:

یکی از یاران امام علیه السلام از همین موضوع سؤال کرد، امام علیه السلام فرمود:

«کُنَّا نَقُولُ لا یُخْرَجْ مِنْهَا شَیْ ءٌ لِحَاجَةِ النَّاسِ إِلَیْهِ فَأَمَّا الْیَوْمَ فَقَدْ کَثُرَ النَّاسُ فَلا بَأْسَ بِإِخْرَاجِهِ»؛ «ما پیشتر دستور می دادیم که چیزی از آن را از سرزمین منی بیرون نبرند، چرا که مردم به آن نیاز داشتند، اما امروز چون مردم (و قربانیان آنها) فزونی یافته اند، بیرون بردن آنها بی مانع است.» ⁽¹⁾و ⁽²⁾

سعی بین صفا و مروه

إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاکِرٌ عَلِیمٌ (158) ⁽¹⁾

158- صفا و مروه از شعائر و نشانه های خدا است، بنا بر این کسانی که حج خانه خدا و یا عمره انجام می دهند مانعی ندارد بر آن دو طواف کنند (و سعی صفا و مروه انجام دهند، هرگز اعمال بی رویه مشرکان که بت هایی بر این دو کوه نصب کرده بودند، از موقعیت این دو مکان مقدس نمی کاهد) و کسانی که فرمان خدا را در انجام کارهای نیک اطاعت کنند، خداوند در برابر عمل آنها شکرگزار و از افعال آنها آگاه است.

شأن نزول:

پیش از ظهور اسلام و همچنین مقارن آن، مشرکان و بت پرستان برای انجام مناسک حج به مکه می آمدند و مراسم حج را که اصل آن از ابراهیم علیه السلام بود ولی با مقدار زیادی از خرافات و شرک آمیخته بودند، انجام می دادند که از جمله وقوف به عرفات، قربانی، طواف، سعی صفا و مروه بود، البته این اعمال با وضع خاصی صورت می گرفت.

اسلام با اصلاح و تصفیه ای که در این برنامه به عمل آورد، اصل این عبادت بزرگ

و مراسم صحیح و خالص از شرک آن را امضا نمود و بر روی خرافات خط بطلان کشید.

از جمله اعمال و مناسکی که انجام می شد، سعی یعنی حرکت میان دو کوه معروف صفا و مروه بود.

در بسیاری از روایات که از طرق شیعه و اهل تسنن آمده، چنین می خوانیم که در عصر جاهلیت، مشرکان در بالای کوه صفا بتی نصب کرده بودند بنام «اساف» و بر کوه مروه بت دیگر بنام «نائله» و به هنگام سعی از این دو کوه بالا می رفتند و آن دو بت را به عنوان تبرک با دست خود مسح می کردند، مسلمانان به خاطر این موضوع از سعی میان صفا و مروه کراهت داشتند و فکر می کردند در این شرایط سعی صفا و مروه کار صحیحی نیست.

آیه فوق نازل شد و به آنها اعلام داشت که صفا و مروه از شعایر خداوند است. اگر مردم نادان آنها را آلوده کرده اند، دلیل بر این نیست که مسلمانان فریضه سعی را ترک کنند.

ضمناً در اینکه آیه شریفه در چه موقع نازل شد، گفتگو است، طبق پاره ای از روایات به هنگام عمرة القضا (در سال هفتم هجری) بوده است و یکی از شرائط پیامبر صلی الله علیه و آله با مشرکان در این سفر این بود که آن دو بت را از صفا و مروه بردارند، آنها نیز به این شرط عمل کردند ولی بعد آنها را به جای خود باز گرداندند! همین عمل سبب شد که بعضی از مسلمانان از سعی صفا و مروه خودداری کنند که آیه شریفه آنها را نهی کرد.

بعضی احتمال داده اند که آیه در حَجّةالوداع (آخرین حج پیامبر در سال دهم هجری) نازل شده است، اگر این احتمال را قبول کنیم، مسلما در آن زمان نه تنها در صفا و مروه بتی وجود نداشت، بلکه در محیط مکه نیز از بت اثری نبود، بنا بر این باید قبول کنیم این ناراحتی مسلمانان از سعی میان صفا و مروه، به خاطر همان سابقه تاریخی و وضع گذشته آنها بوده که بت اساف و نائله بر آنها قرار داشت.

اعمال جاهلان نباید مانع کار مثبت گردد

این آیه با توجه به شرایط خاص روانی که در شان نزول گفته شد، نخست به مسلمانان خبر می دهد که «صفا و مروه از شعایر و نشانه های خدا است»؛ إِنَّ الصَّفا

وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ ....

از این مقدمه چنین نتیجه گیری می کند: «کسی که حج خانه خدا یا عمره را به جا آورد، گناهی بر او نیست که به این دو طواف کند»؛ ... فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما ....

هرگز نباید اعمال بی رویه مشرکان که این شعایر الهی را با بت ها آلوده کرده بودند، از اهمیت این دو مکان مقدس بکاهد.

در پایان آیه می فرماید: «کسانی که کار نیک به عنوان اطاعت خدا انجام دهند، خداوند شاکر و علیم است»؛ ... وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاکِرٌ عَلِیمٌ.

در برابر اطاعت و انجام کار نیک به وسیله پاداش نیک از اعمال بندگان تشکر می کند و از نیت های آنها به خوبی آگاه است، می داند چه کسانی به بت ها علاقمندند و چه کسانی از آن بیزارند.

نکته ها

1- صفا و مروه

صفا و مروه نام دو کوه کوچک در مکه است که امروز بر اثر توسعه مسجدالحرام، در ضلع شرقی مسجد در سمتی که حجر الاسود و مقام حضرت ابراهیم علیه السلام قرار دارد، قرار گرفته است.

این دو کوه کوچک به فاصله تقریبا 420 متر در برابر یکدیگر قرار دارند و اکنون این فاصله به صورت سالن عظیم سرپوشیده ای درآمده که حجاج در زیر سقف آن به سعی می پردازند.

دو لفظ صفا و مروه گرچه فعلا نام این دو کوه است (و به اصطلاح علم می باشد) اما در لغت صفا به معنی سنگ محکم و صافی است که با خاک و شن آمیخته نباشد و مروه به معنی سنگ محکم و خشن است.

شعایر جمع شعیره به معنی علامت است و شعایراللَّه علامت هایی است که انسان را به یاد خدا می اندازد و خاطره ای از خاطرات مقدس را در نظرها تجدید می کند.

اعتمر از ماده عمره در اصل به معنی قسمت های اضافی است که به ساختمان ملحق

می کنند و باعث تکامل آن می شود، اما در اصطلاح شرع به اعمال مخصوصی گفته می شود که بر مراسم حج افزوده می شود (و گاهی نیز به طور جداگانه تحت نام عمره مفرده انجام می گیرد) البته عمره از جهات زیادی با حج شباهت دارد و تفاوت آن نیز کم نیست.

2- قسمتی از اسرار سعی صفا و مروه

درست است که خواندن و شنیدن تاریخ زندگی مردان بزرگ انسان را به سوی خط آنها سوق می دهد، ولی راه صحیح تر و عمیق تری نیز وجود دارد و آن مشاهده صحنه هایی است که مردان خدا در آنجا به مبارزه برخاسته اند و دیدن مراکزی است که وقایع اصلی در آنجا اتفاق افتاده است.

این در واقع تاریخ زنده و جاندار محسوب می شود، نه مانند کتب تاریخ که خاموش و بی جان است، در این گونه مراکز، انسان با برداشتن فاصله های زمانی و با توجه به حضور در مکان اصلی، خود را در متن حادثه احساس می کند و گویا با چشم خود همه چیز را می بیند.

اثر تربیتی این موضوع هرگز قابل مقایسه با اثرات تربیتی سخنرانی و مطالعه کتب و مانند اینها نیست، اینجا سخن از احساس است نه ادراک، تصدیق است نه تصور، و عینیت است نه ذهنیت.

از طرفی می دانیم در میان پیامبران بزرگ، کمتر کسی همچون ابراهیم علیه السلام در صحنه های گوناگون مبارزه و در برابر آزمایش سخت قرار گرفته است تا آنجا که قرآن در باره او می گوید: إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِینُ این آزمایش های آشکار و بزرگی است» (منافات- 106).

همین مجاهده ها، مبارزه ها و آزمایش های سخت و سنگین بود که ابراهیم علیه السلام را آنچنان پرورش داد که تاج افتخار امامت بر سر او گذاردند.

مراسم حج در حقیقت یک دوره کامل از صحنه های مبارزات ابراهیم علیه السلام و منزلگاه های توحید و بندگی و فداکاری اخلاص را در خاطره ها مجسم می سازد.

اگر مسلمانان به هنگام انجام این مناسک به روح و اسرار آن واقف باشند و به

جنبه های مختلف سمبولیک آن بیندیشند، یک کلاس بزرگ تربیتی و یک دوره کامل خداشناسی و پیامبرشناسی و انسان شناسی است. با توجه به این مقدمه به جریان ابراهیم علیه السلام و جنبه ی تاریخی صفا و مروه باز می گردیم.

با اینکه ابراهیم علیه السلام به سن پیری رسیده بود ولی فرزندی نداشت، از خداوند درخواست اولاد نمود، در همان سن پیری از کنیزش هاجر فرزندی به او عطا شد که نام وی را اسماعیل گذارد.

همسر اول او ساره، نتوانست تحمل کند که ابراهیم علیه السلام از غیر او فرزند داشته باشد.

خداوند به ابراهیم علیه السلام دستور داد تا مادر و فرزند را به مکه که در آن زمان بیابانی بی آب و علف بود ببرد و سکنی دهد.

ابراهیم علیه السلام فرمان خداوند را امتثال کرد و آنها را به سرزمین مکه که در آن روز، سرزمین خشک و بی آب و علفی بود و حتی پرنده ای در آنجا پر نمی زد برد، همین که خواست تنها از آنجا برگردد، همسرش شروع به گریه کرد که یک زن و یک کودک شیرخوار در این بیابان بی آب و گیاه چه کند؟ اشک های سوزان او که با اشک کودک شیرخوار آمیخته می شد، قلب ابراهیم علیه السلام را تکان داد، دست به دعا برداشت و گفت:

خداوندا! من به خاطر فرمان تو همسر و کودکم را در این بیابان سوزان و بدون آب و گیاه تنها می گذارم، تا نام تو بلند و خانه ی تو آباد گردد. این را گفت و با آنها در میان اندوه و عشقی عمیق وداع گفت.

طولی نکشید که غذا و آب ذخیره مادر تمام شد و شیر در پستان او خشکید، بی تابی کودک شیرخوار و نگاه های تضرع آمیز او مادر را آنچنان مضطرب ساخت که تشنگی خود را فراموش کرد و برای به دست آوردن آب به تلاش و کوشش برخاست، نخست به کنار کوه صفا آمد، اثری از آب در آنجا ندید، سرابی از طرف کوه مروه نظر او را جلب کرد و به گمان آب به سوی آن شتافت و در آنجا نیز خبری از آب نبود، از آنجا همین را بر کوه صفا دید و به سوی آن باز گشت و هفت بار این تلاش و کوشش برای ادامه ی حیات و مبارزه با مرگ تکرار شد، در آخرین لحظات که طفل شیر خوار شاید آخرین دقایق عمرش را طی می کرد، از نزدیک پای او- با نهایت تعجب- چشمه زمزم جوشیدن گرفت مادر و کودک از آن نوشیدند و از مرگ حتمی نجات یافتند.

از آنجا که آب رمز حیات است، پرندگان از هر سو به سمت چشمه آمدند و قافله ها با مشاهده پرواز پرندگان، مسیر خود را به سوی آن نقطه تغییر دادند و سرانجام، از برکت فداکاری یک خانواده به ظاهر کوچک، مرکزی بزرگ و با عظمت به وجود آمد.

امروز در کنار خانه خدا حریمی برای هاجر و فرزندش اسماعیل باز شده (به نام حجر اسماعیل) که هر سال صدها هزار نفر از اطراف عالم به سراغ آن آمده و موظف اند در طواف خانه خدا، آن حریم را که مدفن آن زن و فرزند است همچون جزئی از کعبه قرار دهند.

کوه صفا و مروه به ما درسی می دهد که برای احیای نام حق و به دست آوردن عظمت آیین او همه حتی کودک شیرخوار باید تا پای جان بایستند.

سعی صفا و مروه به ما می آموزد در نومیدی ها بسی امیدها است، هاجر مادر اسماعیل در جایی که آبی به چشم نمی خورد، تلاش کرد خداوند هم از راهی که تصور نمی کرد او را سیراب نمود.

سعی صفا و مروه به ما می گوید روزگاری بر سر آنها بت هایی نصب بود، اما امروز در اثر فعالیت های پی گیر پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله شب و روز در دامنه اش بانگ «لا الهَ الَّا اللَّهُ» طنین انداز است.

کوه صفا حق دارد بخود ببالد و بگوید من اولین پایگاه تبلیغات پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله بودم، هنگامی که شهر مکه در ظلمت شرک فرو رفته بود، آفتاب هدایت از من طلوع کرد، شما که امروز سعی صفا و مروه می کنید به خاطر داشته باشید که اگر امروز هزاران نفر در کنار این کوه دعوت پیغمبر صلی الله علیه و آله را اجابت کرده اند روزگاری بود که پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم در بالای این کوه مردم را به خدا دعوت می کرد، کسی او را اجابت نمی نمود، شما نیز در راه حق گامی بردارید و اگر از کسانی که امید استقبال دارید جوابی نیافتید، مایوس نشوید و به کار خود همچنان ادامه دهید.

سعی صفا و مروه به ما می گوید: قدر این آیین و مرکز توحید را بدانید. افرادی خود را تا لب پرتگاه مرگ رساندند تا این مرکز توحید را امروز برای شما حفظ کردند.

به همین دلیل خداوند بر هر فردی از زایران خانه اش واجب کرده با لباس و وضع مخصوص و عاری از هرگونه امتیاز و تشخص هفت مرتبه برای تجدید آن خاطره ها بین

این دو کوه را بپیماید.

کسانی که در اثر کبر و غرور حاضر نبودند حتی در معابر عمومی قدم بر دارند و ممکن نبود در خیابان ها به سرعت راه بروند، در آنجا باید به خاطر امتثال فرمان خداوند گاهی آهسته و زمانی هروله کنان با سرعت پیش بروند و بنا به روایات متعدد، اینجا مکانی است که دستوراتش برای بیدار کردن متکبران است!

به هر حال بعد از آنکه فرمود صفا و مروه دو نشانه بزرگ و مرکز بندگی مردم و از شعایر الهی است، اضافه می کند هر کس حج خانه خدا می کند یا عمره انجام دهد باکی بر او نیست بین این دو کوه طواف کند، منظور از کلمه طواف در اینجا سعی است و این با معنی لغوی طواف مخالفتی ندارد؛ زیرا هر حرکتی که انسان در پایان به جای اول باز گردد، به آن طواف گفته می شود خواه حرکت دورانی باشد یا نه.

3- پاسخ به یک سؤال

در اینجا سؤالی پیش می آید: از نظر فقه اسلام سعی میان دو کوه صفا و مروه واجب است خواه در اعمال حج باشد یا عمره، در صورتی که ظاهر از لفظ (لا جناح) آن است که سعی بین صفا و مروه بی مانع است، اما دلالت بر وجوب ندارد.

پاسخ این سؤال را از روایاتی که در شان نزول بیان شد به روشنی در می یابیم، چه اینکه مسلمانان گمان می کردند که با آن سابقه ای که این دو کوه داشته و زمانی جایگاه بت اساف و نائله بوده و کفار در سعی خود آنها را مسح می کردند، دیگر سزاوار نیست که مسلمانان میان آن دو سعی کنند.

این آیه به آنها می فرماید: باکی نیست که شما سعی کنید چون این دو کوه از شعایر خدا است و به عبارت روشن تر تعبیر به لا جناح ⁽¹⁾برای بر طرف کردن آن کراهت بکار برده شده است.

علاوه براین درقرآن کریم دستورات واجب دیگری با این تعبیر ومانند آن بیان شده

است. مثلا در باره نماز مسافر می خوانیم وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِی اْلأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ ...؛ ⁽¹⁾

«اگر مسافر بودید مانعی ندارد که نماز را شکسته بجا آورید»

با اینکه می دانیم نماز قصر بر مسافر واجب است نه اینکه فقط بی مانع باشد، به طور کلی کلمه لا جناح در مواردی گفته می شود که سابقه ذهنی شنونده نسبت به آن چیز آمیخته با احساس نگرانی و منفی است.

امام باقر علیه السلام نیز در حدیثی که در کتاب من لا یحضره الفقیه از آن حضرت نقل شده به همین روش اشاره می فرماید.

4- تطوع چیست؟

تطوع در لغت به معنی قبول طاعت و پذیرفتن دستور است و در عرف فقها، معمولا به اعمال مستحب گفته می شود، به همین جهت غالب مفسران این جمله را اشاره به انجام حج و عمره و یا طواف مستحبی و یا هر نوع عمل نیک مستحب دانسته اند؛ یعنی هر کس عمل نیکی انجام دهد و فرمان خداوند را در مورد آن امتثال کند، خداوند از کار او آگاه و در برابر آن پاداش لازم خواهد داد.

ولی احتمال می رود که این جمله تکمیل و تأکید جمله های قبل باشد و منظور از تطوع، پذیرفتن طاعت در آنجا که بر انسان مشکل است، باشد.

بنا بر این معنی جمله چنین می شود، کسانی که سعی صفا و مروه را با تمام زحمتی که دارد انجام دهند و بر خلاف میل باطنی که از اعمال اعراب جاهلیت سرچشمه می گیرد، حج خود را با آن تکمیل نمایند، خداوند پاداش لازم به آنها خواهد داد.

5- شکرگزاری خداوند

ضمناً باید توجه داشت که تعبیر به شاکر در مورد پروردگار تعبیر لطیفی است که از نهایت احترام خداوند به اعمال نیک انسان ها حکایت می کند جایی که او در برابر اعمال بندگان شکرگزار باشد، تکلیف آنها در برابر یکدیگر و در برابر خداوند معلوم است. ⁽²⁾

«حج و یاد خدا»

فَإِذا قَضَیْتُمْ مَناسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اللَّهَ کَذِکْرِکُمْ آباءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ (200) وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النَّارِ (201) أُولئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ مِمَّا کَسَبُوا وَ اللَّهُ سَرِیعُ الْحِسابِ (202) ⁽¹⁾

200- و هنگامی که مناسک (حج) خود را انجام دادید، خدا را یاد کنید، همانند یادآوری از پدرانتان (آن گونه که رسم آن زمان بود) بلکه از آن هم بیشتر! (در این مراسم، مردم دو گروه اند) بعضی از مردم می گویند: خداوندا! به ما در دنیا (نیکی) عطا کن! ولی در آخرت، بهره ای ندارند.

201- و بعضی می گویند: پروردگارا! به ما در دنیا (نیکی) عطا کن! و در آخرت نیز (نیکی) مرحمت فرما! و ما را از عذاب آتش نگاه دار!

202- آنها از کار (و دعای) خود، نصیب و بهره ای دارند، و خداوند، سریع الحساب است.

شأن نزول:

در حدیثی از امام باقر علیه السلام می خوانیم که در ایام جاهلیت، هنگامی که از مراسم حج فارغ می شدند، در آنجا اجتماع می کردند و افتخارات نیاکان خود را بر می شمردند و از ایام گذشته آنها و جود و بخشش فراوانشان یاد می کردند. (و افتخارات موهومی برای خود بر می شمردند)، آیات فوق نازل شد و به آنها دستور داد که به جای این کار (نادرست) ذکر خدا گویند و از نعمتهای بی دریغ خداوند و مواهب او یاد کنند و با همان شور و سوز مخصوصی که در افتخار و مباهات به پدران خود در جاهلیت داشتند، نعم الهی را یاد کنند بلکه بیشتر و برتر. ⁽¹⁾

همین معنی یا شبیه آن را سایر مفسران از ابن عباس یا غیر او نقل کرده اند که اهل جاهلیت بعد از حج، مجالسی تشکیل می دادند برای تفاخر به پدران و شرح امتیازات آنها و یا در بازارهایی همچون بازار عکاظ، ذی المجاز، مجنه که تنها جای داد و ستد نبود بلکه مرکز ذکر افتخارات (موهوم) نیاکان بود، جمع می شدند و به این کار می پرداختند. ⁽²⁾

این آیات همچنان ادامه بحث های مربوط به حج است، گر چه اعراب جاهلیت مراسم حج را با واسطه های متعددی از ابراهیم خلیل علیه السلام گرفته بودند ولی آن چنان با خرافات آمیخته شده بود که این عبادت بزرگ و انسان ساز را که نقطه عطفی در زندگی زوار خانه خدا و موجب تولد ثانوی آنها است، از صورت اصلی و فلسفه های تربیتی خارج و مسخ کرده و مبدل به وسیله ای برای تفرقه و نفاق ساخته بود.

در نخستین آیه قرآن می فرماید: «هنگامی که مناسک (حج) خود را انجام دادید ذکر خدا گویید، همانگونه که پدران و نیاکانتان را یاد می کردید بلکه از آن بیشتر»؛ فَإِذا قَضَیْتُمْ مَناسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اللَّهَ کَذِکْرِکُمْ آباءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً.

عظمت و بزرگی در پرتو ارتباط با خدا است نه مباهات به ارتباط موهوم به نیاکان.

منظور از این تعبیر این نیست که هم نیاکان را ذکر کنید و هم خدا را، بلکه اشاره ای است به این واقعیت که اگر آنها به خاطر پاره ای از مواهب لایق یادآوری هستند، پس چرا به سراغ خداوند نمی روید که تمام عالم هستی و تمام نعمت های جهان از ناحیه اوست؟

منبع جمیع کمالات و صاحب صفات جلال و جمال و ولی نعمت همگان است.

در اینکه منظور از ذکر خدا در اینجا چیست؟ اقوال زیادی در میان مفسران دیده می شود، ولی ظاهر این است که تمام اذکار الهی را بعد از مراسم شامل می شود. در واقع باید خداوند را بر تمام نعمت هایش مخصوصا نعمت ایمان و هدایت به این مراسم بزرگ شکر گویند و آثار تربیتی حج را با یاد الهی تکامل بخشند.

در اینجا قرآن مردم را به دو گروه تقسیم می کند، می فرماید: «گروهی از مردم می گویند خداوندا! در دنیا به ما (نیکی) عطا فرما ولی در آخرت بهره ای ندارند»؛ فَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ .... ⁽¹⁾

گروهی دیگر می گویند: پروردگارا! به ما در دنیا (نیکی) عطا کن و در آخرت (نیکی) مرحمت فرما و ما را از عذاب آتش نگاهدار»؛ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النَّارِ.

در حقیقت این قسمت از آیات اشاره به خواسته های مردم و اهداف آنها در این عبادت بزرگ است. بعضی جز به مواهب مادی دنیا نظر ندارند و چیزی غیر از آن از خدا نمی خواهند، بدیهی است آنها در آخرت از همه چیز بی بهره اند.

ولی گروهی هم مواهب مادی دنیا را می خواهند و هم مواهب معنوی را، بلکه زندگی دنیا را نیز به عنوان مقدمه تکامل معنوی می طلبند و این است منطق اسلام که هم نظر به جسم و ماده دارد و هم جان و معنا و اولی را زمینه ساز دومی می شمرد و هرگز با انسان های یک بعدی؛ یعنی آنها که در مادیات غوطه ورند و برای آن اصالت قائلند، یا کسانی که به کلی از زندگانی دنیا بیگانه اند سازگار نیست.

در این که منظور از حسنة در این آیه چیست؟ تفسیرهای مختلفی برای آن ذکر کرده اند، در روایتی از امام صادق علیه السلام به معنی وسعت رزق و حسن خلق در دنیا و

خشنودی خدا و بهشت در آخرت تفسیر شده است؛ «وَ السَّعَةُ فِی الرِّزْقِ وَ الْمَعَاشِ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ فِی الدُّنْیَا وَ رِضْوَانُ اللَّهِ وَ الْجَنَّةُ فِی اْلآخِرَةِ». ⁽¹⁾

بعضی از مفسران آن را به معنی علم و عبادت در دنیا و بهشت در آخرت، یا مال در دنیا و بهشت در آخرت، یا همسر خوب و صالح در دنیا و بهشت در آخرت دانسته اند.

در حدیثی نیز از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است: «مَنْ أُوتِیَ قَلْباً شاکِراً وَ زَوْجَةً صالِحَةً تَعِینَهُ عَلی أَمْرِ دُنْیاهُ وَ آخِرَتِهِ فَقَدْ أُوتِیَ فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ وَقْیُ عَذابِ النَّارِ»؛ «کسی که خدا به او قلبی شاکر، زبانی مشغول به ذکر حق و همسری با ایمان که او را در امور دنیا و آخرت یاری کند ببخشد، نیکی دنیا و آخرت را به او داده و از عذاب آتش باز داشته شده.» ⁽²⁾

بدیهی است حسنه به معنی هرگونه خیر و خوبی است و مفهومی وسیع و گسترده دارد که تمام مواهب مادی و معنوی را شامل می شود. بنابر این آنچه در روایات فوق یا کلمات مفسران آمده است، بیان مصداق های روشن آن است. و مفهوم آیه را محدود نمی کند و اینکه بعضی از مفسران تصور کرده اند حسنه چون در آیه به صورت مفرد نکره است، هرگونه نیکی را شامل نمی شود و لذا در تعیین مصداق آن در میان مفسران گفتگو است، ⁽³⁾اشتباهی بیش نیست؛ زیرا گاه می شود که مفرد نکره نیز معنی جنس می بخشد و مورد آیه ظاهراً از این قبیل است و به گفته بعضی از مفسران، افراد با ایمان اصل حسنه را از خدا می خواهند، بدون اینکه نوعی از آن را انتخاب کنند و همه را واگذار به مشیت و اراده و انعام الهی می نمایند. ⁽⁴⁾

در آخرین آیه، اشاره به گروه دوم کرده (همان گروهی که حسنه دنیا و آخرت را از خدا می طلبند) می فرماید: «آنها نصیب و بهره ای از کسب خود دارند و خداوند سریع الحساب است»؛ أُولئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ مِمَّا کَسَبُوا وَ اللَّهُ سَرِیعُ الْحِسابِ.

در حقیقت این آیه نقطه مقابل جمله ای است که در آیات قبل درباره گروه اول آمد

که می فرماید: ... وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ؛ «آنها نصیبی در آخرت ندارند.»

بعضی نیز احتمال داده اند که به هر دو گروه بازگردد، گروه اول بهره ای از متاع دنیا می برند و گروه دوم خیر دنیا و آخرت نصیبشان می شود. شبیه آنچه در آیات 18 تا 20 سوره اسراء آمده است که می فرماید: آن کس که تنها زندگی زودگذر دنیا را می طلبد، آن مقدار را که بخواهیم و به هر کس اراده کنیم به او می دهیم، سپس دوزخ را برای او قرار خواهیم داد ... و آن کس که سرای آخرت را طلب کند و سعی و کوشش خود را برای آن انجام دهد، در حالی که ایمان داشته باشد، سعی و تلاش او پاداش داده خواهد شد و هر یک از این دو از عطای پروردگارت بهره و کمک می گیرد. ولی تفسیر اول با آیات مورد بحث هماهنگ تر است.

تعبیر به نصیب گرچه به صورت نکره آمده، ولی قراین گواهی می دهد که نکره در اینجا برای بیان عظمت است و تعبیر به «مِمَّا کَسَبُوا»؛ «به خاطر آنچه انجام دادند»، اشاره به کمی این نصیب و بهره نیست؛ زیرا ممکن است من در اینجا ابتداییه باشد نه تبعیضی.

تعبیر به کسب در جمله «مِمَّا کَسَبُوا»، به گفته بسیاری از مفسران به معنی همین دعایی است که درباره خیر دنیا و آخرت می کند و انتخاب این تعبیر ممکن است اشاره به نکته لطیفی باشد که دعا کردن خود یکی از بهترین عبادات و اعمال است.

از بررسی ده ها آیه، در قرآن مجید که ماده کسب و مشتقاتش در آن به کار رفته به خوبی استفاده می شود که این واژه در غیر کارهای جسمی- یعنی اعمال روحی و قلبی- نیز به کار می رود، چنانکه در آیه 225 سوره بقره می خوانیم: وَ لکِنْ یُؤاخِذُکُمْ بِما کَسَبَتْ قُلُوبُکُمْ؛ «ولی خداوند به آنچه قلبهای شما کسب کرده است، شما را مؤاخذه می کند.»

بنابر این جای تعجب نیست که دعا نوعی کسب و اکتساب باشد، بخصوص که دعای حقیقی تنها با زبان نیست، بلکه با قلب و با تمام وجود انسان است.

جمله ... وَ اللَّهُ سَرِیعُ الْحِسابِ که در آخرین آیه از آیات فوق آمده است، اشاره به این است که هم خداوند با سرعت به حساب بندگان می رسد و هم پاداش ها و کیفرهایی را که وعده داده بزودی به آنها می دهد، همه اینها نقد است و سریع و نسیه و توأم با تاخیر نیست.

در حدیثی می خوانیم: «خداوند حساب تمام خلایق را در یک چشم بر هم زدن

رسیدگی می کند»؛ «أَنّ اللَّهَ سُبْحانَهُ یُحاسِبُ الْخَلائِقَ کُلَّهُمْ فِی مِقْدارِ لَمْحِ الْبَصَرِ». ⁽¹⁾

این به خاطر آن است که علم خداوند همانند مخلوقات نیست، که محدودیت آن سبب شود مطلبی او را از مطلبی دیگر غافل سازد.

از این گذشته محاسبه پروردگار، زمانی لازم ندارد؛ زیرا اعمال ما بر جسم و جان ما، بلکه بر موجودات اطراف ما- زمین و امواج هوا- و اشیاء دیگر، اثر باقی می گذارد و از این نظر می توان وجود انسان را تشبیه به انواع اتومبیل هایی کرد که با داشتن دستگاه کیلومترشمار، همیشه میزان کار کرد خود را در هر لحظه به طور روشن و مشخص نشان می دهند، و دیگر نیازی به حساب و کتاب مسافت هایی را که اتومبیل در طول عمرش پیموده است نیست ⁽²⁾.

آخرین سخن درباره حج

وَ اذْکُرُوا اللَّهَ فِی أَیَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اتَّقی وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ (203) ⁽¹⁾

203- و خدا را در روزهای معینی یاد کنید! (روزهای 11 و 12 و 13 ماه ذی الحجه) و هر کس شتاب کند، و (ذکر خدا را) در دو روز انجام دهد، گناهی بر او نیست، و هر که تاخیر کند، (و سه روز انجام دهد نیز) گناهی بر او نیست، برای کسی که تقوا پیشه کند و از خدا بپرهیزید و بدانید شما به سوی او محشور خواهید شد!

این آیه در حقیقت، آخرین آیه ای است که در این سوره درباره مراسم حج، سخن می گوید و سنت های جاهلی را در رابطه با تفاخرهای موهوم نسبت به نیاکان و گذشتگان در هم می شکند و به آنها توصیه می کند که (بعد از مراسم عید) به یاد خدا باشند. می فرماید: خدا را در روزهای معینی یاد کنید وَ اذْکُرُوا اللَّهَ فِی أَیَّامٍ مَعْدُوداتٍ.

با توجه به اینکه این دستور، به قرینه آیات سابق مربوط به پایان مراسم حج است، ناظر به روزهای یازده و دوازده و سیزده ماه خواهد بود که در لسان روایات به عنوان ایام

تشریق نامیده شده، چنانکه از نامش پیداست ایامی است روشنی بخش که روح و جسم انسان را در پرتو این مراسم، نورانی می کند.

در آیه 28 سوره حج، دستور به ذکر نام خدا در ایام معلومات آمد و در اینجا در ایام معدودات، معروف این است که ایام معلومات به معنی ده روز آغاز ذی الحجه و ایام معدودات همان ایام تشریق است که در بالا گفته شد، ولی بعضی از مفسران، احتمالاتی غیر از این داده اند که شرح آن در ذیل آیه 28 سوره حج خواهد آمد.

در اینکه منظور از این اذکار چیست؟ در احادیث اسلامی به این صورت تعیین شده که بعد از پانزده نماز که آغازش نماز ظهر روز عید قربان و پایانش نماز روز سیزدهم است، جمله های الهام بخش زیر تکرار گردد: «اللَّهُ أَکْبَرُ، اللَّهُ أَکْبَرُ، لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ، اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ، اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا هَدَانَا، اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا رَزَقَنَا مِنْ بَهِیمَةِ الْاَنْعَامِ». ⁽¹⁾

سپس در دنبال این دستور می افزاید: «کسانی که تعجیل کنند و (ذکر خدا را) در دو روز انجام دهند، گناهی بر آنان نیست، و کسانی که تاخیر کنند (و سه روز انجام دهند نیز) گناهی بر آنها نیست، برای کسانی که تقوا پیشه کنند»؛ ... فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اتَّقی

این تعبیر در حقیقت، اشاره به نوعی تخییر در ادای ذکر خدا، میان دو روز و سه روز است.

جمله «لِمَنِ اتَّقی ؛ «برای کسانی که تقوا پیشه کرده باشند»، ظاهراً قید است برای مسأله تعجیل در دو روز؛ یعنی قناعت به دو روز مخصوص این گونه اشخاص است.

در روایات اهل بیت علیهم السلام آمده است که منظور از پرهیز در اینجا پرهیز از صید است؛ یعنی کسانی که به هنگام احرام، پرهیز از صید یا از تمام تروک احرام کرده اند، می توانند بعد از عید قربان، دو روز در منی بمانند و مراسم آن را به جا آورند و یاد خدا کنند و اما کسانی که پرهیز نکرده باشند باید سه روز بمانند و آن مراسم را به جا آورند و ذکر خدا کنند.

بعضی جمله «لا إِثْمَ عَلَیْهِ» را اشاره به نفی هرگونه گناه از زایران خانه خدا می دانند؛

یعنی آنها بعد از انجام مناسک حج که پایانش این اذکار است، در صورت ایمان و اخلاص کامل همه آثار گناهان پیشین و رسوبات معاصی از دل و جانشان شسته می شود و با روحی پاک از هرگونه آلایش از این مراسم باز می گردند.

این سخن گر چه ذاتا صحیح است، اما ظاهراً آیه با معنی اول هماهنگ تر است.

در پایان آیه، یک دستور کلی به تقوا داده، می فرماید: «تقوای الهی پیشه کنید و بدانید شما به سوی او محشور خواهید شد»؛ ... وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ.

بنابر یکی از دو تفسیری که در بالا ذکر شد، این جمله می تواند اشاره به این باشد که مراسم روحانی حج، گناهان گذشته شما را پاک کرد و همچون فرزندی که از مادر متولد شده است، پاک از این مراسم باز می گردید، اما مراقب باشید بعدا خود را آلوده نکنید. ⁽¹⁾

نکته ها

1- ایام معلومات چیست؟

در آیات 28- 26 سوره حج، خداوند دستور می دهد در ایام معلومات یاد او کنید و در آیه 203 سوره بقره، همین امر به صورت دیگری آمده است: وَ اذْکُرُوا اللَّهَ فِی أَیَّامٍ مَعْدُوداتٍ؛ «خدا را در ایام معدودی یاد کنید.»

در اینکه ایام معلومات چیست؟ و آیا با ایام معدودات که در سوره بقره آمده یکی است یا متفاوت است؟ میان مفسران گفتگوست و روایات نیز در این زمینه متفاوت است:

گروهی از مفسران، طبق بعضی از روایات اسلامی، معتقدند که منظور از ایام معلومات، ده روز آغاز ذی حجه است و ایام معدودات، ایام التشریق یعنی روزهای یازدهم، دوازدهم و سیزدهم ذی حجه است، روزهایی که نورانی و روشنی بخش همه دلها است.

در حالی که گروهی دیگر، طبق بعضی دیگر از روایات، گفته اند: هر دو اشاره به ایام التشریق است و ایام تشریق را گاهی همان سه روز گرفته اند و گاهی روز دهم- یعنی عید قربان- را نیز بر آن افزوده اند.

جمله ... فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ ...؛ «کسی که در دو روز مراسم ذکر خدا را به جا آورد، گناهی بر او نیست» که در سوره بقره آمده است نشان می دهد که ایام تشریق بیش از سه روز نیست؛ زیرا تعجیل در آن، سبب می شود که یک روز از آن کاسته و تبدیل به دو روز شود.

ولی با توجه به اینکه در آیات مورد بحث، بعد از ذکر ایام معلومات، مساله قربانی آمده و می دانیم قربانی معمولا در روز دهم انجام می گیرد، این موضوع تأیید می شود که ایام معلومات ده روز آغاز ذی الحجه است که به روز دهم، روز قربانی ختم می شود، و به این ترتیب تفسیر اول که دوگانگی مفهوم ایام معلومات با ایام معدودات باشد، تقویت می شود.

اما با توجه به وحدت تعبیرهایی که در دو آیه وارد شده، بیشتر این مسأله به ذهن می رسد که هر دو اشاره به یک مطلب است، هدف در هر دو، توجه به یاد خداوند و نام خداوند در ایام معینی است که از دهم ذی الحجه شروع می شود و به سیزدهم پایان می یابد. البته یکی از موارد ذکر نام خدا، ذکر نام او به هنگام قربانی است. ⁽¹⁾

2- ذکر خداوند در سرزمین منا

در روایات متعددی می خوانیم که منظور از ذکر خداوند در این ایام، تکبیر مخصوصی است که بعد از نماز ظهر روز عید قربان گفته می شود و تا پانزده نماز ادامه دارد (یعنی بعد از نماز صبح سیزدهم خاتمه می یابد) و آن این ذکر است: «اللَّهُ أَکْبَرُ، اللَّهُ أَکْبَرُ، لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ، اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ، اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا هَدَانَا، اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا رَزَقَنَا مِنْ بَهِیمَةِ الْاَنْعَامِ». ⁽²⁾ضمناً در پاره ای از روایات تصریح شده است که تکبیر در این پانزده نوبت، مخصوص کسانی است که در سرزمین منا و ایام حج باشند، اما کسانی که در سایر بلادند، این تکبیرات را تنها بعد از ده نماز می خوانند (از نماز ظهر روز عید شروع و

به نماز صبح روز دوازدهم ختم می شود). ⁽¹⁾

قابل توجه اینکه، روایات تکبیر شاهد دیگری است بر اینکه ذکر در آیات فوق، جنبه کلی دارد و مخصوص ذکر خداوند به هنگام قربانی کردن نیست. هر چند این مفهوم کلی، شامل آن مصداق نیز می شود.

3- «استلام حجر»

وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ (3) ⁽²⁾

و سوگند به شاهد و مشهود.

در سومین و چهارمین سوگندهای این سوره خداوند می فرماید: و قسم به شاهد و مشهود (و شاهد و مشهود).

در اینکه منظور از شاهد و مشهود چیست؟ تفسیرهای بسیار فراوانی ذکر کرده اند که بالغ بر سی تفسیر می شود، و مهم ترین آنها تفسیرهای زیر است:

1- شاهد شخص پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله است چنانکه قرآن می گوید: یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنَّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً؛ ⁽³⁾

«ای پیغمبر ما تو را شاهد و بشارت دهنده و بیم دهنده فرستادیم.»

و مشهود همان روز قیامت است، چنانکه قرآن می گوید: ... ذلِکَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِکَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ ...؛ «روز قیامت روزی است که همه مردم در آن جمع می شوند، و روزی است کاملا مشهود و آشکار.» (هود 103).

2- شاهد گواهان عمل انسان اند، مانند اعضای پیکر او چنانکه در آیه 24 سوره نور می خوانیم: یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ؛ «روزی که زبانها و دستها و پاهایشان به اعمالی که انجام داده اند گواهی می دهد.»

و مشهود انسانها و اعمال آنها هستند.

3- شاهد به معنی روز جمعه است که شاهد اجتماع مسلمین در مراسم بسیار مهم نماز آن روز است.

و مشهود روز عرفه است که زائران بیت اللَّه الحرام شاهد و ناظر آن روزند، در روایتی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام این تفسیر نقل شده است.

4- شاهد روز عید قربان و مشهود روز عرفه (روز ما قبل آن) می باشد.

در حدیثی آمده است که مردی وارد مسجد پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله شد کسی را دید که نشسته و از رسول اللَّه صلی الله علیه و آله حدیث نقل می کند، می گوید: تفسیر این آیه را از او خواستم گفت: آری شاهد روز جمعه و مشهود روز عرفه است، از او گذشتم به دیگری رسیدم که از رسول اللَّه صلی الله علیه و آله سخن می گوید، تفسیر همین آیه را از او خواستم، گفت: شاهد روز جمعه و مشهود روز عید قربان است، از او نیز گذشتم به نوجوانی رسیدم خوشرو که او نیز از رسول خدا حدیث می گفت گفتم: از تفسیر این آیه برایم سخن بگو، گفت: شاهد محمد صلی الله علیه و آله است و مشهود روز قیامت آیا نشنیده ای که خداوند می فرماید: یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنَّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً و نیز نشنیده ای که می گوید: ... ذلِکَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِکَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ ....

من سؤال کردم نخستین نفر که بود گفتند: ابن عباس، دومین نفر را پرسیدم، گفتند:

عبداللَّه بن عمر، و از سومین نفر سؤال کردم گفتند: حسن بن علی علیهما السلام است!

5- منظور از شاهد شبها و روزها است، و مشهود بنی آدم است که به اعمال او گواهی می دهد، همان گونه که در دعای امام زین العابدین علیه السلام در دعای صباح و مساء می خوانیم: «وَ هَذَا یَوْمٌ حَادِثٌ جَدِیدٌ، وَ هُوَ عَلَیْنَا شَاهِدٌ عَتِیدٌ، إِنْ أَحْسَنَّا وَدَّعَنَا بِحَمْدٍ، وَ إِنْ أَسَأْنَا فَارَقَنَا بِذَمٍّ»؛ این روز تازه ای است که شاهد آماده بر اعمال ما است، اگر نیکی کنیم با حمد و سپاس ما را وداع می گوید، و اگر بد کنیم با نکوهش و مذمت از ما جدا می شود.»

6- منظور از شاهد ملائکه و مشهود قرآن است.

7- منظور از شاهد حجر الاسود و مشهود حاجیان اند که در کنار آن می آیند و دست بر آن می نهند.

8- شاهد خلق است و مشهود حق است.

9- منظور از شاهد امت اسلامی است و مشهود امتهای دیگر همانگونه که در آیه

143 سوره بقره آمده است: ... لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النَّاسِ ...؛ «هدف این است که شما گواه بر دیگر امت ها باشید.»

10- شاهد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و مشهود سایر انبیا هستند، به گواهی آیه 41 سوره نساء وَ جِئْنا بِکَ عَلی هؤُلاءِ شَهِیداً؛ «در آن روز ما تو را به عنوان گواه بر آنها (بر پیامبران دیگر) می آوریم.»

11- یا اینکه شاهد پیامبر صلی الله علیه و آله و مشهود امیر مؤمنان علی علیه السلام است.

البته تناسب این آیه با آیات قبل ایجاب می کند که اشاره به شهود روز قیامت باشد، اعم از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله یا سایر پیامبران نسبت به امت های خود، و ملائکه و فرشتگان و اعضای پیکر آدمی و شب و روز، و مانند آنها، و مشهود انسانها یا اعمال آنها است.

و به این ترتیب بسیاری از تفاسیر فوق درهم ادغام می شود و در یک مجموعه با یک مفهوم وسیع خلاصه می گردد.

ولی تفسیرهایی مانند روز جمعه و روز عرفه و روز عید از این معنی جدا است، هر چند آنها نیز از شهود روز محشر و گواهان اعمال انسانها هستند، بلکه هر یک از این ایام پر اجتماع خود صحنه ای از رستاخیز در این دنیا محسوب می شود.

با توجه به این بیان روشن می شود که میان تفاسیر فوق تضادی وجود ندارد، و ممکن است در مفهوم گسترده شاهد و مشهود جمع باشد، و این از نشانه های عظمت قرآن است که مفاهیمی چنان گسترده دارد که تفسیرهای زیادی را در خود جای می دهد، چرا که شاهد هرگونه گواه را شامل می شود، و مشهود هر چیزی را که بر آن گواهی می دهند، و اینکه هر دو به صورت نکره ذکر شده است اشاره به عظمت این شاهد و مشهود است که در تمام تفسیرهای بالا به خوبی منعکس می باشد. ⁽¹⁾

4- «برائت از مشرکان در حج»

بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ (1) فَسِیحُوا فِی اْلأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللَّهِ وَ أَنَ

اللَّهَ مُخْزِی الْکافِرِینَ (2) ⁽¹⁾

1- این اعلام بیزاری خدا و پیامبر او به کسانی از مشرکان است که با آنها عهد بسته اید.

2- با این حال چهار ماه (مهلت دارید که) در زمین (آزادانه) سیر کنید (و هر جا می خواهید بروید و بیندیشید) و بدانید شما نمی توانید خدا را ناتوان سازید (و از قدرت او فرار کنید و نیز بدانید) خداوند خوار کننده کافران است.

پیمان های مشرکان الغا می شود

در محیط دعوت اسلام گروههای مختلفی وجود داشتند، که پیامبر صلی الله علیه و آله با هر یک از آنها طبق موضع گیریهای شان رفتار می کرد: گروهی با پیامبر صلی الله علیه و آله هیچ گونه پیمانی نداشتند، و پیامبر صلی الله علیه و آله در مقابل آنها نیز هیچ گونه تعهدی نداشت.

گروههای دیگری در حدیبیه و مانند آن پیمان ترک مخاصمه با رسول خدا صلی الله علیه و آله بسته بودند، این پیمان ها بعضی دارای مدت معین بود، و بعضی مدتی نداشت.

در این میان بعضی از طوائفی که با پیامبر صلی الله علیه و آله پیمان بسته بودند، یک جانبه و بدون هیچ مجوزی پیمانشان را به خاطر همکاری آشکار با دشمنان اسلام شکستند، و یا در صدد از میان بردن رسول خدا صلی الله علیه و آله بر آمدند، همانند یهود بنی نضیر و بنی قریظه، پیامبر صلی الله علیه و آله هم در مقابل آنها شدت عمل به خرج داد، و همه را از مدینه طرد کرد، ولی قسمتی از پیمان ها هنوز به قوت خود باقی بود، اعم از پیمان های مدت دار و بدون مدت.

آیه اول مورد بحث به تمام مشرکان (بت پرستان) اعلام می کند که: هرگونه پیمانی با مسلمانان داشته اند، لغو خواهد شد، و می گوید این اعلام برائت و بیزاری خداوند و پیامبرش از مشرکانی که با آنها عهد بسته اید، میباشد.

بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ.

سپس برای آنها یک مهلت چهارماهه قائل می شود، که در این مدت بیاندیشند، و وضع خود را روشن سازند، و پس از انقضای چهار ماه یا باید دست از آیین بت پرستی